29.
🕉
अध्याय २९ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय एकोणतिसावा - फलश्रुति 👉 क्षयरोग दूर होऊन त्रिताप नष्ट होतील.

श्रीगणेशाय नमः
रुक्मिणीवरा कमलाकांता । चाणूरमर्दना वसुदेवसुता । कंसारी तू जगत्राता । वासुदेवा जगदीशा ॥१॥
शेषशायी हलधरभ्राता । भावप्रिया सुदर्शनदर्शिता । द्रौपदीलज्जारक्षणकर्ता । पाठिराखा मिरवसी ॥२॥
जैसा पांडवांचा पाठिराखा । तैसा मिरवसी मम दोंदिका । भक्तिसारग्रंथ कौतुका । वाग्वरदा म्हणविसी ॥३॥
मागिले अध्यायी विरहस्थिती । लाधली गाढत्वे भर्तरीप्रती । पिंगलेकरिता स्मशानक्षिती । पूर्ण तप आचरला ॥४॥
तया क्लेशाचे उद्देशी । मित्रावरुणी दत्तापाशी । श्रुत करुनि स्वस्थानासी । येऊनिया पोहोंचला ॥५॥
इतुकी कथा सिंहावलोकनी । चित्ती धरावी श्रोतेजनी । यापरी पुढे ग्रंथमांडणी । सिद्ध अवधानी असावे ॥६॥
असो गर्भाद्रींत मच्छिंद्रनाथ । ठेवूनि गोरक्ष करावया तीर्थ । महीलागी भ्रमत । गिरनारप्रती पातला ॥७॥
तेथे भेटोनि दत्तात्रेयासी । भावे नमिले प्रेमराशी । श्रीदत्ते धरोनि हृदयासी । आनंदाने उचंबळला ॥८॥
श्रीकरपद्मे मुखमंडन । गोरक्षाचे कुरवाळूनि वदन । निकट बैसविला हस्त धरोन । अलाई बलाई घेतसे ॥९॥
मोहितवाणी पुसतसे त्याते । म्हणे कोठे रे मच्छिंद्रनाथ । तू सोडूनि निरपेक्ष त्याते । महीलागी भ्रमतोसी ॥१०॥
येरु सांगे पुन्हा नमोन । गर्भाद्रिपर्वती मच्छिंद्रनंदन । राहिलासे स्वसुखेंकरुन । जपजाप्याते योजूनिया ॥११॥
मुहूर्तपणे स्वसुखासी । लाविले असे तीर्थस्नानासी । मग मी नानातीर्थउद्देशी । करीत आलो परियेसा ॥१२॥
ऐसा वदोनि वृत्तांत । याउपरी बोले अत्रिसुत । वत्सा कार्य लागले माते । त्या कार्याते संपादी ॥१३॥
तरी म्हणसी कार्य कवण । भर्तरी मम अनुग्रही नंदन । तो स्वकांतेकरिता स्मशान । द्वादश संवत्सर सेवीतसे ॥१४॥
अन्नोदकाचा त्याग करुन । सेवोनि आहे तृणपर्ण । कांता कांता चिंतन करुन । द्वादश वर्षे बैसला ॥१५॥
तरी तुवा जावोनि तेथे । सावध करी युक्तिप्रयुक्ति । सकळ दावी अशाश्वत । आपुले पंथी मिरवावे ॥१६॥
त्यासी मी अनुग्रह जेव्हा दिधला । तेव्हांचि गुंतविला संकल्पाला । की सोडूनि वैभवपंथाला । नाथपंथी मिरवेन मी ॥१७॥
तरी तया बोलासी जाण । दिवस लोटूनि गेले पूर्ण । मग जन्मापासूनि सकळ कथन । भर्तरीच्या सांगीतले ॥१८॥
समुचयगोष्ट ऐकूनि कथन । मान तुकावी गोरक्षनंदन । म्हणे महाराजा तव कृपेने । कार्य सत्य करीन हे ॥१९॥
तव आज्ञा यापरी माते असता । मग भर्तरी लोहाते आणीन कनकता । ही अशक्य नसे माते वार्ता । अर्थ घडला सहजचि ॥२०॥
हे महाराजा तू कृपाघन । वर्षलासी मम देहकारण । तै भर्तरीतरुने ज्ञानकण । अनायासे कणसेंचि ॥२१॥
तव कृपा जवळी असता । मग भर्तरीक्षुधेची कामवार्ता । ही अशक्य नसे माते करिता । तृप्त सिद्धीते भिनवाया ॥२२॥
की तव कामकल्पतरु । मम चित्तागणी पावला विस्तारु । तेथे भर्तरीहीनत्वविचारु । दरिद्राते उरेना ॥२३॥
तरी आता बोलतो प्रमाण । कार्य आपुले करुनि देईन । ऐसे म्हणोनि वंदोनि चरण । शीघ्रगती निघाला ॥२४॥
व्यानअस्त्र जपोनि होटी । भाळी चर्चिली भस्मचिमुटी । मग व्यानमंत्रे महीपाठी । गमन करु निघाला ॥२५॥
लवता डोळ्याचे पाते । क्षणे आला अवंतिकेप्रत । पन्नास योजने निमिषांत क्षितींत । लंघोनिया पातला ॥२६॥
तो गोरक्ष येता स्मशाननिकट । दुरोनि पाहे भर्तरी नेट । तो सर्वांग दिसे अटि कृशवट । अस्थिगत प्राण देखिला ॥२७॥
मुखी तितुकीच सहजध्वनी । म्हणे राम हे बरवी केली करनी । आम्हा उभयतांची तुटी करोनी । पिंगला नेली जवळिके ॥२८॥
ऐसी सहजध्वनि ऐकोन । पाहूनि तयाचे कृशपण । परम चित्ती हळहळोन । चकचकाव मानीतसे ॥२९॥
चित्ती म्हणे अहा कठिण । राव आचरे परम निर्वाण । अस्थिमय राहिला प्राण । त्वचा व्यक्त होऊनिया ॥३०॥
तरी ऐसा विरह जयासी । बाणलाहे पूर्ण मानसी । तो वरपंगी वाग्वरासी । कदाकाळी मानीना ॥३१॥
तरी याते आम्ही जे बोलू । ते ते सकळ होय फोलू । जैसा क्षुधेला वेळू । पळवा तेथे मिरवेना ॥३२॥
जैसा खापरासी परीस भेटे । व्यर्थ होय यत्नपाठ । तेवी बोधिता बोध अचाट । व्यर्थपणी मिरवेल ॥३३॥
की हिंगतरु अपार विपिनी । त्यांत मैलागरु स्थापिला वनी । तया सुगंध लिप्तदुर्गध वनी । कदाकाळी तुटेना ॥३४॥
की शर्करेचे आळीपाळी । शक्रावणाच्या वेष्टिल्या वेली । परी त्या कटुत्वपणा सकळा । मधुरपणा मिरवेना ॥३५॥
की चतुराननाचे हस्तकमळी । जन्मभर स्थापिले दरिद्र भाळी । तै व्यवसायेंकरुनि नव्हाळी । कदाकाळी चालेना ॥३६॥
तरी आता विचार येता । योजावा कांही बोधरहिता । ज्याते जैसी कामना स्थित । तैसी स्थिती वर्तावी ॥३७॥
की श्वपुच्छा चक्रवेढा । नीट होण्या यत्न पाडा । तेवी राव झाला वेडा । शब्दबोध चालेना ॥३८॥
जैसा जो तैसाचि होता स्थित । मग संतोष मिरवे चित्त । संतोष मिरवल्या कार्य प्राप्त । घडोनि येते सकळिका ॥३९॥
पहा राम शत्रु दानवा । परी विभीपण मिरवला भिन्नभावा । तेणेंकरुनि स्ववैभवा । भंगू दिले नाहींच की ॥४१॥
की बळियारायाचे जिणे । त्यासी मिरवला तो वामन । मातृशत्रू फरशधर होऊन । तातासमान वहिवटला ॥४१॥
तन्न्याये करुनि येथे । रायासी ओपावे सर्व हित । संतोष मिरवोनि अत्रिसुता । कीर्तिध्वज लावावा ॥४२॥
मग जाऊनि अवंतिकेंत । कुल्लाळगृही संचार करीत । एक गाडगे आणूनि त्याते । बाटली नाम ठेविले ॥४४॥
उपरी रंग चित्रविचित्र । देऊनि रोगणी केले पवित्र । मग ते चमकपणी पात्र । तेजालागी दर्शवी ॥४४॥
परो अंतरी पात्र कच्चेपणी । वरी रंग दावी लखलखोनी । जेवी वाढीव ब्रह्मज्ञानी । परी अंतरी हिगो ॥४५॥
बोलता ज्ञानी विशेष । की प्रत्यक्ष मिळाला स्वरुपास । ऐसे भासले तरी ओंफस । तरी अंतरी हिंगो ॥४६॥
नव ते मडके कच्चेपणी । वरी सुढाळ दिसे रंग सन्मुख तत्त्वता । ठेंचेचे निमित्त करुनि नाथ । भूमीलागी पडतसे ॥४८॥
अंग धरणी देत टाकून । सोंग दावी मूर्च्छापणे । त्या संधींत बाटली कवळून । बाटलीलागी न्याहाळी ॥४९॥
असो बाटली गेली फुटोन । मग सोंग मूर्च्छेचे सांवरोन । भंवते पाहे विलोकून । बाटली झाली शतचूर्ण ॥५०॥
तंव ती देखिली शतचूर्ण । मग उठता झाला अहा म्हणोन । म्हणे माझी माय बहीण । वाटले कैसी फुटलीस तू ॥५१॥
सकळ मेळवूनि तिचे खापर । शोक करीतसे वारंवार । ऊर्ध्वशब्दे गहिंवर । लोकांमाजी दाखवी ॥५२॥
म्हणे अहा माझी बाटली । दैवे कैसी फुटोनि गेली । आता ती माझी परम माउली । कोणे रानी धुंडाळू ॥५३॥
अहा माय गेलीस सोडोन । आता तुजसाठी वेंचीन प्राण । अहा विधात्या कैसे घडोन । आणिले तुवा या ठायी ॥५४॥
अहा माजे माय बहिणी । कैसी गेलीस सोडोनी । दाही दिशा मजलागोनी । ओस करोनि गेलीस ॥५५॥
माये गे माय गा ठायी । तू वांचली असतीस आपुले देही । मी पावलो असतो मृत्युप्रवाही । त्यांत कल्याण मानितो ॥५६॥
ऐसे शब्द राये ऐकोन । हास्य करी गदगदोन । चित्ती म्हणे पावलिला मरण । मडक्याम काय मग करिता ॥५७॥
ऐसी अदेशा आणोनि चित्ती । हास्य वारंवार करी नृपती । येरीकडे गोरक्ष क्षिती । आरंबळे अट्टाहास्ये ॥५८॥
धरणी टाकोनि शरीर । हृदय पिटी उभय करी । अहा बाटली वागुत्तरी । ऐसे म्हणोनि आरंबळे ॥५९॥
म्हणे तू गेलीस माय बहिणी । परी माझे आटले सुदैवपाणी । अहा माझा वासरमणी । अस्ताचळा गेलासे ॥६०॥
अहा बाटली माझे घन । कोणे दुर्जने नेले हिरावोन । अहा बाटले तुझे वदन । एकदा दावी मजलागी ॥६२॥
अहा बाटली परम धूर्जटी । कोणी हिरावली मम अंधाची काठी । ऐसे म्हणोनि वाग्वटी । माय वदन दावी गे ॥६२॥
ऐसे म्हणोनि दीर्घरुदन । करीत आहे अट्टाहास्येंकरोन । परी राव भर्तरी ते पाहुन । चित्तामाजी चाकाटे ॥६३॥
अहा पिंगला हा पिंगला । ऐसा घोप करीत बैसला । परी ते पाहूनि विसरला । मनी आश्चर्य बहु मानी ॥६४॥
म्हणे वोंचिता दमडी अडका । तयासाठी धरुनि आवांका । नाशवंत जाणे सर्व निका । शोक केवी करतसे ॥६५॥
ऐसे जल्पूनि चित्ती । निवांत बैसला तये क्षिती । परी हुडहुडी तरुफलाप्रती । शांतपणे राहीना ॥६६॥
सुशब्दवाक्या अमृतपर । सिंचिता झाला वागुत्तर । म्हणे योगिया का चिंतातुर । शोक करिसी हे सांग ॥६७॥
अरे वेंचिता सापिका कवडी । मडके येईल पुन्हा आवडी । तयासाठी शोकपरवडी । करिसी काय हे मूर्खा ॥६८॥
ऐसे उत्तरद्रुमाचे फळ । अर्थी ओपिता नृपाळ । यावरी गोरक्षबाळ । बोलता झाला तयाते ॥६९॥
म्हणे महाराजा नृपाळा । तू शोक करिसी कवण मेळा । तरी दुःखाब्धिशोकजाळा । प्रचीति पाहे आपुली ॥७०॥
तरी अहा पांथस्थ तू प्रकाम । कंठी लागला जगाचा उगम । तरी त्या उभवोनि अनर्थघाम । सुख कैसे नांदेल ॥७१॥
तरी आपणावरुनि नृपती । घ्यावी जगाची अर्थप्रचीती । माझी बाटली फुटल्या क्षिती । दुःख जाणे मी एक ॥७२॥
राव ऐकूनि वागुत्तरा । पुन्हा म्हणतसे ऐकिजे नरा । मम दुःखाचा दृष्टांत खरा । प्रचीतिरुपी धरिला त्वा ॥७३॥
परी माझी पिंगला राणी । मान पावली जेवी सौदामिनी । हारपली जैसी सौदामिनी । परतोनि कैसी प्राप्त होय ॥७४॥
शतानुशत मडकी मिळत । प्राप्त करुनि देईन क्षणांत । पिंगलेसमान स्त्रीरत्न । कैंचे दुसरे मिळेल ॥७५॥
यावरी गोरक्ष बोले वचन । तुझ्या पिंगला लक्षवधि जाण । प्राप्त करीन एक क्षण । परी ऐसी बाटली मिळेना ॥७६॥
ऐसे ऐकूनि नराधिप । म्हणे पिंगलेचे स्वरुप । गुणवती गंभीर दीप । लक्षावधि दाविसी ॥७७॥
तरी लक्षावधि पिंगला माते । आतांचि दाखवी सदगुरुभरिते । तूते बाटल्या शतानुशते । सिद्ध करितो या ठाया ॥७८॥
तरी तुझा चमत्कारु । दावी माते कल्पतरु । जैसा भूषण कृपापरु । गुरुसुत तो गहिंवरला ॥७९॥
तरी बा समान करणी । माते मिरवेल अंतःकरणी । नातरी ढिसाळ बाटल्यावाणी । परी अर्थ हिंगूच दिसतसे ॥८०॥
जैसे मृगजळाचे पाणी । परी अब्धिसमान वाटे खाणी । परी तृषाकोडाचा वासरमणी । अतस्ताचळी पावेना ॥८१॥
की शुद्ध ओडंबरी घन । स्वगींहूनि करी गर्जन । परी तोय लेशमान । महीलागी आतळेना ॥८२॥
की काजवा जो तो दिढवा दावी । तरी का तिमिरास तो आटवी । तेवी बोल फोलप्रवाही । मिरवू नको योगेंद्रा ॥८३॥
ऐसे ऐकता वचन । म्हणे राया नरेंद्रोत्तमा । पिंगलाउदय लक्षावधीन । केलिया मज देसील काय ॥८४॥
येरु म्हणे पिंगला नयना । दाविलिया पुरवीन इच्छिली कामना । राज्यवैभव सुखसेवना । संकल्पीन तुजलागी ॥८५॥
ऐसे बोलता नरेंद्रपाळ । साक्ष कोण म्हणे गोरक्षबाळ । येरु म्हणे पंचमंडळ । साक्षभूत असती बा ॥८६॥
आणि अनलादि स्वर्गसविता । जळपाताळ जळमही मान्यता । हे साक्ष असती बा देस्वता । पशु पक्षी मृगादिक ॥८७॥
जरी मज न घडे बोलासमान । तरी पूर्वज सर्व पावती हीन । स्वर्गवासी पावती पतन । नरकवास भोगिती ॥८८॥
आणि शतजन्म रौरवकार । मही भोगीन वारंवार । जरी मी न ओपी राज्यसंभार । तुजलागी महाराजा ॥८९॥
ऐसे बोलूनि शपथपूर्वक । पुन्हा बोले शपथदायक । म्हणे महाराजा हे तपपाळक । बोलासमान दावी की ॥९०॥
जरी या बोलासमान राहणी । तू न दाखविसी माते नयनी । तरी नरक पावसील सहस्त्र जन्मी । विहित वाचे अनृतत्वे ॥९१॥
ऐसी राजेंद्र बोले वाणी । सत्यार्थ म्हणतसे योगतरणी । मग कामिनीअस्त्र पिंगलानामी । प्रयोगाते उच्चारी ॥९२॥
मग सहज करुनि ऊर्ध्व दृष्टी । फेंकिता झाला भस्मचिमुटी । तंव ते कामिनी अस्त्रपोटी । स्त्रिया कोटी उतरल्या ॥९३॥
मुख्य पिंगला जी भस्म झाली । तीच अनंत मूर्ति धरुनि उतरली । पाठी पोटी व्यापिली । सन्मुख उभी राहिली रायाच्या ॥९४॥
राव पाहूनि पिंगलास्वरुप । मोह कामाचा उजळला दीप । सकळांसी बैसवोनि आपणासमीप । संसारखुणा पुसतसे ॥९५॥
परी त्या पिंगला सगुणसरिता । सर्व सांगती अचूक वार्ता । सांगूनि उपरी बोधअर्था । रायाप्रती बोलती ॥९६॥
म्हणती महाराजा प्राणेश्वरा । मम विरहाचे शल्य बैसले अंतरा । परी अशाश्वताचा माथा भारा । फुकटपणी वाहिला ॥९७॥
म्या चित्ती करुनि तुमची प्रीती । दाहूनि घेतले देहाप्रती । पुन्हा उदय गोरक्षजती । अनंत दृश्य पै केले ॥९८॥
केले तरी तुम्हांभावनी । मिरवणे मज पुन्हा अवनी । परी शेवटी मृत्युपणाची काचणी । तुम्हा आम्हा असेचि ॥९९॥
तरी राया महीभोजा । आता संग सोडूनि माझा । मोक्षमहींतळी ध्वजा । लावोनिया उभारी ॥१००॥
यापरी माझा काम चित्ती । वरुनि आचरला संसारनीति । परी मुक्तिमोक्षाची मांदुस हाती । चढणार नाही महाराजा ॥१॥
मी पिंगला तुमची कांता । आचार आचारले पतिव्रता । तेणे डौरवोनि श्रीवरे माथा । दिधले हिता मजलागी ॥२॥
आता तुमचे सर्व हित । तुम्ही विलोका प्रज्ञावंत । मी तुमची दासी तुम्हा संमत । चालू शके महाराजा ॥३॥
ऐसे वदोनी निवांतपणी । पिंगला बैसली राव वेष्टोनि । परी तो चमत्कार पाहोनि । विस्मय त्यासी वाटला ॥४॥
मग धांवूनि गोरक्षचरणी । लोटू पाहे दंडवत अवनी । परी सर्वज्ञ गोरक्ष धरुनि पाणी । रायाप्रती बोलतसे ॥५॥
हे महाराज महीपाळ । माझा गुरु जो मच्छिंद्रबाळ । मच्छिंद्रनामे प्रतापशीळ । शिष्य आहे दत्ताचा ॥६॥
तरी यापूर्वी तुझिया देही । दत्तानुग्रह लाधला पाही । तरी तू मच्छिंद्रसहोदर मही । गुरु माझा अससी की ॥७॥
तरी तू वंद्य आहेसी माते । म्हणोनि नमना अनुचित । तरी माझा साष्टांग प्रणिपात । तव चरणी असो की ॥८॥
तरी राया सदगुरुभ्राता । सांग की कामना केवी उदभवली चित्ता । राज्यवैभव संसारदुहिता । पिंगला भोगू इच्छीतसे ॥९॥
किंवा सोडूनि सकळ संपत्ती । कामनाविरह वैराग्य चित्ती । आचरु ऐसी बोधमती । तरी स्थिती सांग की ॥११०॥
जैसी कामना असे चित्ता । तैसीच लाभेल तेजभरिता । ऐसे बोलता गोरक्षनाथा । राव बोले उत्तर ॥११॥
म्हणे महाराजा द्वादश वरुना । बैसली पिंगलाउद्देशा । परी पिंगला स्वरुपास । प्राप्त झाली नाही की ॥१२॥
तरी येऊनि त्वरितात्वरित । पिंगला दाविल्या शतानुशत । तरी ऐसे सबळ सामर्थ्य । राज्यपदी दिसेना ॥१३॥
मी पूर्वीच भ्रांती वेष्टिलो । श्रीगुरुचे हातापासूनि निसटलो । निसटलो परी कष्टलो । संसारतापामाझारी ॥१४॥
तरी आता कृपाघन । दत्तदर्शनाचे अपार जीवन । मज चातका करी पान । कृपाघना महाराजा ॥१५॥
आता माते संसारराहणी । राज्यवैभव सुखावणी । तुच्छ लागे योगधर्मी । प्रतापाने हीन तै ॥१६॥
धन्य तू एक प्रत्ययास । पिंगला दाविली चमत्कारास । जेवी आवडी कुरुपाळास । कौरवदर्शना दाविले ॥१७॥
तैसे पूर्ण कथेंत । दर्शन करविले माते येथ । तरी मी न राहे भवभ्रांतींत । वेष्टोनिया महाराजा ॥१८॥
आता आचरेन पूर्ण योगा । साधीन सकल कलांसी प्रयोगा । माझा स्वामी अनसूयाकुशिगा । रत्न माते दावी का ॥१९॥
गोरक्ष म्हणे विरहे नृपाळा । मनी वरिली आहे पिंगला । तरी लक्षावधी प्राप्त या वेळा । तूते झाल्या महाराजा ॥१२०॥
तरी तितुक्या भोगूनि आता । संतुष्ट करी आपुल्या चित्ता । येरु म्हणे एकीकरिता । दुःख इतुके भोगिले ॥२१॥
मम लक्षावधी भोगून । तयांचे दुःख अवर्णन । कोणी भोगावे चंद्रार्कमान । अवधीते सांडोनिया ॥२२॥
एक वृश्चिक दंशिल्या अंगा । वेदना होती भोगा । त्यांत लक्षानुलक्ष सुयोगा । दंशिल्या काय सांगावे ॥२३॥
तरी आता असो कैसे । पुन्हा अदृश्य करी पिंगलेस । आणि तू राज्यवैभवास । सांभाळ करी महाराजा ॥२४॥
तरी माझिया स्वामीचे चरण । आता दावी मजकारण । इतुका उपकार करुन । कीर्तिध्वजा मिरवी का ॥२५॥
मग अवश्य म्हणे गोरक्षसुत । पुन्हा अदृश्य पिंगला समस्त । मग धरोनि भर्तरीनाथाचा हस्त । नगरामाजी आणिला ॥२६॥
आणिला तेव्हा हर्ष समस्ता । लोटिती झाली आनंदसरिता । विक्रमरायाने माथा । गोरक्षचरणी ठेविला ॥२७॥
राये बैसवोनी कनकासनी । षोडशोपचारे पूजिला मुनी । मग जोडोनिया पाणी । गोरक्षकाते पुसतसे ॥२८॥
म्हने महाराजा मम भ्राता । पिंगलाविरहे पेटल्या चित्ता । कैसा आणिला देहावरता । तरी कथा सांगावी ॥२९॥
मग रायाते सकळ कथन । तुष्ट केला मनोधर्म । उपरी वैराग्यसंकेत पावून । पुढील कार्य सांगितले ॥१३०॥
परी विक्रम तो सर्व मर्मज्ञ । तुष्टतांचि मिरवी मनोधर्म । यावरी बोलता झाला वचन । गोरक्षकांते तेधवा ॥३१॥
हे महाराजा कृपामूर्ती । आपण बरीच योजिली युक्ती । परी आपण येथ षण्मास वस्ती । भ्रात्यासमवेत करावी ॥३२॥
म्हणाल तरी काय कारण । तरी द्वादश वर्षे सोडिले अन्न । तेणे कृश शरीर होऊन । प्राण डोळा उरलासे ॥३३॥
म्हणोनि आपणा विनंतिपत्र । पुढे वाढितो पवित्र । तरी ते स्वाद्वन्न सेवोनि चित्र । मम मानसा पोसावे ॥३४॥
यावरी बोले गोरक्ष जती । जाणत आहे माझे चित्ती । परी नेणो यावरी पुढे मती । कैसी होईल रायाची ॥३५॥
त्याकरिता तप्तातप्त । देईन रायाचे हाती हित । आता राहणे योग्य माते । दिसत नाही महाराजा ॥३६॥
ऐसे विक्रमा गोरक्ष बोलोन । प्रविष्ट झाले सकळांकारण । द्वादशशत राण्या आदिकरोन । वृत्तांत त्यांते समजला ॥३७॥
मग ते असुख मानूनि चित्ती । शोके युवती विव्हळ होती । गोरक्षाते शिव्या देती । मेला मेला म्हणोनिया ॥३८॥
नाना वल्गना बोलती ऐसी । म्हणती होता दृष्टीसरसी । मेल्याने येऊनि घातले फांशी । दूरदेशा न्यावया ॥३९॥
तरी याचे जळो वदन । नेतो आमुचे सौभाग्यरत्न । ऐसे म्हणोनि म्लान वदन । रुदनाते दाविती ॥१४०॥
असो यापरी विक्रपाकरिता । त्रिरात्र झाला राहता । मग भर्तरी गोरक्ष उभयता । निघते झाले तेथोनी ॥४१॥
राव विक्रमा आनंद चित्ती । उभयतांचे घेऊनि संगती । बोळवीतसे अति प्रीती । गोरक्षाते वंदूनिया ॥४२॥
परी स्त्रियांचे कटकांत । थोर ओढवला आकांत । शरीर टाकूनि भूमोवरते । आरंबळती अट्टाहास्ये ॥४४॥
आठवोनि रायाचे निपुण गुण । स्त्रिया करिती अट्टहास्ये रुदन । म्हणती आमुचा गेला प्राण । रावशरीरी मिरवला ॥४४॥
येरीकडे गोरक्षनाथ । भर्तरी आणि विक्रमासहित । अपार मंडळ प्रज्ञावंत । गांवाबाहेर पातले ॥४५॥
तो गोरक्ष पुसे भर्तरीते । की राज्यवैभव अत्यदभुत । यांत मानस जरी गुंडाळत । असेल तरी मज सांग ॥४६॥
ऐसी ऐकोनि गोरक्षवार्ता । भर्तरी बोले प्रांजळ अर्था । हे महाराजा वैभव नलगे चित्ता । योग आचरु वाटतसे ॥४७॥
राज्यवैभव कनककामिनी । वाटले नीच वमनाहुनी । लक्ष लावोनी श्रीगुरुचरणी । प्रचीत घेऊनि वहिवाटला ॥४८॥
मग आपुली शैली शिंगी कंथा । झाला देता राया यशवंता । भिक्षाझोळी घेऊनि हाता । कुबडी फावडी ओपीतसे ॥४९॥
ऐसिया सरंजामेंकरुन । रायासी बोलता झाला वचन । वैभव मानसी वमनासमान । तरी प्रचीत दावी का ॥१५०॥
तरी संचरोनि अंतःपुरांत । कामिनी तुझ्या द्वादश शत । त्या परक्या मानूनि चित्तांत । भिक्षा मागूनि येई मम दृष्टी ॥५१॥
ऐसे ऐकोनि भर्तरीनाथ । अवश्य म्हणे काय आहे यांत । मग तैसाचि उठूनि कृतांतवत । अंतःपुरांत संचरला ॥५२॥
आदेश लक्ष निरंजन । शब्द गाजवी सवालपण । शिंगी सारंगी वाजवोन । स्त्रियांचे सदनी फिरतसे ॥५३॥
तो ते आधींच स्त्रीकटक । बैसले होते करीत शोक । त्याउपरी पाहुनि रायाचे मुख । आक्रंदती अट्टहास्ये ॥५४॥
एक धरणीवरी लोळती । एक कबरीकेश तोडिती । एक मृत्तिका मुखी घालिती । मस्तक आपटिती धरणीये ॥५५॥
मही आपटूनि कपाळ । रुधिरे व्यक्त करिती बंबाळ । एक उभयहस्ते वक्षःस्थळ । धबधबा पिटिती पै ॥५६॥
एक रडती एक पडती । एक शोके मूर्च्छित होती । परिचारिका धांवोनि हस्ती । सावध करिती तयांते ॥५७॥
एक म्हणे या रायासमान । उपरी न देखो शतजन्म । अहा रायाचे मायिक धन । मायेहूनि आगळिक ॥५८॥
एक म्हणती अहा राव । कैसा मिटला आमुचा भाव । अहा विधात्या आमुचे दैव । कैसे रेखिले निजभाळा ॥५९॥
जै वत्सालागी गाय । एक घडी न टाकूनि जाय । त्याचि नीती तो पतिराय । होय माय आमुचा ॥१६०॥
अगे स्नेहेकरुन एकशयनी । परमस्नेहाच चांगुलपणी । किंचित कोमाइलेपहात वदनी । अर्थ पुसे तयाचा ॥६२॥
पुसे परी इष्टार्थासमान । राव पूर्ण करी स्नेहेंकरुन । जैसी माय करी कन्येकारण । तैसा लळा फळीतसे ॥६२॥
ऐसी माया जयाचे चित्ती । तो आता होऊनि निष्ठुमती । कैसा जातसे अदृश्य क्षिती । आम्हा शव करुनिया ॥६३॥
तरी आता अर्थहीन । राया जातात आमुचे प्राण । आम्हा निढळवाणी करुन । अधोर रानी सोडिसी ॥६४॥
ऐसे म्हणोनि आरंबळती । उलथोनि महीवरती पडती । पुन्हा उठोनि रायासी पाहती । दैन्यवाणी शरीरे ॥६५॥
मग म्हणती अहा जी राव । मिरवत होतासी कैसा भाव । की महीलागी कामदेव । अवतार दुसरा दिसतसे ॥६६॥
अहो राजाचे वैभववर्णन । ठेंगणा वाटतसे सहस्त्रनयन । तो कुशशरीर दैन्यवाणा । भिक्षा मागे घरोघरी ॥६७॥
ऐसे बोलूनि पहात त्याते । पुन्हा सांडिती शरीराते । मग सकळ उठोनि रायाते । वेष्टन घातले स्त्रियांनी ॥६८॥
म्हणती राया आम्हा सांडून । दुर देशी नको करु गमन । येथेंचि पाहूनि चंद्रवदन । तुष्ट होतो आम्ही की ॥६९॥
तरी आता निःस्पृह निराश । दाही दिशा पडल्या राया उदास । तरी मुक्त करुनि आमुच्या प्राणांस । पाऊल मग पुढे ठेवावे ॥१७०॥
ऐसे बोलता राया मनी । संचरला त्र्कोधद्विमूर्धनी । मग कुबडी उगारोनी । निघता झाला माघारा ॥७१॥
परी तो गोरक्ष गुप्तहेर । पा त होता चमत्कार । राव निघता त्यजूनि स्त्रिया सत्वर । मान तुकावी गोरक्ष ॥७२॥
असो भर्तरी सहजस्थिती । निघता मागे त्या युवती । आरंबळोनि पाठी येती । नको जाऊ म्हणोनिया ॥७३॥
आज द्वादश वर्षेपर्यंत । बैसला होतासी स्मशानांत । आता जोग आचरण करुनि वनांत । तैसाचि येथे राहे का ॥७४॥
परी तो राव सकळ सांडोन । गांवाबाहेर आला परतोन । येरीकडे विक्रम उज्जयिनी । स्त्रिया गेल्या स्वस्थाना ॥७५॥
यापरी गोरक्ष भर्तरीनाथ । पुसोनि निघाले विक्रमाते । मग पदी पदी दुरवा होत । अर्धकोस पै गेले ॥७६॥
येरीकडे विक्रम नृपती । परतोनि आला स्थानाप्रती । परी अट्टहास्य पाहूनि अंतःपुराप्रती । संचार करिता पै झाला ॥७७॥
मग माय बहिणी कन्यासमान । सकळा तोषवी बोध करुन । येरीकडे उभयजन । मार्गाप्रती गमताती ॥७८॥
परी कृशशरीरी भर्तरीनाथ । अशक्त पद ठेवी कंठेना पंथ । मग व्यानअस्त्र भस्मचिमुटींत । स्थापिता झाला गोरक्ष ॥७९॥
मग ते भस्म चर्चिता भाळी । झडूनि गेली अशक्त काजळी । मग क्षण पाती लागता डोळी । गिरनारपर्वती पोंचला ॥१८०॥
तो जाता देखे अत्रिनंदन । पायी लोटले उभयजन । मग माये उभयता कवळून । वदन इंदु कुरवाळी ॥८१॥
म्हणे वत्सा गोरक्षनाथा । भर्तरीकरिता शिणविले तूते । ऐसे म्हणोनि कुर्वाळीत । वारंवार मुखाते ॥८२॥
त्याच प्रकरणी मोहस्थिती । राया भर्तरीते संपादिती । म्हणे वत्सा श्रम बहुती । आणिले येथे मम वत्से ॥८३॥
असो स्थिति वृत्ति धृति सकळा । एकमेकांते घोंटाळा । निवेदनी चित्ती संचियेला । तोषाप्रती तरी वरितील ॥८४॥
असो आता तुष्ट लक्षण । पुढील अध्यायी सांगेल धुंडीनंदन । मालू नरहरिकृपेंकरुन । संतगणी मिरवला ॥८५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । नवविंशति अध्याय गोड हा ॥१८६॥
शुभ भवतु ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
॥नवनाथभक्तिसार नवविंशतितमोध्याय समाप्त ॥