27.
🕉
अध्याय २७ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय सत्ताविसावा - फलश्रुति 👉 स्थानभ्रष्ट झालेल्यांना आपले स्थान पुन्हा प्राप्त होईल. हरवलेली वस्तू सापडेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगदुद्धारा । विश्वव्यापका विश्वंभरा । जगसृजित्या करुणाकरा । दिगंबरा आदिपुरुषा ॥१॥
पूर्णब्रह्म सनातना । पंढरीअधीशा रुक्मिणीरमणा । पुढे ग्रंथरचनामहिमाना । बोलवी का महाराजा ॥२॥
मागिले अध्यायी निरुपण । भर्तरी आणि दुजा विक्रम । प्रेमसागरी भक्ति प्रेम । उभय सरिता लोटल्या ॥३॥
मग ते उभयता एक दुर्गी । ग्रास रक्षिती एक प्रसंगी । तो एके दिवशी शुभमार्गी । दैव उदया पातले ॥४॥
मोक्षपुर्‍या असती सप्तम । तयांतील ते अवंतिका ग्राम । तेथील नृपति नरेंद्रोत्तम । शुभविक्रम विराजे ॥५॥
तया जठरी ती सूक्ष्म वेली । सकळ देही संचार पावली । पावली परिभवे परतली । संभव तो न ये सांगावया ॥६॥
ऐसी कन्या असे उदरी । तीही धाकुटी बरवंटावरी । की लवणाब्धीची लहरी । मदनबाळी शोभतए ॥७॥
नाम जियेचे सुमेधावती । तीक्ष्णबुद्धि असे युवती । परी चंद्रकला नक्षत्रज्योती । सांग स्वरुपी मिरवतसे ॥८॥
तंव कोणे एके दिवशी । बैसली होती रायापाशी । राये परम लालनेसी । अंकावरी घेतली ॥९॥
परम सौंदर्य मुखमंडन । राये कवळुनि घेतले चुंबन । उपरी कल्पने वेधले मन । वराविषयी ॥१०॥
मग सुमति मंत्री पाचारुनी । बोलता झाला शुभविक्रम वाणी । म्हणे सुमेधावती मम नंदिनी । उपवर ती दिसतसे ॥११॥
तरी इतुके स्वामित्वपण । पुरुष योजावा दिव्यरत्न । यावरी मंत्री बोले वचन । राजउक्ती ऐकूनिया ॥१२॥
म्हणे महाराजा सुरतयोग । जराव्यापक सर्वाग । ऐसिया काळी विषयरंग । सरसावला तुम्हांते ॥१३॥
उदरी नाही वंश संतती । जरा व्यापिली शरीराप्रती । तरी कामना एक वेधली चित्ती । सुमेधावतीकडूनिय ॥१४॥
तरी स्वआत्मजा लावण्यराशी । दावितो पहा जया वरासी । त्यांते स्थापूनि राज्यासनासी । करावे सुरत वैभवाते ॥१५॥
मग तो वर जामातसुत । उभयपणी या जगांत । मिरवूनि जरेते सकळ हित । संगोपील तुम्हांसी ॥१६॥
तरी ऐसिये मम वचन । सिद्धार्थ करा आपुले मन । तरी सुत घ्यावा कन्या देऊन । पुढिलिया सुखाते ॥१७॥
ऐसे मंत्री बोलता वचन । मान तुकावी शुभविक्रम । म्हणे अवश्य ऐसोंचि करणे । योजिलिया अर्थाते ॥१८॥
तरी प्राज्ञिक एक यांत । गोष्ट सुचली आहे माते । आधी योजूनि अधिकाराते । वरी जामात मानवावा ॥१९॥
तरी प्राज्ञिक करावे ऐसे । समारंभी गजशुंडेस । माळ ओपूनि राज्यासनास । स्वामित्वपणी मिरवावे ॥२०॥
मग तो सहज ईश्वरीसत्ते । लोकांत मिरवेल महीपती । कन्या अर्पूनि उपरांती । सर्वसुखा ओपावे ॥२१॥
ऐसे बोलता शुभविक्रम नृपती । तेचि मानले मंत्रिकाप्रती । मग शुभमाळा मंडपक्षिती । महोत्सव मांडिला ॥२२॥
पाहूनि दिन सुदिन मास । उभारिले मंडपास । गुढ्या तोरणे पताकांस । राजसदन शोभले ॥२३॥
वस्त्राभरणी कनककोंदणी । भूमी मिरवला कुंजर रत्नी । दिव्यमाळा शुंडी ओपूनी । नगरामाझारी संचरला ॥२४॥
मागे मंत्री मानव विप्रांसहित । चक्षुदीक्षा करी नृपनाथ । तो दिव्यकुंजर घेऊनि माळते । नगरामाजी संचरला ॥२५॥
आधी सभामंडपीचे जन । दिग्गजे सर्व विलोकून । उपरी नगरामाजी गमन । करिता झाला कुंजर तो ॥२६॥
मग सकळ ग्रामीचे ग्रामजन । पाहती ठाई ठाई उभे राहून । तो ग्राम शोधीत दुर्गी येऊन । विक्रमाते विलोकी ॥२७॥
गज येऊनि दुर्गानिकट । उभा राहे न चाले वाट । तो दुर्गी विक्रमासह हे अष्ट । सेवाधारी असती की ॥२८॥
गज खुंटता पाहे नृपती । खाली पाचारी अष्टांप्रती । एकामागे एक उतरती । दुर्गपाय‍र्‍या विशाळ ॥२९॥
तो सर्वामागूनि उतरता विक्रम । गज आनंदोनि धावे सप्रेम । कुसुममाळा ग्रीवेलागून । शुंडादंडे ओपिली ॥३०॥
माळा ग्रीवे ओपिता गज । वाद्ये वाजती जाहले चोज । गजस्कंधी वाहूनि राज । श्रृंगारमंडपी आणिला ॥३१॥
मग ओपूनिया कनकासन । निकट राये मंत्री बैसवून । परी सहज चर्चा जातीलागून । कुल्लाळशब्द निघाला ॥३२॥
तेणे करुनि राव चित्ती । कांहींसा झाला साशंकित । मग मंत्रिका नेऊनि एकांती । कुल्लाळशब्द दर्शवी ॥३३॥
म्हणे योजिल्या अर्थाप्रती । भिन्न अर्पाया सुमेधावती । आम्हा क्षत्रिया कुल्लाळजाती । वर्ण भिन्न दिसतो हा ॥३४॥
ऐसे बोलता शुभविक्रमराव । मंत्रांही व्यापिला संशयभावे । परी तो सर्वज्ञ शोधार्णव । राव घेऊनि वहिवटला ॥३५॥
सवे येऊनि मंडपाबाहेर । त्या अष्ट सोबत्या बोलावूनि बाहेर । निकट बैसवूनि जातीविचार । पुसता झाला तयांसी ॥३६॥
ते म्हणती नेणो कोण जाती । कुल्लाळ म्हणती विक्रमाग्रती । परी याचा शोध कुल्लाळजाती । कवणालागी पुसवा ॥३७॥
मग तो मंत्री परस्परे । कमठा पाचारुनि वागुत्तरे । एकांती नेऊनि परम आदरे । जातिवृत्तांत पुसतसे ॥३८॥
मग तो कमठ मुळापासून । सांगता झाला विक्रमकथन । माता क्षत्रियकुळी सत्यवर्म । मिथुळापतीची दर्शवी ॥३९॥
याउपरी पिता सुरोचन । दर्शवी स्वर्गीचे गंधर्वरत्न । ऐसे ऐकता वर्तमान । मंत्री तोषमान होतसे ॥४१॥
मग कमठासी नेऊनि रायासमोर । तेथेंही वदविले वागुत्तर । रावही ऐकूनि ते उत्तर । परम चित्ती तोषला ॥४१॥
तोषूनी मंत्रिका पुन्हा बोलत । मंत्री म्हणे कमठ घेऊनि आंत । मीच जातो महाराज्यांत । तरी पाचरण पाठवा सत्यवर्म्याते ॥४२॥
अवश्य म्हणे शुभविक्रमनृपती । बोळविता झाला मंत्रिकाप्रती । मग कमठ आणि मंत्री सुमती । मिथुळेलागी पातले ॥४४॥
राये सत्यवर्मे ऐकून । सदनी नेले गौरवून । मग कमठ मंत्री सत्यवर्म । एकांतासी बैसले ॥४४॥
ते एकांती कमठ विचार । सांगता झाला सविस्तर । की सत्यवतीचे उदेले जठर । विक्रमफळ मिरवले ॥४५॥
तरी आता दैवेंकरुन । पौत्रा लाभले राजचिन्ह । तरी संशयद्रुम आपण चालून । मुळापासूनि खुडावा ॥४६॥
ऐसी सांगूनि सकळ कथा । योगक्षेमाची सांगितली वार्ता । स्वर्गवास गंधर्वजामाता । झाल्यासह कथियेले ॥४७॥
राये ऐकूनि सकळ विस्तार । चित्तसरिते आनंदपूर । दाटोनि पृतनेसह संभार । शुभविक्रमसंगमी मिळाला ॥४८॥
भेटून सत्यवतीते । सकळ पुसूनि वृत्तांताते । मग शुभविक्रमरायाचे चित्ती । अंती पांग फिटला ॥४९॥
याउपरी सुघोषमेळी । विक्रम अभिषेकिला राज्यनव्हाळी । मग राज्यपदी तये काळी । बैसविला महाराजा ॥५०॥
छत्रचामरे माथा मिरवती । ते राज्यासनीविक्रम नृपति । गहिंवरोनि तोषविला प्रजापती । याचका धन वांटिले ॥५१॥
ऐसा समारंभ झालियापाठी । मग सुमेधा अर्पिली गोरटी । तोही आनंद महीपाठी । मंगलाचा भिरवला ॥५२॥
यापरी सत्यवर्म । परम संस्काराचा आनंद घेऊन । आपुले राज्य विक्रमा देऊन । उचित आनंद संपादीत ॥५३॥
सत्यवतीउदरींचे रत्न । राज्य ओपिले तया आंदण । उभयराज्यी सार्वभौम । विक्रमनृपति मिरवला ॥५४॥
असो ऐसी वहिवाट करुन निघता झाला सत्यवर्म । येरीकडे राव विक्रम । भर्तरीते ओपी युवराज्या ॥५५॥
मग उभय बंधु समाधानी । राज्य करिती अवंतिकास्थानी । तो सुमंत मंत्रिका एके दिनी । अर्थ एक सूचला ॥५६॥
की आपुली कन्या पिंगला । देऊ राया भर्तरीला । मग विक्रमा पुसूनि सोहंळा । शुद्ध तिथि लग्नाची ॥५७॥
परी ते तेथे विक्षेप आला अवचिता । कुटाळ मिळाला रजक तत्त्वता । मंत्रिका आराटूनि सांगे वार्ता । शोध करा जातीचा ॥५८॥
ऐसे बोलता रजक त्याते । पुन्हा बोलविले कमठकुल्लाळाते । त्याते पुसता सविस्तर ते । कुल्लाळ म्हणे श्रुत नाही ॥५९॥
मग सत्यवतीते विचारीत । भर्तरी तुमचा कैसा सुत । तीही म्हणे उदरव्यक्त । भर्तरी नव्हे माझा की ॥६०॥
ऐसी ऐकूनि तयाची उक्ती । विक्रमा विचारी मंत्री सुमती । तोही म्हणे नेणो जाती । बंधु मानिला भावार्थे ॥६२॥
ऐसे बोलता राव विक्रम । संशयी पडला मंत्री सुगम । मग भर्तरीस पुसता झाला वर्म । प्रांजळ सांगे भर्तरी ॥६२॥
मित्रावरुणीरेतापासून । वनांतरी वाढलो हरिणीपासून । भाटसंगती व्यवसायादि करुन । सकळ कथन निरुपिले ॥६३॥
परी मंत्रिका न पडे विश्वास । चित्ती म्हणे स्वकार्यास । ऐसे भाषण करीतसे विशेष । सत्य केवी मानावे ॥६४॥
तरी आता असो कैसे । हा म्हणवितो मित्रपिता आम्हांस । तरी याचे हस्ते मित्रावरुणीस । कार्यालागी पाचारावे ॥६५॥
ऐसे मंत्री चित्ती योजूनी । म्हणे तुमचा पिता मित्रावरुणी । तरी स्वमंगलाते बोलावूनी । आम्हा दृष्टी दाखवा ॥६६॥
भर्तरी असे तुमची माता । तरी ती झाली विगलिता । परी लग्नविधाते आपुला पिता । सोहंळा घेऊनि पाचारा ॥६७॥
ऐसे बोलता मंत्री त्याते । म्हणे अघटित काय याते । मग उभा राहूनि अंगणाते । ऊर्ध्वदृष्टी करीतसे ॥६८॥
म्हणे मित्रावरुनी मम ताता । हा देह असेल तव रेता । तरी मज बाळाची धरुनि आस्था । मंगलासी येई का ॥६९॥
ऐसे बोलूनि दीर्घवाणी । घ्यान करीतसे आपुले मनी । हे जाणवले अंतःकरणी । मित्रावरुणीच्या तेधवा ॥७०॥
मग वातचक्री आगमन । अवंतीनगरी स्वता येऊन । बोलता झाला मंत्रिकालागून । शुभविक्रम रायाच्या ॥७१॥
म्हणे मंत्रिका सर्व सुमूर्ती । सकळ संशयाची सांडी भ्रांती । मम सुता विवाहाप्रती । कन्यादान ओपी का ॥७२॥
म्हणसील जरी मंगळा निक । वराचा सिद्ध असावा जनक । तरी पुष्पवृष्टि मंगळघोष । सुरवरा हाती करवीन ॥७३॥
याउपरी राया विक्रमाच्या ताताते । सुरोचन गंधर्वा पाठवीन येथे । सकळ संशय सांडूनि त्वरिते । सुखे द्यावी पिंगला ॥७४॥
म्या जरी यावे मृत्युभूमी । तरी दाहतील बहुत प्राणी । तस्मात् सकळ संशय सोडोनी । पिंगला अर्पी मम सुता ॥७५॥
ऐसे तन्मुखींचे ऐकूनि वचन । परितोषले मंत्रिकाचे मन । सकळ संशयाते सांडून । लग्नसोहंळा मांडिला ॥७६॥
मग नेमिल्या तिथीस सीमांतपूजन । ते संधींत उतरला गंधर्व सुरोचन । स्वकांता सत्यवतीसी भेटून । विक्रमांते पाचारी ॥७७॥
विक्रम येऊनि त्वरितात्वरित । तातचरणी माथा ठेवोत । मग बोलावूनि सुमंत्रिकाते । सुरोचनाते भेटवी ॥७८॥
असो सुरोचन गंधर्वपती । दिव्यतेजे पाहूनि क्षिती । अतिनम्र होऊनि चित्ती । निकट बैसे गंधर्वी ॥७९॥
निकट बैसता सुरोचन । म्हणे सुमति तू दैववान । प्रत्यक्ष धृमीनारायण । सोयरा केला जामात ॥८०॥
अरे भर्तरीपुत्र अवतारदक्ष । मित्रावरुणीचा अवतार प्रत्यक्ष । तुवा जामात केला प्रत्यक्ष । सकळ दैवा मिरवला ॥८१॥
ऐसे बोलता सुरोचन । पुन्हा वंदिता झाला चरण । म्हणे मम भाग्य खरे उत्तम । सोयरे झाले देव की ॥८२॥
तरी मी एक अर्थाअर्थी । दैववान असे त्रिजगती । तरी चलावे मंडपाप्रती । करु सीमांतपूजना ॥८३॥
अवश्य म्हणोनि सुरोचन । मानववेषी मंडपी येऊन । समारंभे करिती सीमांत पूजन । करुनि विधि उरकिला ॥८४॥
वधूवरांते आशीर्वाद देता । कुसुमे वर्षती स्वर्गदेवता । अष्टके झालिया करतलहस्ता । टाळी पिटिती आनंदे ॥८५॥
मग नाना वाद्यांचा गजर । तेणे कोंदले सकळ अंबर । स्वर्गी गर्जती जयजयकार । सुरवर विमानी बैसूनिया ॥८६॥
असो पांच दिवस उत्तम सोहंळा । नाना रत्नरंगमाळा । सकळ तोषवूनि वर्‍हाळपाळा । बोळविले सुमतीने ॥८७॥
याचकांसी अपार धन । राये बोळविले देऊन । एक मास गंधर्व सुरोचन । तया ठायी राहिला ॥८८॥
वरपिता मिरवला सुरोचन । वरमाय सत्यवतीरत्न । असो सकळा पुत्रसोहंळामान । सुमतीने ओपिला ॥८९॥
यापरी एक मासाची अरुती । सुरोचन तोषविला सहसत्यवती । मग विचारुनि शुभविक्रमरायाप्रती । स्वस्थानासी पै गेला ॥९०॥
येरीकडे अवंतिकेंत । दिवसेंदिवस लोटले बहुत । पिंगला नामे स्वरुपवंत । ऋतकाळ पावली ॥९१॥
मग उभयता एकपणे । सदा विचरती संतोषमने । याउपरी भर्तरीने लग्ने केली अमूप ॥९२॥
द्वादश शत कामिनी करोनि । सदा विचरे भोगासनी । परी मुख्य दारा पिंगला नामी । पट्टराणी मिरवत ॥९३॥
जैसा नवलक्ष नक्षत्रांत । तेजे मिरवे नक्षत्रनाथ । तेवी द्वादश शतांत । पिंगला नामे मिरवतसे ॥९४॥
असो युवराज्याच्या मंडणी । भर्तरी राणा मिरवे भूषणी । परी तयासमीप हिरकणी । पिंगला मिरवे वैडूर्या ॥९५॥
की अर्का शोभवी रश्मिकिरण । की घृती शर्करा दावी गोडपण । तेवी भर्तरी पिंगलारत्न । स्वस्वरुपी मिरवतसे ॥९६॥
ऐसे उभयतांचे एकचित्त । की लोह मिळाले चुंबकांत । की कर्दम उदकाते । कदाकाळी सांडीना ॥९७॥
सभामंडपी राय असता । परी पिंगलेस वदे सदा चित्ता । रायासही न गमे तीते पाहता । घडोघडी पाहतसे ॥९८॥
पाहूनिया पिंगलेचे वदन । मग राया सुचे कारभार पूर्ण । जैसे अमालिया पूर्ण । अमल सर्वदा पाहिजे ॥९९॥
तन्न्याये उभयतांशी । ऐक्यप्रीति वर्ते प्रपंचासी । ऐसे लोटता बहुत दिवसी । वय अर्धे पातले ॥१००॥
तो एके दिवशी पारधीलागूनी । राव जातसे घोर विपिनी । तो वरुनि पाहे मित्रावरुणी । पुत्रचंद्र दृष्टीने ॥१॥
पाहता विचारी मनांत । की मम वीर्याचे उदेले सुत । एक अगस्ती दुसरा भर्तरीनाथ । मृत्युभूमी कारणे ॥२॥
परी त्यांत अगस्तीने हित केले । चपळपणाने स्वयंभ वरिले । परी भर्तरीचे मन गुंतले । राज्यवैभवाकारणे ॥३॥
तरी अहिताचा विषयप्याला । राया भर्तरीस गाड वाटला । हितालागी सर्वस्वी चुकला । अचलपद तोचि राया ॥४॥
तरी हा विषयपदापासून । कैसा सुटेल स्वबुद्धीने । याचे हित याजकारणे । प्राप्त कैसे होईल की ॥५॥
नवनाथांतील अवतार । धृमीनारायण महाथोर । परी वेष्टिला विषयतिमिर । सुटेल कैसा कळेना ॥६॥
ऐसा मोह उपजोनि पोटी । उतरता झाला महीतळवटी । अनुसूयात्मजाची घेऊनि भेटी । वर्तमान निवेदिले ॥७॥
म्हणे महाराजा योगद्रुमा । काम वेधला आहे आम्हा । तरी त्या कामाची सत्यभावना । ऐकूनि घेई महाराजा ॥८॥
तुम्ही विजयप्रतापध्वज । मिरवला मही तेजःपुंज । तरी मिरवला मम आत्मज । मच्छिंद्रासम भर्तरी ॥९॥
तू रायपंथ मिरवून । सच्छिष्य मिरवले जगांत रत्न । ते चित्ती मम नंदन । प्रविष्ट करी याचि जागी ॥११०॥
यावरी बोले अनुसूयासुत । चिंता न करी भर्तरीनाथ । माझे प्रसादे जाण सत्य । जगामाजी मिरवेल ॥११॥
मिरवेल परी कैसे रीती । चिरंजीव शोभे महीवरती । यावत् मही तावत् जती । भर्तरीनाथ मिरवेल ॥१२॥
हे पूर्वीच भविष्योत्तर । आहे समर्था मम गोचर । दिधले उत्तर केले वागुत्तर । मम वचनी सर्वथा ॥१३॥
तरी आता संशयासी न रहावे । आता स्वस्थचित्त असावे । मी यत्न करुनि भर्तरीराव । नाथपंथी मिरवीन ॥१४॥
ऐसे बोलूनि अत्रिनंदन । बोळविला मित्रावरुण । आपण तेचि घडी कृपा करुन । भर्तरीपासी जातसे ॥१५॥
तो येरीकडे भर्तरी नृपती । पारधीस्तव काननाप्रती । मृगयेकरिता हिंडे निगुती । नाना वने उपवनादि ॥१६॥
सवे सेना अपरिमित । विपिनी विस्तारली कृतांतवत । चवदा लक्ष वाताकृत । वाजी फिरती विपिनी ते ॥१७॥
हेमतगटी शृंगारासहित । पाखरा झालरी शोभती मुक्त । अलंकारे कोंदणयुक्त । रत्ने मिरवी नवविध ॥१८॥
तरी ते शृंगार म्हणा वाचे । की मोहर उजाळे नक्षत्रांचे । तेवी रत्ने चमकपणाचे । भाव दाखविती नक्षत्रांचे पै ॥१९॥
अहो ते हय न म्हणू वाचे । रत्न उदेले उदधिउदराचे । तेणे इंदिरा हर्षोनि नाचे । बंधू म्हणोनि शृंगारी ॥१२०॥
त्याचि नीति एक लक्ष । दिनसमान गज प्रत्यक्ष । विशाळ शुंडादंड सुलक्ष । चंद्रतेज मिरवले ॥२१॥
मिरवले परी कैसे भावे । इंदूस मानले बंधुभावे । म्हणोनि सर्व पूर्ण स्वभावे । चमत्कार दावीतसे ॥२२॥
त्याही दंती शुद्धकोंदणी । चुडे मिरवती हाटकखाणी । त्यांत हिरे नक्षत्रे आणोनी । इंदुराज मिरवितसे ॥२३॥
आणि स्वता तोचि मुक्तासंपत्ती । वरदबाळ ओपित्याप्रती । झालरी अग्रगण्य निगुती । एकसारा अर्चियेल्या ॥२४॥
चांदवे अंबारी कोंदणयुक्त । नवरत्नादि सगुण मुक्त । कळसतेजी लावूनि आदित्य । म्हणती विसावा घेई का ॥२५॥
आणि रायासमान पंचशत । राजविनवणी प्रज्ञावंत । सरदारनामी भूषणभरित । मूर्ती जेवी गभस्तीच्या ॥२६॥
तया माथा कनकचीर । सहज तेज छत्र चंद्राकार । तयांच्या कळसदीप्तीवर । भानुतेज लाजतसे ॥२७॥
रायामाथी अर्धशत । कनक अंबरी हाटक व्यक्त । पाच माणिकी मणियुक्त । हेमे गुंफिल्या झालरी ॥२८॥
ऐसिया छत्रकळसउद्देशी । वैडूर्यरत्ने जडिल्या राशी । पद्मरागे आदित्य मानसी । विरह करु म्हणतसे ॥२९॥
विरह तरी केउता तरणी । व्यर्थ फिरतसे अंबरभ्रमणी । तरी वैडूर्यरत्नांच्या पंक्तींलागुनी । येऊनि सुख भोगी का ॥१३०॥
वने विरहे उदास चित्ती । अस्ताचळी जाता गभस्ती । चतुर्थ प्रहरी शिणली वृत्ती । रत्नपंक्ती इच्छितसे ॥३१॥
असो आता विरहअर्क । म्हणे संपत्ती मिरवला मम बाळक । तेणे तो अर्क पावूनि सुख । अस्ताचळा मावळतसे ॥३२॥
असो ऐशा भाषणस्थिती । अचाट विपिनी भर्तरी नृपती । मृगया करिता वाताकृती । काननांत हिंडूनिया ॥३३॥
परी समयास आला मास चैत्र । पुत्रचंद्रा पहावया मित्र । स्थिरावे तेणे रश्मि उलटयंत्र । काननांत लखलखी ॥३४॥
तै रश्मीचे तीव्रपण । चमू हळहळी तृषेंकरुन । मग राव भर्तरी मृगया सांडून । उदक शोधू धावतसे ॥३५॥
परी पंचत्रयचतुर्थीत । काननविरहित योजनशत । उदक न दिसे ऐसे भावीत । कानन रुक्ष मिरवतसे ॥३६॥
फार व्यापिले तृषेंकरुन । कोणी सोडू पाहती प्राण । कोणी हिंडोनि रानोरान । लवन जीवन पहाती ॥३७॥
कोणी त्रासूनि पाला भक्षिती । कोणी लघुशंका सेविती । कोणी तरुच्या सावली क्षिती । धरुनिया पडियेले ॥३८॥
ऐसी पृतना आहाळपणी । व्यापिली आहे तृषेंकरुनी । रावही तैसाच क्लेशे काननी । पाणी पाणी म्हणतसे ॥३९॥
प्राण झाला कासावीस । हृदयी न सांठवे श्वासोच्छवास । मुखी कोरड पडली विशेष । जिव्हा लोटू लागलीसे ॥१४०॥
ऐसे क्लेशाचे प्रकरणी । श्रीदत्तात्रेय काननी । गुप्तवेषे असोनी । रायामागे हिंडतसे ॥४१॥
तो विपिनी मध्ये गोंगावत । काय करी अत्रिसुत । मायेचे सरोवर रचूनि तेथ । छंदे व्यक्त दाखवी ॥४२॥
निर्मळपणी गंगाजळ । दाटोनि पात्र उचंबळे । कुमुदिनी विकासित घालूनि पाळे । नांदताती सभोवती ॥४४॥
आणि तया सरसीकांठी । बहु फलित तरुदाटी । अनेक पक्षी मराळकोटी । पंक्तिसरी दाटल्या ॥४४॥
शीतळ छाया शीतळ जीवन । सरोवर मिरवले गहिंवरपणे । तये तटी पर्णकुटी करुन । अत्रिआत्मज मिरवला ॥४५॥
तो येरीकडे नृपनाथ । क्लेशे हिंडता काननांत । तो सरोवर ठायी देखोनि अकस्प्रात । एकटाचि पातला ॥४६॥
परमदेखूनि गहिंवरे जीवन । धांव घेतसे नृपचिद्ररत्न । सरसीकांठी जाऊन । जीवन स्पर्शू टेंकला ॥४७॥
आता स्पर्शावे ओंजळांत । तो तिकडूनि उठला अत्रिसुत । प्रत्योदक करे कवळूनि हात । रायावरी धांवला ॥४८॥
अरे अरे वाचे म्हणून । म्हणे न स्वीकारी माझे जीवन । तू कोणाचा आहेस कोण । आधी माते सांगे की ॥४९॥
येरी पावोनि देहाते । भये दाटला नृपनाथ । कांही न बोले क्षितींत । टकमका पहातसे ॥१५०॥
अवधूत म्हणतसे का रे मौन । धरुनि कांही न बोलसी वचन । माता पिता गुरु कोण । तव देही मिरवले ॥५१॥
मातापिता गुरुसहित । सांगूनि करी उदकपानाते । नातरी सेविता पावसी मृत्यु । जीवन येथेंचि हे राया ॥५२॥
ऐसे ऐकूनि भर्तरीनाथ । पदावरी लोटला त्वरित । नमूनि जन्मकथेसहित अत्रिसुता सांगितले ॥५३॥
भर्तरीमाता पात्रसांठवणी । पिता मिरवला मित्रावरुणी । ऐसे प्रकरण दत्तालागुनी । मूळापासोनि सांगितले ॥५४॥
येरी म्हणे गुरु कोण । भर्तरी म्हणे नाही अजून । ऐसे ऐकूनि अत्रिनंदन । बोलता झाला तयासी ॥५५॥
म्हणे राया व्यवस्थित । मिरवलासी या देहाते । अद्यापि गुरु नाही तूते । भ्रष्टबुद्धि मिरविसी ॥५६॥
तरी तूंख पूर्वीचा परम पापिष्ठ । म्हणूनि गुरु न मिळाला वरिष्ठ । तरी आता क्रियानष्ट । स्पर्श न करी जळाते ॥५७॥
तुवा स्पर्श केलिया पाणी । सकळ तोय जाईल आटोनी । निगुरुत्वाचा विटाळ मानूनी । तोय त्रासा पावेल ॥५७॥
तुवा स्पर्श केलिया पाणी । सकळ तोय जाईल आटोनी । निगुरुत्वाचा विटाळ मानूनी । तोय त्रासा पावेल ॥५८॥
मग तोय आटल्या निगुती । मम कोपाची पावकशेखी । आसडोनि तव देहाप्रती । भस्म करील क्षणार्धे ॥५९॥
ऐसे बोलता अत्रिनंदन । भर्तरी करीतसे नमन । म्हणे महाराजा तृषे प्राण । जात आहे माझा की ॥१६०॥
तरी आता अनुग्रह देऊन । आपण वांचवा माझा प्राण । दत्त म्हणे तव अनुग्रहास मम मन । द्यावया योग्य दिसेना ॥६२॥
अरे मम अनुग्रहासाठी । शिव विरिंची घालिती मिठी । तरी अनुग्रहाते पूर्ण कोटी । तुझे पदरी दिसेना ॥६२॥
ऐसे भागले थोर नायक । तरी नातुडे अनुग्रह दोंदिक । तो तेथे तू मशक । अनुग्रह वांछिसी ॥६३॥
भर्तरी म्हणे हे तो निश्वित । परी तृषेने होतो प्राणरहित । तुम्ही कृपाळु परम संत । दया क्षमा पाळिता ॥६४॥
जगाचे न साहे कीचकपण । त्वरेंचि हरता दैन्याकारण । तरी माझा वांचवूनि प्राण । धर्मसाधन मिरवावे ॥६५॥
ऐसे ऐकता तपोराशी । म्हणे अनुग्रह देईन तुजसी । परी पूर्ण तप द्वादशवर्षी । आचरावे या स्थळा ॥६६॥
त्या तपःपुण्यांशेंकरुन । योग्य होसील अनुग्रहाकारण । राव म्हणे सध्याचे प्राण । तृषेंकरोनि जातो की ॥६७॥
मग द्वादश वर्षे वांचल्यावरती । कैसी घडेल कृपामूर्ती । दत्तात्रेय म्हणे तपापुढती । संकल्पाते करावे ॥६८॥
काया वाचा चित्त मन । संकल्प झालिया पुण्यवर्धन । वर्धन झालिया पाजीन जीवन । सकळ बाधा वो चुके ॥६९॥
येरी म्हणे महाराजा । संकल्प करीन सांगितल्या चोजा । परी आता माते उदक पाजा । प्राण रक्षा माझा की ॥१७०॥
नाथ गुरु संकल्प करिसी । की तपा आचरण द्वादश वरुषी । परी तैसे वैभवासी । पुन्हा लिप्त न व्हावे ॥७१॥
वमनासमान पाळूनि सर्व । विरक्तपणाची बरवी ठेव । योगामाजी नित्य बैसावे । आयुष्यमर्यादापर्यत ॥७२॥
ऐसे ऐकता राव कुंठित । विचारदरी व्यापिले चित्त । म्हणे कैसी करावी रीत । प्राण कासावीत होतसे ॥७३॥
तरी तो पूर्ण प्रज्ञावंत । म्हणे महाराजा हे नाथ । मी प्रपंचरहणीरुप । मुक्त झालो नाही अद्यापि ॥७४॥
परी पितृश्राद्ध पितृऋण । मातेसी केलिया गयावर्जन । कांते पुत्र झालिल्यावीण । कांताऋण फिटेना ॥७५॥
पुत्रविवाह स्नुषामेळी । ऋणमुक्त होय शुद्धमौळी । ऐसिया ऋणाची स्थावरकाजळी । फिटली नाही महाराजा ॥७६॥
तरी द्वादश वरुषेंपर्यत । प्रपंच आचरु द्यावा माते । उपरी योजूनि पूर्ण योगाते । केलिया संकल्प समान की ॥७७॥
ऐसे बोलता तई भूपाळ । अवश्य म्हणे अनसूयाबाळ । मग कमंडलू भरुनि जळ । तयापासी पै आला ॥७८॥
उदक ओपूनि करयुग्मी । संकल्प करवी मनोधर्मी । की द्वादशवरुषे संकल्पनामी । पुण्ययोग आचरेन ॥७९॥
यापरी तन मन धन । काया वाचा जीवित्व पूर्ण गुरुसंकल्पी सोडूनि जीवन । अनुग्रह देतसे ॥१८०॥
मौळी ठेवूनि वरदहस्त । कर्णी बीजमंत्र अर्पीत । आपुला करोनि शरणागत । नाम आपुले सांगतसे ॥८१॥
म्हणे वत्सा ओळख माते । मी दत्तात्रेय अत्रिसुत । परी तव दैव भाग्यवंत । मम कर मौळी विराजला ॥८२॥
परी अनुग्रह होतांचि प्राप्त । मायिक सरोवरासहित झाला गुप्त । इतुके केले जया अर्थी । व्यर्थ होऊ पहातसे ॥८३॥
ऐसी चिंता मानसी बहुत । करिता झाला भर्तरीनाथ । म्हणे महाराजा गुरुनाथ । प्राण जाऊ पाहे आता ॥८४॥
ऐसे ऐकता भर्तरीवचन । भोगावती पाचारी अत्रिनंदन । तरी ती सरिता अपार जीवन । घेऊनिया धांवली ॥८५॥
सुरभीचे करुनि चिंतन । मही दर्शविली देदीप्यमान । नेमक सहज उपजवोनि अन्न । पर्वतासमान मिरवले ॥८६॥
मग चमूसहित नृपनाथ । भोगावतीचे स्नान करीत । उत्तम अन्न स्वीकारुनि समस्त । दर्शन करोनि चालिले ॥८७॥
पृतनेसहित तुष्टचित्ती । मृगया करुनि येत नृपती । येरीकडे भोगावती । तिचे स्थाना पाठविली ॥८८॥
कामधेनू स्वर्गस्थानी । पाठवोनि अदृश्य झाला मुनी । येरीकडे मृगया करोनी । भर्तरी गेला गांवांत ॥८९॥
तरी आता पुढे श्रोती । कथा स्वीकारावी सुधारससंपत्ती । धुंडीसुत मालू वदेल उक्ती । नरहरिप्रसादेंकरुनिया ॥१९०॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । सप्तविंशति अध्याय गोड हा ॥१९१॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु ॥
सप्तविंशति अध्याय समाप्त ॥