76-16
नातरी वार्षिया नाहीं मांडिली । ग्रीष्में नाहीं सांडिली । माजीं निजरूपें निवडली । गंगा जैसी ॥ 76 ॥
किंवा, वर्षाऋतु संपून गेला आहे व ग्रीष्मऋतूस आरंभ नाही ह्या मधल्या कालांत गंगा जशी स्वत:च्या नित्यशुद्ध स्वरूपाने असते. 76
77-16
तैसी संकल्पविकल्पाची वोढी । सांडूनि रजतमाची कावडी । भोगितां निजधर्माची आवडी । बुद्धि उरे ॥ 77 ॥
त्याप्रमाणे, संकल्प व विकल्प ह्यांची ओढ व रज, तम, गुण, ह्यांची वस्ती ज्या बुद्धींतून । पार नाहीशी होऊन जिला निजधर्माची म्हणजे स्वस्वरूपाची आवड उत्पन्न झाली आहे. 77
78-16
इंद्रियवर्गीं दाखविलिया । विरुद्धा अथवा भलीया । विस्मयो कांहीं केलिया । नुठी चित्तीं ॥ 78 ॥
इष्ट अगर अनिष्ट अशा कोणत्याही गोष्टीचे इंद्रियवर्गाने दर्शन करविलें तरी ज्याचे चित्त चलित होत नाही. 78
79-16
गांवा गेलिया वल्लभु । पतिव्रतेचा विरहक्षोभु । भलतेसणी हानिलाभु । न मनीं जेवीं ॥ 79 ॥
पतीच्या परदेश गमनामुळे विरहदुःखाने पीडित पतिव्रता जशी प्रापंचिक इतर लहानमोठी हानि मनावरही घेत नाही. 79
80-16
तेवीं सत्स्वरूप रुचलेपणें । बुद्धी जें ऐसें अनन्य होणें । ते सत्त्वशुद्धी म्हणे । केशिहंता ॥ 80 ॥
तशी सत्वरूपाची आवड उत्पन्न जी बुद्धि त्या ठिकाण (सत्स्वरूपी) अनन्य होते तिला सत्वशुद्धि असे म्हणावें असे केशी दैत्यहन्त्या भगवंतांनी सांगितले. 80

81-16
आतां आत्मलाभाविखीं । ज्ञानयोगामाजीं एकीं । जे आपुलिया ठाकी । हांवें भरे ॥ 81 ॥
आतां, आत्मलाभासाठी ज्ञान अथवा योग ह्या दोन साधनांपैकी आपली बुद्धि ज्यावर स्थिर होईल.81
82-16
तेथ सगळिये चित्तवृत्ती । त्यागु करणें या रीती । निष्कामें पूर्णाहुती । हुताशीं जैसी ॥ 82 ॥
निष्काम यज्ञकर्म करणाराने अग्नीमध्ये जशी पूर्णाहुति द्यावी त्याप्रमाणे सर्व चित्तवृत्तीचा त्या आवडीच्या साधनाच्या ठिकाणीं लय करावा. 82
83-16
कां सुकुळीनें आपुली । आत्मजा सत्कुळींचि दिधली । हें असो लक्ष्मी स्थिरावली । मुकुंदीं जैसी ॥ 83 ॥
किंवा कुलीन गृहस्थाने सत्कुलांत अर्पण केलेली आपली कन्या जशी त्या कुलांत अनन्य होते अथवा लक्ष्मी जशी श्रीमुकुंदचरण अनन्य आहे.83
84-16
तैसे निर्विकल्पपणें । जें योगज्ञानींच या वृत्तिक होणें । तो तिजा गुण म्हणे । श्रीकृष्णनाथु ॥ 84 ॥
त्याचप्रमाणे, योग अथवा ज्ञान ह्यापैकी एका विषयाविषयीं विकल्परहितत्वाने अनन्य असणे हा तिसरा गुण होय, असें भगवान् श्रीकृष्ण म्हणतात.84
85-16
आतां देहवाचाचित्तें । यथासंपन्नें वित्तें । वैरी जालियाही आर्तातें । न वंचणे जें कां ॥ 85 ॥
आतां कायावाचामने व शक्यनुसार धनी, आपला शत्रूही जर आर्त होऊन (अडून) पुढे आला तर त्याला विन्मुख न करणे असा जो गुण, 85

86-16
पत्र पुष्प छाया । फळें मूळ धनंजया । वाटेचा न चुके आलिया । वृक्षु जैसा ॥ 86 ॥
वाटेवरील वृक्षाची आलेल्या वाटसरूला, आपल्या फल, मूल, छाया वगैरेंचा उपभोग घेण्याला जशी कधीं ना नसते.86
87-16
तैसें मनौनि धनधान्यवरी । विद्यमानें आल्या अवसरीं । श्रांताचिये मनोहारीं । उपयोगा जाणें ॥ 87 ॥
त्याचप्रमाणे, असलेल्या धनधान्यादिकांचा आलेल्या याचकाला अथवा अतिथीला त्याच्या मनाप्रमाणे उपभोग घेऊ देऊन त्याचे समाधान करणे, 87
88-16
तयां नांव जाण दान । जें मोक्षनिधानाचें अंजन । हें असो आइक चिन्ह । दमाचें तें ॥ 88 ॥
ह्याला “दान” असे म्हणतात व मोक्षरूप ठेवा दिसण्याचे ते एक अंजनच होय; आतां “दम” म्हणजे काय त्याचे लक्षण ऐक. 88
89-16
तरी विषयेंद्रियां मिळणी । करूनि घापे वितुटणी । जैसें तोडिजे खड्गपाणी । पारकेया ॥ 89 ॥
शस्त्रधारी ज्याप्रमाणे शत्रूचा संबंध त्याच्या नाशानें तोडून टाकतो त्याचप्रमाणे, विषय व इंद्रियें यांचे सान्निध्य झाले असतां जो त्याची ताटातुट करितो. 89
90-16
तैसा विषयजातांचा वारा । वाजों नेदिजे इंद्रियद्वारां । इये बांधोनि प्रत्याहारा । हातीं वोपी ॥ 90 ॥
तसाच विषयमात्राचा उपद्रव इंद्रियद्वारा स्वतःला होऊ देत नाही व त्यांना (इंद्रियांना) प्रत्याहाराचे बंधन घालितो. 90

91-16
आंतुला चित्ताचें अंगवरीं । प्रवृत्ति पळे पर बाहेरी । आगी सुयिजे दाहींहि द्वारीं । वैराग्याची ॥ 91 ॥
दशेंद्रियांच्या द्वारांवर वैराग्यरूप अग्नि घातल्यामुळे चित्ताच्या आंत दडून असलेली विषयविषयक प्रवृत्ति बाहेर पळून जाते. 91
92-16
श्वासोश्वासाहुनी बहुवसें । व्रतें आचरे खरपुसें । वोसंतिता रात्रिदिवसें । नाराणुक जया ॥ 92 ॥
योग्याच्या प्राण निरोधनापेक्षांही कठीण अशी व्रते रात्रंदिवस आचरीत असल्याने ज्याला दुसरी सवडच नसते. 92
93-16
पैं दमु ऐसा म्हणिपे । तो हा जाण स्वरूपें । यागार्थुही संक्षेपें । सांगों ऐक ॥ 93 ॥
ज्याला दम असे म्हणतात. त्यांचे हे स्वरूप होय. आतां यज्ञ तो काय संक्षेपाने सांगतों तें श्रवण कर.93
94-16
तरी ब्राह्मण करूनि धुरे । स्त्रियादिक पैल मेरे । माझारीं अधिकारें । आपुलालेनि ॥ 94 ॥
तरी ब्राह्मणांपासून आरंभ करून स्त्रियांदिकापर्यंत आपापल्या अधिकारा प्रमाणे, 94
95-16
जया जे सर्वोत्तम । भजनीय देवताधर्म । ते तेणें यथागम । विधी यजिजे ॥ 95 ॥
ज्याला जें उचित असें भजनपूजनादि देवताधर्म शास्त्रविहित असतील, ते त्या आज्ञेप्रमाणे त्याने आचरावे. 95

96-19
जैसा द्विज षट्कर्में करी । शूद्र तयातें नमस्कारी । कीं दोहींसही सरोभरी । निपजे यागु ॥ 96 ॥
उदाहरणार्थ, ब्राह्मणाने षट्कर्माचरण करावें व शूद्राने त्याला नुसता नमस्कार करावा, तरी दोघांसही यज्ञाचे पुण्य घडते. 96
97-16
तैसें अधिकारपर्यालोचें । हें यज्ञ करणें सर्वांचें । परी विषय विष फळाशेचें । न घापे माजीं ॥ 97 ॥
ह्याप्रमाणे आपापला अधिकार पाहून सर्वांनी यज्ञाचरण करावें, पण, त्यापासून अमुक फलप्राप्ति व्हावी असें आशेचे विष मात्र पोटांत नसावें. 97
98-16
आणि मी कर्ता ऐसा भावो । नेदिजे देहाचेनि द्वारें जावों । ना वेदाज्ञेसि तरी ठावो । होइजे स्वयें ॥ 98 ॥
आणि ह्या यज्ञाचा मी कर्ता आहे असा देहबुद्धिद्वारा भाव उत्पन्न न होऊं देतांही वेदांज्ञा यथासांग पाळावी. 98
99-16
अर्जुना एवं यज्ञु । सर्वत्र जाण साज्ञु । कैवल्यमार्गींचा अभिज्ञु । सांगाती हा ॥ 99 ॥
अर्जुना, ह्याप्रमाणे यज्ञ हा सर्वत्र शास्त्राज्ञेप्रमाणेच असावा लागतो. (अथवा तसा असेल तोच यज्ञ होय) हा मोक्षमार्गातील एक उत्तम सोबती होय. 99
100-16
आतां चेंडुवें भूमी हाणिजे । नव्हे तो हाता आणिजे । कीं शेतीं बीं विखुरिजे । परी पिकीं लक्ष ॥ 100 ॥
कोणीही भूईवर चेंडू आपटतो तो पुन्हा आपल्याच हाती यावा ह्या उद्देशानेच होय (इतस्ततः जावा म्हणून नव्हे) अथवा शेतांत जें बीं पेरतात तें पिकाकडे लक्ष देऊनच होय. 100

Sartha Dnyaneshwari Chapter 16th Complete
Sartha Dnyaneshwari Adhyay Solava Sampurn
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय सोळावा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय 16 वा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय १६ वा संपूर्ण