20.
🕉
अध्याय २० नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय विसावा - फलश्रुति 👉 वेड दूर होईल, प्रपंच सुखाचा होईल

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी पंढरीराया । भोक्तया षडगुणऐश्वर्या । ऐसी सोसूनि अपार माया । सकळ कळा तुझेनि ॥१॥
घटपटतन्तु आकाशन्याय । सर्व तंवचि ब्रह्म होय । ऐसे असूनि निराळा राहे । अव्यक्त व्यक्ती पावुनी ॥२॥
की अपार घटी अपार तरणी । व्यापून ऐक्य दिसे गगनी । त्याचि न्याये मोक्षदानी । व्याप्त असे सर्वांते ॥३॥
तरी पूर्णब्रह्म नाथवेष । करुणानिधि पंढरीचा अधीश । माय कनवाळु जगान्निवास । भक्तवत्सल नटलासे ॥४॥
तरी हे दीनबंधो भक्तव्यापका । पुंडलीकवरदायका । आता पुढे रसना दोंदिका । भक्तिसार वदवी का ॥५॥
मागिले अध्यायी रामदर्शन । आणि द्वितीयी अंजनीनंदन । गोरक्षालागी भेटून । अदृश्यपणी मिरविले ॥६॥
असो स्वस्थाना गेला अयोध्यानाथ । येरीकडे अंजनीसुत । शृंगमुरडा जाऊनि त्वरित । सानवेषे नटलासे ॥७॥
गुप्तवेषे राजसदन । पाहता झाला अंजनीनंदन । एकांतसदनी मैनाकिण पदमिण । मंचकावर पहुडली ॥८॥
सुखनिद्रा शयनी असून । परिचारिका गेल्या उठोन । ऐसी एकांतसंधी पाहून । धवळारी तै संचरला ॥९॥
चपळपणी तो मंचकाजवळी । जाऊनि बैसला प्रतापबळी । कीलोतळा पद्मिणी कमळी । करपात्री धरियेली ॥१०॥
व्यक्त होता करकमळ । सावध झाली कीलोतळा वेल्हाळ । तो दृष्टी देखिला अंजनीबाळ । चरणावरी लोटली ॥११॥
कीलोतळा आणि मैनाकिनी । तृतीय नाम जिये पद्मिणी । यापरी श्रोते बोलती कल्पनी । कवणे अर्थी ही नामे ॥१२॥
तृतीय अभिधाना ती दुहिता । झाली असे कवण अर्था । मग त्या कल्पनी वाक्सरिता । व्यक्ती घेणे मिरवली ॥१३॥
ऐसा पाहूनि श्रोतिया आदर । बोलता कवि सादर । तृतीय भिन्न भिन्न प्रकार । कैशा रीती ऐका त्या ॥१४॥
तरी पर्वतांमाजी मंदरगिरी । जंबुद्वीप त्याची प्रथम पायरी । यापरी सिंहलद्वीपाची दुसरी । मेरुमंदार आहे की ॥१५॥
यापरी सिंहलद्वीपभुवनी । स्त्रिया जितुक्या असती पद्मिणी । त्यांत ही मुख्य मैनाकिनी । स्वरुपवंती मिरवतसे ॥१६॥
तो एके दिवशी अभ्यंग करुनि । उभी राहिली धबळारी जाऊनी । ते सहज दृष्टी दिशागमनी । आकाशाते पहातसे ॥१७॥
हस्ती झगटती कबरीभार । तो वर दृष्टी जाऊनि गोचर । उपरीचवसु विमानावर । आरुढ होऊनि जातसे ॥१८॥
विमानारुढ झाला होता । तो वसन एकांगे झाले तत्वता । आवेशे बाहेर लिंग दर्शता । असावध बैसलासे ॥१९॥
विमानावरी गवाक्षद्वार । त्यांतूनि दिसे अवयव समग्र । तो मैनाकिनी पाहूनि नेत्रे । हासे खदखदा ते काळी ॥२०॥
ते ऐकूनि वसुनाथ । विक्षेपोनि बोलता झाला तीते । म्हणे पापिणी परपुरुषाते । पाहूनिया हासलीस ॥२१॥
तरी ऐसी जारिणी वरती । धरुनि राहसी स्वगृहाप्रती । माझेविषयी कामशक्ती । उदभवली म्हणूनि हांसलीस ॥२२॥
तरी मी नोहे तैसा भ्रष्ट । सकळ वसूमाजी श्रेष्ठ । इंद्रियदमनी एकनिष्ठ । पूर्णतपा साधीतसे ॥२३॥
तरी मम अभिलाष धरुनी । गदगदा हांससी पापिणी । तरी पुरुष विनोदे स्वस्थानी । जाऊनिया पडशील ॥२४॥
स्त्रीदेशांत स्त्रीकटकी । वस्ती होईल तुझी शेखी । मग कैंचा पुरुष ते लोकी । दृष्टीगोचर होईल ॥२५॥
ऐसे बोलता वसु अंतरिक्ष । परम लाजली पद्मिणी सुलक्ष । परी पदच्युत शब्द ऐकता प्रत्यक्ष । स्तुतिसंवादा व्यापिली ॥२६॥
म्हणे महाराजा वसुनाथा । अपराध झाला विषम आता । अपराधाचे विवरण करिता । बोलता न ये आम्हांसी ॥२७॥
परी हा असो प्रारब्धयोग । कदा न सुटे आचरला भोग । तरी उश्श्याप देऊनि आता चांग । स्वपदाते स्थापावे ॥२८॥
तुम्ही वसु सर्वप्रकारे । भरला आम्हा शांतिभांडारे । परम कनवाळू इंद्रिये साचारे । योगदमनी मिरवला ॥२९॥
तरी उश्श्याप देऊनि माते । करी महाराजा पदाश्रित । मग अंतरिक्ष षाहूनि ढळाळिते । उश्शापाते बदलासे ॥३०॥
म्हणे पद्मिणी ऐक वचन । स्त्रीराज्यांत कीलोतळा स्वामीण । तेथे आयुष्य सरल्या पूर्ण । तै पदी वससील तू माये ॥३१॥
परी मज भावे निवेदिले चित्त । तरी मही मिरवेल माझा सुत । तो तुज स्वीकारुनि होईल रत । मच्छिंद्रनाथ म्हणोनिया ॥३२॥
तो रत झालिय अंगसंगी । पुत्र लाभसील रेतप्रसंगी । मीननाथ हे नाम जगी । प्रसिद्ध मिरवेल महीते ॥३३॥
तो पुत्र झालिया तूते शेवटी विभक्ती होईल मच्छिंद्र जेठी । मग तू स्वपदा येऊनि गोरटी । भोग भोगी स्वर्गीचा ॥३४॥
याउपरी बोलली मैनाकिनी । पुरुष नाही का तया भुवनी । सकळ स्त्रिय दिसती अवनी । काय म्हणोनी महाराजा ॥३५॥
तरी पुरुषावांचूनि संतती । कोठूनि होतसे नसूनि पती । येरु म्हणे येऊनि मारुती । भुभुःकार देतसे ॥३६॥
उर्ध्वरेता वायुनंदन । वीर्य व्यापितसे भुभुःकारेकरुन । मग उत्पत्ति उदयजन्म । तेथे होतसे शुभानने ॥३७॥
बाळतनु जो पुरुषधारी । मृत्यु पावे तो भुभुःकारी । तितुक्याविण अचळनारी । महीवरी विराजती ॥३८॥
ऐसे वदता अंतरिक्ष मात । मम बोले पद्मिणी जाऊन त्वरित । हे महाराजा मच्छिंद्रनाथ । येईल कैसा त्या ठाया ॥३९॥
प्रत्यक्ष पुरुष पावती मरण । ऐसी चर्चा तेथे असून । कैसा येईल तव नंदन । मम भोगार्थ महाराजा ॥४१॥
अंतरिक्ष म्हणे वो शुभाननी । तू कीलोतळेचे उपरी जाऊनि । बैसोनि उपरी तपमांडणी । अराधावा मारुती ॥४१॥
प्रसन्न झालीया वायुनंदन । मग मुक्त करील त्या भयापासून । परी तुज सांगतो ती खूण । चित्तामाजी रक्षावी ॥४२॥
प्रसन्न होईल जेव्हा मारुती । मागणे करिजे अंगसंगती । मग तो संकटी पडूनि क्षिती । मच्छिंद्राते आणील ॥४४॥
तरी हा रचूनि दृढतर उपाय । मिरवत आहे मारुती भय । तरी तयाचे हस्ते साधावे कार्य । मच्छिंद्राते आणोनी ॥४४॥
याउपरी बोले पद्मिणी युवती । रामचरणी श्रीमारुती । कैसे माते द्यावी गती । ऐसे म्हणावे महाराजा ॥४५॥
परी ऐसिये बोलप्रकरणी । मारुतीच मिरवला विषयध्वनी । मग तव सुत मच्छिंद्र कोठूनी । येथे येईल महाराजा ॥४६॥
ऐसे अंतरिक्ष ऐकता वचन । म्हणे विषयोपद्रवरहित वायूनंदन । ब्रह्मचर्यव्रताते लोटून । रतिसुखाते मिरवेल ॥४७॥
तरी हा संशय सोडूनि गोरटी । अर्थ धरिजे इतुका पोटी । मच्छिंद्रा लाहसील येणे कोटी । हनुमंतेकरुनिया ॥४८॥
ऐसे सांगूनिया अंतरिक्ष । स्वस्थाना गेला वसु दक्ष । येरीकडे मैनाकिनी प्रत्यक्ष । स्त्रीराज्यांत प्रवर्तली ॥४९॥
शृंगार मुरडा राजपट्टणी । भ्रमणकरिता ती पद्मिणी । तो ते चर्मिकेचे सदनी । सहजस्थिती पातली ॥५०॥
सहजस्थिती जाऊनि ओसरी । बसती झाली शुभगात्री । तो ती चर्मिका पाहूनी नेत्री । बोलती झाली तियेते ॥५१॥
म्हणे माय वो शुभाननी । कोठे अससी लावण्यखाणी । येरी म्हणे वो मायबहिणी । सिंहलद्वीपी मी असते ॥५२॥
परी अंतरिक्षवसूचे शापेंकरुन । पाहते झाले माय हे भुवन । आता माझे संगोपन । कोणी करील कळेना ॥५३॥
ऐसी ऐकूनि पद्मिणीवाणी । बोलती झाली ती चर्चिणी । म्हणे माय वो माझे स्थानी । राहूनि सुख भोगी का ॥५४॥
स्वहस्ते करुनि षाक । हरीत जा माये तृषभूक । मी आपुल्या गृहींची एक । तारंबळ होतसे ॥५५॥
तरी माय वो उपेक्षा सोडून । सेवी माय वो माझे सदन । कन्येसमान तुज पाळीन । सर्व सुख देऊनिया ॥५६॥
ऐसी ऐकूनि तियेची वार्ता । परम तोषली हृदयी दुहिता । मग तेथोंचि राहूनि बल्लवी हस्ता । क्रियेलागी आराधी ॥५७॥
हस्ते करुनि पाकनिष्पत्ती । हरीत चर्मिकेचे क्षुधेप्रती । शेवटी भोजनक्रियेसंगती । आपण सेवी नित्यशा ॥५८॥
यासही लोटता बहुत दिन । कीलोतळा राज्यस्वामीण । आयुष्य सरले जरा व्यापून । मग मंत्र्यालागी बोलतसे ॥५९॥
म्हणे आयुष्य सरले निकट । तरी कोणास हो द्यावा राज्यपट । मंत्री म्हणे माळिका चोखट । गजशुंडी विराजवावी ॥६०॥
सकळ स्त्रिय पाचारुन । गज प्रेरावा माळ देऊन । त्यासी भेटेल दैववान । माळग्रहणी ग्रीवेंत ॥६२॥
ऐसे बोलता मंत्री तये वेळा । परम तोषली कीलोतळा । मग सुदिन पाहूनि कार्यमंगळा । अर्पिली माळा गजशुंडी ॥६२॥
समग्र स्त्रियांची सभा करुन । मग तो प्रेरिला माळ देऊन । ते प्रांती मैनाकिनी पाहून । माळ ग्रीवेंत ओपिली ॥६३॥
या उपरांतिक भोगिता राणीव । आचरली पूर्वोक्त तपपर्व । वश केला मनोभावे । रामदूत तियेने ॥६४॥
वश झाला अंजनीनंदन । हे पूर्वीच लिहिले कथन । वायुसुते मच्छिंद्राकारण । निवेदले प्रकरण पूर्वी ॥६५॥
तरी असो ऐसे कथन । सिंहलद्वीपी मैनाकिनी नाम । मातापितरांच्या आवडीकरुन । नाम ऐसे विराजले ॥६६॥
यापरी सिंहलद्वीपींची दारा । म्हणोनि सर्वांच्या वागुत्तरा । पद्मिणी नाम सर्वोपचारा । बोभावती कटकांत ॥६७॥
कीलोतळेचे पावली आसन । म्हणोनि कीलोतळा ऐसे नाम असो गुप्तरुपे वायुनंदने । सावध केली कीलोतळा ॥६८॥
सावध करोनि तीते । म्हणे कीलोतळे ऐके मात । तुवा मज ठेवूनि वचनांत । मच्छिंद्रनाथ आणविला ॥६९॥
तरी तव वचनापासून । सुटलो आहे अर्थ करुन । परी तव सुखासी पातले विघ्न । मच्छिंद्रशिष्य येतो की ॥७०॥
तो मच्छिंद्राहुनि प्रतापवंत । नामी मिरवला गोरक्षनाथ । तो अजिंक्य असे तयाचे सामर्थ्य । वर्णवेना वाचेसी ॥७१॥
म्या तुझ्यासाठी यत्न केला । श्रीराम मध्यस्थ घातला । परी अवमानूनि उभयतांला । मच्छिंद्रा नेऊ म्हणतसे ॥७२॥
तरी तो आता येईल येथे । त्यासी सज्ज करुनि प्रीताते । गोंवूनि घ्यावा कोणे हितार्थे । सुखसंपत्ति दावूनिय ॥७३॥
परी तो नोहे मच्छिंद्रासमान । विषयी विरक्त तपोधन । कैसा राहील नवलविधान । सर्वोपरी विरक्त तो ॥७४॥
परी वाचागौरव द्रव्यगौरव । आसनगौरव वसनगौरव । भोजनादि नानावैभवे । गौरवोनि गोंवावा ॥७५॥
जैसा जतन करी पावक । संग्रही जे गौरवी राख । की चिंधीवेष्टणे रक्षणे माणिक । होत आहे शुभाननी ॥७६॥
तैसा बहुविध गौरव करुन । तुष्ट करावे तयाचे मन । ऐसे सांगूनि वायुनंदन । गमन करिता पै झाला ॥७७॥
परी ती चपळ मैनाकिनी । मारुति बैसविला कनकासनी । षोडशोपचारे पूजा करोनी । बोळविला महाराजा ॥७८॥
स्वस्थाना गेला वायुसुत । येरीकडे गोरक्षनाथ । वेश्याकटकी मार्गी येत । मुक्काममुक्कामासी साधूनिया ॥७९॥
जैसे पक्षी करिती गमन । या तरुडूनि त्या तरुवरी जाऊन । तेवी गोरक्ष मुक्काम करुन । श्रृंगमुरडी पातला ॥८०॥
गांवानिकट पेठेंत । धर्मशाळा होती त्यांत । वेश्याकटकी राहुनि तेथ । शिबिरापरी योजिले ॥८१॥
मग ती वेश्या मुख्य नायिका । कलिंगा नामे मुख्य दोंदिका । साजसरंजाम घेऊनि निका । राजसदनी चालिली ॥८२॥
सर्व वेश्या सात पांच । घेऊनि रुपवंत गुणवंत साच । ऐसे कटकी करोनि संच । राजांगणी मिरवली ॥८३॥
राजद्वारी उभी राहून । पाठविले वर्तमान । द्वाररक्षके आंत जाऊन । वेश्याकटकी सांगितले ॥८४॥
हे महाराजा राजद्वारी । कलावती कलाकुसरी । रुपवती गुणगंभीरी । भेटीलागी पातली ॥८५॥
तरी आज्ञेप्रमाणे वदू तीते । ऐसी ऐकता किलोतळा मात । म्हणे घेऊनि या सभास्थानांत । अवघे समारंभेंमी ॥८६॥
ऐसे ऐकता द्वारी दूती । सर्वेचि पातली द्वारावती । घेऊनि कलिंगा कलावती । सभास्थानी पातली ॥८७॥
तो कनकतगटी रत्नकोंदणी । मच्छिंद्र मिरवला कनकासनी । निकट बैसली मैनाकिनी । निजभारे शोभली ॥८८॥
जैसी नभी उडुगणज्योती । मध्ये मिरवला रोहिणीपती । त्याचि न्याये मच्छिंद्राभोवती । सकळ स्त्रिया विराजल्या ॥८९॥
की तेजःपुंज हाटकासनी । हिरा मिरवला शुद्ध कोंदणी । नवरत्न हिरे वेष्टित हिरकणी । तैसा शोभला मच्छिंद्र ॥९०॥
की शैल्या नव्हेत त्या रश्मिज्वाला । मध्ये मच्छिंद्र अर्कगोळा । कनकासनी ते सदनी सकळा । राजसभेंत मिरवत ॥९१॥
असो ऐसी सभा सघन । कलिंगा दृष्टीने पाहोन । मग बोलती झाली सभेवचन । मैनाकिनीरायाते ॥९२॥
हे महाराजा शैल्यापती । ऐकूनि नामाभिधानकीर्ती । सोडूनि आपुल्या देशाप्रती । येथे आले महाराजा ॥९३॥
तरी कीर्तिध्वज फडकत अवनी । तैसी अवलोकनी आली करणी । मही कलावंत राजभुवनी । विराजतसे महाराजा ॥९४॥
बृहृद्रथ राजा हस्तिनापुरी । कीर्तिध्वज धर्माचारी । यचि नीती बंगालधरित्री । गोपीचंद विराजला ॥९५॥
याचि नीती कीर्तिध्वज । शैल्यादेशी कीलोतळानाम राज । ऐसी वरुनि सत्कीर्तिभाज । येथे आले महाराजा ॥९६॥
ऐसी बोलता कलिंगा युवती । परम तोषला कीलोतळाभूपती । मग समुच्चये विचार करोनि अन्नभुक्ती । देऊनि बोले कीलोतळा ॥९७॥
तंव ती कलिंगा येऊनि शिबिरी । मध्यान्हसमया सारोनि उपरी । साजसरंजाम सजूनि परी । सावध रात्री बैसली ॥९८॥
तो येरीकडे मैनाकिनी । येऊनि बैसली सभास्थानी । सभामंडप श्रृंगारोनी । दीपमाळा रचियेल्या ॥९९॥
लावूनि स्फटिकांची कूपिका । मेणबत्ती लावोनि दीपका । अगरबत्तीगंध लोका । घ्राणोघ्राणी मिरवतसे ॥१००॥
तबकी भरोनि गंगेरी पाने । विडे रचिले त्रयोदशगुणी । त्यांत फुले अत्तरदाणी । लोकांमाजी मिरवतसे ॥१॥
येरी कलिंगा राजसदना जात । सवे चालिला गोरक्षनाथ । परी कलिंगे पाचारोनि एकांत । गुज सांगे तियेसी ॥३॥
म्हणे वो ऐक गुणगंभीरी । तू नाट्या करिसील सभेभीतरी । तरी मृदंगवाद्य माझे करी । सभास्थानी ओपी का ॥४॥
शैल्यासभे कटकस्थानी । रिझविता माजे वाजवणी । मग द्रव्यलाभ घे ओढोनि । मानेल तैसे माग तेथे ॥५॥
ऐसे ऐकता कलिंगा वदत । हे वरिष्ठ महाराजा गुणसमर्थ । सभेस्थानी स्त्रिया समस्त । पुरुष नसे त्या ठायी ॥६॥
तरी तुम्हांलागी तेथे नेता । वितर्क वाढेल संशय चित्ता । स्त्रीदेशांत पुरुष व्यक्त । कोठेंचि नाही म्हणोनि ॥७॥
ऐसे ऐकूनि तपोद्रुम । म्हणे एके वो सुमध्यमे । अंगनावेषे येतो नटून । रंग तुझा लुटावया ॥८॥
माझी इच्छ होईल पूर्ण । तूतेंही मिळेल अपार धन । मग ती कलिंगा आवडीने । अवश्य नाथा म्हणतसे ॥९॥
मग लेवूनि कंचुकीसार । परिधानिले उत्तम चीर । जटावियुक्त करोनि भार । भांग मुक्तांनी भरियेला ॥११०॥
भाळी चर्चूनि कुंकुमकोर । सोगया अंजनी मिरवले नेत्र । कबरीकरुनि चीरपदर । नाभिस्थानी खोंविला ॥११॥
काढोनि कर्णमुद्रिकाभूषण । ताटके केली परिधान । तेही कोंदणी जडावरत्ने । नक्षत्रांसम झळकती ॥१२॥
की एकाग्र करुनि रोहिणीपती । करु पातले श्रवणी वस्ती । मुक्तघोष नासिकाप्रती । सरजी नथ शोभतसे ॥१३॥
पाचकंकणजडित भूषण । ग्रीवेमाजी अपार हेम । नाना नगी हाटकगुण । मुक्तलडा शोभल्या ॥१४॥
असो आता किती वर्णन । अंगनावेषे गोरक्षनंदन । परम शोभला चपळेपण । वैश्यांगणी तळपतसे ॥१५॥
आधींच पूर्ण हेमकांती अवतारी । त्यावरी नटला हेमशृंगारी । मग वर्णदशास्वरुपापरी । रंभा दासी शोभली ॥१६॥
ऐसिया आव्हानूनि पैंजणी ती । मृदंग कवळूनि प्रतिहाती । नटनृत्यस्वरुपी राजपंक्ती । जाणूनिया मिरविली ॥१७॥
परी त्या शैल्या शुभाननी । पाहती पुरवंडा सुलोचनी । एकमेका बोलती वाणी । मदनबाळी हेही असे ॥१८॥
सकळ नाट्यकलावती । विकळस्वरुप नीच दिसती । म्हणती धन्य विधात्याप्रती । रचिली मूर्ति अनुपम्य ॥१९॥
समस्त वदू जरी उर्वंशी । तरी हिच्यापुढे वाटती दासी । चपळतेजे सहजेंसी । तळपत आहे बाळी हे ॥१२०॥
सहज सोडोनि प्रत्योदक । नाद दर्शबी अलौलिक । पाहतेपणी पडूनि टक । विस्मयाते पडती त्या ॥२१॥
वाद्यनादाने व्यक्तींत । मेळवी ताल अति अदभुत । परी सकळ शैल्यांचे चक्षु तेथ । एका ठायी मीनले ॥२२॥
कलिंगा मुख्य नायकिणी । परी पुरवंडा दैन्यवाणी । जैसे उदया येता तरणी । सकळ तेजा लोषती ॥२३॥
असो नाट्यदारा कलिंगेसहित । उभ्या राहिल्या करु नृत्य । तै कटी कवळूनि मृदंगाते । कुशळ वाजवी पुरवंडा ॥२४॥
संगीत स्वरित गायन । शैल्या सकळ तुकावती मान । अहा अहा बोलूनि वचन । धन्य म्हणती कलिंगा ॥२५॥
सकळ शैल्या सभांगणी । त्यांत मच्छिंद्रनाथ कनकासनी । की पदमाळिके चिंतामणी । हिरा चमक दावीतसे ॥२६॥
पुढारा पाहूनि गुरुनाथ्य । मनच्या मनी नमन करीत । परम हेलावे आनंदे चित्त । म्हणे कृतार्थ झालो मी ॥२७॥
आता श्रीगुरुचे पाहिले चरण । सकळ झालो तापहीन । मग स्फुरण ये कुशळपणी । वाद्यकळा मिरवीतसे ॥२८॥
तै नृत्य गीत संगीत होता । पाहूनि लाजे विधिदुहिता । लाजत अप्सरा गंधर्व माथा । ठेऊनि पाहती चरणांते ॥२९॥
तानमान रंगप्रकार । तल्लीन झाले सकळ भार । मान तुकावूनि नाथ मच्छिंद्र । अहा अहा म्हणतसे ॥१३०॥
मग परिधानावया उंच वस्त्र । काढूनि हस्ते देत मच्छिंद्रनाथ । तो पुढारा पाहुनि हर्ष बळवंत । लाघवकळे वर्तवी ॥३१॥
मृदंगवाद्य वाजविता । अदभुतपण कुशळता । तया नादाते अक्षरव्यक्ता । भांतीभांती काढितसे ॥३२॥
त्या अक्षरांमाजी अक्षर । मच्छिंद्रनामे चमत्कार । दावूनि पुढे तोचि व्यवहार । रंगासमान नाचवी ॥३३॥
मृदंग अक्षरी तैसी चर्या । दावीतसे गुरुवर्या । '' चलो मच्छिंदर गोरख आया '' । पुन्हा अक्षरे आच्छादी ॥३४॥
परी अक्षरे मच्छिंद्राते । श्रवण होता पाहे भवते । चित्ती चाकाटूनि म्हणे येथे । कोठूनि आला गोरक्ष ॥३५॥
येरीकडे सहज चाली । गोरक्ष वाजवी गायनपाउली । रंजीत देखता गुरुमाउली । तीचि अक्षरे आणीतसे ॥३६॥
आणिता अक्षरे पूर्वव्यक्त । होतांचि मच्छिंद्रु दचकत । भंवते पाहूनि गोरक्षनाथ । कोठे आहे म्हणतसे ॥३७॥
शैल्या आणि कलावासिनी । तयासी व्यक्त न पाहता नयनी । कोठूनि पडतसे अक्षरघ्वनी । श्रवणी आमुचे साजणी ॥३८॥
पिशाचवाणी भंवती पाहतसे । घडीघडी चित्त दचकतसे । थडथडोनी हृदय उडतसे । आला गोरक्ष म्हणोनी ॥३९॥
मग न आवडे सभा कनकासन । मुख वाळले झाले म्लान । मग कोणी ऐकेना गायन चित्ती फार व्यापिले ॥१४०॥
'' चलो मच्छिंदर गोरख आया '' । जंव जंव अक्षरे ही ऐकूनिया । तंव तंव दचकूनि गेली काया । काळिमा तेव्हा येतसे ॥४१॥
तंव पाहूनि कीलोतळा । हृदयी पेटूनि चिंतानळा । काळिंबी काया म्हणूनि सकळा । रोमांच उठती शरीरी ॥४२॥
तंव पाहूनि कीलोतळा । म्हणे महाराजा तपपाळा । सुरस रंगी मुखकमळा । काळिंबी का वरियेली ॥४४॥
येरी म्हणे वो मैनाकिनी । माते दिसते विपरीत करणी । मच्छिंद्रशिष्य गोरक्ष अवनी । भय आहे तयाचे ॥४४॥
तो परम पवित्र भक्तचूडामणी । विषया नातळे इंद्रियदमनी । महाप्रतापे तपोखणी । बैरागी तो असे हो ॥४५॥
अगे तो येता तव पट्टणी । नेईल माते स्वदेशअवनी । मग तव रतीची सुखयामिनी । गोरक्षअंकी नासेल ॥४६॥
ऐसे ऐकता कीलोतळा । मारुतिसूचनेचा खूणगरळा । हृदयी व्यापूनि जाळू लागला । मुख कोमाविति पै झाली ॥४७॥
मग तो रंग नाट्यकृती । विरस होऊनि नावडे चित्ती । हृदयालयी ते चिंताभगवती । नांदती झाली प्रत्यक्ष ॥४८॥
नाट्यरंगाचा आनंदवेष । बळी आव्हानिला एकाचि भाष । मग रंगदेवता पडूनि ओस । उठवी आपुल्या ठाण्याते ॥४९॥
जैसी पयसैंधवा पडे गांठी । मग विरस होऊनि नासल्या गोष्टी । मिरवला हा तन्न्याय पोटी । भय उभयता आतळे ॥१५०॥
परी ती चतुर मैनाकिनी । गायनस्वर आव्हान कानी । तो मृदुंगवाद्यी उठोनि ध्वनि । चलो गुप्त गोरख आया ॥५१॥
ऐसा नाद अक्षरस्थित । कीलोतळा श्रवण करीत । मग बोलावूनि कलावंत । उत्तराते आराधी ॥५२॥
म्हणे तव सारंगी संगीती । वाजत आहे उत्तमा गती । परी आमुच्या साजसंग्रहाप्रती । आजी पाहू वाजवोनी ॥५३॥
ऐसे ऐकता कलिंगा पद्मिनी । म्हणे आणा पाहू वाजवोनी । मग ती कीलोतळा आज्ञापोनी । साज आणूनि ठेवितसे ॥५४॥
तोंही साज पुढे घेऊनी । वाजविती कुशळपणी । परी सुस्वर गाण्यांत अक्षर पूर्ण । तेचि काढी पुन्हा पुन्हा ॥५५॥
तेही ऐकूनि मैनाकिनी । मग सेविका आपुली कलावंतिनी । कलिंगाचा साज देऊनी । उभी केली पाठीमागे ॥५६॥
तीते सांगे रहस्ययुक्ती । पुढारा वाद्ये अक्षरे काढिती । त्याचि नीती अक्षरस्थिती । तूंही बोलवी मृदंगा ॥५७॥
परी ती वाजविता कलावंतिणी । तैसी अक्षरे न येती कानी । मग पुढे तिचा हात धरोनि । एकांतासी पै गेली ॥५८॥
सलीलपणी चरणी माथा । ठेवूनी पुसे तीसी वार्ता । माये तू कोण सांग आता । सकळ संशय सोडूनी ॥५९॥
जरी ही गोष्ट ठेविसी चोरुन । तरी तुज तुझ्या गुरुची आण । माते वदे की प्रांजळपण । कोण कोणाची तू अससी ॥१६०॥
ऐसी भूपिणी बोलता वचन । मनांत विचारी गोरक्षनंदन । प्रगट होण्याचा समय पूर्ण । हाचि सुलक्षण दिसतसे ॥६२॥
मग बोलता झाला प्रांजळ वचन । माये मी नसे सर्वथा कामिण । श्रीमच्छिंद्राचा प्रिय नंदन । गोरक्षानामे मिरवतसे ॥६२॥
तरी स्त्रीवेषनटी नारी । नटोनि निघी तव राजद्वारी । ऐसे ऐकता ती सुंदरी । पुन्हा चरणी लोटली ॥६३॥
मग पुरुषपरिधान आणोनि त्वरित । श्रीगोरक्षनाथा नेसवीत । म्हणे तू माझा सुत । भेटलासी दैवाने ॥६४॥
पूर्वी नाथाने नामाभिधान । तब रुपी केले निवेदन । निवेदन होतांचि तनमनप्राण । तव भेटी उदेले ॥६५॥
उदेले परी सांगू काय । जैसे सेविता का जगन्याय । की गृही वत्स काननी गाय । परी प्राण वत्सा ठेवीतसे ॥६६॥
की जलावेगळी मासोळी । होता रिघू पाहे पुन्हा जळी । तन्न्याये मोहकाजळी लागली । तुजसाठी मज बा रे ॥६७॥
मग हाटकशृंगार करुनि व्यक्त । जडितकोंदणी लेववीत । रत्नमुद्रिका रणबिंदीसहित । मुक्ततुरा लाविला ॥६८॥
भरजरीचे कनकवर्णी । परिधानिला चीरभूषणी । मस्तकी मंदिल नवरत्नी । शिरपेंच वरी जडियेला ॥६९॥
हस्ताग्री बाहुवट । हेमकोंदणी लखलखाट । सर्व भूषणी तेजवट । शृंगारिला नाथ तो ॥१७०॥
मग हस्त धरुनि कीलोतळा । येती झाली सभामंडळा । येतांचि मच्छिंद्रे देखिली डोळा । पुरुषव्यक्त कामिनी ॥७१॥
मनांत म्हणे मच्छिंद्रनाथ । पुरुष कैंचा आला येथ । निकट येता कीलोतळेते । हस्ते खुणावी कोण तो ॥७२॥
येरीकडे हस्तखुणे संकेती । पाहूनि म्हणे गोरक्षजती । तुमचा उद्देश धरुनि चित्ती । भेटीलागी पातला ॥७३॥
परी आज उदेला दैवआदित्य । भेटला माझा प्राणसुत । सकळ राज्याचा धैर्यवंत । बाळ गोरक्ष माझा हा ॥७४॥
आता सकळ कांचणी । फिटूनि गेली अंतःकरणी । सकळ वैभव राजमांडणी । संगोपील बाळ हा ॥७५॥
आणि पाठिंबा बळिवंत । सहोदर वडील गोरक्षनाथ । धाकुटा मीन तुमचा सुत । संगोपील तयासी ॥७६॥
म्हणूनि समूळ माझी कांचणी । फिटून गेली दूर अवनी । वृद्धापकाळी चक्रपाणी । कृपे वेष्टिला आपणासी ॥७७॥
ऐसे बोलता मैनाकिनी । गोरक्ष हास्य करी मनी । चित्ती म्हणे बळे चि तरणी । अंधारचीरी भूषीतसे ॥७८॥
आम्ही विरक्त शुद्ध वैष्णव । आम्हा कासयासी वैभव । विधवेलागी कुंकुमटेव । खटाटोप कासया ॥७९॥
की परिसालागीम कनक शृंगार । की तक्री तुष्टती देव अमर । तैसे आम्ही विरक्त थोर । राजवैभव कासया ॥१८०॥
की ग्रामगौतमींची कास । दुग्ध काढूनि अंजुळीस । ते पयोब्धीस पाजूनि सुरस । तुष्ट चित्ती मिरवला ॥८१॥
की सकळ महीचा नृपनाथ । अंजुळी धान्याचा गरजवंत । की मित्र तेजाची भिक्षा मागत । काजव्याचे जाऊनि ॥८२॥
तयाचि न्याये आम्हांसी वैभव । कायसे पद थोर राणीव । येरी जल्पतसे आपुला भाव । निःसंगा संग जाऊनी ॥८३॥
परी असो कार्यापुरती । ऐकूनि घ्यावी येउती मात । श्रीगुरु मर्जी आली करतलांत । मारु लाथ वैभवासी ॥८४॥
ऐसे गोरक्ष कल्पूनि मनी । येरीकडे मच्छिंद्रमुनी । कीलोतळेचे शब्द ऐकूनी । आसनाहूनि ऊठिला ॥८५॥
अतिप्रेमा दाटूनि पोटी । गोरक्षगळा घातली मिठी । करी कवळूनि हृदयपोटी । प्रेमे सदगद आलिंगिला ॥८६॥
मग कलिंगेते पाचारुन । अमूप द्रव्य दिधलेंख वसन । गौरवूनि तियेचे मन । स्वस्थानाते बोळविले ॥८७॥
येरीकडे मंडपांत । शैल्यासहित मच्छिंद्रनाथ । निकट बैसवूनि गोरक्षाते । योगक्षेम पुसतसे ॥८८॥
बद्रिकाश्रमी तपोराहाटी । तितुके सांगे गोरक्षजेठी । कंटकाग्री पादांगुष्ठी । द्वादश वर्षे संपादिली ॥८९॥
उपरी तप झालिया पूर्ण । माव करी उमारमण । सकळ देवा बोलावून । आतिथ्यही मिरवले ॥१९०॥
ऐशी झालिया तपराहाटी । परी तव वियोग साहीना पोटी । क्षणाक्षणा होऊनि कष्टी । शोक करु रिघतसे ॥९१॥
जया पदाचे होता स्मरण । अंती जठर जाय वेष्टून । म्लानवदनी ओस कानन । दाही दिशा दिसतसे ॥९२॥
मग उदकापासूनि जैसा मीन । तरफडून देऊ पाहत प्राण । तेवी माझे अंतःकरण । दुःखडोही हेलावे ॥९३॥
परी प्रारब्धयोग दारुण । येथे भेटले तुमचे चरण । आता गेलिया प्राण । एकाकी कदा न वसे मी ॥९४॥
ऐसे ऐकता वचनयुक्ती । पुन्हा धरीतसे हृदयाप्रती । म्हणे वत्सा तुज मागुती । एकांगे कदा न करी मी ॥९५॥
मुळींहून बाळपण । तुवा न जाणिले मजविण । सकळ करुनि लालन । स्थावरपणी मिरविले ॥९६॥
जगावेगळी जळमासोळी । विभक्त न होय कवणे काळी । तेवी मम चित्तदरींत तपोमौळी । विभक्त झाला नाहींस ॥९७॥
परी न व्हावे ते घडूनि आले । श्रीमारुतीने मज गोविले । गौरविले परी सदा फोले । वैभव वाटे तुजविण बा ॥९८॥
बा भोजन करिता षड्रसान्नी । तुझे स्मरण होतसे मनी । बा तो ग्रास ठेविता आननी । विषासमान वाटतसे ॥९९॥
मग अश्रूने पूर्ण भरती नयन । तुजजवळी लागे माझा प्राण । मग मूर्तिमंत तू जठरी येऊन । उभा राहसी माझिया ॥२००॥
मग ताप उपजे मनांत । अहा बाळकासी टाकोनि वनांत । आलो मी फिरत फिरत । हेचि चिंतन निशिदिनी ॥१॥
बा तुजविण करिता तीर्थभ्रमण । परी ओस दिशा बोभावे मन । मनांत जल्पे वत्स टाकून । कैसा आलो मी पापी ॥२॥
ऐसे बोलता मात । मग बोलता झाला गोरक्षनाथ । हे महाराजा माझी ऐके मात । तूते सुत बहु असती ॥३॥
जया देशी कराल गमन । तेथेंचि सुत कराल निर्माण । मग तुमच्या मोहाचे आवरण । वांटले जाय महाराजा ॥४॥
परी एकचि तू माझी आई । मन माझे एकेच ठायी । मग जैसी पहा गती पाही । जळाविण मीनाते ॥५॥
की अर्का कुमुदिनी असती अपार । तो मोह करील कोणावर । परी कुमुदा तो एकचि मित्र । सुखापरी आणाया ॥६॥
की चंद्रा चकोर असती बहुत । परी चकोरा एकचि रोहिणीनाथ । त्याचि न्याये जननी माते । अससी एकचि मातेंख तू ॥७॥
जळांत असती बहुत जळचर । परी जळचरा असते एकचि नीर । तन्न्याये मज माहेर । एकचि मच्छिंद्र आराधिला ॥८॥
श्लाघ्य पुरुषा अन्य युवती । परी युवतीसी एकचि पती । तन्न्याये कृपामूर्ती । माझे जीवन तू अससी ॥९॥
घानासी अपार असती चातक । परी चातकासी घन तो एक । तेवी तू माते जननीजनक । एकचि अससी महाराजा ॥२१०॥
ऐसे म्हणूनि गोरक्षनाथ । नेत्री आणी अश्रुपात । ते पाहूनि अंतरिक्षसुत । प्रेमे हृदयी कळवळला ॥११॥
म्हणे तान्हुल्या सत्य वचन । तुज कोणी नसे मजविण । ऐसे म्हणूनि मुखचुंबन । कुरवाळूनि धरीतसे ॥१२॥
मग सभास्थान विसर्जून । पाकशाळेंत उभयता जाऊन । श्रीगोरक्षा ताटी घेऊन । भोजनाते सारिले ॥१३॥
भोजन झालिया एकासनी । निद्रा करिती उभय जणी । दिनोदयी स्नाने करोनि । एकासनी बैसती ॥१४॥
एका अंकी मीननाथ । एका अंकी गोरक्षसुत । कनकासनी राजसभेत । घेऊनि नाथ बैसती ॥१५॥
जैसा वक्रतुंड षडानन । घेऊनि बैसे उमारमण । की माय यशोदेजवळी रामकृष्ण । उभय अंकी मिरवती ॥१६॥
असो आता हे कथन । पुढे सुखे झाले संपन्न । ते पुढिले अध्यायी निरुपण । होईल श्रोती श्रवण कीजे ॥१७॥
ते मच्छिंद्र उभय अंकी । घेऊनि सुतसुताची फेडील बाकी । शैल्यांनी वेष्टूनि सुखासनी हाटकी । नित्य मिरवे मच्छिंद्र तो ॥१८॥
नरहरिवंशी धुन्डीसुत । नरहरि मालू नाम ज्याते । तो श्रीगुरुकृपे रसाळ कथेते । निवेदील श्रोतिया ॥१९॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । विंशतितमाध्याय गोड हा ॥२२०॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु
॥अध्याय ॥२०
। ओव्या ॥२२०॥