126-16
त्वचा पायें शिरीं । हालेयाही फडे न करी । वसंतींही अंबरीं । न होती फुलें ॥ 126 ॥
सर्पाच्या कांतेच्या शिरावर पाय दिला असतां ती जशी फडा वर करीत नाही, किंवा वसंत ऋतु प्राप्त झाला तरीही आकाशांत जशीं पुष्पे निर्माण होत नाहीत. 26
127-16
नाना रंभेचेनिही रूपें । शुकीं नुठिजेचि कंदर्पें । कां भस्मीं वन्हि न उद्दीपे । घृतेंही जेवीं ॥ 127 ॥
अथवा, रंभेचे लावण्यहीं जसे शुकाच्या चित्तांत विषयवासना उत्पन्न करू शकले नाही, किंवा भस्मात तूप घातले तरीही जशी अग्निज्वाला उत्पन्न होत नाही. 27
128-16
तेवींचि कुमारु क्रोधें भरे । तैसिया मंत्राचीं बीजाक्षरें । तियें निमित्तेंही अपारें । मीनलिया ॥ 128 ॥
त्याचप्रमाणे लहान मुलालाही राग येईल अशा शेलक्या शिव्या जरी कोणी दिल्या अथवा आणखींही अशीं कांहीं कारणें घडलीं.28
129-16
परी धातयाही पायां पडतां । नुठी गतायु पंडुसुता । तैसी नुपजे उपजवितां । क्रोधोर्मी गा ॥ 129 ॥
किंवा, अर्जुना, जो मृत झाला आहे तो, जसा ब्रह्मदेवाच्या पायां पडले तरी उठत नाही. तसा कांहीही प्रयत्न केला तरी ज्याच्या चित्तांत ऋोध उत्पन्न होत नाही. 29
130-16
अक्रोधत्व ऐसें । नांव तें ये दशे । जाण ऐसें श्रीनिवासें । म्हणितलें तया ॥ 130 ॥
अशी जी चित्ताची स्थिति तिला अक्रोधत्व असे म्हणावें असें भगवंतांनी सांगितले आहे. 130

131-16
आतां मृत्तिकात्यागें घटु । तंतुत्यागें पटु । त्यजिजे जेवीं वटु । बीजत्यागें ॥ 131 ॥
आतां मृत्तिकेच्या त्यागाने,तंतुत्यागाने, किंवा बीजत्यागाने जसा अनुक्रमें घट, पट व वृक्ष त्याग सहज व केल्या सारखा होतो. 31
132-16
कां त्यजुनि भिंतिमात्र । त्यजिजे आघवेंचि चित्र । कां निद्रात्यागें विचित्र । स्वप्नजाळ ॥ 132 ॥
किंवा भिंत त्यागिली असतां तिजवरील चित्र जसे सहजच टाकल्यासारखें होतें, किंवा निद्राभंगाने स्वप्न सहजच नष्ट होतें. 32
133-16
नाना जळत्यागें तरंग । वर्षात्यागें मेघ । त्यजिजती जैसे भोग । धनत्यागें ॥ 133 ॥
किंवा जलत्यागानें तरंग, वर्षाऋतूच्या अंताने जसे मेघ किंवा धन त्यागाने भोग जसे आपोआपच नष्ट होतात. 33
134-16
तेवीं बुद्धिमंतीं देहीं । अहंता सांडूनि पाहीं । सांडिजे अशेषही । संसारजात ॥ 134 ॥
त्याप्रमाणे विचारी पुरुषाने देहाच्या ठिकाणचा अहंभाव त्यागिला अथवा बाधित केला असतां, त्याचा सर्व संसार त्यक्तप्राय होतो. 34
135-16
तया नांव त्यागु । म्हणे तो यज्ञांगु । हे मानूनि सुभगु । पार्थु पुसे ॥ 135 ॥
अशा स्थितीला ” त्याग” म्हणावें असें यज्ञभोक्ता भगवान् श्रीकृष्ण परमात्मा ह्यांनी सांगितले. तें ऐकून भाग्यवान अर्जुना पुन्हा विचारिता झाला. 35

136-16
आतां शांतीचें लिंग । तें व्यक्त मज सांग । देवो म्हणती चांग । अवधान देईं ॥ 136 ॥
देवा, शांति कशाला म्हणावें तें मला स्पष्ट करून सांग; तेव्हां देव म्हणाले, सांगतों, लक्ष देऊन श्रवण कर. 36
137-16
तरी गिळोनि ज्ञेयातें । ज्ञाता ज्ञानही माघौतें । हारपें निरुतें । ते शांति पैं गा ॥ 137 ॥
ज्ञात्याने प्रथम सर्व ज्ञेयमात्राचा (त्याला स्वस्वरूपाहून पृथक् सत्ता नाही अशा बोधाने) ग्रास करून क्रमप्राप्त असे ज्ञातृत्व व ज्ञान हेंही पाठोपाठ जेथे लय पावतें अशी जी वस्तु (ब्रह्मवस्तु) तीच शुद्ध शांति होय.37
138-16
जैसा प्रळयांबूचा उभडु । बुडवूनि विश्वाचा पवाडु । होय आपणपें निबिडु । आपणचि ॥ 138 ॥
ज्याप्रमाणे प्रलयकालाचे जळ वाढू लागलें म्हणजे, विश्वचा थांगपत राहू न देतां, सर्व दिशा आपणच व्यापून आपल्याच स्वरूपानें केवल स्थित असतें. 38
139-16
मग उगम ओघ सिंधु । हा नुरेचि व्यवहारभेदु । परी जलैक्याचा बोधु । तोही कवणा? ॥ 139 ॥
व मग, उगम, प्रवाह, अगर विश्रांतिस्थान जो सागर इत्यादि व्यवहारभेद सर्व लोपून जातात, तेथे, ” सर्व जलमय आहे ” असा बोध होण्यासारखा तरी अन्य कोणता पदार्थ आहे की त्यास तो व्हावा? 39
140-16
तैसी ज्ञेया देतां मिठी । ज्ञातृत्वही पडे पोटीं । मग उरे तेंचि किरीटी । शांतीचें रूप ॥ 140 ॥
त्याप्रमाणे, अर्जुना, सर्व ज्ञेय आटून गेले असतां (बाधित झाले असतां ) ज्ञातृत्वही आपोआपच आपल्याच ठिकाणीं लयाला जाऊन केवळ ज्ञप्तिमात्र (ज्ञानमात्र) असणारी जी वस्तु, तेंच शान्तीचे खरे स्वरूप होय. 140

141-16
आतां कदर्थवीत व्याधी । बळीकरणाचिया आधीं । आपपरु न शोधी । सद्वैद्यु जैसा ॥ 141 ॥
आतां व्याधिग्रस्त रोग्याला आरोग्य प्राप्त करून देण्याच्या कामी सद्वैद्य जसा आपपर भाव बाळगीत नाही. 41
142-16
का चिखलीं रुतली गाये । धडभाकड न पाहे । जो तियेचिया ग्लानी होये । कालाभुला ॥ 142 ॥
किंवा चिखलांत रुतलेली गाय पाहून ज्याचे अंत:करण व्यथित होतें तो जसा तिचा उद्धार करतांना ती दुभती आहे की भाकड आहे ह्याचा विचार करीत बसत नाही. 42
143-16
नाना बुडतयातें सकरुणु । न पुसे अंत्यजु कां ब्राह्मणु । काढूनि राखे प्राणु । हेंचि जाणे ॥ 143 ॥
किंवा बुडणाऱ्या मनुष्याची करुणा येणारा समर्थ मनुष्य जसा तो अंत्यज आहे कीं ब्राह्मण आहे ह्याचा विचार न करितां त्याला तीराला पोंचवून त्याचा प्राण रक्षण करणे एवढेच आपले कर्तव्य समजतो. 43
144-16
कीं माय वनीं पापियें । उघडी केली विपायें । ते नेसविल्यावीण न पाहे । शिष्टु जैसा ॥ 144 ॥
किंवा पाप्यांनी एखादी गरीब अबला अरण्यांत उघडीनागडी केलेली दिसतांच तिचे शरीर आच्छादित केल्याशिवाय कोणीही शिष्ट स्वस्थ असत नाहीं. 44
145-16
तैसे अज्ञानप्रमादादिकीं । कां प्राक्तनहीन सदोखीं । निंदत्वाच्या सर्वविखीं । खिळिले जे ॥ 145 ॥
त्याप्रमाणे जे अज्ञान व घोर चुका ह्यांनी युक्त असून, पूर्वकर्मामुळे दुःखित आहेत व सर्वथैव निदेला पात्र आहेत. 45

146-16
तयां आंगीक आपुलें । देऊनियां भलें । विसरविजती सलें । सलतीं तियें ॥ 146 ॥
त्यांना स्वतःसहाय्य होऊन त्यांच्या त्या दुःखाचा विसर पाडून सुखविण्याचा प्रयत्न करतात.46
147-16
अगा पुढिलाचा दोखु । करूनि आपुलिये दिठी चोखु । मग घापे अवलोकु । तयावरी ॥ 147 ॥
अरे, पुढील म्हणजे गांठ पडणाच्या अंगीं जर कांहीं दोष दिसले तर ते वर्ज्य करून, मग त्याच्यापाशीं तो सलगी करितो. 47
148-16
जैसा पुजूनि देवो पाहिजे । पेरूनि शेता जाइजे । तोषौनि प्रसादु घेइजे । अतिथीचा ॥ 148 ॥
ज्याप्रमाणें देव पूजेनं सुशोभित करून मग प्रसन्नचित्ताने पहावा, शेतांत पेरणी करून मग फलाशेने तिकडे जावें, किंवा अतिथीला संतुष्ट करून मग त्याचा आशिर्वाद घ्यावा. 48
149-16
तैसें आपुलेनि गुणें । पुढिलाचें उणें । फेडुनियां पाहणें । तयाकडे ॥ 149 ॥
त्याप्रमाणे, आपल्या आंगच्या गुणांनीं अगर साधनांनी पुढील व्यक्तींतील उणीव भरून काढून मग त्यांच्याकडे (आदराने) अवलोकन करावें. 49
150-16
वांचूनि न विंधिजें वर्मीं । नातुडविजे अकर्मीं । न बोलविजे नामीं । सदोषीं तिहीं ॥ 150 ॥
इतकेच नव्हे तर, त्यांना झोंबतील असे शब्द बोलू नये, त्यांच्या अनाचाराचा उल्लेख करू नये किंवा त्यांच्या पापाचाराचा उच्चार करून त्यांना खेद होईल असेंही करू नये, 150

Sartha Dnyaneshwari Chapter 16th Complete
Sartha Dnyaneshwari Adhyay Solava Sampurn
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय सोळावा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय 16 वा संपूर्ण
सार्थ ज्ञानेश्वरी अध्याय १६ वा संपूर्ण