19.
🕉
अध्याय १९ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय एकोणिसावा - फलश्रुति 👉 मोक्षप्राप्ती होईल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगदगुरुराजा । सर्वज्ञ विजयभोजा । भवाब्धी भवसरिते काजा । साधका नौका अससी तू ॥१॥
हे पूर्णब्रह्मानंदकंदा । पुढे बोलवी भक्ती अतिमोदा । तुझी लीला अगाधा । भक्तिसारग्रंथाते ॥२॥
मागिले अध्यायी वदविले गहन । गोपीचंदाचे उदार कथन । बद्रिकाश्रमी तप करुन । तीर्थाटनी निघाला ॥३॥
याउपरी ऐकिजे श्रोती । सिंहावलोकनी विश्रांती । गोरक्ष कानिफाचे युक्ती । स्त्रीराज्यांत जातसे ॥४॥
मार्गी चालता मुक्कामोमुक्काम । सदा श्रीगुरुचे आठवी नाम । ग्रामांत करुनि भिक्षाटन । पुढे मार्ग क्रमीतसे ॥५॥
ऐसिया स्थिती गौडबंगाल । सांडूनि सांडिला बंगालकौल । पुढे जात स्त्रीराज्यांत वहिला । सीमेपर्यंत पातला ॥६॥
परी विचारी स्वमनांत । श्रीगुरुराज आहेत तेथ । राज्यवैभव बहु सामर्थ्य । संपत्तीचे मिरवतसे ॥७॥
ऐसे वैभवमानी सुखप्रकरणी । माते ओळखील कैसा कोणी । श्रीमंतापुढे हीनदीन । मान्यत्वाते मिरवेना ॥८॥
जेवी अर्कापुढे खद्योत । हीन दीन अति दिसत । तेवी मज कंगालवंताते । कोण तेथे ओळखतील ॥९॥
मेरुपुढे मशकस्थिती । कोणे वर्णावी कवण अर्थी । की पुढे बैसल्या वाचस्पती । मैंद वल्गना मिरवीना ॥१०॥
की हिरातेजपडिपाडा । गार ठेवूनि पुढा । परीसपालटा देता दगडा । योग्यायोग्य साजेना ॥११॥
सुवर्ण मिरवे राशी सोळा । तेथे दगडाचा पाड केतुला । तेवी माते संपत्ती मिरवला । ओळखील कैसा तो ॥१२॥
असो याउपरी दुसरे अर्थी । मम नाम कळता मच्छिंद्राप्रती । परम द्वाड लागेल चित्ती । सुखसंपत्ती भोगिता ॥१३॥
जैसे जेविता षड्रस अन्न । तै कडुवट सेवी कोण । तेवी मच्छिंद्र संपत्तीचे टाकून । जाईल कैसा वैरागी ॥१४॥
यापरी आणि अर्था । मम नाम श्रीगुरुलागी कळता । नेणो कल्पना वरुन चित्ता । वर्तेल घाता माझिया ॥१५॥
मग तयाच्या सवे विद्यारळी । करावी आपण बांधूनि कळी । हे तो गोड येणे काळी । मजप्रती भासेना ॥१६॥
ज्या स्वामीचे वंदितो चरण । तयासी विद्येची रळी खेळेन । हे योग्य माते नव्हे जाण । अपकीर्ति ब्रह्मांडभरी ॥१७॥
ऐसे तर्कवितर्क करिता । श्रीगोरक्ष मार्गी रमता । तो वेश्याकटक देखिले तत्त्वता । स्त्रीराज्यांत जाती त्या ॥१८॥
तो सकळ वेश्यांची मुख्य कामिनी । गुणभरिता कलिंगानाम्नी । तिचे स्वरुप वर्णिता वाणी । रतिपति आतळेना ॥१९॥
जिचे पाहता मुखकमळ । शशितेजाहूनि अति निर्मळ । परम लज्जित चपळा केवळ । होऊनि ढगी रिघताती ॥२०॥
जिचा नेत्रकटाक्षबाण । तपस्व्यांचे वेधीत मन । मग विषये लंपट अपार जाण । कवण अर्थी वर्णावे ॥२१॥
ऐसियेपरी सुलक्षण दारा । चातुर्यकलिका गुणगंभीरा । जिचे नाम साजोतरा । की हिरा गारा मिरवती ॥२२॥
जिचे सुस्वर विपुल गायन । ऐकता खालती गंधर्व करिती मान । अप्सरा परम लज्जित होऊन । सेवा इच्छिती जियेची ॥२३॥
ऐशापरी ती कलिंगदारा । जात स्त्रीदेशांत अवसरा । तै अवचित तीते गोरक्ष उदारा । देखता झाला निजदृष्टी ॥२४॥
मग तो जवळा योगद्रुम । जाऊनि पुसे तियेचे नाम । येरी म्हणे कलिंगा उत्तम । नाम असे या देहा ॥२५॥
येरु म्हणे कवणार्थी । जाता कोणत्या ग्रामाप्रती । कलिंगा म्हणे स्त्रीदेशाप्रती । जाणे आहे आमुते ॥२६॥
राव मैनाकिनी पद्मिनी । सकळ स्त्रिया देशस्वामिनी । तियेते नृत्यकळा दावूनी । वश्य करणे आहे जी ॥२७॥
ती राजपद्मिनी वश्य होता । अपार देईल आमुते वित्ता । यापरी कामना योजूनि चित्ता । गमन करितो आम्ही की ॥२८॥
ऐसा वृत्तांत ऐकूनि युवती । हृदयी विचारी योगपती । की इचीच शुद्ध धरुनि संगती । प्रविष्ट व्हावे त्या स्थानी ॥२९॥
मग सहजस्थितीने गमना । आव्हानूनि दृष्टी राजसदना । गुप्तवेषे श्रीगुरुकामना । अवगमूनि घ्यावी तो ॥३०॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । बोलता झाला तिये युवती । म्हणे मी येतो तुमच्या संगती । न्याल तरी की कृपेने ॥३१॥
येरी म्हणे नरेंद्रोत्तमा । येऊ पाहसी संगती आम्हा । तरी कुशळपणी काय तुम्हा । भोंवरिली विद्या जे ॥३२॥
येरु म्हणे करुनि गायन । तुम्हांसवे चातुर्य मानून । आणि मृदंगवाद्य वाजवीत । कुशळपणे नेटका ॥३३॥
येरी म्हणे गाणे वाजविणे । येतसे चातुर्यवाणे । तरी प्रथमारंभी आम्हा दाविणे । कैसे रीती कुशळत्व ॥३४॥
येरु म्हणे जी काय उशीर । आतांचि पहावा चमत्कार । हातकंकणा आदर्शव्यवहार । कामया पाहिजे दृष्टीते ॥३५॥
की स्पर्शता शुद्ध अमरपण । होय न होय केलिया पान । की स्पर्शिल्या परिसोन । न होय भ्रांती मिरवेल काय ॥३६॥
तरी आता या ठायी । मम विद्येची परीक्षा घ्यावी । ऐसे ऐकतांचि कलिंगा मही । सदनाहूनि उतरली ॥३७॥
महींतळी घालूनि आसन । सारंगी देत आणून । म्हणे नवरसे कुशळत्वपण । कळा दावी कोणती ॥३८॥
ऐसी ऐकून तियेची गोष्टी । करी कवळूनि भस्मचिमुटी । गंधर्वप्रयोग होटी । जल्पूनि भाळी चर्चीतसे ॥३९॥
चर्चूनि दाही दिशा प्रेरीतसे । आणि चतुर्थवाद्याते स्पर्शीतसे । ऐसे झालिया हुंकार देतसे । गावे वाजवावे म्हणूनिया ॥४१॥
तरी कामनी तरु पाषाण । जल्पती गंधर्वासारखे गायन । तंतवितंत सुस्वरी वादन । वाजवी वाद्य चतुर्थ हो ॥४१॥
आपुले आपण वाद्य वाजवीती । पाषाण तरु गायन करिती । हे पाहूनि कलिंगा युवती । आश्चर्य करी मानसी ॥४२॥
स्वमुखी ओपूनि मध्यमांगुळी ती । विस्मय करी आपुल्या पोटी । चित्ती म्हणे हा नरधूर्जटी । ईश्वरतुल्य भासतसे ॥४४॥
जो पाषाणतरुहाती गायन । करवीत गंधर्वा सरी आपण । तयालागी स्वता गायन । अशक्य काय करावया ॥४४॥
जो पाषाणी पिवळेपण । करु जाणे लोहाचे सुवर्ण । तयालागी परिसमणी । करावया अशक्य म्हणावे की ॥४५॥
जेणे बुरट गौतमीकांसेखाली । सर्व पदार्थी मही उद्धरिली । त्याते कामधेनु निर्माया भली । परम अशक्यता न बोलावी ॥४६॥
की कोणत्याही वृक्षाखाली । कामना पुरवी सकळी । ते कल्पतरुमेळी । आनायासे शोभतसे ॥४७॥
तन्न्याये वृक्षपाषाणी । आणिली ज्याने गंधर्वमांडणी । तो स्वतः सिद्ध कुशलपणी । गाणार नाही का बोलावे ॥४८॥
तरी आता असो कैसे । आपणचि रहावे याचे संगतीस । ऐसा विचार करुनि स्वचित्तास । बोलती झाली विव्हळा ॥४९॥
म्हणे महाराजा सदगुणाकरिता । मी दीन किंकर अनाथा । ऐसा काम उदेला चित्ता । तरी सिद्धार्थ आव्हानी ॥५०॥
अगाध वर्णनाची सविताराशी । दैवे उदेली मम तमगुणासी । तरी संज्ञा जे बोलिलासी । तोंचि सिद्ध आव्हानी ॥५१॥
तरी महाराजा विद्यार्णवा । जगी मिरवसी कोणत्या भावा । ऐसे पुसता गोरक्ष जीवा । परम कल्पना योजीतसे ॥५२॥
चित्ती म्हणे नामाभिधान । प्रविष्ट न करावे इजकारण । गुप्त ठेविल्यास कार्य साधन । घडूनि येईल पुढारा ॥५३॥
ऐसा विचार करुनी । म्हणे ऐके शुभाननी । पूर्वंडा मम देहालागुनी । जगामाजी मिरवितसे ॥५४॥
येरी म्हणे पूर्वडराया । अर्थकामना कोण हृदया । असेल तैसी वदूनिया । सुखालागी हेलावे ॥५५॥
येरु म्हणे वो शुभाननी । विषयघनाची बोलती कडसणी । परी कांही कामना नसे मनी । अज्ञान असे या अर्थी ॥५६॥
एक वेळ उदरापुरती । समया देई का आहुती । याविरहित अर्थ चित्ती । इच्छा नसे कांहीच ॥५७॥
येरी ऐकोनि ऐसे वचन । अवश्य करी प्रेमे भाषण । म्हणे महाराजा नरेंद्रा पूर्ण । अर्थ पुरेल हा तुमचा ॥५८॥
परी एक आहे मम बोलणे । स्त्रीराज्यांत आपण जाणे । तेथे पुरुषाचे आगमन । नाही त्या देशांत ॥५९॥
येरु म्हणे कवण अर्थी । आगमन नसे तया देशाप्रती । येरी म्हणे मरुतसुती । भुभुःकारे स्त्रिया होती ॥६०॥
उर्ध्वरेती वायुनंदन । रेत पडे भुभुःकारवचने । गरोदर होती तेणेंकरुन । सकळ स्त्रिया त्या देशी ॥६२॥
त्याची भुभुःकारे करुन । पुरुषगर्भात होय पतन । तेणेंकरुन तयांची मरण । होतसे जाण महाराजा ॥६२॥
तरी तुझे जाणे उदेले चित्ती । परी तूते होईल कैसी गती । या संशयाची भ्रांती । मनी घोटाळे माझिया ॥६३॥
येरु म्हणे ऐक युवती । काय करील आम्हा मारुती । प्रळयकाळींची मूध्नी हरती । लोळवीन महीते ॥६४॥
अगे तीव्रतपाचा तपोजेठी । जेणे सविता गिळोनि ठेविला पोटी । तेथे दीपाची हळहळ मोठी । मानील काय तो पुरुष ॥६५॥
सकळ मही जो माथा वाहे । त्याते पर्वताचे भय काय । अब्धी गिळिता शरण रिघावे । काय वेगे थिल्लारा ॥६६॥
तरी आता शुभाननी । हा संशय तू न आणी मनी । ऐसे गोरक्ष तीते बोलोनी । ते स्थानाहोनि उठला ॥६७॥
मग ती कलिंगा बैसवूनि रथी । आपण झाले पुढे सारथी । दोन्ही बाग्दोरे धरुनि हाती । धुरा वेष्टूनिया बैसलासे ॥६८॥
परी प्रथमारंभी तो धूर्जटी । करी कवळूनि भस्मचिमुटी । वज्रास्त्र मंत्रहोटी । अपारशक्ती जल्पला ॥६९॥
तया मागे स्पर्शमंत्रा । जल्पोनिया निजवक्त्रा । तेही मिरवे सबळ अस्त्रा । महीलागी महाराजा ॥७०॥
यावरी तिसरे मोहनास्त्र । विराजले अति पवित्र । उपरी चवथे नागास्त्र । सीमेवरी ते प्रेरिले ॥७१॥
ऐसे चतुर्थास्त्र प्रेरुन । चालता झाला गोरक्ष त्वरेने । सीमा उल्लंघूनि एक योजन । स्त्रीदेशांत मिसळला ॥७२॥
चिनापट्टण उत्तम ग्राम । तेथे झालासे मुक्काम । तंव लोटूनि गेला अवघा दिन । मही निशा दाटली ॥७३॥
परी दिनासमान रात्री । चंद्रतेजे मिरवली होती । सकळी भोजने सारुनि निगुती । पहुडली शयनी आपुल्याला ॥७४॥
निशा लोटली एक प्रहर । तो रात्री निवळली महीवर । सकळ लोपूनि अंधकार । दिशा उजेडे उजळली ॥७५॥
ते दिनींची म्हणू नये रात्री । की उदया आली माया भगवती । चंद्रपोत घेऊनि हाती । सहजमती क्रीडतसे ॥७६॥
की ते रात्र नव्हे जडितपदक । हेमतगटी अवनी देख । त्यावरी नक्षत्रे अन्य माणिक । मध्ये हिराबिंदु शोभे जैसा ॥७७॥
की ते रात्र नव्हे भद्रकाळी । शृंगारनक्षत्रे मुक्तमाळी । चंद्रबिजवरा लेवूनि माळी । महीलागी क्रीडातसे ॥७८॥
ऐसियेपरी सुलक्षण राती । उजेड दावी महीवरती । तो येरीकडे गमन मारुती । सेतूहूनि करीतसे ॥७९॥
मार्गी जाता सहजस्थिती । येवोनि पोंचला सीमेवरती । तो वज्रास्त्र हृदयाप्रती । येवोनिया आदळले ॥८०॥
परी वज्रशरीरी मारुती । वज्रप्रहारे पडला क्षिती । मूर्च्छा दाटोनि हृदयाप्रती । विगतगति पडलासे ॥८१॥
यावरी स्पर्श करी झगटी । लिप्त केला महीपाठी । त्यावरी मोहनास्त्र हृदयपुटी । जाऊनिया संचरले ॥८२॥
त्यावरी नागास्त्रनागपती । सहस्त्रफणी प्रत्यक्षमूर्ती । उदय पावता पदहस्ती । गुंडाळूनिया बैसला ॥८३॥
चतुर्थास्त्राचे पडता वेष्टन । मग कासावीस होतसे वायुनंदन । अति तळमळे उडायाकारण । परी तेजास्त्र उठो नेदी ॥८४॥
घडोघडी मूर्च्छा येता । नेत्र भोवंडी वांती देता । त्यावरी विखार वेष्टिता । तेणे होत कासाविसी ॥८५॥
मोहनास्त्राचा अति प्रसर । मोहूनि घेतले सकळ शरीर । मी कोण कोणत्या कार्यावर । आलो हेंही कळेना ॥८६॥
ऐसा निचेष्टित महीवरती । पडला असे मारुती । एक प्रहर लोटल्यावरती । प्राण निघू पाहतसे ॥८७॥
नेत्र झाले श्वेतवर्णी । मुखी लोटले आरक्त पाणी । ते लोटले सकळ अवनी । भिजूनि लोट लोटतसे ॥८८॥
ऐसा समय तया होता । मग विचार करी आपुल्या चित्ता । ऐसिया संकटी प्राण आता । वांचत नाही सहसाही ॥८९॥
तरी माझा काळ आला । आता स्मरावे श्रीरामाला । ऐसा विचार करुनि स्वचित्ताला । आठविले श्रीरामाते ॥९०॥
हे दयार्णव कुळभूषणा । सीतापते रघुनंदना । दशग्रीवांतका भक्तदुःखमोचना । धांव पाव वेगेंसी ॥९१॥
हे करुणानिधे ताटिकांतका । मुनिमनोरंजना रघुकुळटिळका । अयोध्याधीशा प्रतापार्का । धांव पाव वेगेंसी ॥९२॥
हे शिवमानसरंजना । चापधारका तापहरणा । शरयूतीरविहारा आनंदसदना । धांव पाव वेगेंसी ॥९३॥
हे श्रीराम श्यामतनुधारका । एकवचनी व्रतदायका । एकपत्नीबाणनायका । धांव पाव वेगेंसी ॥९४॥
हे पंकजनेत्रा कोमलगात्रा । बिभीषणाप्रिया कोमलपात्रा । परमप्रिय कपिकुळगोत्रा । धांव पाव वेगेंसी ॥९५॥
हे किष्किंधाधिपवालिनिर्दलना । भक्तप्रियकरा भयमोंचना । विदेहजामाता जगपाळणा । धांव पाव वेगेंसी ॥९६॥
हे विश्वामित्रमखसिद्धिकारका । खरदूषणादिदैत्यांतका । जलधिजलपाषाणतारका । धांव पाव वेगेंसी ॥९७॥
हे अहिमहि दानवहारिता । शतमुखखंडी वैदेहीरता । मंगळधारणा कुशळवंता । धांव पाव वेगेंसी ॥९८॥
हे अर्णवविहारा मारीचदमना । जटायुप्रिया मोक्षगहना । शिवचापभंगा मंगळधामा । धांव पाव वेगेंसी ॥९९॥
हे दयार्णव राम करुणाकरु । मित्रकुळध्वज कीर्तिधारु । ऐसे असूनि संकटपारु । सुखशयनी निजला अससी ॥१००॥
तरी आता धांव वेगी । तव दूत या संकटप्रसंगी । मुक्त होऊ दे महीलागी । शरणागत तू म्हणावितोसी ॥१॥
ऐशी स्तुती वागुत्तर । करीत अति वायुकुमर । ते वाग्बाण श्रवणद्वार । रिघते झाले रामाचे ॥२॥
जाणूनि परम संकटमात । धांवोनि आला श्रीरघुनाथ । मारुतीचे संकट पाहूनि अत्यंत । परम चित्ती कळवळला ॥३॥
की एकांत पाडसावांचूनि हरिणी । हिंडे सैरावैरा रानी । तन्न्याये मोक्षदानी । हृदयामाजी कळवळला ॥४॥
जैसी वत्सालागी गाय । काननी हंबरडा । फोडी मोहे । त्याचिप्रमाणे रघुराय । हृदयामाजी कळवळला ॥५॥
जळवेगळा पडता मीन । अति तळमळोनि सोडी प्राण । तन्न्याये रघुनंदन । हृदयामाजी कळवळला ॥६॥
किंवा बाळ मातेचे चुकार होता । आरंबळती ती उभयता । तन्न्याये भक्त निःशक्त होता । हृदयामाजी कळवळला ॥७॥
मग मनोवेगाते मागे सारुन । प्रत्यक्ष आला लगबगे । धांवून । तो विकळ होऊनि भक्तजन । अहा अहा म्हणतसे ॥८॥
मग तापनिवारण चाप करी । शर संजून बाप कैवारी । पाकशासनास्त्र अवधारी । वज्रास्त्र निवटावया ॥९॥
प्रेरितांचि वातास्त्र । प्रगट झाला सहस्त्रनेत्र । वज्रास्त्र कवळूनि पवित्र । जाता झाला अमरपुरी ॥११०॥
यावरी विभक्तास्त्र जल्पून । स्पर्शास्त्र केले निवारण । यावरी फणी सहस्त्रनयन्ज । हस्तपदी गुंडाळला ॥११॥
तयासाठी क्षीराब्धिवासी । लक्ष्मीनारायण वेगेंसी । तै प्रत्यक्षस्वरुपे उरगेंसी । पाहता वैनतेय झालासे ॥१२॥
नमूनि म्हणे अहा अनंता । तू प्रिय असती माझे चित्ता । याचि नीती वायुसुता । संबोखीत आहेसी ॥१३॥
तरी आता मम सखय । मुक्त करी अंजनीहृदया । ऐसे ऐकूनि आराधिया । मोहाब्धि उचंबळला ॥१४॥
मग स्वदेहपुच्छ काढून । मुक्त केले हस्तचरण । काढूनि घेतले अस्त्रमोहन । प्रत्यक्ष विष्णु होऊनिया ॥१५॥
असो नागस्त्री उरगपती । प्रेमे नमूनि अब्धिजापती । जाता झाला स्वस्थानाप्रती । मही धारण करावया ॥१६॥
येरीकडे अंजनीनंदन । सावध होऊनि बैसला जाण । हृदयी आठवूनि रामगुण । स्वस्थ झाला तेघवा ॥१७॥
दृष्टी करिता चहूंकडे । तो रामस्वामी देखिला पुढे । आनंदोनी मग प्रेमे उडे । चरणकमळ नमावया ॥१८॥
वंदूनि श्रीरामाचे चरण । म्हणे महाराजा वांचविला प्राण । वेधले अस्त्र अति दुर्गम । देखिले नाही कधी हो ॥१९॥
अस्त्र नव्हे हे परम काळ । महाप्रळयींचे उतरले सबळ । आजि माझा अंतकाळ । ओढावला होता महाराजा ॥१२०॥
परी तू माझी माय सघन । लगबगीने आलीस धांवून । म्हणूनि वांचला माझा प्राण । प्रळयास्त्रामाझारी ॥२१॥
तरी तुझिया उपकारा । उत्तीर्णता न होय मज पामरा । ऐसे वदोनि वागूत्तरा । चरणांवरी लोळतसे ॥२२॥
अति कनवाळू सीतापती । सप्रेम हृदयी धरिला मारुती । म्हणे तुजसाठी बा या क्षिती । तीन वेळा आलो मी ॥२३॥
तेव्हा चतुर्थ अस्त्रबंधन । मुक्त झाले तुजकारण । परी असो तव शत्रु कोण । वेगे वद मम वत्सा ॥२४॥
येरु म्हणे महाराजा । अकल्पित लाभ संकट चोजा । शत्रु येथे कवण माझा । प्राप्त झाला असे की ॥२५॥
तरी आता प्रस्तुतकाळी । क्षत्रिय नसे कोणी बळी । परी नाथपंथी अस्त्रफळी । मिरवीतसे महाराजा ॥२६॥
तरी महाराजा नवांतील एक । आला असेल प्रतापदायक । तयाचा प्रताप जो अर्क । असे अजिंक्य सर्वांसी ॥२७॥
ऐसे ऐकूनि मारुतीवचन । म्हणे राम नाथपंथी भक्त जाण । तयांसी रळी हे वायुनंदन । करु नये सहसाही ॥२८॥
ते भक्त माझे आवडीचे असती । तयांसी रळी न करी मारुती । आपण आपुल्या विक्षेपवृत्ती । वाढवू नये सर्वज्ञा ॥२९॥
ऐसी नीति रघुवीर । अंजनीसुता बोलोनि उत्तर । हृदयांत पाहे जनकजावर । नाथ कोणता नवांतुनी ॥१३०॥
तो सहज दृष्टी अंतरी करिता । चित्त गुंतले गोरखसुता । मग मारुतीसी म्हणे वो प्रतापवंता । गोरक्षनाथ असे हा ॥३१॥
असे जो हरिनारायण । तयाचा अवतार गोरक्ष जाण । या उपरी बले मारुति वचन । चला जाऊ दर्शना तयाच्या ॥३२॥
या सीमेपासूनि एक योजन । तेणे रचूनि हे संधान । प्रतापी आहे गौरनंदन । स्त्रीराज्यांत जाते झाले ॥३३॥
तया नाथाची घेता भेटी । एक अर्थ आहे आमुचे पोटी । तो साधूनि घेईन त्यांत शेवटी । तरी कृपाजेठी चलावे ॥३४॥
राम म्हणे वो अर्थ कोण । तो माते करी निवेदन । मग सकळ कथा अंजनीनंदन । मच्छिंद्राची बदलासे ॥३५॥
मैनाकिनीचे तपोवचन । मच्छिंद्र पाठविला म्हणोन । तरी गोरक्ष आता जाऊन । येईल घेऊन मच्छिंद्रा ॥३६॥
तरी त्यासी अमृतवाणी । बोलूनि गोंवावा दृढचरणी । मग तो गोरक्ष मच्छिंद्र लागूनि । नेणार नाही कदाही ॥३७॥
ऐसा विचार सुचवी रामाते । मग बोलता झाला सीतानाथ । म्हणे बा तुझा पुरवावया अर्थ । चाल गोरक्षा भेटावया ॥३८॥
युक्तीप्रयुक्ती बोलूनि वचन । परमादरे तोषवून । इतुका अर्थ घेऊ मागून । तुजसाठी कपींद्रा ॥३९॥
ऐसे वदूनि रघुनाथ । मग चालते झाले उभयता । मध्यरात्रीचा समय होता । चिनापट्टम ग्रामा पोंचले ॥१४०॥
तंव त्या ग्रामी सुखशयनी । पहुडले होते सुखपणी । स्वस्वरुपी अंतःकरणी । हेलावतसे ब्रह्मांड ॥४१॥
येरीकडे रघुनाथ । आणिक द्वितीय अंजनीसुत । ग्रामानिकट येता त्वरित । स्वरुपाते पालटती ॥४२॥
शुद्ध करुनि याचकपण । भावे आले उत्तम ब्राह्मण । नमन करिता गौरनंदन । तया ठायी पालटले ॥४४॥
तंव तो साधक गोरक्षनाथ । बैसला होता निवांत । बाचे अंशघन सदगुरुनाथ । प्रेमच्छंदे डुल्लतसे ॥४४॥
जैसा जळामाजी मीन । तळपत आहे स्वच्छंदे करुन । तन्न्याये गोरक्षनंदन । श्रीगुरुभजनी डोलतसे ॥४५॥
तो येरीकडे उभयता । प्रत्यक्ष जाऊनि तेथ । आदेश म्हणूनि वंदिला नाथ । निकट जाऊनि बैसले ॥४६॥
बोलती बैसतांचि वचन । आम्ही षड्रशास्त्री ब्राह्मण । तुम्ही नाथ परिपूर्ण । महीवरी असता ॥४७॥
योगियांमाजी शिरोमणी । जितेंद्रिय सदा दमनी । विरक्तांत पूर्णपणी । मिरविसी महाराजा ॥४८॥
धैर्याब्धीचे बुद्धिजळ । मिरविसी विवेकपात्री सबळ । परघात तो वडवानळ । शांतोदरी सांठविसी ॥४९॥
मित्रशत्रुद्वितीयतटी । सदैवकृपासरितेचा पूर लोटी । क्षेमालिंगनअर्थी भेटी । वर्तविसी महाराजा ॥१५०॥
तरी सच्चिदानंद तेजाकारु । की वहनादि चराचरु । एक पाहणे जंगमादरु । दटाविसी महाराजा ॥५१॥
तू ऐसा औदार्यदाता । अपूर्व मिरविसी धनवंता । तरी महाराजा आमुच्या अर्था । साधिला तो पुरवी का ॥५२॥
गोरक्ष म्हणे विप्रोत्तमा । कोण कामना वेधली तुम्हा । तरी सरिताकार्यउगमा । प्रसिद्धपणी मिरवावे ॥५३॥
येरु म्हणती जी योगशीला । वरदपात्री ओपू बोला । मग आमुची सरिता विपुला । आनंद जळी दाटेल ॥५४॥
तरी भाष देऊनि आता । तोषवी का आमुचे चित्ता । भाष्य दिधल्यावरी अर्था । दर्शवू तूते महाराजा ॥५५॥
ऐसी ऐकोनि तयांची वाणी । तो गोरक्ष विचार करी मनी । की इतुका गौप्य मेदिनी । कोण आहे मजपाशी ॥५६॥
शिंगी सारंगी कुबडी फावडी । मुद्रा शैली कंथा घोंगडी । पात्र भोपळा संपदा एवढी । आम्हांपाशी विराजे ॥५७॥
याविरहित आणिक दुसरा । अर्थ न राहिली आमुच्या आश्रा । परी याने कल्पिले काय अंतरा । हे तो कांही कळेना ॥५८॥
यापरी आणिक विचार चित्ती । की अवसर लोटला मध्यरात्री । त्यांतही स्त्रीदेशाप्रती । पुरुष आला हे कैसे ॥५९॥
तरी हे मानव सहसा नसती । स्वर्गसुखाचे पात्र असती । शुक्र की वरुण गभस्ती । वाचस्पति पातला ॥१६०॥
की मंगळ किंवा विरिंची सुंदर । की गण किंवा गंधर्व साचार । की यक्ष रक्ष अश्विनीकुमर । की तपोलोकादि पातले ॥६२॥
नातरी व्हावया आगमन । मानवा नसेही साधन । तरी हे देवचि निश्वयवचन । मानवी कृत्य नसेचि ॥६२॥
ऐसे भासूनि दृढ चित्तांत । आणि विचारी हृदयांत । कवण कामना आहे यांते । शोध करु याचा ॥६३॥
म्हणूनी अंतरदृष्टी अंतःकरणी । करुनि विचार शोधी मुनी । परी कांहींएक अर्थ तो तरणी । आश्रयाते लागेना ॥६४॥
मग म्हणे असो कैसे । आपण चालिलो ज्या कार्यास । तितुके भिन्न करुनि यास । मागेल तेचि आदरु ॥६५॥
ऐसा विचार करुनि मनी । बोलता झाला प्रसिद्धपणी । म्हणे महाराजा भूदेवतरणी । तुम्ही सहसा नोहेती ॥६६॥
काय प्राप्ती द्विजवरा । चालूनि येईल येथवरा । काळकृत्तांत सीमेवरा । चतुर्थ अस्त्र विराजती ॥६७॥
प्रतापार्क वायुकुमर । ते रश्मी तसे भुभुःकार । त्यावरी प्रेरिला वैश्वानर । चतुर्थास्त्र प्रतापी ॥६८॥
ऐशिया संकटी भूदेवराया । कोण रेवाण येईल उपाया । शिवहलाते प्राशिलिया । वाचेल ऐसे वाटेना ॥६९॥
की दहन आकाशी कवळिता । तेथे पतंग मिरवी आपुली वीर्यता । की मशक मेरुते वाहूनि तोली वरता । जात थिल्लरी बुडवावया ॥१७०॥
तेवी येथे यावया कारण । कदा न पावे मनुष्या गमन । तरी महाराजा प्रज्ञावान । कोण तुम्ही ते सांगा ॥७१॥
ऐसे बोलूनि माथा चरणी । ठेविता झाला सलीलपणी । मग एकमेकांते विलोकुनी । हास्यवदन करिताती ॥७२॥
याउपरी बोले रघुनंदन । आता याते ठेवणे भिन्न । हे योग्य माते न ये दिसून । स्वपंकजा दावावया ॥७३॥
ऐसे वदता रघुपती । मान तुकावी प्राज्ञमूर्ती । मग प्रकट करुनि स्वरुपप्राप्ती । नाथ हृदयी कवळिला ॥७४॥
म्हणे वत्सा ऐक वचन । कामे वेधला वायुनंदन । की मच्छिंद्रयतीलागून । नेऊ नये स्वदेशी ॥७५॥
मैनाकिनी नृपदारा । परम आचरली तपाचारा । वचनी गोंवूनि वायुकुमरा । नाथ मच्छिंद्राते मागीतले ॥७६॥
तरी यशाची उभवूनि कोटी । प्रेरिला आहे मच्छिंद्रजेठी । तरी हा अर्थ मारुतीचे पोटी । पूर्णपणी मिरवला ॥७७॥
याविरहित मागणे तुजसी । कांही नाही तपोराशी । तरी तू जाऊनि तया भेटीसी । श्रीनाथासी नेऊ नको ॥७८॥
ऐसे ऐकूनि लाघवी वचन । बोलता झाला गौरीनंदन । हे महाराजा प्रज्ञावान । सत्य वचन बोलतसा ॥७९॥
परी पहा जी प्रज्ञावानराशी । आम्ही म्हणवितो योगाभ्यासी । तरी हे अनुचित कर्म आम्हांसी । प्रपंच करु साजिरा ॥१८०॥
तरी इतुके काम करुनि भिन्न । मागाल तरी देईन प्राण । परी या देशी मच्छिंद्र जाण । ठेवणार नाही सहसाही ॥८१॥
भूवरी आकाश अवघे पडो । मेरुमांदार उलथोनि पडो । की अवघी मही रसातळी बुडो । परी मी न ठेवी गुरुवर्या ॥८२॥
यावरी बोले रघुनंदन । इतुके आमुचे करी मान्य । गोरक्ष म्हणे पितरांकारण । घडूनि आल्या घडेना ॥८३॥
तरी शांतिमांदार रघुनंदन । हस्तकी धरिला वायुनंदन । म्हणे बा सकळ प्रताप गुणसंपन्न । करशील कंदन निश्चये ॥८४॥
ऐसे बोलता गौरनंदन । मारुतीसी क्रोध आला दारुण । रामासी म्हणे करीन कंदन । शब्दभ्रष्ट आतांचि ॥८५॥
परी इतुका अनर्थ कासयासाठी । लघुकार्याते आटाआटी । तुज या वचनाची वागवटी । फिटूनि गेली महाराजा ॥८६॥
आता प्रारब्धयोग कैसा । घडूनि येई तयाच्या लेशा । परी त्या आपुल्या भाषा । सत्य करुनि शेवटविले ॥८७॥
ऐशा युक्तीप्रयुक्तीकरुन । शांत केला वायुनंदन । मग गोरक्षा हृदयी धरुन । रघुनंदन चालिला ॥८८॥
गोरक्षे चरणी घालूनि मिठी । म्हणे महाराजा अस्त्रे चावटी । तूते केली असे पोटी । क्षेमाब्धींत सांठविला ॥८९॥
ऐसे विनवूनि वाणी रसाळ । बोळविला प्रतापशीळ । अस्त्रा दशरथबाळ । स्वस्थानासी पातला ॥१९०॥
याउपरी पुढिले अध्यायी कथन । शृंगमुगुट पाहील वायुनंदन । मैनाकिनी राज्यभाषण । गुरुसूचना करील तो ॥९१॥
ती कथा परम सुधारस सुंदर । श्रोत्यांसी सांगेल धुंडीकुमर । नरहरिवंशी संतकिंकर । मालूवरी विराजला ॥९२॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । एकोनविंशोध्याय गोड हा ॥१९३॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु
॥नवनाथभक्तिसार एकोनविंशोध्याय समाप्त ॥