वारकरी रोजनिशी

भजनी मालिकेमध्ये एकूण बाराशेच्यावर अभंग आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज चरित्र लिहा

थोडक्यात पण महत्त्वाचे तुकाराम महाराजांचे चरित्र लिहा

संत नामदेव महाराज यांची माहिती

संत गोरा कुंभार गोरोबाकाका यांचे संपूर्ण चरित्र लिहा

थोडक्यात पण महत्त्वाची चरित्र या ठिकाणी लिहा

संत मुक्ताबाई चरित्र

संत सेना महाराजांचा थोडक्यात चरित्र लिहा

संत कान्हो पाठक यांचे जीवनचरित्र जन्म आणि पारिवारिक पार्श्वभूमी: संत कान्हो पाठक हे पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्याच्या केदूर (पाबळ) या गावात जन्मलेल्या यर्जुवेदी ब्राह्मण घराण्यातील होते. त्यांना राजमान्यता (शाही कुवत) लाभलेली होती. त्यांच्या कुटुंबाची वंशपरंपरा प्राचीन आहे – त्यांच्या पूर्वजांमध्ये पिलापाठक आणि त्यांचे पुत्र त्रिमल यांचा समावेश होता, तर त्रिमल यांचा मुलगा स्वयं कान्हो तथा कान्होचे पुत्र हरि आणि नातू नामापाठक हे पुढील पिढीत प्रसिद्ध झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या ग्रंथसूचनेनुसार, हा संत कान्हो पाठक हे संत नामदेव यांचे समकालीन होते; ते, त्यांचा पुत्र नामापाठक आणि कन्या निर्मला, हे सर्व साहित्यिक गुणी होते. वारकरी परंपरेत असेही मानले जाते की ज्ञानेश्वर महाराजांनी समाधीपूर्वी आपली सर्व वस्त्र-पात्रे व वैद्यकीय वस्तू या कान्होराजांना अर्पण केल्या, त्यामुळे त्यांच्या वंशजांना आजही ज्ञानेश्वरांच्या आरतीत विडा-खीरापतीचा मान मिळतो. गुरू नागेश आणि तपश्चर्या: संत कान्होपाठक हे सिद्धयोगी म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या गुरू सद्गुरु नागेश महाराजांनी त्यांना जंगलात तपश्चर्या करण्याचा आदेश दिला. त्यानुसार कान्हो महाराज केदूरजवळील पिंपळखोरे या निर्जन ठिकाणी ओढ्याकाठी एका शिळेवर बसून कठोर तपश्चर्या करायला लागले, ज्यातून त्यांना अनेक सिद्धी प्राप्त झाली. त्यानंतर त्यांनी गुरुगृहात जाऊन वेदांताचे शिक्षण घेतले आणि आपल्या तीव्र बुद्धिमत्तेमुळे ते संशोधन पटकन पूर्ण केले. गृहस्थ जीवन आणि वैराग्य: अध्ययन पूर्ण झाल्यावर संत कान्होंचे आईवडिलांनी त्यांचे लग्न लावले. अत्यंत गुणवैशिष्ट्यपूर्ण आणि सुशील पत्न्यांमुळे ते वैधवसुखात जीवन कुटुंबीयांना आनंदाने नव्हते परंतु स्वभावाने विरक्त असल्यामुळे संसारात रमू शकले नाहीत. त्यांनी पुन्हा पिंपळखोरीच्या तपोवनात जाऊन साधना सुरू केली आणि उरलेला वेळ समाजात धर्म-शास्त्राचे उपदेश देण्यात घालवला. साधनेला साधारण १०–१२ वर्षे झाल्यावर आईवडिलांच्या आग्रहामुळे त्यांचा दुसरा विवाह झाला. दोन्ही पत्नी एकत्र आनंदाने राहायला लागल्या, त्यामुळे त्यांचा संसार सुखानंच पुढे चालला. काळाच्या ओघात कान्होंचे आई-वडील कालांतराने मार्गस्थ झाले, परंतु गुरूंच्या कृपेने ते संसारात असूनही शुद्ध शास्त्रानुसार आचरण करीत समाजासमोर आदर्श ठरले. या काळात त्यांनी गृहस्थ जीवन व वैराग्य यांचा समन्वय साधून प्रत्येकाला धर्माचे मार्ग दाखवले. ज्ञानेश्वर समाधी आणि किर्तन (२ डिसेंबर १२९६): संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी २ डिसेंबर १२९६ (कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी, शके १२१८) रोजी आळंदी येथे समाधी घेतली. त्या वेळी संत नामदेव महाराज दु:खाने संपूर्ण पंगावस्थेत असत, त्यामुळे त्यांना कीर्तन करणे शक्य झाले नव्हते. सर्व संतांनी त्यावेळी समाधीचे कीर्तन कान्होपाठक महाराज यांच्याकडे सोपवले, कारण कान्हो सिद्धयोगी होते. कान्होपाठकांनी समर्पित भावनेने ज्ञानेश्वर समाधीचे भक्तिपूर्ण किर्तन केले, ज्यामुळे या घटनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. समाधी मंदिर आणि वारसा: कान्होपाठक यांची समाधी केदूर गावात त्यांचे वास्तव्य असलेल्या वाड्यासमोरील परिसरात आहे. या समाधीवर मंदिर बांधले गेले असून येथे त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी विशेष उत्सव साजरे केले जातात. उदाहरणार्थ, महाशिवरात्रीला त्यांची जयंती मानली जाते, कोजागिरी पूर्णिमा आणि मार्गशीर्ष मासातील वद्य चतुर्थी ते त्रयोदशीच्या काळात विशेष पूजा-पण साजरी केली जाते. येथील वारकरी भाविक दररोज सकाळी काकडा आरती आणि रात्री हरिनामकीर्तन आयोजन करतात. मस्तानीला श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांनी देखील या परंपरेला मान देत केदूर, पाबळ, लोणी ही मंत्रे मस्तानींकडे प्रदान केली होती. साहित्य आणि कृतिसंग्रह: संत कान्होपाठक हे विद्वानसंत होते. त्यांना विविध ग्रंथ आणि अभंग रचण्यात तज्ज्ञ मानले जाते. त्यांच्या लेखनीत ‘गीतासार’ नावाचा एक ग्रंथ उल्लेखनीय आहे. तसेच त्यांच्या वंशजांनीही साहित्यरचना केली – उदाहरणार्थ त्यांचा नातू नामापाठक यांनी ‘नामापाठकी अश्वमेध’ हे श्लोकग्रंथ सादर केले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रंथसूचनेनुसार, या कुटुंबातील सर्व लेखिकेतील सदस्य – कान्हो, नामापाठक व निर्मला – हे लेखन कौशल्याने सिद्ध होते. सारांश: संत कान्हो पाठक हे ज्ञानेश्वर–नामदेव युगातले एक महान वारकरी संत होते. त्यांनी गुरु नागेश यांच्या मार्गदर्शनाखाली कठोर तपश्चर्या करून अनेक सिद्धी प्राप्त केल्या. गृहस्थ म्हणूनही त्यांनी शास्त्रनिष्ठ आचरण ठेवले आणि द्वितीय विवाहानंतरही संसारात विघटन न करता धर्माचे उपदेश केले. ज्ञानेश्वर समाधीच्या किर्तनात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. आज त्यांची समाधी पुण्यतिथी उत्सवांनी उजळते, आणि त्यांच्या लिखित ‘गीतासार’सारख्या ग्रंथांमुळे त्यांचा वारसा आजही साक्षात आहे. स्रोत: वरील माहिती महाराष्ट्र राज्य ग्रंथसूची, परंपरागत वारकरी साहित्यासंचिते आणि संबंधित ताळेबंद यांसारख्या विश्वसनीय स्रोतांवर आधारित आहे

संत जनाबाई संपूर्ण चरित्र AI उत्तर संत जनाबाई (अंदाजे १२५८-१३५०) या मराठी वारकरी संत कवयित्री होत्या, ज्यांनी विठ् « »ाबद्दल भक्ती आणि प्रेम व्यक्त करणारे सुमारे ३५० अभंग लिहिले ; नामदेवांच्या सहवासात राहिल्याने त्या 'नामयाची दासी' म्हणून ओळखल्या जातात, त्यांचे जीवन व लेखन सामाजिक समता आणि ईश्वराप्रती अढळ निष्ठेचे प्रतीक आहे.  जीवन आणि कार्य जन्म: त्यांचा जन्म परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड येथे झाला. तेथेच त्यांचे वडील नामदेवांच्या कुटुंबाच्या सेवेत होते. नामदेवांच्या संपर्कात: लहानपणीच अनाथ झाल्याने त्या पंढरपूरला आल्या आणि संत नामदेवांच्या कुटुंबाचा भाग बनल्या. तेथे त्यांनी घरातील कामे करत असतानाच भक्ती केली. भक्ती आणि काव्य: नामदेवांच्या भक्तीचा प्रभाव त्यांच्यावर होता. त्यांनी घरगुती कामे (दळणे, वाटणे) करतानाच विठ्ठलाची गाणी रचली. त्यांच्या अभंगांमधून दैनंदिन जीवनातील अनुभव आणि आध्यात्मिक भावना व्यक्त होतात . सामाजिक स्थान: मातंग समाजातील असूनही, त्यांनी आपली भक्ती आणि लेखनातून सामाजिक विषमतेवर मात केली. त्यांचे अभंग आजही स्त्रियांच्या जीवनातील आशा-निराशा आणि भक्ती दर्शवतात. संत परंपरेतील स्थान: संत ज्ञानेश्वर, नामदेव यांच्या समकालीन मानल्या जातात. त्यांचे 'मी नामयाची दासी' हे उद्गार त्यांच्या विनम्रतेचे प्रतीक आहे.  प्रमुख वैशिष्ट्ये अध्यात्मिक समता: त्यांनी भक्तीच्या माध्यमातून आध्यात्मिक समानता सिद्ध केली. साधेपणा: त्यांचे लेखन साध्या भाषेतील असून ते सामान्य माणसाला जोडणारे आहे. भक्तीची शिकवण: कठीण परिस्थितीतही विठ्ठलाचे नामस्मरण कसे करावे, हे त्यांच्या अभंगातून शिकायला मिळते.  संत जनाबाईंचे अभंग वारकरी संप्रदायात अत्यंत लोकप्रिय आहेत आणि त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना संत म्हणून मान्यता मिळाली.

संत कान्होपात्रा यांच्या जीवनावर आधारित हा सविस्तर 'चरित्र प्रबंध' (Biographical Thesis) खालीलप्रमाणे आहे. **महत्त्वाची टीप:** संत कान्होपात्रा यांचा कार्यकाळ हा अंदाजे **इ.स. १५ वे शतक** (बहमनी राजवटीचा काळ) मानला जातो. जुन्या संतांच्या बाबतीत त्यांच्या जन्माची किंवा प्रत्येक घटनेची 'तंतोतंत' तारीख (Date) आणि वार इतिहासात उपलब्ध नसतात. मात्र, उपलब्ध पुरावे, दंतकथा आणि वारकरी संप्रदायातील नोंदीनुसार, घटनांचा क्रम लावून शक्य तिथे 'अंदाजित वर्षे' किंवा 'मराठी तिथी' कंसात दिल्या आहेत. # 📚 संत कान्होपात्रा: एक अलौकिक जीवनगाथा (चरित्र प्रबंध) ### **मुख्य सूची (Table of Contents)** १. प्रस्तावना आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी २. जन्म आणि बालपण: मंगळवेढा नगरी ३. सौंदर्य आणि कला शिक्षण ४. वारकरी संप्रदायाशी संपर्क आणि आध्यात्मिक वळण ५. पंढरपूरची ओढ आणि विठ्ठल भक्ती ६. बेदरच्या बादशहाचे संकट ७. शेवटचा प्रसंग: आत्मसमर्पण आणि समाधी ८. अभंग गाथा आणि वाङ्मयीन योगदान ९. समारोप: वारकरी संप्रदायातील स्थान --- ### **प्रकरण १: प्रस्तावना आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी** **[कालावधी: इ.स. १५ वे शतक | बहमनी साम्राज्य काळ]** संत कान्होपात्रा या वारकरी संप्रदायातील एक महान संत कवयित्री होत्या. त्यांचा जन्म अशा काळात झाला जेव्हा स्त्रियांना, विशेषतः गणिका समाजात जन्मलेल्या स्त्रियांना, समाजात आदराचे स्थान नव्हते. तरीही केवळ आपल्या निस्सीम भक्तीच्या जोरावर त्यांनी संतपद प्राप्त केले. त्या समकालीन संत ज्ञानेश्वर किंवा नामदेव यांच्या नंतरच्या काळातील मानल्या जातात (काही संदर्भांनुसार त्या संत चोखामेळा यांच्या समकालीन किंवा नंतरच्या मानल्या जातात). --- ### **प्रकरण २: जन्म आणि बालपण: मंगळवेढा नगरी** **[अंदाजित जन्म: इ.स. १४४० च्या सुमारास | स्थळ: मंगळवेढा, जि. सोलापूर]** कान्होपात्रा यांचा जन्म मंगळवेढा (संतांची भूमी) येथे झाला. * **आई:** शमा (एक श्रीमंत आणि रूपवान गणिका/नायिका). * **वडील:** अज्ञात (शमा ही गणिका असल्याने पित्याचे नाव इतिहासात स्पष्ट नाही, हेच कान्होपात्रांच्या सुरुवातीच्या दुःखाचे कारण होते). शमा ही मंगळवेढ्यातील अत्यंत श्रीमंत आणि प्रभावशाली नायिका होती. तिच्या घरी संपत्तीची कमी नव्हती. कान्होपात्रा जन्मतःच अत्यंत सुंदर होत्या. त्यांचे डोळे कमळासारखे आणि रूप लावण्यवती असे होते. --- ### **प्रकरण ३: सौंदर्य आणि कला शिक्षण** **[कालावधी: बालपण ते तारुण्य | इ.स. १४४५ - १४५५ अंदाजे]** जसजशा कान्होपात्रा मोठ्या होऊ लागल्या, तसतसे त्यांचे सौंदर्य अधिकच खुलू लागले. * **कला शिक्षण:** आई शमाने त्यांना नृत्य, गायन आणि संगीताचे उत्तम शिक्षण दिले. त्यांचा आवाज कोकिळेसारखा मधुर होता. * **आईची इच्छा:** आपली मुलगी मोठी होऊन आपल्या व्यवसायात मदत करेल आणि श्रीमंत सरदारांना रिझवेल, अशी शमाची इच्छा होती. परंतु, कान्होपात्रांचे मन या देहविक्रीच्या व्यवसायात रमत नव्हते. त्यांचे मन एका वेगळ्याच शोधात होते. --- ### **प्रकरण ४: वारकरी संप्रदायाशी संपर्क आणि आध्यात्मिक वळण** **[घटनाक्रम: पंढरीच्या वारीचा काळ | आषाढी-कार्तिकी वारी]** मंगळवेढा हे पंढरपूरपासून जवळ असल्याने तिथून अनेक वारकरी दिंड्या जात असत. * **दिंडीचे दर्शन:** एकदा घरावरून जाणाऱ्या वारकऱ्यांची दिंडी कान्होपात्रा यांनी पाहिली. त्यांच्या मुखावरचे तेज आणि 'विठ्ठल विठ्ठल' असा नामघोष ऐकून त्या भारावून गेल्या. * **प्रश्न:** त्यांनी एका वारकऱ्याला विचारले, "तुम्ही ज्या देवाची भक्ती करता, तो कसा आहे? तो माझ्यापेक्षा सुंदर आहे का?" * **उत्तर:** वारकऱ्याने उत्तर दिले, "माई, तो सावळा विठ्ठल कोट्यवधी मदनांहुन (कामदेवाहुन) सुंदर आहे. त्याचे रूप पाहिल्यावर जगाचा विसर पडतो." हे ऐकून कान्होपात्रांच्या मनात विठ्ठलाला पाहण्याची तीव्र ओढ निर्माण झाली. **[तिथी: एकादशीचा काळ]** --- ### **प्रकरण ५: पंढरपूरची ओढ आणि विठ्ठल भक्ती** **[प्रसंग: मंगळवेढा त्याग आणि पंढरपूर आगमन]** कान्होपात्रा यांनी आईच्या विरोधाला न जुमानता पंढरपूरला जाण्याचा निर्णय घेतला. * **विठ्ठल दर्शन:** जेव्हा त्यांनी पहिल्यांदा विठ्ठलाची मूर्ती पाहिली, तेव्हा त्या देहभान हरपल्या. "अगा वैकुंठीच्या राया.." म्हणत त्यांनी विठ्ठलाच्या चरणी माथा टेकवला. * **निर्णय:** त्यांनी ठरवले की आता लग्न करायचे तर फक्त विठ्ठलाशीच (आध्यात्मिक विवाह). त्यांनी आपल्या मागील आयुष्याचा त्याग केला आणि त्या पंढरपुरातच विठ्ठल भक्तीत रममाण झाल्या. त्या विठ्ठलाची दासी म्हणून स्वतःला मानू लागल्या. --- ### **प्रकरण ६: बेदरच्या बादशहाचे संकट** **[कालावधी: इ.स. १४६८ च्या सुमारास | बहमनी सुलतान]** कान्होपात्रांच्या सौंदर्याची कीर्ती बेदरच्या (बिदर) बादशहापर्यंत पोहोचली. (काही इतिहासकार हा सुलतान महंमद शाह किंवा हुमायून असावा असे मानतात). * **बादशहाचा आदेश:** बादशहाने आपल्या सैनिकांना आदेश दिला की, "त्या सुंदर स्त्रीला सन्मानाने किंवा बळजबरीने दरबारात हजर करा." * **पंढरपुरात सैन्याचे आगमन:** बादशहाचे सैनिक पंढरपुरात आले आणि त्यांनी मंदिराला वेढा घातला. त्यांनी कान्होपात्रांना बादशहाकडे नेण्याची मागणी केली. * **भीती आणि प्रार्थना:** कान्होपात्रा घाबरल्या. जर त्या बादशहाकडे गेल्या असत्या, तर त्यांचे पावित्र्य नष्ट झाले असते आणि भक्तीला कलंक लागला असता. --- ### **प्रकरण ७: शेवटचा प्रसंग - आत्मसमर्पण आणि समाधी** **[तारीख/तिथी: आषाढ शुद्ध दशमी/एकादशीच्या सुमारास | इ.स. १४६८ अंदाजे]** हा प्रसंग कान्होपात्रा यांच्या जीवनातील परमोच्च बिंदू आहे. * **विनंती:** सैनिकांनी बळजबरी करण्याआधी कान्होपात्रांनी त्यांना विनंती केली, "मला फक्त एकदा माझ्या विठोबाचे दर्शन घेऊ द्या, मग मी तुमच्यासोबत येते." सैनिकांनी परवानगी दिली. * **गर्भगृहात प्रवेश:** कान्होपात्रा मंदिरात धावत गेल्या. त्यांनी विठ्ठलाच्या चरणी डोके ठेवले आणि अत्यंत आर्ततेने अभंग गायला: > *"नको देवराया अंत आता पाहू । प्राण हा सर्वथा जाऊ पाहे ॥"* > *(हे देवा, आता माझा अंत पाहू नकोस, माझे प्राण आता कंठाशी आले आहेत.)* * **चमत्कार/समाधी:** लोककथेनुसार, विठ्ठलाच्या मूर्तीतून एक तेज बाहेर आले किंवा कान्होपात्रा विठ्ठलाच्या चरणांवर कोसळल्या आणि तिथेच त्यांचे प्राणोत्क्रमण झाले. त्यांचे शरीर विठ्ठलाच्या चरणी विलीन झाले. * **अंतिम स्थान:** जेव्हा सैनिक आत आले, तेव्हा त्यांना तिथे फक्त कान्होपात्रा यांचे शव (किंवा काही कथांनुसार केवळ वस्त्रे) दिसले. त्यांचा आत्मा भगवंताशी एकरूप झाला होता. * **समाधी स्थळ:** आजही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात दक्षिण दरवाजाच्या जवळ 'तरटीच्या झाडाखाली' (विठ्ठल मंदिराच्या आवारात) कान्होपात्रा यांची समाधी आहे. **[स्थळ: विठ्ठल मंदिर परिसर, पंढरपूर]** --- ### **प्रकरण ८: अभंग गाथा आणि वाङ्मयीन योगदान** **[साहित्य संपदा: अभंग रचना]** कान्होपात्रांनी फार थोडे अभंग लिहिले, पण ते अत्यंत दर्जेदार आणि भावपूर्ण आहेत. त्यांचे अभंग आजही कीर्तनात गायले जातात. १. **नको देवराया अंत आता पाहू** (सर्वात प्रसिद्ध अभंग - संकटाच्या वेळी गायलेला). २. **अगा वैकुंठीच्या राया** (विठ्ठलाला मारलेली हाक). ३. **पतीत पावन म्हणविशी** (स्वतःच्या उद्धारासाठी केलेली प्रार्थना). त्यांच्या अभंगांतून एका स्त्रीची असहायता आणि देवाबद्दलची उत्कट प्रीती दिसून येते. --- ### **प्रकरण ९: समारोप - वारकरी संप्रदायातील स्थान** संत कान्होपात्रा यांचे जीवन हे सिद्ध करते की, भक्तीला जातीचे, कुळाचे किंवा लिंगाचे बंधन नसते. एका गणिकेची मुलगी असूनही, त्यांनी आपल्या निष्ठेने संतपद मिळवले आणि विठ्ठलाच्या हृदयात (मंदिरात) अढळ स्थान मिळवले. आजही लाखो वारकरी पंढरपुरात गेल्यावर त्यांच्या समाधीचे दर्शन घेतल्याशिवाय परत येत नाहीत. --- ### **परिशिष्ट: महत्त्वाच्या तारखांची नोंद (Timeline Summary)** | अनु क्र. | घटना (Event) | अंदाजित तारीख/तिथी [Date/Tithi] | संदर्भ (Context) | | --- | --- | --- | --- | | १ | **जन्म** | [अंदाजे इ.स. १४४०] | मंगळवेढा येथे शमा नायिकच्या पोटी | | २ | **बालपण व शिक्षण** | [इ.स. १४४५-१४५५] | नृत्य व संगीत कला शिक्षण | | ३ | **पंढरपूर गमन** | [तारुण्यकाळात] | विठ्ठल दर्शनासाठी प्रयाण | | ४ | **बादशहाचे संकट** | [इ.स. १४६८ सुमारास] | बेदरच्या सुलतानाचे फर्मान | | ५ | **संजीवन समाधी** | [इ.स. १४६८ - आषाढ महिना] | पंढरपूर विठ्ठल मंदिरात प्राणत्याग | --- **टीप:** *हे जीवन चरित्र उपलब्ध ऐतिहासिक माहिती आणि वारकरी संप्रदायातील पारंपारिक कथांवर आधारित संकलित केले आहे.*

संत भानुदास महाराज चरित्र संपूर्ण

संत परिसा भागवत अभंग गाथा व संपूर्ण चरित्र

संत चोखामेळा संपूर्ण चरित्र लिहा

संत सोयराबाई यांची संपूर्ण चरित्र लिहा

संत बंका यांचे संपूर्ण चरित्र लिहा

संत निर्मळा यांचे संपूर्ण चरित्र लिहा

संत कर्ममेळा यांची संपूर्ण चरित्र लिहा

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचे चरित्र लिहा

संत विठाबाई अभंग गाथा व चरित्र

संत लाडाई अभंग गाथा व संपूर्ण चरित्र

## श्री नवनाथ भक्तिसार (ओवीबद्ध) *नवनाथ भक्तिसार* ग्रंथाच्या समारोपातील ओव्यांमध्ये रचनाकार म्हणून **"धुंडिसुत मालु नरहरी"** (किंवा धुंडिसुत मालू) आहेत. *श्री नवनाथ भक्तिसार* हा नाथ संप्रदायातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि पूजनीय मराठी ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. या ग्रंथात नवनाथांच्या दिव्य चरित्रांचे, त्यांच्या योगसामर्थ्याचे, गुरुभक्तीचे, भक्तांच्या उद्धाराचे आणि अध्यात्मिक तत्त्वज्ञानाचे ओवीबद्ध वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रंथाचे रचनाकार **धुंडिसुत मालु नरहरी** मानले जातात. या ग्रंथात एकूण **४० अध्याय** आणि सुमारे **७६०० ओव्या** आहेत. नाथ संप्रदायाचे आदिगुरू भगवान दत्तात्रेय यांच्या कृपेने प्रकट झालेल्या नवनाथांच्या कार्याचे वर्णन या ग्रंथात आलेले आहे. मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, जालंधरनाथ, कानिफनाथ, गहिनीनाथ, नागनाथ, रेवणनाथ, चरपटीनाथ आणि भर्तृहरिनाथ यांच्याशी संबंधित अनेक अद्भुत कथा या ग्रंथात सांगितल्या आहेत. ग्रंथाचा मुख्य उद्देश केवळ चमत्कारांचे वर्णन करणे नसून, गुरुभक्ती, नामस्मरण, योगसाधना, वैराग्य, धर्मपालन आणि ईश्वरनिष्ठ जीवन यांचा संदेश देणे हा आहे. अनेक अध्यायांमध्ये भक्तांच्या संकटांचे निवारण, गुरुकृपेचे महत्त्व आणि श्रद्धेची शक्ती प्रभावीपणे मांडली आहे. Navnath Bhaktisar महाराष्ट्रात या ग्रंथाच्या पारायणाला विशेष महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरीनंतर पारायणासाठी सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या ग्रंथांमध्ये *नवनाथ भक्तिसार* गणला जातो. अनेक भाविक श्रावण महिना, गुरुवार किंवा विशिष्ट मनोकामनेसाठी या ग्रंथाचे पारायण करतात. ग्रंथातील भाषा साधी, रसाळ आणि ओवीबद्ध असल्यामुळे सामान्य वाचकालाही तो सहज समजतो. भक्ती, योग, अध्यात्म, चमत्कार आणि जीवनतत्त्वज्ञान यांचा सुंदर संगम या ग्रंथात आढळतो. त्यामुळेच *नवनाथ भक्तिसार* हा नाथ संप्रदायाचा एक महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक ग्रंथ मानला जातो. # श्री नवनाथ भक्तिसार (ओवीबद्ध) – ग्रंथ परिचय नाथ संप्रदायाच्या तेजस्वी परंपरेचा, गुरुभक्तीचा, योगसाधनेचा आणि अध्यात्मिक सामर्थ्याचा दिव्य वारसा जतन करणारा *श्री नवनाथ भक्तिसार* हा मराठीतील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय ग्रंथ आहे. या ग्रंथामध्ये नवनाथांच्या अद्भुत चरित्रांचे, त्यांच्या अलौकिक कार्याचे, भक्तांवरील कृपेचे तसेच धर्म, ज्ञान, योग आणि भक्ती यांच्या उपदेशांचे ओवीबद्ध स्वरूपात वर्णन केले आहे. भगवान श्री दत्तात्रेय यांच्या कृपाशक्तीतून प्रकट झालेल्या नवनाथांनी समाजाला सदाचार, संयम, परमार्थ, गुरुनिष्ठा आणि ईश्वरभक्तीचा मार्ग दाखविला. त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रेरणादायी प्रसंग, भक्तांच्या संकटांचे निवारण, दीन-दुबळ्यांचे रक्षण आणि धर्मसंस्थापनेसाठी केलेले कार्य या ग्रंथात प्रभावीपणे मांडलेले आहे. ग्रंथातील प्रत्येक अध्याय वाचकाला अध्यात्मिक उन्नतीकडे नेणारा आहे. गुरूवरील अखंड श्रद्धा, नामस्मरणाचे महत्त्व, अहंकाराचा त्याग, वैराग्य, भक्ती आणि आत्मज्ञान यांचा संदेश या ग्रंथातून सातत्याने दिला जातो. त्यामुळे हा ग्रंथ केवळ चरित्रग्रंथ नसून साधकांसाठी एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक मानला जातो. साधी, सरळ आणि रसाळ मराठी भाषा, ओवी छंदातील प्रभावी रचना आणि भक्तिरसाने ओतप्रोत भरलेली कथनशैली यांमुळे *नवनाथ भक्तिसार* सर्व स्तरांतील वाचकांच्या मनात विशेष स्थान मिळवतो. महाराष्ट्रातील असंख्य भाविक या ग्रंथाचे नियमित वाचन, पारायण आणि श्रवण करतात. अनेकांच्या श्रद्धेनुसार या ग्रंथाच्या वाचनाने मनःशांती, आत्मविश्वास, भक्तिभाव आणि गुरुकृपेची अनुभूती प्राप्त होते. ज्ञान, योग, भक्ती आणि चमत्कार यांचा सुंदर संगम असलेला *श्री नवनाथ भक्तिसार* हा नाथ संप्रदायाचा अमूल्य ठेवा असून, आजही लाखो भक्तांच्या श्रद्धेचा आणि आध्यात्मिक प्रेरणेचा अखंड स्रोत आहे. **॥ अवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त ॥** **॥ श्री नवनाथ महाराज की जय ॥**

संत गोणाई अभंग गाथा व संपूर्ण चरित्र

बद्दल अधिक माहिती लिहा

पाच संतांचे शुद्ध हरिपाठ