Sant Tukaram Maharaj Charitra
shridhar More Dehukar
मी आपल्याला संत तुकाराम महाराजांचे चरित्र आकर्षक आणि वाचनीय स्वरूपात तयार करून देत आहे. मी प्रत्येक तीन परिच्छेदानंतर जाहिरातीसाठी जागा सोडली आहे, तसेच महत्त्वाचे अभंग ठळक (Bold) केले आहेत आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने मजकूर तपासला आहे. मूळ अर्थाला धक्का न लावता आकर्षक मांडणीचा प्रयत्न केला आहे.
संत तुकाराम महाराज चरित्र (संक्षिप्त)
लेखक: श्रीधर मोरे, देहूकर (१९१६-२००४)
“ये तु धर्म्यामृतमिदम्” (गीता १२. २०)
“ते हे गोष्टी रम्य । अमृतधाराधर्म्य । करिती प्रतीति गम्य । ऐकोनि जे ॥” (ज्ञानदेवी १२. २३०)
देवाच्या चरित्राला ‘परमामृत’ म्हटले जाते, तर भक्ताच्या चरित्राला ‘धर्म्यामृत’ म्हटले जाते. संतांनी देवाची चरित्रे गायली आणि सांगितली, पण संतांची चरित्रे सांगणे हे कठीण काम आहे; कारण संत जसे असतात तसे दिसत नाहीत आणि जसे दिसतात तसे नसतात. शिवाय आपली शब्दसृष्टीही मर्यादित आहे.
आमुते करावया गोठी । ते झालीच नाही वाग्सृष्टि । आम्हालागी दिठी । ते दिठीच नोहे ॥ (अमृतानुभव)
आपण त्यांना विचारले, ‘आपण कोण? कोठले? कोठून आलात? कोठे जावयाचे? आपले नाव काय? रूप काय?’ तर ते उत्तर देतील, “काही नाही.”
काहीच मी नव्हे कोणिये गावीचा । येकटु ठायीच्या ठायी एकु ॥१॥
नाही जात कोठे येत फिरोनिया । अवघेचि वायावीण बोल ॥२॥
तुका म्हणे नाव रूप नाही आम्हा । वेगळा त्या कर्मा अकर्माशी ॥३॥अशा परिस्थितीत, आम्ही तुकोबांच्या (तुकाराम महाराजांच्या) चरित्राचा अल्प भाग देण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.
अनुक्रमणिका
१. जन्म व पूर्वज
२. राजकीय, धार्मिक आणि सामाजिक स्थिती
३. प्रेमळ मातापित्यांचा वियोग
४. साक्षात्कार
५. कवित्वाची स्फूर्ती आणि जलदिव्य
६. तुकोबा आणि दोन संन्याशी
७. धरणेकरी
८. छत्रपती शिवाजी आणि तुकोबा
९. तुकोबांचा बोध, उपदेश, शिकवण
१०. तुकोबांचे धृपदे, टाळकरी, अनुयायी व शिष्य
११. प्रयाण
११. तुकोबांच्या पश्चात्
१. जन्म व पूर्वज
धन्य देहूगाव पुण्यभूमी ठाव । तेथे नांदे देव पांडुरंग ॥१॥
तुकोबांची जन्मभूमी आणि कर्मभूमी असलेले देहू गाव हे पांडुरंग देवाच्या वास्तव्यामुळे पुण्यभूमी ठरले आहे. हे एक जागृत स्थान आहे. इंद्रायणी नदीच्या तीरावर पांडुरंग देवाचे देवालय आहे. कटेवर कर ठेवून विश्वाचा जनिता उभा आहे, वामांगी माता रखुमाई, समोर अश्वत्थ वृक्ष, पारावर गरुड हात जोडून उभा आहे.
तुकोबांपासून सुमारे तीनशे वर्षांपूर्वी त्यांचे पूर्वज विश्वंभरबाबा देहू गावात राहत होते. त्यांचे कुलदैवत विठोबा होते आणि घराण्यात आषाढी-कार्तिकीची वारी चालत आली होती. त्यांच्या निकट सेवेमुळे देव पंढरपूरहून देहूस धावून आले, जसे पुंडलीकरायाच्या सेवेने देव वैकुंठाहून पंढरपूरला आले.
पुंडलिकांचे निकट सेवे । कैसा धावे बराडी ॥१॥
मूळ पुरुष विश्वंभर । विठ्ठलाचा भक्त थोर ॥१॥
त्याचे भक्तीने पंढरी । सांडूनी आले देहू हरी ॥२॥आषाढ शुद्ध दशमीच्या दिवशी देवाने विश्वंभरबाबांना स्वप्नात भेटून आपण देहूस आल्याचे सांगितले आणि ते आंबीयाचे वनात निद्रिस्त झाले. सकाळी बाबांना गावकऱ्यांसमवेत तेथे श्री विठ्ठल रखुमाईच्या स्वयंभू मूर्ती मिळाल्या. बाबांनी त्यांची स्थापना वाड्यातील देवघरात केली.
विश्वंभरबाबांचा काळ संपल्यावर त्यांचे चिरंजीव हरी आणि मुकुंद देवाची सेवा सोडून मूळच्या क्षात्र वृत्तीकडे वळले आणि राजाश्रयास गेले. त्यांच्या आई आमाबाई यांना हे आवडले नाही. देवाने त्यांना स्वप्नात येऊन परत देहूस जाण्यास सांगितले. मुलांनी लक्ष दिले नाही आणि लवकरच ते रणांगणावर धारातीर्थी पडले. मुकुंदाची पत्नी सती गेली, तर हरिची पत्नी गरोदर होती.
आमाबाई सुनेला घेऊन देहूस आल्या. सुनेला माहेरी पाठवले आणि त्या देवाची सेवा करू लागल्या. हरिच्या पत्नीला मुलगा झाला त्याचे नाव विठ्ठल ठेवले. या क्रमाने विठ्ठल $\rightarrow$ पदाजी $\rightarrow$ शंकर $\rightarrow$ कान्होबा $\rightarrow$ बोल्होबा हे वंशज झाले. बोल्होबांना तीन पुत्र झाले: वडील सावजी, मधले तुकाराम आणि धाकटे कान्होबाराय.
तुकोबांचा जन्म ज्या कुळात झाला, ते कुळ पवित्र होते.
पवित्र ते कुळ पावन तो देश । जेथे हरीचे दास जन्म घेती ॥१॥
ते कूळ क्षत्रियाचे होते. पूर्वज लढाईत धारातीर्थी पडले होते. घरात पिढ्यानपिढ्या विठ्ठलाची उपासना, पंढरीची वारी, महाजनकीचे वतन, शेती आणि व्यापार होता. त्यांच्या घराण्याला मोरे आडनाव होते. तुकोबांनी सर्व उपेक्षा केल्याने त्यांना गोसावी म्हणू लागले.
गोसावी हे आडनाव नव्हते, तर ती एक पदवी होती. त्या काळात क्षत्रियांची गणना शूद्रांत होऊ लागली होती आणि दोनच वर्ण (ब्राह्मण आणि शूद्र) शिल्लक राहिले होते, म्हणून तुकोबांना शूद्र म्हणू लागले.
२. राजकीय, धार्मिक आणि सामाजिक स्थिती
दक्षिणेत त्यावेळी मुसलमानी सत्तेचा अमल होता. विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही आणि गोवळकोंड्याची कुतुबशाही एकमेकांशी लढत होत्या. गावे लुटली जात होती आणि राजे प्रजेला पीडित करत होते.
“ब्राह्मणांनी आपले आचार सोडले होते. क्षत्रिय वैश्यांना नाडीत होते, सक्तीने धर्मांतर चालू होते.” महाराजांनी म्हटले.
सांडिले आचार । द्विज चाहाड झाले चोर ॥
राजा प्रजा पिडी । क्षेत्री दुश्चितासी तोडी ॥
वैश्य आणि शूद्रांच्या स्थितीबद्दल तर बोलायलाच नको. धर्माचा लोप झाला होता, अधर्म माजला होता आणि लोकांना संतांचा मान नव्हता.
संता नाही मान । देव मानी मुसलमान ॥१॥
समाज नाना देव-देवतांच्या मागे लागून विस्कळीत झाला होता. अशा अंधकारमय परिस्थितीत देहू गावी चित्-सूर्यांचा उदय झाला.
संतगृह मेळी । जगत् अंध्या गिळी । पैल उदयाचळी । भानु तुका ॥३॥ (रामेश्वरभट्ट अभंग)
महान भगवत् भक्त बोल्होबा आणि माता कनकाई यांच्या उदरात शके १५३० (इ.स. १६०९) मध्ये तुकोबांचा जन्म झाला. घरची श्रीमंती असल्याने बालपण कोडकौतुकात गेले. प्राथमिक शिक्षण पंतोजीकडून मिळाले.
अर्भकाचे साठी । पंते हाते धरिली पाटी ॥१॥
मुले खडे मांडून मुळाक्षरे काढीत.
ओनाम्याच्या काळे । खडे मांडियेले बाळे ॥१॥
व्यवहार आणि परमार्थाचे शिक्षण वडिलांकडून मिळाले. मोठ्या भावाने धंद्यात लक्ष न घातल्याने बोल्होबांनी तुकोबांना व्यापाराकडे लक्ष देण्यास सांगितले. वयाच्या तेराव्या वर्षी संसार पडला, पण तुकोबांनी लवकरच व्यवसायात जम बसवला आणि लोकांकडून प्रशंसा मिळाली.
तिन्ही भावांची लग्ने झाली. तुकोबांची प्रथम पत्नी दम्याने आजारी असल्याने त्यांचा दुसरा विवाह पुण्यातील सावकार आप्पाजी गुळवे यांची कन्या सौ. जिजाबाई उर्फ आवली यांच्याशी झाला. ऐहिक ऐश्वर्य पराकोटीला पोहोचले होते.
माता पिता बंधू सज्जन । घरी उदंड धन धान्य ।
शरिरी आरोग्य लोकात मान । एकहि उणे असेना ॥१॥ (महिपतीबाबा चरित्र)
परंतु हे सुखाचे दिवस फार काळ टिकले नाहीत आणि दुःखाची सुरुवात झाली.
३. प्रेमळ मातापित्यांचा वियोग
वयाच्या सतराव्या वर्षी कर्तबगार प्रेमळ पिताश्री बोल्होबा मृत्यू पावले, ज्यांनी तुकोबांना मिराशीचे धनी केले.
बाप करी जोडी लेकराचे ओढी । आपली करवंडी वाळवोनी ॥१॥
एकाएकी केला मिराशीचा धनी । कडीये वाहुनि भार खांदी ॥२॥
ज्यांच्यामुळे संसाराची चिंता नव्हती, ते छत्र हरपले.
बाप मेला न कळता । नव्हती संसाराची चिंता ॥१॥
तुकोबांना असह्य दुःख झाले. हे दुःख संपण्याआधीच पुढील वर्षी प्रेमळ माता कनकाई त्यांच्या देखत मृत्यू पावल्या.
माता मेली मज देखता ॥४॥
मातेने केलेल्या त्यागाची आठवण तुकोबांना झाली.
काय नाही माता गौरवीत बाळा । काय नाही लळा पाळीत ती ॥१॥
काय नाही त्याची करीते सेवा । काय नाही जीवा गोमटेते ॥२॥
अमंगळपणे काटाळा न धरी । उचलोनि करी धरी कंठी ॥३॥
यापुढे, वयाच्या अठराव्या वर्षी वडील बंधू सावजींची पत्नी निधन पावली आणि सावजींनी घरदार सोडून तीर्थयात्रा केली. कुटुंबातील चार माणसांचा वियोग झाला. विसाव्या वर्षी प्रपंच नेटका करण्याची हाव धरली, पण एकविसाव्यात विपरीत काळ आला. दक्षिणेत महाभयंकर दुष्काळ पडला (इ.स. १६२९ ते १६३१).
या दुष्काळात तुकोबांच्या प्रपंचाची संपूर्ण वाताहात झाली. गुरे ढोरे मेली, सावकारकी बुडाली, व्यापार बसला. कुटुंबातील रखुमाबाई आणि एकुलता एक लाडका मुलगा संतोबा यांचाही बळी घेतला.
सधन कुटुंबे धुळीस मिळाली असताना, ज्यांचा सावकारकीत फायदा करण्याची संधी होती, त्यांनी तसे न करता तुकोबांनी गांजलेल्या पीडित लोकांना सढळ हाताने मदत केली.
सहज सरले होते काही । द्रव्य थोडे बहु ते ही ।
त्याग केला नाही । दिले द्विजां याचका ॥३॥
संसाराच्या नावे शून्य करून, वाढता पुण्यधर्म केला. या सर्व आपत्तींना तुकोबांनी धैर्याने तोंड दिले. त्यांना अशाश्वत गोष्टींचे मूल्य पटले आणि ते शाश्वत मूल्याचा शोध करू लागले.
४. साक्षात्कार
विचारले आधी आपुले मानसी । वाचो येथे कैसी कोण्यापरी ॥१॥
सत्याच्या शोधार्थ ते भामनाथांच्या पर्वतावर गेले आणि निर्वाण मांडले—चिरंतन सत्याचा साक्षात्कार झाल्याशिवाय परत न फिरण्याचा निश्चय केला. मुंग्या, विंचू, सर्प अंगावर चढले, वाघाने झेप घेतली, पण निश्चय ढळला नाही.
भामगिरी पाठारी वस्ती जाण केली ।
वृत्ती स्थिरावली परब्रह्मी ॥१॥
सर्प विंचू व्याघ्र अंगाशी झोंबले ।
पिडू जे लागले सकळीक ॥२॥
पंधरा दिवसामाजी साक्षात्कार झाला ।
विठोबा भेटला निराकार ॥३॥
पंधराव्या दिवशी त्यांना साक्षात्कार झाला आणि विठोबा भेटले. देवाने त्यांना ‘चिरंजीव भव’ असा आशीर्वाद दिला.
तव साह्य झाला हृदय निवासी । बुध्दि दिली ऐशी नाश नाही ॥२॥
तुकोबांनी घर सोडल्यापासून शोध घेणारे धाकटे बंधू कान्होबा भामनाथ पर्वतावर येऊन पोहोचले. त्यांनी हे दिव्य दृश्य पाहिले आणि जन्माचे सार्थक झाले. त्यांनी त्या पवित्र स्थळी काही दगड रचले.
उभयता बंधू इंद्रायणीच्या संगमावर आले आणि १५ दिवसांच्या उपवासाचे पारणे सोडले. तुकोबांनी कान्होबांकडून लोकांकडून येणे असलेले खते (कर्ज-रोखे) आणून घेतली. निम्मी खते कान्होबाला दिली आणि स्वतःच्या वाट्याची निम्मी खते इंद्रायणीच्या डोहात बुडवली. संसार सावरण्याऐवजी ऋणमुक्त केले—हे सच्चा समाजवाद होते!
देवाचे देऊळ होते जे भंगले । चित्ती ते आले करावे ते ॥१॥
जसे त्यांनी खते बुडवली, तसेच दुष्काळानंतर भंगलेले संसार न सांधता, त्यांनी सर्वप्रथम देवाच्या भंगलेल्या देवळाचा जीर्णोध्दार केला.
श्रीमूर्तीचे होते देवालय भंगले । पाहाता स्फुरले चित्ती ऐसे ॥१॥
म्हणे हे देवालय करावयाचे आता । करावया कथा जागरण ॥२॥
कीर्तन, भजन, कथा, जागरण करण्यासाठी देऊळ बांधले. कीर्तनाच्या अभ्यासाकरिता तुकोबा रोज भंडारा डोंगरावर जात असत.
५. कवित्वाची स्फूर्ती आणि जलदिव्य
कीर्तनासाठी लागणाऱ्या पाठांतराकरिता तुकोबांनी ज्ञानदेवांची ‘ज्ञानदेवी’, ‘अमृतानुभव’, एकनाथांची टीका, भावार्थ रामायण, नामदेवांचे अभंग, कबीरांची पदे यांचे परिशीलन केले. त्यांनी या भक्तिमार्गीय संतांची वचने पाठ केली.
करू तैसे पाठांतर । करुणाकार भाषण ॥१॥
जिही केला मूर्तिमंत । ऐसा संतप्रसाद ॥२॥
वृक्ष, वेली, वनचरे, पक्षी हे त्यांचे एकांतातील सखेसोयरे झाले होते.
वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे । पक्षीये सुस्वरे आळविती ॥१॥
येणे सुखे रूचे एकांताचा वास । नाही गुण दोष अंगा येत ॥धृ॥
तुकोबांच्या परमार्थात पत्नी जिजाबाईंचा मोठा वाटा होता; त्या त्यांची काळजी घेत असत. एके दिवशी स्वप्नात श्रीपंढरीराय नामदेवरायांना घेऊन आले आणि त्यांना जगदुद्धाराकरिता कवित्व करण्याचे काम सांगितले.
नामदेवे केले स्वप्नामाजी जागे । सवे पांडुरंगे येऊनिया ॥१॥
सांगितले काम करावे कवित्व । वाउगे निमित्य बोलो नको ॥धृ॥
त्या क्षणापासून तुकोबांच्या मुखातून अभंगगंगा वाहू लागली.
आळंदीत कीर्तन करताना त्यांची वाणी महापंडित रामेश्वरभट्टजींच्या कानावर पडली. त्यांना वाटले की ही प्रत्यक्ष वेदवाणी प्राकृतातून येत आहे आणि ती शूद्र मुखातून ऐकणे अधर्म आहे, म्हणून त्यांनी निषेध केला.
तुकोबा म्हणाले, “ही माझी वाणी नव्हे, ही देववाणी आहे.”
करितो कवित्व म्हणाल हे कोणी ।
नव्हे माझी वाणी पदरीची ॥१॥
मज विश्वंभर बोलवितो ॥२॥
रामेश्वरशास्त्रींनी तुकोबांना अभंगांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडवून आपली वाणी सिद्ध करण्यास सांगितले. तुकोबांनी पूर्वी प्रपंच बुडवला, आता परमार्थ बुडवला. त्यांनी शिळेवर बसून तेरा दिवस धरणे धरले.
इकडे रामेश्वरशास्त्रींना अनगड फकीराच्या शापामुळे त्रास झाला. तेराव्या रात्री भगवंताने सगुण बाळवेष धारण करून तुकोबांना भेटले आणि सांगितले की, “आपल्या वह्यांचे मी पाण्यात अठरा दिवस उभे राहून रक्षण केले आहे.” दुसऱ्या दिवशी सर्व वह्या पाण्यावर तरंगत आल्या, त्यांना पाण्याचा यत्किंचितही स्पर्श झाला नव्हता.
उदकी राखीले कागद । चुकविला जनवाद ।
तुका म्हणे ब्रीद । साचे केले आपुले ॥
तिकडे ज्ञानदेव महाराजांनी रामेश्वरशास्त्रींना देहूस तुकोबांकडे जाण्यास सांगितले. तुकोबांनी त्यांना क्षमा करणारा अभंग पाठवला, ज्यामुळे शास्त्रीबुवांचा दाह शांत झाला.
चित्त शुध्द तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्र हे न खाती सर्प तया ॥
दुःख ते देईल सर्व सुखफळ । होतील शितळ अग्निज्वाळा ॥
रामेश्वर भट तुकोबांचे शिष्य झाले. अनगडशाहाला हे कळल्यावर तो छळायला आला, पण तुकोबांच्या मुलीने कटोऱ्यात दिलेले चिमूटभर पीठ कटोरा पूर्ण भरून सांडले, ज्यामुळे त्याचे सामर्थ्य नष्ट झाले. अखेरीस तोही भक्त बनला.
६. तुकोबा आणि दोन संन्याशी
तुकोबांची कीर्तने लोकाधार आणि जनजागृतीचे साधन बनली. तुकोबांनी साधना गाळून ती सुलभ कीर्तनी आणली.
तुका म्हणे केली साधना गाळणी । सुलभ कीर्तनी होऊनी ठेला ॥४॥
लोहगाव येथे कीर्तनाला आलेल्या दोन संन्याशांनी, स्त्री-पुरुष, लहान-थोर, भेदभाव नसलेला हा सोहळा पाहून तुकोबांची आणि ब्राह्मणांची निंदा केली. त्यांनी दादोजी कोंडदेवाकडे तक्रार केली, ज्यांनी ब्राह्मणांना दंड केला.
तुकोबा पुण्यात कीर्तन करताना संपूर्ण पुण्यनगरी लोटली. दादोजी आणि संन्याशी कीर्तन ऐकत असताना, त्यांना तुकोबांमध्ये परमात्मा स्वरूप दिसले आणि त्यांनी तुकोबांच्या चरणी लोटांगण घातले. दादोजींनी संन्याशांची फजिती करून त्यांना हाकलून दिले.
७. धरणेकरी
बीड परगण्याचा देशपांडे पंडित होण्यासाठी ज्ञानदेव महाराजांजवळ धरणे धरून बसला. ज्ञानदेवांनी त्याला ‘कोर्ट सध्या देहूत तुकोबांकडे आहे,’ म्हणून पाठवले. तुकोबांनी त्याला एकतीस अभंग रचून उपदेश केला.
न सांगता कळे अंतरीचे गुज । आता तुझी लाज तुज देवा ॥१॥
आळीकर त्यांचे करी समाधान । अभयाचे दान देऊनी ॥२॥
त्यांना पोथी-ग्रंथांच्या भानगडीत न पडता, देवासाठी देवाला आळवण्याचा उपदेश केला.
देवाचिये चाडे आळवावे देवा । वोस देहभाव पाडोनिया ॥१॥
तू मनाला गोविंदाचा छंद लाव मग तूच गोविंद होशील.
हरीकथा ही माउली असून ती सुखाची समाधी आणि शिणलेल्यांची विश्रांती आहे, असा उपदेश केला.
सुखाची समाधि हरीकथा माऊली ।
विश्रांति साऊली शिणलियांची ॥१॥
८. छत्रपती शिवाजी आणि तुकोबा
शिवाजी महाराजांनी तुकोबांची कीर्ती ऐकून त्यांना दिवट्या, छत्री, घोडे आणि जडजवाहीर पाठवले. तुकोबांनी ते चार अभंगांचे पत्र देऊन परत पाठवले.
नावडे जे चित्ता । ते तू होशी पुरविता ॥१॥
शिवाजी महाराजांना आश्चर्य वाटले आणि ते स्वतः तुकोबांच्या भेटीस आले. तुकोबांनी राजद्रव्य पाहून म्हटले की, विठ्ठलच आपला पुरविता आहे.
काय दिला ठेवा । आम्हा विठ्ठलचि व्हावा ॥१॥
तुका म्हणे धन । आम्हा गोमांसासमान ॥३॥
सोने आणि माती समान मानणाऱ्या तुकोबांनी राजाला देवाचे नाव मुखात घेण्याचा उपदेश केला.
म्हणवा हरिचे दास । तुका म्हणे मज हे आस ॥२॥
या उपदेशाने प्रभावित होऊन राजांनी राज्य सोडून भजन-कीर्तन ऐकण्यास सुरुवात केली, तेव्हा तुकोबांनी त्यांना क्षत्रधर्म सांगितला, ज्यामध्ये सैनिकांनी स्वामीसाठी जीवावर उदार असावे असे शिकवले.
९. तुकोबांचा बोध, उपदेश, शिकवण
तुकोबांचे सगुणावर विशेष प्रेम होते. त्यामुळे त्यांना अद्वैत शास्त्राची आवड नव्हती.
अद्वैताची वाणी । नाही ऐकत मी कानी ॥१॥
माघ शुद्ध दशमीस गुरुवारी, इंद्रायणी स्नान करून जाताना त्यांना एक ब्राह्मण भेटले, ज्यांनी नमस्काराने संतुष्ट होऊन मस्तकावर हात ठेवून ‘रामकृष्ण हरि’ मंत्र दिला.
सापडविले वाटे जात गंगास्नाना ।
मस्तकी तो जाणा ठेविला कर ॥२॥
बाबाजी आपुले सांगितले नाम ।
मंत्र दिला रामकृष्ण हरि ॥५॥
तुकोबा म्हणतात, “मी कोणापाशी मंत्राची याचना केली नाही.” आणि देव जो डोळ्यांनी दिसला नाही, तो आपण दाखवू.
नेणो फुंको कान । नाही एकांतीचे ज्ञान ॥२॥
नाही देखिला तो डोळा । देव दाखवू ते कळा ॥३॥
प्रभु-स्मरणाने मिळणारे दिव्य दैवी प्रेम समाजाला सांधेल आणि प्रेमात सर्व भेद नाहीसे होतील.
उपदेश:
- “आपुलिया हिता जो असे जागता । धन्य माता पिता तयाचे ॥”
- “हित ते करावे देवाचे चिंतन । करोनिया मन शुध्द भावे ॥”
संतसंग:
- “संग न करावा दुर्जनांचा । करी संतांचा सायास ॥”
- “जोडोनिया धन उत्तम व्यवहारे । उदासे विचारे वेच करी ॥”
तुकोबांची शिकवण सुविचाराची, सदाचाराची आणि समतेची होती; ते कोणाची भीडभाड ठेवत नसत.
नाही भिडभाड । तुका म्हणे सानाथोर ॥
१०. तुकोबांचे धृपदे, टाळकरी, अनुयायी व शिष्य
तुकोबांचे मुख्य टाळकरी १४ होते, ज्यांचा उल्लेख महीपतीबाबांनी केला आहे. कीर्तनात हे टाळकरी त्यांचे धृपद धरीत असत.
१. महादजीप… (माहिती अपूर्ण)
मी आपल्याला संत तुकाराम महाराजांचे चरित्र उर्वरित भाग आकर्षक आणि वाचनीय स्वरूपात तयार करून देत आहे. मी प्रत्येक तीन परिच्छेदानंतर जाहिरातीसाठी जागा सोडली आहे, तसेच महत्त्वाचे अभंग ठळक (Bold) केले आहेत आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने मजकूर तपासला आहे. मूळ अर्थाला धक्का न लावता आकर्षक मांडणीचा प्रयत्न केला आहे.
१०. तुकोबांचे धृपदे, टाळकरी, अनुयायी व शिष्य (पुढे चालू)
तुकोबांचे मुख्य धृपदे टाळकरी १४ होते. महीपतीबाबांनी त्यांचा अनेक ठिकाणी उल्लेख केला आहे. हे भक्त तुकोबांच्या कीर्तनात धृपद म्हणत असत:
१. महादजीपंत कुलकर्णी (देहू): देवालयाच्या बांधकामावर देखरेख करणारे. यांचा उल्लेख बहिणाबाईंच्या गाथेतही आहे.
२. गंगाधरबाबा मवाळ (तळेगाव): अभंग लेखक, तुकोबांच्या सेवेस लागल्याचा कागदोपत्री उल्लेख.
३. संताजी तेली जगनाडे (चाकणकर): तुकोबांचे अभंग लेखक.
४. तुकया बंधू कान्होबा.
५. मालजी गाडे (येलवाडी): तुकोबांचे जामात (जावई).
६. कोंडोपंत लोहकरे (लोहगाव).
७. गवार शेट वाणी (सुदुंबरे).
८. मल्हारपंत कुलकर्णी (चिखली).
९. आबाजीपंत लोहगावकर.
१०. रामेश्वरभट्ट बहुळकर.
११. कोंडपाटील (लोहगाव).
१२. नावजी माळी (लोहगाव).
१३. शिवबा कासार (लोहगाव).
१४. सोनबा ठाकूर: कीर्तनात मृदंग वाजवत असत.
तुकोबांची शिष्या बहिणाबाई यांना स्वप्नात उपदेश झाला. त्या देहूस दर्शनाकरिता आल्या आणि त्यांना येथेच कवित्वस्फूर्ती झाली. त्यांनी तुकोबांची कथा-कीर्तने प्रत्यक्ष ऐकली. त्यांना मंबाजींकडून बराच त्रास सोसावा लागला. बहिणाबाईंची योग्यता तुकोबांच्या खालोखाल होती, त्यांची अभंगाची गाथा एकदा तरी वाचून पाहावी.
११. प्रयाण
कार्तिक वद्य एकादशीला आळंदीस ज्ञानदेव महाराजांसमोर तुकोबांचे कीर्तन चालू होते. कीर्तनाचा अभंग होता:
भक्ती ते नमन वैराग्य तो त्याग । ज्ञान ब्रह्मी भोग ब्रह्म तनू ॥१॥
‘शरीर कोठे ब्रह्म होईल काय? कोणी केले आहे काय?’ असे विचारणाऱ्या ज्ञानी श्रोत्यांना तुकोबांनी ‘मी करून दाखवीन’ असे उत्तर दिले.
घोटवीन लाळ ब्रह्मज्ञान्याहाती । मुक्ता आत्मस्थिती सांडवीन ॥
ब्रह्मीभूत काया होतसे कीर्तनी । भाग्य तरी ऋणी देवा ऐसा ॥
लोहगावला कीर्तन चालू असताना जेव्हा परचक्र येऊन गावाची लूट झाली, तेव्हा तुकोबांनी देवाचा धावा केला:
न देखवे डोळा ऐसा हा आकांत । परपीडे चित्त दुःखी होते ॥१॥
देव ताबडतोब पावले नाहीत, तेव्हा तुकोबांनी देवाला भक्ताची आण दिली:
तुज भक्ताची आण देवा । जरी तुका येथे ठेवा ॥१॥
तिसरी गोष्ट म्हणजे, ज्ञानदेव महाराजांनी तुकोबांची सेवा केली. त्या ऋणातून उत्तीर्ण होण्याकरिता ज्ञानदेव महाराज जिजाईच्या पोटी (नारायण महाराज) आले. देव सेवा करू पाहातात हे बरे नाही, असे तुकोबांनी ओळखले.
त्यांनी सर्वांची विचारपूस केली आणि ‘आम्ही वैकुंठाला जात आहोत. तुम्ही माझ्याबरोबर चला’ असे सांगितले, पण कोणी तयार झाले नाही. महाराज सर्वासमवेत इंद्रायणीच्या काठी आले आणि नांदुरुखीच्या वृक्षाखाली कीर्तनास आरंभ केला. त्यांनी १४ टाळकऱ्यांना क्षेमालिंगन दिले. चिरंजीव महादेव-विठोबांना आशीर्वाद दिला. जिजाबाईकडे कौतुकाने पाहिले आणि सर्वांना सांगितले:
सकळही माझी बोळवण करा ।
परतोनि घरा जावे तुम्ही ॥
वाढवेळ झाला उभा पांडुरंगा ।
वैकुंठा श्रीरंग बोलावतो ॥
आम्ही जातो तुम्ही कृपा असो द्यावी ।
सकळा सांगावी विनंती माझी ॥
कीर्तन सुरू असतानाच, तुकोबा भगवत्कथा करीत असता अदृश्य झाले.
अंतःकाळी विठो आम्हासी पावला ।
कुडीसहित झाला गुप्त तुका ॥२॥
या घटनेचा उल्लेख राज्याभिषेक शके ३० च्या सनदेत आहे: “श्री तुकोबा गोसावी सत्पुरुष हे मौजे देहू ता. हवेली, जि. पुणे येथे भागवत कथा करीत असता अदृश्य झाले हे गोष्ट विख्यात आहे.” ही सनद छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळातील अमात्य रामचंद्र नीळकंठ पंत यांच्या हातची आहे.
प्रयाणाची तिथी:
शकेपंधराशे एकाहत्तरी । विरोधी नाम संवत्सरी ।
फाल्गुन वद्य द्वितीया सोमवारी । प्रथम प्रहरि प्रयाण केले ॥२॥
“तुकोबा गोसावी वैकुंठास गेले. स्वदेहीनिशी गेले.” – बाळोजी तेली जगनाडे यांची वही (संताजींच्या वहीची नक्कल). संताजी प्रयाण समयी प्रत्यक्ष हजर होते.
तुकोबा गुप्त झाल्यावर सर्वत्र शोक पसरला. पंचमीला तुकोबांचे टाळ, पत्र, कथा आकाशमार्गे आली. रामेश्वरशास्त्रींनी तुकोबा सदेह वैकुंठाला गेल्याचा निर्णय दिला. तुकोबांचे मुले आणि बंधू कान्होबा देवाशी भांडले की, ‘तू माझ्या बंधूला आणून दे.’ देवाने कान्होबांचे समाधान केले.
१२. तुकोबांच्या पश्चात्
तुकोबा देहासह वैकुंठास गेल्याचे वर्तमान ऐकून शिवाजीराजे विस्मय पावले. त्यांनी देहू येथील जानोजी भोसले यांच्याकडून तुकोबांचे वडील पुत्र महादेवबुवा यांना भेटीस बोलावले आणि त्यांना वर्षासन (एक खंडी धान्य व लुगड्याकरिता एक होनाची सनद) करून दिली. संभाजी राजांनीही हे वर्षासन पुढे चालू ठेवले.
तुकोबांच्या वैकुंठगमनानंतर नारायण महाराजांचा जन्म झाला. ते ज्ञानदेव महाराजांचे अवतार असल्याने महादेवबुवा आणि विठोबा त्यांच्या आज्ञेत असत. मातोश्रींच्या निधनानंतर विठ्ठलबुवा आणि नारायणबुवा जिजाबाईंच्या अस्थी घेऊन महायात्रेला गेले.
महादेवबुवांनी श्री विठ्ठलदेवाची पूजाअर्चा आणि नित्यनियम सांभाळला तसेच तुकोबांचे अभंग लिहिले. नारायण महाराजांनी प्रथम सरंजामी थाटात राहण्यास सुरुवात केली, पण संताजी पवारांनी धिक्कारल्याने त्यांनी तपश्चर्या केली, अरण्यवास स्वीकारला आणि विठोबाचे भव्य देऊळ बांधले.
तुकाराम तो आधीच गेले होते वैकुंठा ।
बहु दिवसांनी मग वैराग्य झाले नीळकंठा ॥१॥
तुकयाचा नंदन मागे नारायणबाबा ।
दर्शन त्याचे घेऊनि म्हणती सुसंग लाभावा ॥२॥
निळोबा गोसावी यांनी बाबांच्या दर्शनास येऊन तुकोबांचे चरित्र ऐकले. त्यांनी तुकोबांच्या भेटीकरिता ४२ दिवसांचे निर्वाण मांडले, तेव्हा तुकोबांनी त्यांना दर्शन दिले:
येऊनिया कृपावंते । तुकया स्वामी सदगुरूनाथें ॥१॥
हात ठेविला मस्तकी । देऊनी प्रसाद केले सुखी ॥२॥
निळोबांना कवित्वाची स्फूर्ती झाली व त्यांनी अनेक अभंग केले. नारायण महाराज हे थोर तपस्वी हरिभक्त म्हणून ओळखले जात. त्यांचे बीजेचा महोत्सव होऊ लागला, ज्यामुळे अन्नछत्राकरिता छत्रपती राजाराम महाराजांनी येलवाडी गाव इनाम दिला (इ.स. १६९१). पुढे छत्रपती दुसरे शिवाजी आणि शाहू महाराजांकडून देहू-किन्हई ही गावे मिळाली.
शाहू महाराज आणि राणी सरवारबाई बाबांना गुरूचे ठिकाणी मानीत. नारायण महाराजांनीच तुकोबांची पालखी सोहळा आषाढी वारीस सुरू केला आणि देवस्थान नावारूपाला आणले.
बाबा शके १६४५ श्रावण शुद्ध चतुर्थीस वैकुंठवासी झाले. त्यांच्या अस्थी घेऊन महादेवबाबांचे चिरंजीव आबाजी बाबा काशीयात्रेस गेले. परत आल्यावर त्यांना उद्धवबाबांनी देवस्थानचा कारभार देण्यास नकार दिला. आबाजीबाबा हेही वैराग्यसंपन्न होते. नंतर त्यांचे चिरंजीव महादेवबाबा यांनी देवस्थानकरिता भांडण केले.
भांडण हे वडीलपणाचे, देवाकरिता होत होते, संस्थानाकरिता नव्हे. महादेवबाबा देहू सोडून पंढरपूरला येऊन राहिले. त्यांनी तुकोबांच्या अभंगांचे संकलन करून गाथा तयार केली आणि देहूकरांच्या फडाची परंपरा चालविली.
त्यांचे चिरंजीव वासुदेव महाराज देहूकर यांनी पंढरीच्या ठिकाणी वारकरी संप्रदायाचे भरीव कार्य केले. त्यांच्याच वेळी अनेक लहानमोठे फड नावारूपास आले आणि वारकरी पंथाची परंपरा अधिकाधिक वाढू लागली. त्यांनी कर्नाटकापर्यंत संप्रदाय वाढविला.
तुकोबांचे चरित्र लिहून देहूकर मंडळींनी महान कार्य केले. देहू संस्थानने घराण्याची आषाढी-कार्तिकीची पंढरपूरच्या वारीचा पालखी सोहळा आजतागायत अखंड चालू ठेवला आहे. देहूकर मंडळी गावोगावी कथा-कीर्तने करून वारकरी संप्रदाय वाढवीत आहेत.
आजही सर्वजण,
अमृताची फळे अमृताचे वेली । तेची पुढे चाली बीजाचिहि ॥१॥
हे तुकोबांचे वचन सार्थ करून दाखवीत आहेत.
समाप्त.
श्रीधर देहूकर
श्रीतुकाराम जन्मस्थान,
श्रीक्षेत्र देहू ४१२१०९.
