201-16
तैसीं बांधिलीं सोडिता । बुडालीं काढिता । सांकडी फेडिता । आर्तांचिया ॥ 201 ॥
त्याप्रमाणे बद्धांना मुक्त करणारा, बुडणारांचा उद्धार करणारा, व संकटग्रस्तांचे संकट निवारण करणारा. 1
202-16
किंबहुना दिवसराती । पुढिलांचें सुख उन्नति । आणित आणित स्वार्थीं । प्रवेशिजे ॥ 202 ॥
किंबहुना स्वार्थाच्या व्यापारांत रत असतांनाही सभोंवारच्या जीवांच्या सुखाचे व उन्नतीचे ज्याच्या चित्तांत नित्य चिंतन चालू असतें. 2
203-16
वांचूनि आपुलिया काजालागीं । प्राणिजाताच्या अहितभागीं । संकल्पाचीही आडवंगी । न करणें जें ॥ 203 ॥
किंवा आपला कार्यभाग साधण्यासाठी दुसऱ्यांचे यत्किंचितही अहित करावें असा नुसता संकल्पही ज्याला शिवत नाही. 3
204-16
पैं अद्रोहत्व ऐशिया गोष्टी । ऐकसी जिया किरीटी । तें सांगितलें हें दिठी । पाहों ये तैसें ॥ 204 ॥
अर्जुना, अशी वागणूक जेथे दिसेल अगर ऐकू येईल ते “अद्रोहत्व” होय असें तुला पटण्यासारखे सांगितले. 4
205-16
आणि गंगा शंभूचा माथां । पावोनि संकोचे जेवीं पार्था । तेवीं मान्यपणें सर्वथा । लाजणें जें ॥ 205 ॥
आणि, अर्जुना, गंगेला शंकरांनी आपल्या जटेत धारण करून जिरविल्यावर तिच्या स्वतःच्या वेगाचा गर्व जसा हरण झाला व ती जशी लज्जित झाली, तसा लोकांनी अतिशय मानमान्यता केली असतां जो चित्तांत संकोच पावतो. 5

206-16
तें हें पुढत पुढती । अमानित्व जाण सुमती । मागां सांगितलेंसे किती । तेंचि तें बोलों ॥ 206 ॥
इत्यादि जें वर्तन हेच अमानित्व होय; अर्जुना मागे ह्याचे दिग्दर्शन आले आहेच; पुन्हा तेच ते सांगणे कशाला? 6
207-16
एवं इहीं सव्विसें । ब्रह्मसंपदा हे वसत असे । मोक्षचक्रवर्तीचें जैसें । अग्रहार होय ॥ 207 ॥
ह्याप्रमाणे सव्वीस प्रकारची ही दैवी किंवा ब्रह्मसंपत्ति आहे व ती मोक्षसम्राटांचे जणू वतनच होय.7
208-16
नाना हे संपत्ति दैवी । या गुणतीर्थांची नीच नवी । निर्विण्णसगरांची दैवी । गंगाचि आली ॥ 208 ॥
किंवा, नित्य नवे वाटावे अशा ह्या सव्वीस पवित्र गुणरूपांची ही दैवी संपत्ति म्हणजे वैराग्यरूपी सगरपुत्रांचा उद्धार करण्यासाठी जणू गंगाच अवतरली आहे ! 8
209-16
कीं गणकुसुमांची माळा । हे घेऊनि मुक्तिबाळा । वैराग्यनिरपेक्षाचा गळा । गिंवसीत असे ॥ 209 ॥
किंवा ही मुक्ति नवरी ह्या सव्वीस गुणरूपी पुष्पांची माला घेऊन वैराग्यादि साधनांनीं संपन्न असलेल्या वराच्या गळ्यांत ती घालावी म्हणून जणू त्याचा शोधच करीत आहे ! 9
210-16
कीं सव्विसें गुणज्योती । इहीं उजळूनि आरती । गीता आत्मया निजपती । नीरांजना आली ॥ 210 ॥
किंवा ह्या सव्वीस गुणरूप ज्योतींनी युक्त अशी आरती घेऊन; आपला पति जो आत्मराज त्याला ओवाळण्यासाठ गीता ते ताट घेऊन पुढे आली आहे. 210

211-13
उगळितें निर्मळें । गुण इयेंचि मुक्ताफळें । दैवी शुक्तिकळें । गीतार्णवींची ॥ 211 ॥
गीतारूप समुद्रांतील शिंपल्यातून ही दैवीसंपत्तिरूप मुक्ताफळेच जणु बाहेर पडली आहेत. 11
212-16
काय बहु वानूं ऐसी । अभिव्यक्ती ये अपैसी । केलें दैवी गुणराशी । संपत्तिरूप ॥ 212 ॥
ह्या दैवीसंपत्तीरूप गुणराशीचे अधिक स्पष्ट असे स्वरूप बोलून किती म्हणून वर्णन करावें? 12
213-16
आतां दुःखाची आंतुवट वेली । दोषकाट्यांची जरी भरली । तरी निजाभिधानी घाली । आसुरी ते ॥ 213 ॥
आतां, अंतर्बाह्य दुःखरूप असलेली व दोषादि कंटकांनी युक्त असलेली अशी जरी आसुरी संपत्ति असली तरी, तीही तुला माहीत असू दे. 13
214-16
पैं त्याज्य त्यजावयालागीं । जाणावी जरी अनुपयोगी । तरी ऐका ते चांगी । श्रोत्रशक्ती ॥ 214 ॥
कारण, ती त्याज्य व निरुपयोगी अशी जरी असली तरी जिचा त्याग करावयाचा तिचीं लक्षणेही चांगल्या प्रकारे ऐकलेली पाहिजेतच. 14
215-16
तरी नरकव्यथा थोरी । आणावया दोषींघोरीं । मेळु केला ते आसुरी । संपत्ति हे ॥ 215 ॥
तरी जीवांना घोर नरकव्यथा प्राप्त करून देण्यासाठी जे घोर दोष एकत्र जमून त्यांचा मेळावा झाला, ती ही “आसुरी” संपत्ति होय. 15

216-16
नाना विषवर्गु एकवटु । तया नांव जैसा बासटु । आसुरी संपत्ती हा खोटु । दोषांचा तैसा ॥ 216 ॥
जगांतील सर्व विषांचे एकीकरण म्हणजे एक “कालकूट” विष म्हणावें त्याप्रमाणे जगांतील सर्व दोषांचे एकत्रीकरण ती ही आसुरी संपत्ति होय. 16
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥16. 4॥
217-16
तरी तयाचि असुरां । दोषांमाजीं जया वीरा । वाडपणाचा डांगोरा । तो दंभु ऐसा ॥ 217 ॥
तरी, अर्जुना, ह्या दोषयुक्त आसुर संपत्तीमध्यें जो प्रमुख म्हणून गणला जातो असा जो दंभ तो असा असतो. 17
218-16
जैसी आपुली जननी । नग्न दाविलिया जनीं । ते तीर्थचि परी पतनीं । कारण होय ॥ 218 ॥
आपल्या जननीचे स्मरण केव्हांही पवित्रच होय; पण, तेंच जनांत तिच्या आंगच्या दोषाविष्करणाच्या निमित्तानें केलें असतां जसें पतनाला कारण होते. 18
219-16
कां विद्या गुरूपदिष्टा । बोभाइलिया चोहटां । तरी इष्टदा परी अनिष्टा । हेतु होती ॥ 219 ॥
किंवा गुरूपासून प्राप्त झालेली गुह्यविद्या चव्हाट्यावर उघडी मांडली असतां, ती मूळची हितकारिणी खरी, पण तीच अनिष्टाला कारणीभूत होते. 19
220-16
पैं आंगें बुडतां महापूरीं । जे वेगें काढी पैलतीरीं । ते नांवचि बांधिलिया शिरीं । बुडवी जैसी ॥ 220 ॥
जिचे स्वतःचे बहुतेक अंग पुरांत अगर पाण्यांत बुडालेले असते तरी जी वेगाने पैलतीराला पोंचविते ती नावच डोक्यावर घेऊन पाण्यांत शिरणारा जसा निश्चित बुडणार. 220

221-16
कारण जें जीविता । तें वानिलें जरी सेवितां । तरी अन्नचि पंडुसुता । होय विष ॥ 221 ॥
जीवन रक्षण करणारे म्हणून अन्न सेवनसमयीं स्तुतियोग्य असले, तरी अर्जुना, तेच प्रमाणाबाहेर सेवन केले असतां विषाप्रमाणे बाधक होते. 21
222-16
तैसा दृष्टादृष्टाचा सखा । धर्मु जाला तो फोकारिजे देखा । तरी तारिता तोचि दोखा- । लागीं होय ॥ 222 ॥
त्याचप्रमाणे इहपरलोकींचा सखा असा जो स्वधर्म घडेल त्याची चव्हाटयावर टिमकी वाजविल्यास तोच पतनाला कारणीभूत होतो. 22
223-16
म्हणौनि वाचेचा चौबारा । घातलिया धर्माचा पसारा । धर्मुचि तो अधर्मु होय वीरा । तो दंभु जाणे ॥ 223 ॥
म्हणून आचरलेल्या धर्माचा स्वत:च्या वाचेने डांगोरा अगर प्रसिद्धि करीत बसले असतां त्यालाच अधर्माचे फल प्राप्त होतें; व अर्जुना, दंभ म्हणतात तो हाच होय. 23]
224-16
आतां मूर्खाचिये जिभे । अक्षरांचा आंबुखा सुभे । आणि तो ब्रह्मसभे । न रिझे जैसा ॥ 224 ॥
आतां, मुर्खाला चार अक्षरे येत झालीं कीं तो जसा ब्रह्मसभेलाही तुच्छ लेखतो ! 24
225-16
कां मादुरी लोकांचा घोडा । गजपतिही मानी थोडा । कां कांटियेवरिल्या सरडा । स्वर्गुही नीच ॥ 225 ॥
किंवा एखाद्या शिलेदाराला आपला घोडा गजराजापेक्षाही श्रेष्ठ आहे असे वाटावें, किंवा, काट्यांच्या वईवरील सरडयाला आपण आकाश पायांखाली आणिलें असे वाटावें, 25

Sartha Dnyaneshwari Chapter 16th Complete
Sartha Dnyaneshwari Adhyay Solava Sampurn
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय सोळावा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय 16 वा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय १६ वा संपूर्ण