38.
🕉
अध्याय ३८ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय अडतिसावा - फलश्रुति 👉 हिवताप, नवज्वर यासारखे ताप दूर होतील.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी व्यंकटरमणा । दयासागरा परिपूर्णा । भक्तदुःखभंजना । पुढे ग्रंथ बोलवी ॥१॥
मागिले अध्यायी कथन । नागनाथा भेटला अत्रिनंदन । विद्याभ्यासे दीक्षाकारण । नाथपंथी मिरवला ॥२॥
उपरी मच्छिंद्राशी खेळूनि रळी । जिंकिला मच्छिंद्र तपोबळी । तंव सिद्ध उत्पन्न करुनि मंडळी । शाबरी विद्या ओपिली ॥३॥
यावरी श्रोती पुढे कथन । पूर्वी दक्षगृही वार्ता जाण । निघाले विवाहयोजनालक्षण । मंगळकार्याचे तेधवा ॥४॥
हिमालयाची आत्मजा । ती योजिली मंगलकाजा । तेव्हा देवदानवमानवा भोजा । पाचारण पाठविले ॥५॥
तेणेंकरुनि दक्षागार । भरोनि निघाला सुरवर । मानवी दक्ष हरि हर । सभास्थानी बैसले ॥६॥
मंडळी ऐसी सर्वासहित । बैसली असे पार्वती त्यांत । मंगलकला करुनि मंडपांत । मिरवत असे नोवरी ॥७॥
परी ते नोवरी स्वरुपखाणी । की चंद्रकला नक्षत्रगणी । तेजाला जैसी सौदामिनी । उजळपणा कराया ॥८॥
की सहस्त्र विद्युल्लतांचा पाळा । ऐक्यपणे झाला गोळा । सुरवरी घनमंडळा । चमकपणी शोभवी ॥९॥
की अर्क प्रत्यक्ष दीक्षाबाळ । सभासद मिरवे केवळ । तयाचे प्रतिबिंब व्योमी जळ । ब्रह्माण्डकुंडी अर्क हा ॥१०॥
ऐसियापरी लावण्यता । सभेंत मिरवे जगन्माता । ते स्वरुप देखूनि नाभिसुत । कामानळ दाटला ॥११॥
कामविरह चपळवंत । नेणे विचार समयोचित । स्थान सोडूनि इंद्रियांत । लिंगामाजी पातला ॥१२॥
तै विधीचा विरहकाम । अधीरपणी द्रवला उत्तम । मही प्राप्त होता मनोधर्मे । संकोचला विधी तो ॥१३॥
बैसल्याठायींचि करुन । रेत रगडियेले महीकारण । तै आगळे साठसहस्त्र ऋषी वेषे । वालखिल्य भागी मिरवले ॥१५॥
परी एक आगळा होता भाग । तैसाचि राहिला तेथे चांग । सेवक झाडी महीअंग । केरसमानी मिसळला ॥१६॥
उपरी सरता मंगळनेम । केला होता लज्जाहोम । केर आणि तयाचे भस्म । सेवक सांडिती सरितेंत ॥१७॥
सरितेंत पडता सकळ मेळ । सर्व रेताचा सांडूनि मळ । केर मग उगवोनि तळ । निर्मळपणी वर्तला ॥१८॥
मग तो जळी ढळढळीत । तरुनि प्रवाही वाहात जात । तो वाहता अकस्मात । कुशवेष्टनी आतुडला ॥१९॥
तै जललहरीचे नेटेंकरुन । कुशवेष्टींत पडे जाऊन । तेथे लोटता बहुत दिन । कुशमुळ्यांनी वेष्टिला ॥२०॥
यापरी बहुता दिवशी । ईश्वरआज्ञा अवतारक्रमासी । पिप्पलायन त्या रेतासी । नारायण संचरला ॥२१॥
संचरला परी कैसे रीती । रोहिसावजे विपिनी असती । तो मेळ त्या कुशवेष्टीप्रती । उदकपाना पातला ॥२२॥
त्यांत रोहिणी ऋतुवंत । मूत्न स्त्रवली प्रत्यक्ष रक्त । ते भेदूनि वीर्यव्यक्त । रेत वाढी लागले ॥२३॥
कुशवेट परम भुवन । तयामाजी हे सघन । वाढी लागता स्वेदजविधान । कीटकन्याये करुनिया ॥२४॥
अंडज जारज स्वेदज प्रकरण । ऐसी जीवा उत्पत्तिस्थाने । असो या विधानेकरुन । मूर्ति रचिली नवमास ॥२५॥
देह वाढता सबळवंत । कुशमूळ झाले त्रुटित । मग ढाळपणी महीवरती । बाळ दृष्टीसी ते आले ॥२६॥
तो त्या ठायी अकस्मात । सत्यश्रवा विप्र भागीरथींत । येवोनिया दर्भानिमित्त । कुशवेष्टी विलोकी ॥२७॥
तो विप्र असे परम सुशीळ । पुनीतग्रामी तयाचे स्थळ । तेथे येता दृष्टी बाळ । पाहिलेसे तेधवा ॥२८॥
देखिले परी देदीप्यमान । अर्कतेजे परम सुगण । की प्रत्यक्ष चंद्रकळा जिंकोन । आणिता झाला त्या ठायी ॥२९॥
की अनंत मस्तकींचा मणी । विसरुनि गेला ते स्थानी । ऐसे भासले विप्रा मनी । अति तेजस्वी चकचकाटे ॥३०॥
चित्ती म्हणे हे बाळ । कोणाचे आहे तेजःपुंजाळ । की उर्वशी उदरकमळ । टाकूनिया गेली असे ॥३१॥
की राजबीज मनमोहन । जळदेवती दृष्टी पाहून । आणिले मातेच्या शेजेहून । आपुले स्थानी न्यावया ॥३२॥
तरी याची पुनः माता । येऊनि भेटेल कधी आता । परी प्रेमरहित लोभ ममता । टाकूनि ती गेलीसे ॥३३॥
ऐसा तर्कवितर्क करीत । परी तो बाळा न लावी हस्त । कैसे न्यावे म्हणोनि मनांत । पुढील अर्थ दिसेना ॥३४॥
अति वितर्के भेदले मन । परी मोहे वेष्टिले पंच प्राण । चित्ती म्हणे कैसे सोडून । बाळालागी जावे हो ॥३५॥
अरण्य कर्कश तीर भागीरथी । सावजे येती उदकाप्रती । दृष्टि पडता तयाचि क्षिती । घात करतील बाळकाचा ॥३६॥
ऐसे मोहे चित्ती जल्पून । परी स्पर्श न करी भयेंकरुन । चित्ती म्हणे नेणो संधान । कैसे आहे कळेना ॥३७॥
ऐसे प्रकरणी शंकित मानस । बाळानिकट उभा असे । परी स्वर्गाचे देव असती डोळस । देखते झाले तयासी ॥३८॥
बाळक करीतसे रुदन । हस्तपादांते नाचवून । ते स्वर्गी सुरवर पाहून । नमन करिती भावाने ॥३९॥
म्हणती हा पिप्पलायन नारायण । आजि देखियले तयाचे चरण । तरी आजिचा दिन परम सुदिन । कृतकृत्य झालो की ॥४१॥
मग सर्वत्र करुनि जयजयकार । वर्षिते झाले कुसुमभार । कुशवेष्टींत कुसुमे अपार । खचूनिया पाडियेली ॥४१॥
विप्र बाळाच्या अंगावरुनी । कुसुमे अपरिमित काढूनी । टाकी परी कुसुमांलागोनी । परी न सरे म्हणोनि दचकला ॥४२॥
चित्ती म्हणे कैचे बाळप्रकरण । पिशाचकरणी येते दिसोन । अकस्मात येऊनि कुसुमघन । कोणीकडून वर्षती ॥४४॥
ऐसा भयस्थित होऊनि चित्ती । पळू लागला नगरवाटी । कैंचे दर्भ चरणसंपुटी । अति कवळूनि पळतसे ॥४४॥
ते पाहूनि सुर समस्ती । गदगदा हास्य करिती । सत्यश्रव्यासी पळतो म्हणती । उभा उभा पळू नको ॥४५॥
ते सत्यश्रवे शब्द ऐकोन । परम घाबरला पडे उलथून । चित्ती म्हणे पिशाच येऊन । भक्षावया धांवले ॥४६॥
ढळढळीत भरले दोन प्रहर । खेळी निघाले महीवर । कैंचे बाळक ते प्राणहर । पिशाचकृत्ये मिरवला ॥४७॥
ऐशा वितर्ककल्पना आणूनी । पळत आहे प्राण सोडुनी । पडता महीते उलथुनी । पुनः उठोनी पळतसे ॥४८॥
सुरवर उभा उभा म्हणती । तो त्याते न दिसे क्षिती । परी शब्द सुस्वर होती । पिशाच सत्य हे आहे ॥४९॥
मग स्वर्गस्थ सुरवर शब्द सोडुनी । नारदाते बोलती वचनी । स्वामी तुम्ही जाऊनी । सत्यश्रव्याते सुचवावे ॥५०॥
हा परम भ्याड ब्राह्मण । सत्यवादी परी करी पलायन । तरी त्याचा संशय छेदून । टाकूनि बाळ त्या देईजे ॥५१॥
ऐसे सुरवर कमलोदभवसुता । बोलतांचि महाराज होय निघता । ब्रह्मवीणा घेऊनि हाता । महीवरती उतरला ॥५२॥
आपुले स्वरुपाचा लोप करुन । मानववेषी दिव्य ब्राह्मण । सत्यश्रव्याचे पुढे जाऊन । उभा राहे मार्गात तो ॥५३॥
सत्यश्रवा भयभीत । मार्गी पळता श्वास सांडीत । पडत झडत मुनी जेथे । येवोनि तेथे पोहोंचला ॥५४॥
प्राण झाला कासावीत । मुखी न निघे श्वासोच्छवास । ते पाहुनि नारद त्यास । बोलता झाला महाराजा ॥५५॥
म्हणे महाराजा किमर्थी । घाबरलासी काय पंथी । येरु म्हणे प्राणाहुती । आजि झाली होती की ॥५६॥
दर्भानिमित्त गेलो सरितेतीरा । पिशाचकळा तेथे पाहिली चतुरा । बाळवेषे मी मोहिलो विप्रा । मीचि म्हणोनि टिकलो ॥५७॥
टिकलो परी अकस्मात । अपार कुसुमे तेथे पडत । ते पाहूनिया भयभीत । होऊनिया पळालो ॥५८॥
पळालो परी मागाहून । अपार शब्दे पिशाचगण येऊन । उभा रहा ऐसे म्हणोन । वारंवार ऐकितो मी ॥५९॥
परी मी न पाहे मागे । पडत झडत आलो लगबगे । ऐसी कथा सांगोपागे । झाली असे मज विप्रा ॥६०॥
मग नारदे धरुनि त्याचा हात । तरुखालते नेऊनि त्वरित । बैसवूनि त्या स्वस्थचित्त । वृत्तांताते सांगतसे ॥६२॥
म्हणे विप्रा ऐक वचन । तू होतासी कुशबेटाकारण । तेव्हा तुज म्या विलोकून । ऊर्ध्वदृष्टी पाहिले ॥६२॥
पाहिले परी अंबरांत । मज दृष्टी पडली सुरवरदैवते । त्यांणी कुसुमे घेऊनि हातांत । तुजवरी झोंकिली ॥६३॥
झोंकिली याचे कारण । तुज बोलाविले नामाभिधाने । येरी म्हणे माझेचि नाम । सत्यश्रवा म्हणताती ॥६४॥
नारद म्हणे असो कैसे । सत्यश्रवा नाम तुज वसे । म्हणोनि पुकारीत होते देव तैसे । भूतचेष्टा नसे बा ॥६५॥
तरी सत्यश्रवा तुझे नाम । कोठे आहे तुझे धाम । नाही ठाऊक आम्हा ग्राम । कोण आहे सांग पा ॥६६॥
असो इतुके त्यासी विचारुन । पुढे बोलला एक वचन । बाळालागी सदनी नेऊन । करी पाळण प्रीतीने ॥६७॥
ऐसे बोलूनि आणिक बोलले । की हे बाळक ब्रह्म ठेले । पिप्पलायन नारायण जन्मले । अवतार प्रगट जाहला ॥६८॥
तरी सकळ संशय सांडून । बाळ नेई सदनालागून । याचे करिता संगोपन । सकळ सिद्धी साधती ॥६९॥
ऐसे सुरवरांचे बोलणे । विप्रा म्या येथूनि ऐकिले काने । असत्य मानू नको जाणे । देव सर्वही बोलती ॥७०॥
सत्यश्रवा विचारी मानसी । स्वर्गात नम नाम काय माहितीसी । हाचि संशय धरुनि चित्तासी । क्षण एक तिष्ठतसे ॥७१॥
करुनि पाहे ऊर्ध्व दृष्टी । तो देखिली अपार देवथाटी । परी नारदकृपेची सर्व हातवटी । देव दृष्टी पडियेले ॥७२॥
मग नारदबोले तुकावी मान । म्हणे विप्रा बोलसी सत्यवचन । माझे दृष्टी सुरवरगण । येथोनिया दिसती पै ॥७३॥
तरी विप्रा ऐक सत्य वचन । येई माझ्या समागमेंकरुन । कुशवेष्टींतील बाळ उचलोन । मम करी ओपी का ॥७४॥
ऐसे बोल ऐकता । अवश्य म्हणे संवत्सरपिता । मग नेऊनि सत्यश्रव्याचे हाता । बाळकाकारणे ओपिले ॥७५॥
सत्यश्रव्याते नारदे ओपूनि बाळ । तेणे योगे मन सुढाळ । पोटी आनंद भरोनि सबळ । बाळ हृदयी कवळीतसे ॥७६॥
बाळ ओपूनि नारदमुनी । बोलता झाला तयालागुनी । सत्यश्रव्या बाळनामी । चरपट ऐसे पाचारी ॥७७॥
चरपटनामी बाळ गुणी । सुरवर बोलले आहेत वाणी । ती ऐकिली निजश्रवणी । तरी हेचि नाम ठेवी का ॥७८॥
अवश्य म्हणोनि सत्यश्रवा । येता झाला निकट आपुल्या गांवा । येरीकडे नारद देवा । स्वर्गी जाऊनि संचरला ॥७९॥
सांगता सकळ देवा वृत्तांत । स्थाना गेले दव समस्त । येरीकडे स्वसदनांत । सत्यश्रवा संचरला ॥८०॥
गृही कांता चंद्रानामी । अति लावण्य धार्मिक लक्ष्मी । पतिव्रता ती अपारनेमी । की ती अनसूया दूसरी ॥८१॥
तिचे निकट सत्यश्रवा । उभा राहोनि बोले बरवा । म्हणे कामिनी दर्भ मिळावा । गेलो होतो काननी ॥८२॥
तेथे अवचट लाभ झाला । सुत तूते दैंवे दिधला । तरी पालन करुनि नाम याला । चरपट ऐसे पाचारी ॥८३॥
तयाच्या योगेंकरुन । सुरवरांचे पाहिले चरण । मग मुळापासूनि सकळ कथन । कांतेपाशी वदला तो ॥८४॥
कांता ऐकूनि वर्तमान । तुकावीतसे आनंदे मान । म्हणे दर्भभावे सेविता विपिन । वंशलता सांपडली ॥८५॥
की खापर वेंचू जाता अवनी । तो सांपडला चिंतामणी । तेवी तुम्हा दैवेंकरुनी । बाळ लाभले महाराजा ॥८६॥
की भूत पूजावया मसणवटी । जाता लक्ष्मी भेटे वाटी । तेवी तुम्हा काननपुटी । बाळलाभ झाला असे ॥८७॥
की दगड उलथायाचे मिषे । दैवे लाभला चोख परीस । तेवी तुम्हा लाभ सुरस । बाळलाभ झाला असे ॥८८॥
की सहज मर्कट धरु जाता । गांठ पडली हनुमंता । तेवी तुम्हा दर्भभावार्था । बाळलाभ झाला असे ॥८९॥
ऐसे म्हणोनि चंद्रा नारी । बाळ हृदयी कवळी करी । परी अति स्नेहचित्तसमुद्री । आनंदलहरी उठवीत ॥९०॥
जैसा दरिद्री पिशुन वनांत । निजे परी मांदुस सांपडे त्यांत । मग आनंद तयाचे हृदयांत । कवण अर्थी वर्णिला ॥९१॥
तेवी वाढोनि आनंदलहरी । बाळा आलिंगी चंद्रा नारी । मग स्नान पान पयोधरी । करुनि पालखाते हालवीतसे ॥९२॥
चरपट ऐसे बोलूनि नाम । गीत गातसे साधूसम । ऐसे सलील दावूनि प्रेम । अपार दिवस लोटले ॥९३॥
सप्त वर्षेपर्यत । पालन केले कालस्थित । उपरी मौंजीबंधन त्यांत । अति गजरे केले असे ॥९४॥
मग करवूनि वेदाध्ययन । शास्त्रीविद्येत केले निपुण । मीमांसदि सकळ व्याकरण । न्यायशास्त्र पढविले ॥९५॥
यापरी कोणे एके दिवशी । गमन करिता देवऋषी । सहज येत पुनीतग्रामासी । स्मरण झाले नाथाचे ॥९६॥
मग आगंतुकाचा वेष धरुन । पाहे सत्यश्रव्याचा आश्रम । तो द्वादश वर्षाचा चरपट नाम । महातेजस्वी दिसतसे ॥९७॥
मग विप्रवेषे ते गृहभक्ती । सारुनि पाहिली चरपटमूर्ती । तो सुगम विद्येची दैदीप्यशक्ती । तया देही देखिली ॥९८॥
ब्रह्मरेतोदयप्राणी । म्हणोनि बंधुत्व नारदमुनी । त्या मोहाने सकळ करणी । चरपटाची देखिली ॥९९॥
परम तोष मानूनि चित्ती । जात बद्रिकाश्रमाप्रती । तो आत्रेय आणि मच्छिंद्रजती । निजदृष्टी देखिले ॥१००॥
मग भावेंकरुनि तये वेळा । उभयतांसी जाऊनि भेटला । त्याते पाहूनि लोट लोटल । चित्तसरिती प्रेमाचा ॥१॥
निकट बैसूनि तयांचे पंगती । परी एकाग्री मिळाल्या चतुर्थशक्ती । मच्छिंद्रनाथ अपर्णापती । दत्तात्रेय चतुर्थ तो ॥२॥
परी हे चौघेही एकाभ्यासी । दीक्षावंत पूर्ण संन्यासी । वैष्णवनामी भागवतदेशी । प्रतापार्क तयांचा ॥३॥
की निधी परीस चिंतामणी । की चौथा कौस्तुभ वैडूर्यखाणी । ऐसे चौघेही एकासनी । विराजले एकदा ते ॥४॥
वार्तालता अपरिमित । तो चरपटवार्ता विधिसुत । मुळापासूनि पूर्ण कथित । त्रिवर्गात सांगितली ॥५॥
वार्ता ऐकता आदिनाथ । श्रीदत्तात्रेय बोलत । की तुम्ही नवनारायणात । सनाथ करु इच्छिले ॥६॥
तो पिप्पलायन नारायण । अवतार मिरवला चरपटनाम । तया आता सनाथ करुन । कल्याणरुपी मिरवाल ॥७॥
ऐसे बोलता उमारमण । बोलता झाला अत्रिनंदन । की महाराजा पश्चात्तापाविण । हितप्राप्ती मिळेना ॥८॥
तरी चरपटाते पश्चात्तापे । मानला नाही जंववरी बापे । त्यावरी अनुग्रहलोपे । माझ्यावरी मिरवतसे ॥९॥
यावरी बोले नारदमुनी । हे अवधूता बोलसी वाणी । तरी चरपटाचे अंतःकरणी । पश्चात्ताप मिरवे तो ॥११०॥
परी तुम्ही जीवासम भावे । चरपटभागी मिरवा सदय । तो पश्चात्तापउदय । चरपटदेही करितो मी ॥११॥
ऐसे बोलूनि अवधूताप्रती । पाहिली शीघ्र लुप्तग्रामक्षिती । पवित्र होऊनि विद्यार्थी । सत्यश्रव्याते भेटला ॥१२॥
म्हणे महाराजा गुरुवर्या । मी विद्यार्थी विद्याकार्या । तरी मजवरी करुनि दया । विद्यारत्न ओपावे ॥१३॥
मग अवश्य म्हणोनि तो ब्राह्मण । अभ्यासविद्येकारणे । कुलंब ऐसे स्वदेहा नामाने । सत्यश्रव्या वदलासे ॥१४॥
कुलंब नामे नारदमुनी । आणि चरपट नामेंकरोनी । उभयता बैसूनि एकासनी । अभ्यास करिती सद्विद्या ॥१५॥
परी कोठेंही न लागे ठिकाण । तो अवसर आल दैवेंकरोन । तया ग्रामी एक यजमान । पाचारावया पातला ॥१६॥
तयाचे गृही प्रयोजन । करणे होते ओटीभरण । तो ग्रामजोशी म्हणोन । पाचारावया पातला ॥१७॥
पातला परी सत्याश्रवा । बैसला होता अर्चूनि देवा । मग चरपटा सांगोनि मनोभावा । नारदासह पाठविला ॥१८॥
चरपट जाऊनि तयाचे धार्मी । विधी उरकला मनोधर्मी । उपरी यजमान दक्षिणापाणी । येता झाला महाराजा ॥१९॥
नारदे पाहूनिया संधी । स्मरण झाले पूर्वविधी । चरपटमनी कलह नव्हता कधी । परी नारदे योजिला ॥१२०॥
बैसले होते कार्यालागुनी । तो नारद बोले चरपटासी वाणी । दक्षिणा न घेता तू गुणी । योगपुरुषा योगज्ञाना ॥२१॥
जरी तू दक्षिणा हाती घेसी । तरी योग्य न वाटे आम्हांसी । आपण उभयता अज्ञान विद्यार्थी । भागाभाग समजेना ॥२२॥
तरी उगलाचि चाल चरपटा उठोनि । सत्यश्रवा येईल तव दक्षिणा घेऊनि । चरपट म्हणे रिक्तहस्तेकरोनी । कैसे जावे सदनासी ॥२३॥
नारद म्हणे तू दक्षिणा घेसी । परी अमान्य होईल तव पित्यासी । येरु म्हणे कसरतेसी । करुनि दक्षिणा घेईन मी ॥२४॥
कसरत करुनि सवाई पाडे । द्रव्य ठेविता तातापुढे । मग तो काय बोलेल वाकुडे । भलेपणा दावील की ॥२५॥
तो ती दक्षिणा अति सान । नव्हती उभयतांच्या स्वरुपाप्रमाण । तेणेंकरुनि चरपट मने । खिन्न झाला धार्मिक तो ॥२६॥
ऐसे उभयांचे झाले भाषण । तो यजमान आला दक्षिणा घेऊनि । चरपटाहाती देत भिजवून । अल्प दक्षिणा पहातसे ॥२७॥
आधींच नारदे कळ लावूनी । ठेविली होती अंतःकरणी । त्यावरी लघु दक्षिणा पाहूनी । कोप अत्यंत पावला ॥२८॥
नारदे भाषणापूर्वीच बीज । पेरुनि ठेविले होते सहज । कोपतरु फळविराज । कलह उत्पन्न झाला पै ॥२९॥
मग बोलता झाला यजमानासी । म्हणे तुम्ही ओळखिले नाही आम्हांसी । कवण कार्य कवण याचकासी । द्यावे कैसे कळेना ॥१३०॥
यजमान म्हणे ऐक भटा । याचका पैका द्यावा मोठा । परी दाता असेल करंटा । मग याचके काय करणे ॥३१॥
येरी म्हणे सामर्थ्य असता । तरी प्रवर्तावे कार्यार्था । ऐसेपरी बोलता । उभयता कलह अपार वाढे ॥३२॥
नारद तेथोनि निघोनी । सत्यश्रवा विप्राजवळी येऊनी । म्हणे दुखविला यजमान गुणी । धडगत मज दिसेना ॥३३॥
असंतुष्ट द्विज नष्ट । ऐसे बोलती सर्व वरिष्ठ । तरी चरपटाने केले भ्रष्ट । यजमानकृत्य सर्वस्वी ॥३४॥
आपण याचक संतुष्टवृत्ती । सदा असावे गौरवयुक्ती । आर्जव केलिया कार्ये घडती । न घडे तेचि महाराजा ॥३५॥
ऐसे बोलता नारदमुनी । कोप चढला सत्यश्रव्या लागुनी । तत्काळ देवार्चन सोडोनी । यजमानगृही पातला ॥३६॥
तो यजमान आणि सुत । बोलबोली ऐकिली समस्त । तेंही पाहूनि साक्षवंत । अति कोप वाढला ॥३७॥
जैसा आधींच वैश्वानर । त्यावरी सिंचिले स्नेह अपार । की उन्मत्त झालिया पान मदिर । त्यावरी संचार भूताचा ॥३८॥
त्याची न्याये सत्यश्रवा । कोपानळी चढला बरवा । येतांचि चरपटमुखी रवा । करपुटाने काढीतसे ॥३९॥
ताडन होता मुखावरती । चरपटही पडला क्रोधाहुती । आधींच बोलता यजमानाप्रती । क्रोधोदके भिजलासे ॥१४०॥
त्यावरी चरपटनेत्री । क्रोधाचे पूर लोटती । मग सर्व त्यागूनि क्रोधे जल्पती । गांवाबाहेर निघाला ॥४१॥
गांवाबाहेर भगवतीदुर्ग । जाऊनि बैसला गुप्तमार्ग । पश्चात्तापे झाला योग । मनामाजी दाटेना ॥४२॥
येरीकडे नारदमुनी । अंतरसाक्षी सर्व जाणुनी । दिव्यभव्य विप्र प्राज्ञी । वेष द्वितीय नटलासे ॥४४॥
होऊनि दिव्य ब्राह्मण । दुर्गालयी आला दर्शना म्हणोन । भगवतीते नमस्कारुन । चरपटासमीप बैसला ॥४४॥
म्हणे कोण जी का हो येथ । बैसले आहा चिंतास्थित । येरु ऐकूनि सकळ वृत्तांत । तयापाशी निवेदी ॥४५॥
ऐकूनि चरपटाचे वचन । म्हणे पिसाट झाला ब्राह्मण । ऐशा क्रोधे पुत्रालागून । दुखविले वृद्धाने ॥४६॥
आपुले चरणी चरणसंपुट । पुत्रापायी येता नीट । मग पुत्रमर्यांदा रक्षूनि चोखट । माहात्म्य आपुले रक्षावे ॥४७॥
ऐशी चाल जगतांत । प्रसिद्धपणी आहे वर्तत । तरी मतिमंद तो वृद्ध निश्चित । बुद्धिभ्रष्ट म्हणावा ॥४८॥
तरी ऐशियाचा संग त्यूजून । तू सेवावे महाकानन । परतोनि त्याच्या वदना वदन । दावू नये पुत्राने ॥४९॥
ऐसे बोलता नारदमुनी । चरपटा क्रोध अधिक मनी । दाटला पश्चात्तापे करुनी । अधिकोत्तर नेटका ॥१५०॥
मग त्या विप्रालागी बोलत । म्हणे मम गृही जाऊन गुप्त । कुलंब नाम विप्र यथार्थ । पाचारुनि आणावा ॥५१॥
त्याते घेऊनि स्वसंगती । आम्ही जाऊ विदेशाप्रती । पाहूनि सबळ सदगुणमूर्ती । विद्या सकळ अभ्यासू ॥५२॥
अवश्य म्हणोनि तो ब्राह्मण । भगवती दुर्गाबाहेर येऊन । त्या स्वरुपा लोप करुन । कुलंववेष नटलासे ॥५३॥
पुन्हा त्यापाशी शीघ्र येऊन । केली चरपटालागी देखण । म्हणे पिसाट झाला तो ब्राह्मण । हिताहित कळेना ॥५४॥
तरी ऐसिया क्रोधापासी । आम्ही न राहू निश्चयेंसी । तरी आणिक गुरु पाहूनि महीसी । विद्येलागी अभ्यासू ॥५५॥
ऐसे बोलता कुलंब वचन । अधिकोत्तर चरपटमन । पश्चात्ताप दाटून । कुलंबचित्ती मिरवला ॥५६॥
म्हणे सख्या अन्य क्षेत्रासी । आपण राहूनि उभयतांसी । दोघे एकचि मार्गासी । वर्तणुकी राहूंया ॥५७॥
करु एकचित्ते आपणास । पडणार नाही दुःखलेश । गुरु संपादूनि निःशेष । विद्येलागी अभ्यासू ॥५८॥
ऐसे बोलता चरपटासी । अवश्य म्हणे विधिसुत त्यासी । तत्काळ सांडूनिया नगरासी । मुनिराज ऊठला ॥५९॥
मग चरपट आणि नारदमुनी । उभयता चालिले मार्ग लक्षूनी । पांच कोश लंधिता अवनी । नारद बोले तयाते ॥१६०॥
म्हणे सखया ऐक वचन । आपण पाहू बद्रिकाश्रम । श्रीबद्रिकेदारा नमून । काशीक्षेत्री मग जाऊ ॥६२॥
तये क्षेत्री विद्यावंत । विप्र आहेत अपरिमित । कोणी आवडेल जो चित्तांत । विद्या त्यायाशी अभ्यासू ॥६२॥
ऐसे बोलता कुलंब चरपटाप्रत । अवश्य म्हणे विप्रपुत्र । मार्ग धरुनि बद्रिकाश्रमाते । पाहावया चालिले ॥६३॥
मार्गी करुनि भिक्षाटन । पाहते झाले बद्रिकाश्रम । केदारेश्वर देवालयांत जाऊन । बद्रिकेदार नमियेला ॥६४॥
नमिता उभये श्रीकेदार समर्थ । तो प्रगट झाले मच्छिंद्रदत्त । ते पाहूनि विधिसुत । तयांपासी पातले ॥६५॥
दत्तचरणी ठेवूनि माथा । आणिक नमी मच्छिंद्रनाथा । ते पाहूनि चरपटी तत्त्वता । तोही वंदी उभयतांसी ॥६६॥
चरपटे उभयता करुनि नमन । पुसतसे तो कुलंबाकारण । म्हणे महाराजा हे कोण । उभयता असती पै ॥६७॥
नारद म्हणे ओळखी नयनी । अत्रिसुत हा दत्तात्रेय मुनी । आणि मच्छिंद्र जती ऐकसी कानी । तोचि असे का ब्राह्मणा ॥६८॥
यानंतर मी देवऋषी । नारद म्हणती या देहासी । तव कार्यार्थ कुलंबवेषी । मानवदेही नटलो मी ॥६९॥
ऐसे ऐकता चरपटवचन । कुलंबचरणी माथा ठेवून । म्हणे महाराजा स्वरुप दावून । सनाथ करी मज आता ॥१७०॥
नारद म्हणे ऐक वचन । आम्ही स्वरुप दावू त्रिवर्ग जाण । परी बा गुरुप्रसादाविण । न देखवे गा तुजलागी ॥७१॥
तरी गुरुप्रसादमंत्र कानी । रिघावा होतांचि ध्यानी । मग आम्हीच काय दिसती त्रिभुवनी । ब्रह्मस्वरुप होशील तू ॥७२॥
यावरी बोले चरपटनाथ । कोणता पाहू गुरु येथ । तुम्हांपक्षा प्रतिष्ठावंत । भुवनत्रयी असेना ॥७३॥
तरी मज अनुग्रह द्यावा येथे । करावे स्वरुपी सनाथ माते । नारद म्हणे दत्तात्रेयाते । कारण आपुले संपादा ॥७४॥
ऐसे बोलता नारदमुनी । श्रीदत्तात्रेय कृपा करुनी । ठेविता झाला वरदपाणी । चरपटमौळी तेधवा ॥७५॥
संकल्पित स्थित तनु मन । कायावाचा जीवित्वप्राण । चित्त बुद्धि अंतःकरण । घेतले गोवूनि संकल्पी ॥७६॥
मग वरदहस्त ठेवूनि मौळी । कर्णी ओपिली मंत्रावळी । ओपिताचि अज्ञानकाजळी । फिटूनि गेली तात्काळ ॥७७॥
ब्रह्मदर्शन खुणाव्यक्त । होतांचि देखिले सत्तत्त्व तेथ । लखलखीत तेज अदभुत । मित्रापरी भासले ॥७८॥
की औदुंबरींचा ठाव सांडून । मिरवती पृथ्वीवरुन । तेवी विधिपुत्र वसुनंदन । तेजेंकरुनि गहिवरले ॥७९॥
ते चरपटे पाहूनि तेजोसविता । त्रिवर्गा चरणी ठेविला माथा । तो अवसर पाहूनि तत्त्वता । उमाकांत प्रगटला ॥१८०॥
प्रगट होता अपर्णापती । चरपटा सांगे मच्छिंद्रजती । दशकर नमींका कृपामूर्ती । भेटावया आलासे ॥८१॥
ऐसे ऐकता चरपटनाथ । शिवा नमीतसे आनंदभरित । मग दशकर कवळूनि हृदयांत । मुखालागी कुरवाळी ॥८२॥
कुरवाळूनि म्हणे अत्रिसुता । विद्या सांगावी चरपटनाथा । नवांच्या गणी करुनि सरता । नाथपंथी मिरवी का ॥८३॥
अवश्य म्हणोनि अत्रिसुत । चरपटासी विद्या अभ्यासीत । सकळ शास्त्री झाला ज्ञात । उपरी तपा बैसविला ॥८४॥
मग नागपात्री अश्वत्थी जाऊन । द्वादश वर्षे वीरसाधन । नऊ कोटी सात लक्ष रत्न । शाबरी कवित्व पै केले ॥८५॥
यापरी मंत्रविद्या करुन । मेळविले सुरवर मंडण । स्वर्गदेवता तोषवून । विद्यावरु घेतला ॥८६॥
मग श्रीगुरु अत्रिसुत । सेविता झाला गिरनारपर्वत । येरीकडे चरपटनाथ । तीर्थावळी चालिला ॥८७॥
श्रीरामेश्वर गोकर्ण महाबळेश्वर । जगन्नाथ हरिहरेश्वर । काशी मनकर्णिका विश्वेश्वर । तीर्थे सेवीत चालिला ॥८८॥
तीर्थे करिता अपरिमित । सच्छिष्य नव झाले त्यांत । ते नवशिष्य प्रख्यातवंत । सिद्धकळा जाणती ॥८९॥
राघवसिद्ध बाळसिद्ध । गोकाटसिद्ध जाबुसिद्ध । नैमित्यिक सारेंद्वक हुक्ष प्रसिद्ध । द्वारभैरव रणसिद्ध तो ॥१९०॥
ऐसे चरपटाचे नवसिद्ध वर्ण । शाबरी विद्येंत असती पूर्ण । चौर्‍यायशी सिद्ध नवांपासून । उदयवंत पावले ॥९१॥
जोगी शारंगी निजानंद । नैननिरंजन यदु प्रसिद्ध । गैवनक्षुद्र कास्त सिद्ध । रेवणनाथाचे असती पै ॥९२॥
उरेश सुरेश धुरेश कुहर । केशमर्दन सुद्धकपूर । भटेंद्र आणि कटभ्रवा साबर । हे नवसिद्ध भर्तरीनाथाचे ॥९३॥
दक्षेंद्र आणि अनिर्वा अपरोक्ष । कामुकार्णव सहनसिद्ध प्रसिद्ध । दक्षलायन देवसिद्ध । पाक्षेंद्र साक्ष मच्छिंद्राचे सिद्ध हे ॥९४॥
निर्णयार्णव हरदंतान । भोमान हुक्षे कृष्णपलायन । हेमा क्षेत्रांत रत्नागर नाम । गोरक्षाचे हे असती ॥९५॥
विनयभास्कर दत्तघात । पवनभार्गव सुक्षार्णव यथार्थ । कविटशवी वधम प्रोक्षित । नव जालिंदराचे हे असती ॥९६॥
शारुक वालुक शरभ सहन । प्रोक्षितशैर्म कोकिल नाम । कोस्मितवाच संपति नवही पूर्ण । कान्हिपाचे हे असती ॥९७॥
यापरी चौरंगीचे सहा सिद्ध । लोम भ्रातरक चिरकालवृन्द । नारायण काळिका साव्रजी प्रसिद्ध । चौरंगीचे असती पै ॥९८॥
मीननाथ अडबंगीनाथ । यांचे सहा सिद्ध सिद्धिवंत । सुलक्षा लुक्ष मोक्षार्णव समर्थ । द्वार भद्राक्ष सहावा ॥९९॥
एकूण चौर्‍यायशी सिद्धांचा झाडा पूर्ण । ग्रंथी वदला धुंडीनंदन । मालू नरकिमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । अष्टत्रिंशततिमोऽध्याय गोड हा ॥२०१॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु ॥
अध्याय ३८॥ ओंव्या २०१॥
॥नवनाथभक्तिसार अष्टत्रिंशतितमोऽध्याय समाप्त ॥