126-15.
महाकल्पाच्या शेवटीं । उदेलिया उमळती सृष्टी । तैसेंचि आणिखीचें दांग उठी । सासिन्नलें ॥126॥
उत्पन्न झालेली चतुर्दश भुवने, कल्प संपण्याचे वेळी उन्मळून पडतात व पुन्हा कल्प सुरू झाला म्हणजे भरास आलेले तितकेच जगताचे अनेक समुदाय तयार होतात.
127-15
संहारवातें प्रचंडें । पडती प्रळयांतींचीं सालडें । तंव कल्पादीचीं जुंबाडें । पाल्हेजती ॥127॥
संहारकारक प्रचंड वार्‍याने महाप्रलयकाळाच्या अखेरीची जीर्ण झालेली संसारवृक्षाची साली गळून पडतात न पडतात तोच कल्पाच्या आरंभास सृष्टीचे समुदायचे समुदाय उत्पन्न होतात.
128-15
रिगे मन्वंतर मनूपुढें । वंशावरी वंशांचे मांडे । जैसी इक्षुवृद्धी कांडेंनकांडें । जिंके जेवीं ॥128॥
कांड्यामागून कांडे उत्पन्न होऊन जसा ऊस वाढत जातो, त्याप्रमाणे एका मनूच्या काळापासून दुसर्‍या मनूचा काळ येऊन एका वंशामागून दुसरा वंश असा वंशवृद्धीचा विस्तार होतो.
129-15
कलियुगांतीं कोरडीं । चहुं युगांची सालें सांडी । तंव कृतयुगाची पेली देव्हडी । पडे पुढती ॥129॥
कलियुगाच्या अखेरीस चार युगांची जीर्ण झालेली सालपटे गळून पडतात न पडतात इतक्यात कृतयुगाची नविन अतिशय रसरशीत अशी मोठी सालपटे जोमाने उत्पन्न होण्यास लागतात.
130-15
वर्ततें वर्ष जाये । तें पुढिला मुळहारी होये । जैसा दिवसु जात कीं येत आहे । हें चोजवेना ॥130॥
चालू असलेले जे वर्ष संपुन जाते ते पुढच्या वर्षास आमञंन देते. ज्याप्रमाणे दिवस जातो की येतो कळत नाही.

131-15
जैशा वारियाच्या झुळकां । सांदा ठाउवा नव्हे देखा । तैसिया उठती पडती शाखा । नेणों किती ॥131॥
ज्याप्रमाणे वार्‍याच्या झुळुकांमागून झुळुका वहात असल्यामुळे त्यांचा जोड कोठे आहे ते कळत नाही, त्याप्रमाणे या संसारवृक्षाच्या उत्पन्न होणार्‍या व नाश पावणार्‍या फंद्यांचा आदि व अंत न समजल्याने त्या किती आहेत हे कळत नाही.
132-15
एकी देहाची डिरी तुटे । तंव देहांकुरीं बहुवी फुटे । ऐसेनि भवतरु हा वाटे । अव्ययो ऐसा ॥132॥
या संसारवृक्षाचा शरीररूपी एक शेंडा गळून पडतो, तो अनेक देहरूपी अंकुर त्याला (संसारवृक्षाला) फुटतात, अशातर्‍हेने हा संसारवृक्ष अव्यय, अविनाशी आहे असा वाटतो.
133-15
जैसें वाहतें पाणी जाय वेगें । तैसेंचि आणिक मिळे मागें । येथ असंतचि असिजे जगें । मानिजे संत ॥133॥
जसे वहाणारे पाणी जोराने जात असते व त्यास मागून तसेच वहाणारे पाणी मिळात असते, त्यामुळे पहाणारास एकसारखे तेच पाणी आहे असे वाटते. त्याप्रमाणे हा संसासरवृक्ष अस्थिर असतानाच लोक याला स्थिर असे मानतात.
134-15
कां लागोनि डोळां उघडे । तंव कोडीवरी घडे मोडे । नेणतया तरंगु आवडे । नित्यु ऐसा ॥134॥
अथवा डोळा मिटून उघडावा इतक्या अवकाशात लाट, कोट वेळा घडते व मोडते, परंतु त्या लाटेचे कोटीवेळा होणे-जाणे ज्यास कळत नाही, त्याला लाट नित्य एकसारखी टिकणारी अशी वाटते.
135-15
वायसा एकें बुबुळें दोहींकडे । डोळा चाळीतां अपाडें । दोन्ही आथी ऐसा पडे । भ्रमु जेवीं जगा ॥135॥
एकच बुबुळ आपल्या दोन्ही डोळ्यात असाधारणपणे कावळा फिरवीत बसल्यामुळे त्याच्या दोन्ही डोळ्यात बुबुळे आहेत असा लोकांना भ्रम पडतो.

136-15
पैं भिंगोरी निधिये पडली । ते गमे भूमीसी जैसी जडली । ऐसा वेगातिशयो भुली । हेतु होय ॥136॥
भिंगरी जेव्हा अतिशय वेगाने फिरत असते, तेव्हा ती जमिनीला उभी चिकटली आहे असे वाटते, याप्रमाणे अतिशय वेग हा स्थिरतेच्या भ्रमाला कारण होतो.
137-15
हें बहु असो झडती । आंधारें भोवंडितां कोलती । ते दिसे जैसी आयती । चक्राकार ॥137॥
हे राहू दे, अंधारामधे कोलती फार लवकर फिरवली असता ती ज्याप्रमाणे अखंडचक्राच्या आकाराची दिसते.
138-15
हा संसारवृक्षु तैसा । मोडतु मांडतु सहसा । न देखोनि लोकु पिसा । अव्ययो मानी ॥138॥
त्याप्रमाणे हा संसारवृक्ष मोठ्या झपाट्याने नाश पावत आहे व रचला जात आहे, हे जगास न कळाल्यामुळे भ्रमिष्ट लोक याला अविनाशी असे मानतात.
139-15
परि ययाचा वेगु देखे । जो हा क्षणिक ऐसा वोळखे । जाणे कोडिवेळां निमिखें । होत जात ॥139॥
परंतु जो याचा वेग पहातो व हा क्षणभंगुर आहे असे समजतो आणि एका निमिषात कोट्यवधी वेळा हा उत्पन्न होतो व नाहीसा होतो असे ज्यास ज्ञान असते,
140-15
नाहीं अज्ञानावांचूनि मूळ । ययाचें असिलेंपण टवाळ । ऐसें झाड सिनसाळ । देखिलें जेणें ॥140॥
या संसारवृक्षास अज्ञानाशिवाय दुसरे मूळ नसून याचे अस्तित्वही मिथ्या आहे, असा हा वृक्ष जीर्ण सालीचा नाशिवंत व भासमात्र आहे असे ज्याने जाणले.

141-15
तयातें गा पंडुसुता । मी सर्वज्ञुही म्हणें जाणता । पैं वाग्ब्रह्म सिद्धांता । वंद्यु तोची ॥141॥
अर्जुना, त्याला संसारवृक्षाचे क्षणिकत्व जाणणार्‍याला मी जो सर्वज्ञ तोच ज्ञानी असे म्हणतो आणि वेदांच्या सिद्धांताला तोच पूज्य आहे.
142-15
योगजाताचें जोडलें । तया एकासीचि उपेगा गेलें । किंबहुना जियालें । ज्ञानही त्याचेनी ॥142॥
✏सर्वप्रकारच्या योगाच्या अभ्यासाचे मिळालेले फळ त्या एकट्याच्याच उपयोगाला गेले. फार काय सांगावे? ज्ञान-उपदेशाचा संप्रदाय देखील त्या जिवनमुक्त पुरुषाच्या योगानेच सुरु असतो.
143-15
हें असो बहु बोलणें । वानिजैल तो कवणें । जो भवरुखु जाणें । उखि ऐसा ॥143॥
✏हे फार बोलणे राहू दे. अशा प्रकार हा संसारवृक्ष केवळ मिथ्याभास आहे असे जाणतो, त्याचे कोणाला वर्णन करता येईल?
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥15.2॥
क्ष्लोकार्थ:- ज्याप्रमाने ह्या सात्विक, राजस, आणि तामस या गुणांच्या पाण्याने वाढलेल्या विषयभोगरुपी अंकुरांच्या देव, मनुष्य आणि तिर्यक आदि योनिरुप फांद्दा खालचया बाजुस व वर सर्वञ पसरल्या आहेत. तसेच मानव योनीमध्ये कर्माप्रमाने बांधनारी अहंता, ममता आणि वासनारुपी मुळे खाली आणि वर तिन्ही लोकामध्ये सामावली आहेत.
144-15
मग ययाचि प्रपंचरूपा । अधोशाखिया पादपा । डाहाळिया जाती उमपा । ऊर्ध्वाही उजू ॥144॥
✏मग याच खाली असलेल्या या संसाररुपी झाडाला वरच्या बाजुस सुद्धा पुष्कळ फांद्या तयार होतात.
145-15
आणि अधीं फांकली डाळें । तिये होती मूळें । तयाही तळीं पघळे । वेल पालवु ॥145॥
✏आणि तळाशी पसरलेल्या संसारवृक्षाच्या ज्या फांद्या आहेत, त्या फांद्या पारंब्यांप्रमाणे मूळे होतात व त्या मुळांपासून खालच्या भागास वेल व पाला फुटुन त्याची विस्तार होत जातो.

146-15
ऐसें जें आम्हीं । म्हणितलें उपक्रमीं । तेंही परिसें सुगमीं । बोलीं सांगों ॥146॥
✏असे जे आम्ही सुरुवातीला (ओवी 57 ते 64 मधे) म्हटले होते तेच अजुन सोप्या भाषेत सांगतो ऐक.
147-15
तरी बद्धमूळ अज्ञानें । महदादिकीं सासिनें । वेदांचीं थोरवनें । घेऊनियां ॥147॥
✏तरी अज्ञानरूपी बळकट बनलेल्या मुळाने अष्टदा प्रकृती तयार होऊन वेदरूपी मोठी पाने फुटून हा संसारवृक्ष पुढे सांगितल्याप्रमाणे वाढतो.
148-15
परी आधीं तंव स्वेदज । जारज उद्भिज अंडज। हे बुडौनि महाभुज । उठती चारी ॥148॥
परंतु प्रारंभी झाडाच्या बुडापासुन तर स्वेदज, जारज, अंडज व उद्भिज हे बुडापासून (मुळापासून) चार मोठ्या मोठ्या फांद्दा उत्पन्न होतात.
149-15
यया एकैकाचेनि आणगटें । चौऱ्यांशीं लक्षधा फुटे । ते वेळीं जीवशाखीं फांटे । सैंघचि होती ॥149॥
✏या एकेक खाणीच्या मुळापासून अंकुर फुटून एकंदर चौर्‍यांशी लक्ष प्रकारचे अंकुर फुटतात. त्यावेळी जीवरूपी फांदीच्या ठिकाणी पुष्कळसे फाटे तयार होतात.
150-15
प्रसवती शाखा सरळिया । नाना सृष्टि डाहाळिया । आड फुटती माळिया । जातिचिया ॥150॥
✏मागे सांगितलेल्या चार खाणीरूप सरळ शाखांनी आणखी सृष्टीरूपी डहाळ्या फुटतात. आणि अनेक जातिरूपी आडव्या फांद्या ह्या संसारवृक्षाला उत्पन्न होतात.

Sartha Dnyaneshwari Chapter 15th Complete
Sartha Dnyaneshwari Adhyay Pandharawa Sampurn
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय पंधरावा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय 15 वा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय १५ वा संपूर्ण