21.
🕉
अध्याय २१ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय एकविसावा - फलश्रुति 👉 गोहत्येचे पातक दूर होऊन (मृत्युनंतर) तपोलोकाची प्राप्ती होईल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगन्नायका । जगज्जनका जगत्पाळका । विश्व व्यापूनि अवशेषका । विश्वंभर म्हणविसी ॥१॥
जरी सकळ विद्यांचे भरणे । करिसी कायावाचामने । तरी मीच काय विश्वार्तीने । उरलो असे महाराजा ॥२॥
जरी मी असे विश्वांत । तरी पाळण होईल सहजस्थितींत । ऐसे असोनि संकट तुम्हाते । कवण्या अर्थी घालावे ॥३॥
परी मम वासनेची मळी । रसनांतरी हेलावली । तयाची सुकृत फळे जी आली । ती तुज पक्क ओपीत महाराजा ॥४॥
तरी तेंही तुज योग्य भूषणस्थित । मज न वाटे पंढरीनाथ । परी सूक्ष्म शिकवीत भक्ता मात । मोक्षगांवांत प्रणविसी ॥५॥
तरी आता असो कैसे । स्वीकारिले बोबड्या बोलास । मागिले अध्यायी सुधारस । गोरक्ष मच्छिंद्र भेटले ॥६॥
भेटले परी एकविचारी । गुरुशिष्य असती त्या धवळारी । नानाविलासभोगउपचारी । भोगताती सुखसोहंळे ॥७॥
शैल्यराजनितंबिनी । मुख्य नायिका कीलोतळा स्वामिनी । मोह दर्शवी गोरक्षालागुनी । स्वामिनी । मोह दर्शवी गोरक्षालागुनी । स्वसुताहूनि आगळा ॥८॥
आसन वसन भूषणांसहित । स्वइच्छे तया उपचारीत । पैल करुनि मीननाथ । संगोपीत गोरक्षबाळा ॥९॥
जैसा चातकालागी घन । स्वलीले करी उदकपान । की तान्हयाला कासे लावून । पय पाजिती गौतमी ॥१०॥
पाजी परी कैशा स्थिति । उभवोनि महामोहपर्वती । वत्सासी लावोनि कांससंपत्ती । शरीर चाटी तयाचे ॥११॥
त्याची नीती कीलोतळा । संगोपीत गोरक्षबाळा । भोजन घालीत अपार लळा । तान्हयाते पाजीतसे ॥१२॥
भलतैसे ललितपणे । श्रीगोरक्षा घाली भोजन । निकट मक्षिका उडवोन । निजकरे जेववीतसे ॥१३॥
नाना दावोनि चवणे । अधिकाधिक करवी भोजन । ऐसिये परी माउलपण । नित्य नित्य वाढवी ॥१४॥
ऐसा असोनि उपचार । बरे न मानी गोरक्ष अंतरे । चित्ती म्हणे पडतो विसर । योगधर्माविचाराचा ॥१५॥
ऐसे चिंतीत मने । मग भोग तो रोगाचि जाणे । जेवी षड्रस रोगियाकारणे । विषापरी वाटती ॥१६॥
मग नित्य बैठकी बैसून । एकांतस्थिती समाधान । धृति वृत्ति ऐसी वाहून । करी भाषण मच्छिंद्रा ॥१७॥
हे महाराजा योगपती । आपण बसता या देशाप्रती । परी हे अश्लाघ नाथपंथी । माते योग्य दिसेना ॥१८॥
की पितळधातूचे तगटी हिरा । कदा शोभेना वैरागरा । की राव घेऊनि नरोटीपात्रा । भोजन करी श्लाघ्यत्वे ॥१९॥
श्रीमूर्ति चांगुळपणे । महास्मशानी करी स्थापन । तैसा येथे तुमचा वास जाण । दिसत आहे महाराजा ॥२०॥
पहा जी योगधर्मी । तुम्ही बैसला निःस्पृह होवोनि । तेणेंकरुनि ब्रह्मांडधामी । कीर्तिध्वज उभारिला ॥२१॥
मृत्यू पाताळ एकवीस स्वर्ग । व्यापिले आहे जितुके जग । तितुके वांच्छिती आपुला योग । चरणरज सेवावया ॥२२॥
ऐसी प्रज्ञा प्रौढपणी । असोनि पडावे गर्ते अवनी । चिंताहारक चिंतामणी । अजाग्रीवी शोभेना ॥२३॥
तरी पाहे कृपाळु महाराज । उभारिला जो कीर्तिध्वज । तो धृव मिरवेल तेजःपुंज । ऐसे करी महाराजा ॥२४॥
ऐसे झालिया आणिक कारण । तुम्ही पूर्वीचे अहा कोण । आला कवण कार्याकारण । कार्याकार्य विचारा ॥२५॥
की पूर्वी पहा ब्रह्मस्थिती । श्रीकविनारायणाची होती । लोकोपकारा अवतार क्षिती । जगामाजी मिरवला ॥२६॥
आपण आचरला तपाचरण । शुभमार्गा लावावे जन । धर्यपंथिका प्रज्ञावान । जगामाजी मिरवावया ॥२७॥
ऐसे असता प्रौढपण । ते न आचारावे धर्म । मग जगासी बोल काय म्हणवोन । अर्थाअर्थी ठेवावे ॥२८॥
जात्या वरमाया आळशीण । मम काय पहावी वर्‍हाडीण । राव तस्कर मग प्रजाजने । कोणे घरी रिघावे ॥२९॥
की अर्कचि ग्रासिला महातिमिरी । मग रश्मी वांचती कोणेपरी । उडुगणपती तेजविकारी । जात्या होती तेवी तारागणे ॥३०॥
तेवी तुम्ही दुष्कृत आचरता । लोकही आचरती तुम्हांदेखता । अवतारदीक्षेलागी माथा । दोष होईल जाणिजे ॥३१॥
तरी आधींच असावे सावधान । अर्थाअर्थी संग वर्जून । अंग लिप्त मलाकारणे । तिळतुल्यही नसावे ॥३२॥
नसता ओशाळ कोणापाठी । कळिकाळाते मारू काठी । निर्भयपणे महीपाठी । सर्वा वंद्य होऊ की ॥३३॥
तरी महाराजा ऐके वचन । सकळ वैभव त्यजून । निःसंग व्हावे संगेंकरुन । दुःखसरिता तरवी ॥३४॥
प्रथमचि दुःखकारण । विषयहस्ते बीज रजोगुण । रजा अंकुर येत तरतरोन । क्रोधपात्री हेलावे ॥३५॥
मग क्रोधयंत्री तृतीयसंधी । मदकुसुमे क्रियानिधी । मदकुसुमांचे संधी । मत्सरगंध हेलावे ॥३६॥
गंधकुसुमे ऐक्यता । होतांचि दैवे विषयफळता । मग विषयफळी अपार महिमता । मोहर शोभे वेष्टीतसे ॥३७॥
मग वेष्टिलिया मोहर अंती । दैवे फळे पक्कपणा येती । मग ती भक्षिता दुःखव्यावृत्ती । यमपुरी भोगावी ॥३८॥
मग ते शिवहळाहळाहूनि अधिक । की महा उरगमुखींचे विख । मग प्राणहारक नव्हे सुख । दुःखाचे परी सोशीतसे ॥३९॥
मग दुःखाचिये उपाधी । शोधीत फिराव्या ज्ञानऔषधी । तरी प्रथम पाऊल कृपानिधी । भिवोनिया ठेवावे ॥४१॥
तरी आता योगद्रुमा । चित्ती निवटोनि विषयश्रमा । सावधपणे योगक्षेमा । चिंता मनी विसरावी ॥४१॥
ऐसी विज्ञापना युक्तिप्रयुक्ती । करुनि तोषविला मच्छिंद्रयती । तंव निवटूनि विषयभ्रांती । विरक्तता उदेली ॥४२॥
मग म्हणे वो गोरक्षनाथा । तू जे बोललासी ते यथार्था । निके न पाहती अशा वृत्ता । भ्रष्टदैवा दिसेना ॥४४॥
तरी आता असो कैसे । जाऊ पाहू आपुला देश । ऐसे म्हणोनि करतळभाष । गोरक्षकाते दीधली ॥४४॥
की गंगाजळनिर्मळपण । परी महीचे व्यक्तकरोन । गढूळपणे पात्र भरुन । समुद्राते हेलावे ॥४५॥
भाक देऊनि समाधान । चित्ती मिरवी गोरक्षनंदन । मग गुरुशिष्य तेथूनि उठोन । पाकशाळे पातले ॥४६॥
पाकशाळे करुनि भोजन । करिते झाले उभयता शयन । कीलोतळामेळे मच्छिंद्रनंदन । शयनी सुगम पै झाले ॥४७॥
झाले परी मच्छिंद्रनाथ । कीलोतळेते सांगे वृत्तांत । म्हणे माते गोरक्षनाथ । घेऊनि जातो शुभानने ॥४८॥
जातो परी तव मोहिनी । घोटपळीत माझे प्राणांलागुनी । त्याते उपाय न दिसे कामिनी । काय आता करावे ॥४९॥
येरी म्हणे तुम्ही न जाता । कैसा नेईल कवणे अर्थी । मच्छिंद्र म्हणे मज सर्वथा । वचनामाजी गोंविले ॥५०॥
विरक्तपणाच्या सांगोनि गोष्टी । वैराग्य उपजविले माझे पोटी । तया भापे संतुष्टदृष्टी । वचनामाजी गुंतलो ॥५१॥
तरी आता काय उपाय । सरला सर्वस्वी करु काय । तुझा देखोनि विनय । जीव होय कासाविस ॥५२॥
तरी आता ऐक वचनी । उपाय आहे नितंबिनी । तुवांचि त्याते घ्यावे मोहोनी । बहुधा अर्थीकरोनिया ॥५३॥
येरी म्हणे जी प्राणनाथ । म्या उभविला उपायपर्वत । परी तो न रोधी वज्रवंत । विरक्तीते मिरवी तो ॥५४॥
ऐसे असता त्या प्रवाही । उपाय मोहाचा चालत नाही । मच्छिंद्र म्हणे करुनि पाही । यत्न आणिक पुढारा ॥५५॥
ऐसे भाषण करिता उभयता । निशा लोटली सर्वही असता । उपाय मोहाचा चिंतन करिता । गोरक्ष येऊनि बोलतसे ॥५६॥
म्हणे माय वो ऐक वचन । मज करु वाटते तीर्थाटन । तरी मच्छिंद्रनाथा सवे घेऊन । तीर्था आम्ही जातसो ॥५७॥
येरी म्हणे वत्सा ऐक । तू ज्येष्ठ सुत माझा एक । तू वरिष्ठ अलोलिक । मम मनी ठसलासी ॥५८॥
की स्त्रिया राज्यसंपत्ती । त्यांत तू शोभसी नृपती । आणि धाकटा बंधु धरुनि हाती । शत्रु जिंकशील वाटतसे ॥५९॥
तरी तू सकळ राज्याचा धीर । आम्ही उगलेंचि सुख घेणार । अन्नवस्त्राचा अंगीकार । करुनि असो तव सदनी ॥६०॥
बा रे नाथाचा वृद्धापकाळ । दिवसेंदिवस वाढतसे सबळ । तैसे माझे शरीर विकळ । दिवसेंदिवस होईल की ॥६२॥
मग आम्हा वृद्धांचे दीनपण । हरील बा कोण तुझ्याविण । आणि धाकट्या बंधूचे संगोपन । कोण करील तुजवांचुनी ॥६२॥
बाळा तुजवांचूनि मनाचे कोड । कोण पुरवील तू गेल्या पुढे । मायेवांचूनि न ये रडे । संगोपिता तू अससी ॥६३॥
बा देवा रे आमुचा सकळ तिलक । तू अससी राजनायक । तू गेलिया आम्ही भीक । घरोघरी मागावी ॥६४॥
तरी ऐसे विपत्तिकोडे । मज न दाखवी दृष्टीपुढे । तरी मज योजूनि विहीरआडे । लोटूनि मग जाई पा ॥६५॥
ऐशा बोलता रसाळ युक्ती । परी न मोहे गोरक्ष चित्ती । जैसे मेघसिंचन झालिया पर्वती । अचळ भंगावीण तो ॥६६॥
ऐसे कीलोतळेचे ऐकूनि वचन । म्हणे माय तू करिसी सत्य भाषण । परी काय गे तूते बोलून । वैभव माझे दाखवावे ॥६७॥
तिही लोकी गे चार खुंट । आमुचे असे गे राज्यपट । तूते बोलाया अधिक वरिष्ठ । काय स्त्रियांचे राज्य हे ॥६८॥
तरी माय वो आता कैसे । आम्ही जातो तीर्थावळीस । तुम्ही स्वस्थ असूनि ग्रामास । संपत्ती भोगा आपुली ॥६९॥
आम्हांसी काय संपत्ति कारण । आमुची संपत्ति योगधारण । सुकृतक्रियाआचरण । सुखसंपन्न भोगावे ॥७०॥
ऐसे निकट बोलूनि तीते । म्हणे आज्ञा द्यावी जी आमुते । येरी म्हणे जी ऐक माते । मम हेतू जाऊ नये ॥७१॥
चित्ती विचारी कीलोतळा । परम दक्षतेने या बाळा । उपरी दाराविषय घालोनि गळा । यत्नेंकरुनि अडकावू ॥७२॥
हे योजूनि म्हणे जाणे तीर्थासी । तरी ऐक बा अटक घालू तुजसी । इतुका संवत्सर मजपासी । वस्ती करुनि असावे ॥७३॥
येरी म्हणे एक माते । षण्मास लोटले मज येथे । आता न राहे माते कल्पांते । तीर्थावळी जाणे की ॥७४॥
याउपरी बोले कीलोतळा । षण्मास तरी संगती द्यावी मला । थोडकियासाठी उतावेळा । होऊ नको मम वत्सा ॥७५॥
मग मी समाधानेंकरुन । श्रीनाथ तुजसवे देऊन । तीर्थावळीते बोळवीन । समारंभ पाडसा ॥७६॥
ऐसे बोलता बोल रसाळ । विवेकी ज्ञानतपोबाळ । षण्मास वस्ती करु सदनी । परी अमुक दिन निश्वय करोनी । ठेवी आम्हा जावया ॥७८॥
तो दिवस आलियापाठी । आम्ही न वसू महीतळवटी । मग यत्न केलिया तुम्ही कोटी । फाल माते होतील ॥७९॥
तरी आता कोणता दिन । दावी माते निश्चयेंकरुन । येरी म्हणे प्रतिपदकारण । बोळवीन तुम्हांसी ॥८०॥
मुहूर्त संवत्सरप्रतिपदेस । मग न पुसता कोणास । तया दिनी गमन तुम्हांस । भोजन झालिया करवीन ॥८१॥
ऐसा निश्चय मैनाकिनी । बोलूनि स्थिर केला भुवनी । पुढे कांहींएक दिवसांलागुनी । गोरक्षाते पाचारी ॥८२॥
निकट बैसवूनि आपुलेजवळी । अति स्नेहाने मुख कवळी । म्हणे बा रे कामना मम हृदयकमळी । वेधली असे एक ॥८३॥
कामना म्हणशील तरी कोण । स्नुषा असावी मजकारण । तरी उत्तम दारा तुज निपुण । करु ऐसे वाटते ॥८४॥
मग मी बाळा स्नुषेसहित । काळ क्रमीत बैसेन येथ । तो तुम्ही करुनि यावे तीर्थ । आपुले राज्य सेवाया ॥८५॥
षण्मास बाळा येथे अससी । अंगीकारी मुख्य संबंधासी । अंगीकारिलिया तव मानसी । मोह माझा उपजेल ॥८६॥
म्हणशील तरी विधिपूर्वक । लग्न तुझे करीन निक । परी मम चित्ताचे काम दोंदिक । फेडशी इतुके पाडसा ॥८७॥
गोरक्ष ऐसे बोल ऐकूनी । म्हणतसे ऐका मम जननी । म्या काता दोन गुरुकृपेनी । वरिल्या आहेत जननीये ॥८८॥
वरिल्या आहेत तरी चांग । नित्य भोगितो करुनि योग । म्हणशील कवण नामी सांग । तरी कर्णमुद्रिका म्हणती त्या ॥८९॥
तया कांतालागी सोडून । अन्य कांता न वरी व्यभिचारीण । हे योग्य नव्हे मजकारण । गुरुभक्ती जननीये ॥९०॥
ऐसे बोलता गोरक्षनाथ । कीलोतळा बैसली स्वस्थचित्त । म्हणे नाथ हा विरक्त । कदा नातळे विशयांते ॥९१॥
यापरी लोटलिया त्या दिवशी । आणिका एके दिनी परदेशी । एक शैली उत्तमराशी । सेवेलागी पाठविली ॥९२॥
भोजन झालिया रात्री निर्भर । शैली संचरली ते मंदिर । अत्युत्तम सारीपाट करे । कवळोनिया पातली ॥९३॥
सदनी संचरता बोले वचन । म्हणे हे गोरक्षनंदन । मी सारीपाट करी कवळून । खेळावया आणिला की ॥९४॥
तरी खेळ खेळू एकटभावे । ऐसे उदेले माझिया जीवे । येरु म्हणे अवश्य यावे । पूर्ण कामना करावया ॥९५॥
ऐसे म्हणता नितंबिनी । सारीपाट पसरुनि निकट येऊनी । परी द्यूत खेळता शुभाननी । नेत्रबाण खोंचीतसे ॥९६॥
खोंचीत परी विषयपर । बोल बोलत अनिवार । बोल नव्हे ते महावज्र । तपपर्वत मंगावया ॥९७॥
ऐसे बोलत आणिक कर्णी । दाखवितसे नितंबिनी । मौळीचा चीरपदर काढूनी । भूमीवरी सोडीतसे ॥९८॥
श्रृंगारव्यक्त नेत्रकटाक्ष । तुकवोनि खेळ खेळे गोरक्ष । खेळ खेळता मग प्रत्यक्ष । जाणूनि चीर सरसावी ॥९९॥
उघडी एकचि जानू करुन । दावी आपुले नग्नपण । परी तो विरक्त गौरनंदन । विषयाते आतळेना ॥१००॥
मग नाना संवाद नाना स्तुती । दाविता ती श्रमली युवती । परी हा विरक्त कोणे अर्थी । आतळेना तियेते ॥१॥
मग ती आपुले चित्ती श्रमोन । राहती झाली दीनवदन । कीलोतळेते वर्तमान । सर्व सांगूनि गेलीसे ॥२॥
यावरी कीलोतळा संपत्तीसी । गोरक्षा दावी भलते मिसी । रत्नमुक्तमाणिकराशी । श्रृंगारादि अचाट ॥३॥
परी दावूनि सहजस्थित । म्हणे वत्सा हे तुझेंचि वित्त । चंद्रसूर्यअवधीपर्यंत । भोगिसील पाडसा ॥४॥
ऐसे कीलोतळा । परी हा न मळे आशामळा । जेवी मुक्ता लिंपिलिया काजळा । श्वेतवर्ण सांडीना ॥५॥
ऐशा युक्तिप्रयुक्ती करिता । निकट वृत्ति आली तत्त्वता । मग कीलोतळेच्या मोहे चित्ता । नित्य हुंबाडा येतसे ॥६॥
मीननाथ जवळ घेऊन । नेत्री लोटले अपार जीवन । ती आणि शैल्या सेवकी पाहून । दुःखी होती तैशाचि ॥७॥
मग त्या म्हणती वो माय स्वामिनी । आम्ही युवती । कीलोतळेसी समजाविती । ऐसे बोलता दिनव्यावृत्ती । प्रतिपदा आली असे ॥९॥
मग त्या दिवशी आनंदमहिमा । गुढ्या उभारिल्या ग्रामोग्रामा । परी श्रृंगाररुप प्रवाहोत्तमा । मच्छिंद्रयोगी बुडाले ॥११०॥
कैचा आनंद कैची पाकनिष्पत्ती । कैची गुढी शोकव्यावृत्ती । सकळ ग्रामी शैल्या युवती । मच्छिंद्रयोगे हळहळल्या ॥११॥
एक म्हणती हा नाथ । राज्यप्रकरणी प्रतापवंत । उदार धैर्यपर्वत । दयाळ आगळा मायेहुनी ॥१२॥
एक म्हणती चागुलपणा । यापुढे उणीव वाटे मदना । कनकारनी सभास्थाना । अर्कासमान वाटतसे ॥१३॥
एक म्हणती ऐसा पुरुष । दैवे लाधला होता आम्हांस । गोरक्ष विवसी आली त्यास । घेऊनि मेला जातसे ॥१४॥
ऐशापरी बहुधा युक्ती । गोरक्षाते शिव्या देती । अहो मच्छिंद्रअर्काप्रती । राहुग्रह हा भेटला ॥१५॥
एक म्हणती नोहे गोरक्षक । आम्हा भेटला यम देख । मोहपाश घालूनि प्रत्यक्ष । मच्छिंद्र प्राण नेतसे ॥१६॥
हा कोणीकडोनि आला मेला । का आमुच्या देशासी आला । मच्छिंद्र मांदुस घेऊन चालला । बलात्कारे तस्कर हा ॥१७॥
एक म्हणती अदैव पूर्ण । ऐसे लाधले होते स्थान । त्या सुखासी लाथ मारुन । जात आहे करंटा ॥१८॥
काय करील अभाग्यपण । घरोघरी भीक मागून । त्या तुकड्यांचे झाले स्मरण । षड्रसान्न आवडेना ॥१९॥
उत्तम चीर अन्न भूषण । सांडूनि करील चिंध्या लेपन । महाल माड्या नावडे सदन । सेवील कानन अदैवी ॥१२०॥
ऐसे बहुधा बहुयुक्ती । बोलताती त्या युवती । बोलूनी वियोगे आरंबळती । मच्छिंद्र मच्छिंद्र म्हणोनि ॥२१॥
ऐसेपरी सकळ ग्रामांत । संचरलीसे विकळ मात । येरीकडे गोरक्षनाथ । कुबडी फावडी संयोगी ॥२२॥
अंगी लेवूनी कंथाभूषण । माळा गळा दाट घालून । सिंगी सारंगी करी कवळून । नाथापाशी पातला ॥२३॥
चरणी अर्पूनिया भाळ । म्हणे स्वामी आली वेळ । उठा वेगी उतावेळ । गमन करावया मार्गात ॥२४॥
ते पाहूनि कीलोतळा । सबळ उदक आणीत डोळा । म्हणे स्थिर होई का बाळा । भोजन सारिल्या जाईजे ॥२५॥
मग पाक करुनि अति निगुती । गुरुशिष्य बैसवूनि एक पंक्ती । वाढिता बोलती झाली युवती । विचक्षण कीलोतळा ॥२६॥
म्हणे महाराज मच्छिंद्रनाथ । तुम्ही जाता स्वदेशांत । परी मीननाथ तुमचा सुत । ठेविता की संगे नेता ॥२७॥
नाथ म्हणे वो शुभाननी । जैसे भावेल तुझिये मनी । तैसीच नीति आचरुनी । मीननाथ रक्षू गे ॥२८॥
मग बोलती झाली कीलोतळा । तुम्ही संगे न्यावे बाळा । येथे रक्षण केऊते बाळा । भुभुःकारी होईल की ॥२९॥
तुम्ही होता निकट येथे । म्हणवूनि भुभुःकार न बाधी त्याते । तुम्ही गेलिया कोण येथे । रक्षण करील बाळाचे ॥१३०॥
आणिक एक घेत लक्ष । माते शापिले वसू उपरिईशे । तुमचा पिता जो प्रत्यक्ष । वीर्यसंघ आराधिला ॥३१॥
तयाचा विचक्षण सबळ शाप । मी सोडिले सिंहलद्वीप । त्या शापाचे पूर्ण माप । भरुनि आले महाराजा ॥३२॥
तरी उःशापाचा समय आला आता । फळासी येईल तुम्ही जाता । उपरिचर वसू तुमचा पिता । येऊनि नेईल मजलागी ॥३३॥
मग बाळाचे संगोपन । कोण करील मायेविण । याते जरी न्यावे स्वर्गाकारण । मनुष्यदेह नयेचि ॥३४॥
तरी सांगाया हेचि कारण । मीननाथ सवे नेणे । मग अवश्य म्हणे मच्छिंद्रनंदन । भोजन करुन उठले ॥३५॥
कीलोतळाही भोजन करुनी । मेननाथाकडे पाहूनी बोल न निघे तिचे वदनी । परी हृदयी डोंब पाजळला ॥३६॥
मच्छिंद्रमोहाच्या स्नेहेंकरुनि आपार । अनिवार मोहाचे वैश्वानर । पेट घेता शिखेपर । दुःख आकाशी प्रगटले ॥३७॥
मोह उचंबळोनि अत्यंत चिंता । नेत्री लोटली अश्रुसरिता । ते पाहूनिया शैल्या समस्ता । गोरक्षाते वेष्टिती ॥३८॥
म्हणती गोरक्षा ऐक वचन । करु नको रे कठिण मन । मच्छिंद्र आमुचा घेऊनि प्राण । जाऊ नको महाराजा ॥३९॥
पहा पहा सुखसंपत्ती । राज्यवैभव केवी गती । ऐशा टाकूनि स्वसुखाप्रती । कानन सेवू नको रे ॥१४०॥
महाल मुलुख तुज हस्ती । अश्व फिरणे चातकगती । हे सुख टाकूनि राज्यसंपत्ती । कानन सेवू नको रे ॥४१॥
महाल मुलुख तुज स्वाधीन । प्रजालोकादि करिताती नमन । ऐसा टाकूनि बळमान । कानन सेवू नको रे ॥४२॥
हिरे रत्ने माणिक मोती । परम तेजसी नक्षत्रज्योती । स्वीकारुनि भूषणाप्रती । सुखसंपत्ती भोगावी ॥४४॥
आम्ही झालो तुमच्या दासी । नित्य आचरु सेवेसी । रतिसुखासी नटू तैसे । हे सुखसंपन्न भोगी का ॥४४॥
कला कुशला विद्या सांग । सभेस्थानी रागरंग । ऐसे टाकूनि प्रेमभोग । कानन सेवू नको रे ॥४५॥
जरी जरतारी दीपती चीर । परिधानी की इच्छापर । ऐशिया सुखा करी निर्धार । कानन सेवू नको रे ॥४६॥
जडितरत्न हेमशृंगार । भूषणीक मनोहर । ऐसे टाकूनि सुख मनोहर । कानना जाऊ नको रे ॥४७॥
चुवा चंदन अर्गजा गंध । अंगी चर्चू आम्ही प्रसिद्ध । ऐसे टाकूनि सुखवृंद । कानना जाऊ नको रे ॥४८॥
कनकासनी विराजमान । दिससी जैसा सहस्त्रनयन । ऐशा सुखाचा त्याग करुन । कानना जाऊ नको रे ॥४९॥
द्रव्यराशी अमूप भांडार । भरले असती अपरंपार । किल्ले कोट टाकूनि सुंदर । कानन सेवू नको रे ॥१५०॥
ऐशा सुखाची उत्तम जाती । टाकूनि जासी दुःखव्यावृत्ती । मही भ्रमण काननक्षिती । दुःख अपार आहे रे ॥५१॥
शालदुशाल भूषणमाळा । टाकूनि घेसी दुःख कशाला । सांडूनि षड्रस अन्न विपुला । कंदमूळ खाशील ॥५२॥
उंच आसन मृदु कैसे । मंचकी शय्या कुसुमकेश । ते टाकूनि महीस । लोळसील काननी ॥५३॥
तरी गोरक्षा मनुष्यदेही । वृत्ति आणी विवेकप्रवाही । राज्यासनाचे सुख घेई । सकळ मही भोगी का ॥५४॥
अरे या देशी शत्रुभय । अन्य राजाचे नाही भय । ऐसे स्थान आनंदमय । तरी सकळ मही भोगी का ॥५५॥
ऐसे बहुतांपरी उपदेशी । दाविती तया सुखासी । परी विरक्त स्वचित्तेंसी । आशेलागी आतळेना ॥५६॥
मग धिक्कारुनि सकळ युवती । म्हणे आम्हा कासया व्हावी संपत्ती । प्राण टाकोनि शवाहाती । तुम्हीच मिरवा जगी हो ॥५७॥
अगे आम्हांसी वोढण शयनावसनी । वरती आकाश खाली मेदिनी । शयन करितो योगधारणी । अलक्षी लक्ष लावूनिया ॥५८॥
ऐसी बहुता नीती तयेसी वाणी । म्हणे दूर लंडी गोड बंगालिणी । ऐसे म्हणोनि तये अवनी । पाऊल ठेविता पै झाला ॥५९॥
मग किलोतळेते करुनि नमन । स्कंधी वाहिला मच्छिंद्रनंदन । श्रीमच्छिंद्र सवे घेऊन । ग्रामाबाहेर पै आला ॥१६०॥
परी कीलोतळेने गोरक्षकासी चोरुन । कनकवीट आणिली भांडारांतून । मच्छिंद्रनाथाकरी अर्पोन । भस्म झोळीत टाकिली ॥६२॥
परी मच्छिंद्राच्या मोहे करुन । घोंटाळीत पंचप्राण । नेत्री अपार अश्रुजीवन । मोहे नयन वर्षत ॥६२॥
मग गांवाबाहेर मैनाकिनी । माथा ठेवी नाथाचे चरणी । गोरक्ष हृदयी कवळोनी । निरवीतसे तयाते ॥६३॥
म्हणे वत्सा माझे नाथा । घेउनि जासील अन्य देशांत । परी क्षुधा तृषा जाणोनि याते । सुख देई पाडसा ॥६४॥
बा रे अशक्त मच्छिंद्रनाथ । दिधलासे तुझिया हातांत । योजन अर्धयोजन महीते । सुख देई पाडसा ॥६५॥
बा रे मच्छिंद्र शांतीचा अचळू । परी फारचि असे अति भुकाळू । तरी मच्छिंद्राचा क्षुधानळू । बाळासमान जाण रे ॥६६॥
जैसे मीननाथाचे लहानपण । त्याचि रीती मच्छिंद्राते मान । हे उभयता आहेत क्षीण । तुझे ओटींत वाहिले ॥६७॥
यापरी तूते सांग किती । तू जेथे अससी बा सर्वज्ञमूर्ती । सच्छिष्य असे तूते म्हणती । कारण भक्ती पाहोनी ॥६८॥
ऐसे वदोनि कीलोतळा । मिठी घाली गोरक्षगळा । म्हणे बारे तूते वेळोवेळा । निरविते जीवी धरी बा ॥६९॥
ऐसे म्हणोनि हंबरडा फोडीत । परम अट्टहास्ये शब्द करीत । म्हणे आता कैसा नाथ । निजडोळा देखेन मी ॥१७०॥
ऐसी मोहाची उभवी वार्ता । ते गोरक्षक पाहोनि म्हणे चित्ता । वेगे निघावे नातरी ममता । मच्छिंद्राते दाटेल ॥७१॥
मग श्रीगुरुचा धरोनि हात । लगबगे चालिला गोरक्षनाथ । पाउलापाउली दुरावत । तो तो आरंबळे कीलोतळा ॥७२॥
पालथा घालोनि पर्वत । अदृश्य झाले तिन्ही नाथ । मग कीलोतळा मस्तक महीप्रत । आपटीतसे तेघवा ॥७३॥
गायीसमान हंबरडा मारीत । हस्ते वक्षःस्थळ पिटीत । म्हणे आता मच्छिंद्रनाथ । दृष्टी कैसा पडेल ॥७४॥
ऐसा मच्छिंद्र गुणी । सदा शांत म्हातारपणी । दयाब्धि कृपानिधि पूर्ण । कोठे पाहू मच्छिंद्रा ॥७५॥
म्हणे बाई गे शचीनाथ । तैसा आपणांमाजी मिरवत । ऐसा स्वामी दयावंत । कोठे पाहू निजदृष्टी ॥७६॥
अहा मज कृपणाचे धन । गोरक्षतस्करे नेले चोरुन । आता नाथे कठीण मन । कैसे केले मजविषयी ॥७७॥
आहा मज वत्साचे अब्धिजीवन । गोरक्षघन गेला गिळोन । की मज अंधाची काठी हिरोन । गोरक्षक निर्दये नेली गे ॥७८॥
आता आवोनि मंदिरांत । काय कोठे पाहो नाथ । दाही दिशा ओस माते । वाटताती साजणी ॥७९॥
सभेस्थानी कनकासनी । जेवी बैसला दिसे तरणी । आता ते आसन वसन पाहोनी । पाठी लागेल गे माये ॥१८०॥
अगे राजवैभव सकळ भार । माते वाटते ओस नगर । आता माझा नाथ मच्छिंद्र । कै पाहीन निजदृष्टी ॥८१॥
ऐसा हा मच्छिंद्रपुरुष । कोठे हिंडता न देखो देश । अति स्नेहाळू माया विशेष । मायेहूनि पाळीतसे ॥८२॥
बाई गे बाई निजता शयनी । काय सांगू तयाची करणी । तीन वेळा मज उठवोनी । तान्हेलीस म्हणते ॥८३॥
मग आपुले करी उदकझारी । लावी माझिये मुखपात्री । उदक पाजोनि कृपागात्री । जठर माझे चापीतसे ॥८४॥
रिक्त जठर लागता त्याते । म्हणे अससी क्षुधाक्रांत । मग पाचारोनि परिचारिकेते । बळे चि भोजन घालीतसे ॥८५॥
ऐशिया मोहाची दयाकोटी । वागवीत होता आपुले पोटी । अति निर्दय होवोनि शेवटी । कैसा सोडोनि पै गेला ॥८६॥
ऐसे बोलोनि वागुत्तर । मस्तक आपटिले महीवर । मुखी मृत्तिका वारंवार । घालोनि हंबरडा फोडीतसे ॥८७॥
ऐशिया दुःखाची सबळ कहाणी । उपरिचरवसूच्या पडली कानी । मग तो विमानी बैसोनी । तियेपाशी पातला ॥८८॥
विमान ठेवोनि तये अवनी । निकट पातला कृपेंकरुनी । निकट येता धरिला पाणी । म्हणे पापिणी हे काय ॥८९॥
तू स्वर्गवासिनि शुभाननी । येथे आलीस शापेंकरुनी । ते शापमोचन गे येथोनि । झाले आहे सुख मानी का ॥१९०॥
मग करे कुरवाळोनि कीलोतळा । धरिता झाला हृदयकमळा । अश्रु डोळा पुसोनि ते वेळा । सदनामाजी आणीतसे ॥९१॥
सदना आणूनि ते युवती । बोधिता झाला नाना युक्ती । तो बोध असे भक्तिसार ग्रंथी । पुढले अध्यायी ऐकावा ॥९२॥
भक्तिसार उत्तम ग्रंथ । ऐकता होय पुण्यवंत । तरी श्रोते देऊनि चित्त । ग्रंथ आदरे ऐकावा ॥९३॥
नरहरिवंशी धुंडीसुत । अनन्य तुम्हा शरणागत । मालू ऐसे नाम देहाते । संतकृपेने व्यापिले ॥९४॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार ग्रंथ । स्वये बोलिला पंढरीनाथ । सदा संतसज्जन परिसोत । ईश्वरीकृपेंकरोनिया ॥९५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । एकविंशतितमाध्याय गोड हा ॥१९६॥
श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु
अध्याय ॥२१॥
ओव्या ॥१९६॥
॥नवनाथभक्तिसार एकविंशतितमाध्याय समाप्त ॥