526-15
आतां अन्यथाज्ञानीं । या दोनी अवस्था जया जनीं । तया हरपती घनीं । अज्ञानतत्त्वीं ॥ 526 ॥
आतां अज्ञानाच्या विक्षेपशक्तीमुळे जगांत रूढ असलेल्या जागृति व स्वप्न ह्या दोन्ही अवस्था ज्या मूलाज्ञानांत लय पावतात. 26
527-15
तें अज्ञान ज्ञानीं बुडालिया । ज्ञानें कीर्तिमुखत्व केलिया । जैसा वन्हि काष्ठ जाळूनियां । स्वयें जळे ॥ 527 ॥
त्या अज्ञानाचा, जसा अग्नि, काष्ठ जाळून आपणही स्वतः जळतो म्हणजे स्वरूपांत शांत होतो; तसा ज्ञानाने ग्रास करून ते ज्ञानही (काही कर्तव्य नाही म्हणून) मागल्या पावलीं निघून गेले. (शांत झालें) 27
528-15
तैसें अज्ञान ज्ञानें नेलें । आपण वस्तु देऊनि गेलें । ऐसें जाणणेंनिवीण उरलें । जाणतें जें ॥ 528 ॥
ज्ञानाने समूळ अज्ञान नाहीसे होते, व अज्ञाननाशाचा क्षण तोच वस्तुप्राप्तीचा क्षण असल्याने वस्तुदर्शनही ज्ञानामुळेच होतें; व अज्ञाननाशाबरोबर ज्ञाताज्ञयादि व्यवहाराचा लोप होत असल्याने ज्ञानाचे जीवनच जाऊन तेंही अंग टाकतें. म्हणजे सामान्यज्ञानरूप किंवा द्रह्मरूप होतें; ही अवस्था जाणण्यांत म्हणजे येणारी नसून स्वसंवेद्य आहे म्हणून कांहीं निर्देशच करणे तर तेथे ‘जाणण्याशिवाय नुसतें जाणणे’ म्हणजे ज्ञानमात्र स्थित असतें असा उपचार करावा लागतो. 28
529-15
तें तो गा उत्तम पुरुषु । जो तृतीय कां निष्कर्षु । दोहींहून आणिकु । मागिला जो ॥ 529 ॥
ही स्थिति तो उत्तम पुरुष होय. मागील क्षराक्षर पुरुषांच्या अपेक्षेने त्याला तिसरा असे म्हटलें, तो शेवटचा शुद्ध परमात्मा होय. 29
530-15
सुषुप्तीं आणि स्वप्ना- । पासूनि बहुवें अर्जुना । जागणें जैसें आना । बोधाचेंचि ॥ 530 ॥
अर्जुना, सुषप्ति आणि स्वप्न ह्यापेक्षा जागृतींतील बोध जसा फार वेगळा असतो. 530

531-15
कां रश्मी हन मृगजळा- । पासूनि अर्कमंडळा । अफाटु तेवीं वेगळा । उत्तमु गा ॥ 531 ॥
किंवा सूर्यकिरण आणि मृगजळ यांहून सूर्य मंडल जसे फारच वेगळे, तसाच हा उत्तम पुरुष क्षराक्षराहून अत्यंत वेगळा आहे. 31
532-15
हें ना काष्ठींचा काष्ठाहुनी । अनारिसा जैसा वन्ही । तैसा क्षराक्षरापासुनी । आनचि तो ॥ 532 ॥
किंवा याहूनही, काष्ठांतीलच वन्हि जसा काष्ठाहून भिन्न असतो; तसा क्षराक्षरांत असूनही हा उत्तम पुरुष त्याहून वेगळाच आहे. 32
533-15
पैं ग्रासूनि आपली मर्यादा । एक करीत नदीनदां । उठी कल्पांतीं उदावादा । एकार्णवाचा ॥ 533 ॥
कल्पांतकाळचा एकार्णव (व्यापक समुद्र) जशी आपली मर्यादा ओलांडून नदीनद जसे सर्व एकरूप म्हणजे जलमय करितो. 33
534-15
तैसें स्वप्न ना सुषुप्ती । ना जागराची गोठी आथी । जैसी गिळिली दिवोराती । प्रळयतेजें ॥ 534 ॥
प्रलयकालच्या तेजोमय स्थितींत जसा दिवस आणि रात्र हा भेद उरत नाही, तशी, ह्या उत्तम पुरुषाच्या ठिकाणीं, सुषुप्ति, स्वप्न किंवा जागृति अशा अवस्थाभेदांची गोष्टच बोलणें नको. 34
535-15
मग एकपण ना दुजें । असें नाहीं हें नेणिजे । अनुभव निर्बुजे । बुडाला जेथें ॥ 535 ॥
मग? ते द्वैत किं अद्वैत आहे, हे किंवा नाही काहीच सांगण्याची सोय नाही व त्रिपुटीच्या अभावी हा उत्तम पुरुषाचे ठिकाणी अनुभवही भयाने बुडी देऊन रहातो. 35

536-15
ऐसें आथि जें कांहीं । तें तो उत्तम पुरुषु पाहीं । जें परमात्मा इहीं । बोलिजे नामीं ॥ 536 ॥
असे जे काही तत्व आहे, तो उत्तम पुरुष जाणावा; त्यालाच परमात्मा असे म्हणतात.36
537-15
तेंही एथ न मिसळतां । बोलणें जीवत्वें पंडुसुता । जैसी बुडणेयाची वार्ता । थडियेचा कीजे ॥ 537 ॥
अर्जुना, हें वर्णनही या उत्तम पुरुषस्थितीच्या बाहेर असलेला जीवभाव पत्करून करून बोलावें लागते. बुडालेल्याची वार्ता काठावरील मनुष्य सांगू शकेल, बुडालेला नव्हे. 37
538-15
तैसें विवेकाचिये कांठीं । उभें ठाकलिया किरीटी । परावराचिया गोठी । करणें वेदां ॥ 538 ॥
त्याप्रमाणे अर्जुना, विचाराच्या तीरावरच जोपर्यंत वेद उभे आहेत तोंवरच त्यास अक्षर अलीकडले, उत्तमपुरुष यांच्या हि पलीकडला ” वगैरे अलिकडच्या पलिकडल्या गोष्टी करत आल्या. 38
539-15
म्हणौनि पुरुषु क्षराक्षरु । दोन्ही देखोनि अवरु । यातें म्हणती परु । आत्मरूप ॥ 539 ॥
म्हणून. क्षर व अक्षरपुरुष हे‘ अवर’ म्हणजे कनिष्ठ आहेत असे पाहून ह्या उत्तम पुरुषाला ” पर ” म्हणजे श्रेष्ठ असा आत्मा म्हणजे परमात्मा असे म्हणतात. 39
540-15
अर्जुना ऐसिया परी । परमात्मा शब्दवरी । सूचिजे गा अवधारीं । पुरुषोत्तमु ॥ 540 ॥
अर्जुना ह्याप्रमाणे परमात्मा ह्या शब्दाने पुरुषोत्तम (उत्तमपुरुष) अतें सुचविलें आहे असे समज. 540

541-15
एऱ्हवीं न बोलणेंचि बोलणें । जेथिंचें सर्व नेणिवा जाणणें । कांहींच न होनि होणें । जे वस्तु गा ॥ 541 ॥
आणखी त्या विषयी मौन धरणें हेंच तद्विषयक बोलणे होय, जे कोणत्याही समजेत न येणें हेंच त्याचे जाणणें ( अविजानतां विज्ञातं = ज्यांनी ब्रम्ह जाणले नाही त्यानिंच खरे जाणले) ते होन्या जाण्यांतलें नाहीं असा समज हेंच त्याचें होणे 41
542-15
सोऽहं तेंही अस्तवलें । जेथ सांगतेंचि सांगणें जालें । द्रष्टत्वेंसी गेलें । दृश्य जेथ ॥ 542 ॥
सोऽहं ही बुद्धि जेथे मावळली व सर्वाधिष्ठानत्वामुळे सांगणाराच सांगणेरूप झाला व दृङमात्र स्वरूपनिश्चयांत द्रष्टत्व लोपले व त्यामुळे दृश्यही आटलें. 42
543-15
आतां बिंबा आणि प्रतिबिंबा- । माजीं कैंची हें म्हणों नये प्रभा? । जऱ्ही कैसेनि हे लाभा । जायेचि ना ॥ 543 ॥
कोणत्याही प्रकारें ती प्रतीतीला आली नाही तरी बिंब आणि प्रतिबिंब ह्यांच्यामध्ये बिंबाची सूक्ष्म आकृति नाहीं असें कसे म्हणतां येईल? 43
544-15
कां घ्राणा फुला दोहीं । द्रुती असे जे माझारिलां ठायीं । ते न दिसे तरी नाहीं । ऐसें बोलों नये ॥ 544 ॥
किंवा प्राण आणि फुले ह्या दोघांच्यामधील प्रदेशांतही त्यांचा गंध, तो आपल्यास आहे असा वाटला नाही । तरी, आहे असे म्हटले पाहिजे. 44
545-15
तैसें द्रष्टा दृश्य हें जाये । मग कोण म्हणे काय आहे । हेंचि अनुभवें तेंचि पाहें । रूप तया ॥ 545 ॥
तसें द्रष्टेपणा व त्याच्याबरोबर दृश्यवस्तु ह्यांचा लोप झाल्यावर तेथे अमुक एक आहे असे कोणी म्हणावें? पण अशीच ती वस्तु आहे हें अनुभवानेच जाणावयाचे असते किंवा अनुभवी तेच जाणोतो; असे उत्तम पुरुषाचे रूप आहे.

546-15
जो प्रकाश्येंवीण प्रकाशु । ईशितव्येंवीण ईशु । आपणेंनीचि अवकाशु । वसवीत असे जो ॥ 546 ॥
जो प्रकाश्य वस्तूवांचून प्रकाशरूप आहे, नियम्य वस्तूवाचून जो स्वरूपतः ईश आहे व जो सर्व अवकाश व्यापून आपणच आहे. 46
547-15
जो नादें ऐकिजता नादु । स्वादें चाखिजता स्वादु । जो भोगिजतसे आनंदु । आनंदेंचि ॥ 547 ॥
जो नादाचाही नाद (नादपणा ज्या सत्तेवर नांदतो आहे) तसाच जो स्वादाचाही स्वाद असून जो आपल्या आनंदस्वरूपानेच आनंदाचा भोग घेत असतो. 47
548-15
जो पूर्णतेचा परिणामु । पुरुषु गा पुरुषोत्तमु । विश्रांतीचाही विश्रामु । विराला जेथें ॥ 548 ॥
जो पूर्णतेचा अंत ( किंवा परिणाम पावलेली अगर अवतरलेली अशी मूर्त पूर्णता ) सर्वपुरुषश्रेष्ठ व विश्रांतीचेही विश्रामस्थान. 48
549-15
सुखासि सुख जोडिलें । जें तेज तेजासि सांपडलें । शून्यही बुडालें । महाशून्यीं जिये ॥ 549 ॥
जेथे सुखालाच सुखाची जोड, तेजालाच तेजोलाभ अगर महाशून्यामध्येच शून्याचा लय. 49
550-15
जो विकासाहीवरी उरता । ग्रासातेंही ग्रासूनि पुरता । जो बहुतें पाडें बहुतां- । पासूनि बहु ॥ 550 ॥
जो विकास संपून अवधिभूत असणारा, ग्रासाचाही ग्रास करून पूर्णत्वाने असणारा, जो सर्व बहुत्वाहुनही बहु म्हणजे श्रेष्ठ आहे. 550

Sartha Dnyaneshwari Chapter 15th Complete
Sartha Dnyaneshwari Adhyay Pandharawa Sampurn
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय पंधरावा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय 15 वा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय १५ वा संपूर्ण