32.
🕉
अध्याय ३२ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय बत्तिसावा - फलश्रुति 👉 गंडांतरे आपोआप टळतील.
🪔

श्रीगणेशाय नमः
जयजय जगदुद्धारा । जगदाश्रिता रुक्मिणीवरा । दीनबंधो दयासागरा । वीरा सुरवरा तू एक ॥१॥
तरी ऐसा प्रभू समर्थ सर्वा । सुरवरांप्रती जैसा मघवा । तरी आता कृपार्णवा । ग्रंथादरी येई का ॥२॥
मागिले अध्यायी कथन । चौरंगी बैसे तपाकारण । उपरी गोरक्ष मच्छिंद्रनंदन । गिरनारगिरी पोचले ॥३॥
पोचले परी आनंदभरित । प्रेमे वंदिला मच्छिंद्रनाथ । पुढे पाहतांचि अत्रिसुत । आनंदडोही बुडाला ॥४॥
मच्छिंद्राते कवळूनि हृदयी । म्हणे माझी आलीस गे आई । चक्षु मीनले तुझे ठायी । मार्ग पाहे पाडसापरी ॥५॥
जैसे इंदूचे आगमन । तिकडेचि हेलावे समुद्रजीवन । तेवी तुझे मार्गेकरुन । चक्षू वेधले माझे बा ॥६॥
तरी आता असो कैसे । माझे मला भेटले पाडसे । तरी वत्सा सांडूनि आम्हांस । जाऊ नको पुढारा ॥७॥
ऐसी धृति वृत्ति मती । ऐक्य झाली उभयव्यक्ती । जैसे जळ जळाप्रती । ऐक्य होय मेळविता ॥८॥
मग नाना गोष्टी विचारप्रसंग । तीर्थगमनादि योगसंयोग । दुःखसुखादि सकळ प्रयोग । एकमेका निवेदिले ॥९॥
आसन वसन भोजन शयनी । सदा सन्निध मच्छिंद्रमुनी । जैसे अर्भका तान्हूले मनी । माय नातळती होईना ॥१०॥
ऐसे मोहाचिये परी । षण्मास लोटले तै गिरी । यापरी गोरक्ष सदनांतरी । तीर्थस्थानी जल्पतसे ॥११॥
मग तो श्रीदत्ताकारण । म्हणे महाराजा अत्रिनंदन । तीर्थ केले साधुदर्शन । करावया महाराज ॥१२॥
तरी आम्हा आज्ञा द्यावी । आता लंघूनि येतो मही । मही धुंडाळल्या संगमप्रवाही । साधु मिरवती महाराजा ॥१३॥
तरी याचि निमित्ताकारणे । आम्ही घेतला आहे जन्म । सकळ जगाचे अज्ञानपण । निवटावया महाराजा ॥१४॥
ऐसे बोलता गौरसुत । दत्त ग्रीवा तुकावीत । आणि पुढील जाणूनि भविष्यार्थ । अवश्य म्हणे पाडका ॥१५॥
मग परमप्रीती स्नेहेंकरुन । बोळविता झाला उभयांकारण । येरी उभये करुनि नमन । पर्वताखाली उतरले ॥१६॥
मार्गी चालती उभय जण । परी त्या पर्वता क्षणोक्षण । पाहे मच्छिंद्रनंदन । म्हणे प्राण अंतरला ॥१७॥
प्रेमाक्षु ढाळी नयनी । पुढे ठेवी पदालागुनी । ऐसे चालता तया अवनी । दुरदुरावा पडला असे ॥१८॥
मग मार्ग धरुनि काशीपुरी । चालते झाले ते अवसरी । मुक्कामोमुक्काम लंघिता धरित्री । प्रयागस्थानी पातले ॥१९॥
तो त्या गांवी मूर्तिमंत । औदार्यराशि प्रतापादित्य । त्रिविक्रम नामे नृपनाथ । धर्मप्राज्ञी नांदतसे ॥२०॥
गज वाजी रथ संगती । जयाची सेना अपरिमिती । तरी अधर्मनाशार्थ निगुती । सैन्यसिंधू मिरवला ॥२१॥
भद्रासनी तो राजेश्वर । जयाची संपत्ति औडंबर । पाहूनि लाजती अमर । हा एक प्रभू म्हणती ते ॥२२॥
ऐसियेपरी राजसंपत्ती । परी उदरी नाही संतती । तैशांत देही जरा निगुती । प्राप्त झाली बळत्वे ॥२३॥
परी तो राजा सुगम प्राज्ञ । परोपकारी अपार ज्ञान । मूर्तिमंत जयाचे संधान । पाळीत असे नेटका ॥२४॥
तयाचे राज्यांत बावन्न वर्ण । कोणी न देखो अकिंचन । संत आलिया करिती पूजन । सकळ जगी मिरवतसे ॥२५॥
चौदा विद्यांमाजी कुशल । जैसा दुसरा मूषकपाळ । हीनदीनांची माय कनवाळ । आणि काळ तत्काळ शत्रुचा ॥२६॥
सकल गृही देशावर । त्या राजाचा परोपकार । त्यामुळे मिरवती सकळ नर । चिंताविरहित सुखाने ॥२७॥
असो ऐसे तेजस्थिती । तया देशी पावले निगुती । तेथे सकळ नारीनर क्षिती । विजयवचनी गर्हिवरले ॥२८॥
यापरी तयाची गृहस्वामिनी । जिये मिरवती ज्ञानखाणी । पतिव्रता सौदामिनी । षडर्णवगुणी गुणस्वी ॥२९॥
की राव तो उत्तम धवळार । तै दिसती ती स्तंभाकार । की संसारमहीचा हांकणार । अनंतरुपी नटलासे ॥३०॥
ऐसेपरी राजयुती । परी जरा पाहूनि रायाप्रती । तेणे भयार्त होऊनि चित्ती । चिंतेमाजी पडली असे ॥३१॥
म्हणे रायाचे सकळ अवसान । जिंकूनि नेले आहे जरेने । नेणो दिवस येईल कोण । संगतीसी सोडावया ॥३२॥
ऐसी चिंता व्यापिली चिंत्ती । तो रायासी भरली आयुष्यभरती । तप्त शरीरी पाहूनि वृत्ती । गमन करी परत्र ॥३३॥
प्राण सांडूनि शरीराते । गेला असे निराळपंथे । मही उरले असे प्रेत । झाला आकांत राज्यांत ॥३४॥
पवित्रनामी रेवती ललना । अट्टहास करी शोकरुदना । तेचि रीती इतर जना । दुःखप्रवाह लोटला असे ॥३५॥
आठवूनि त्रिविक्रमरायाचे गुण । परम आक्रंदती जन । म्हणती पुनः या रायासमान । होणार नाही दूसरा ॥३६॥
ऐसे अट्टहास्ये घरोघरी जन । नारीनरादि दुःखसंपन्न । तये संधींत गांवी येऊन । नाथ तेथे पातले ॥३७॥
ते क्षेत्र महान प्रयागस्थान । उभय संचरती त्याकारण । तो गृहोगृही दुःखनिमग्न । शोकाकुलित मिरवले ॥३८॥
कोणी शरीर टाकीत अवनी । कोणी पडले मूर्च्छा येऊनी । कोणी योजूनि हृदयी पाणी । धबधबा पिटिती ते ॥३९॥
कोणी येऊनि पिशाचवत । इकडून तिकडे धांव घेत । अहा म्हणूनि शरीराते । धरणीवरी ओसंडिती ॥४१॥
कोणी धरणीवरी आपटिती भाळ । रुधिरव्यक्त करुनि बंबाळ । अहा त्रिविक्रमराव भूपाळ । सोडूनि गेला म्हणताती ॥४१॥
ऐसियेपरी एकचि आकांत । नारीनरादि बोलती समस्त । ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथ । परमाचित्ती कळवळला ॥४२॥
सहज चालता तेथ पथ । ठायी ठायी उभा राहात । त्या रायाचे गुण समस्त । आठवूनि रडताती ॥४४॥
धर्मज्ञानिक रायाचे गुण । मोहकपणी होता श्रवण । तंव ते वेळी तो मच्छिंद्रनंदन । मोहृदरींत रिघतसे ॥४४॥
मनांत म्हणे धन्य पुरुष । जयासाठी जग पिसे । जाहले आहे तस्मात यास । राव उपकारी वहिवाटला ॥४५॥
तरी हा ऐसा भलेपणी । राव मिरवला आहे अवनी । तरी याते पुनः आणोनी । देहंगत करावा ॥४६॥
ऐसे योजूनि स्वचित्तांत । पाहे रायाचे आयुष्य भरत । तंव तो राव तितुकियांत । निरामयी पोंचला ॥४७॥
राव नुरलासे जिवितपणी । मिळाला ऐक्ये ब्रह्मचैतन्यी । ऐसे देखता अजीवितपणी । मग उपाय ते हरले ॥४८॥
की मुळींच बीजा नाही ठाव । मग रुखपत्री केवी हेलाव । तेवी जीवितपणी राणीव । नातुडपणी उतलीसे ॥४९॥
मग स्तब्ध होऊनि मच्छिंद्रनंदन । परतता झाला ग्रामातून । परी मच्छिंद्राहूनि गौरनंदन । कळवळला स्वचित्तांत ॥५०॥
राज्यभागी जगाचे बोलणे । ऐकूनिया गौरनंदनाने । मोहे चित्तस्फोट होऊन । अश्रु ढाळी नयनाते ॥५१॥
ऐसे स्थिती ग्रामांतून । निघते झाले उभय जण । तो ग्रामाबाहेर निवांत काननी । शिवालय देखिले ॥५२॥
ते पाहूनि एकांतस्थान । जाते झाले तयाकारण । तो पलीकडे मोहक जन । प्रेतसंस्कार मांडिला ॥५३॥
प्रेत स्कंधी वाहूनि चतुर्थ । येते झाले शिवालयांत । सवे अपार जन वेष्टित । शोकसिंधु उपासिती ॥५४॥
परी आकळीकपणे वंचना । शोकसिंधूची दावी भावना । परम आटूनि आपुल्या प्राणा । प्रेतालागी कवटाळिती ॥५५॥
यापरी गांवोगांवीचे जन । तेही ऐकूनि वर्तमान । धांव घेती आक्रोशपणे । आप्तजनांसारिखे ॥५६॥
ते पाहूनिया गोरक्षनाथ । परम कळवळूनिया चित्तांत । बोलता झाला मच्छिंद्राते । ऐशा पुरुषा उठवावे ॥५७॥
मच्छिंद्र ऐकून तयाची वाणी । उगाचि बैसे म्हणे तयालागुनी । परी स्थिर नोहे गोरक्षमुनी । पुन्हा वागुत्तर देतसे ॥५८॥
म्हणे जरी तुम्ही न उठवाल याते । तरी मी उठवीन स्वसामर्थ्ये । मच्छिंद्र म्हणे तुझे सामर्थ्य । त्यास उठवावया नसे की ॥५९॥
ऐसे ऐकूनि गोरक्ष वदत । म्हणे याच्यासाठी वेचीन जीवित । परी सुखी करीन सकळ जनांते । निश्चयेंसी महाराजा ॥६०॥
जरी न उठवे माझेनि राजा । तरी अग्नीत ओपीन शरीर ओजा । हाचि सिद्धार्थ पण माझा । निश्चयेंसी वरिला असे ॥६२॥
जरी ऐसिया बोला संमत । जरी माते न घडे नाथ । तरी रौरव भोगीन कोटि वर्षांत । कुंभीपाक महाराजा ॥६२॥
ऐसे बोलता दृढोत्तरवचन । मग बोलता झाला मच्छिंद्रनंदन । अहा वत्सा शोधाविण । व्यर्थ काय वदलासी ॥६३॥
सारोखपणे केलासी पण । राव उतरला जीवित्वेंकरुन । ब्रह्मरुपी सनातन । ऐक्यरुपी मेळ झालासे ॥६४॥
ऐसे बोलता वसुआत्मज । मग तो गोरक्षमहाराज । हृदयी शोधिता तेचि ओज । लक्षापरी भासले ॥६५॥
मग म्लान करुनि आपुले वदन । म्हणे आता अग्नि घेईन । मग प्रत्योदक तेथूनि उठून । काष्ठांलागी मेळविले ॥६६॥
ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथ । परम झाला भयभीत । चित्ती म्हणे हा प्राणाते । चुकणार नाही द्यावया ॥६७॥
जेणे वडे आणायाकरिता । चक्षु काढूनि आपुले हाता । तोषविली विप्रदुहिता । निबरगट्ट हा असे ॥६८॥
मग पाचारुनि गोरक्षाते । बोलता झाली प्रांजळवत । म्हणे बा रे सुखी करावे जनाते । यालागी वदलासी ॥६९॥
तरी जनांचे उपकारास । उदार झालासी प्राणास । चित्ती तुझे समाधानास । विचार एक ऐकावा ॥७०॥
मी याचे देहस्थित । होतो रक्षाया तुझा हेत । परी बा माझिया शरीरास । द्वादश वर्षे सांभाळी ॥७१॥
द्वादश वर्षे जाहलिया पूर्ण । पुन्हा देहात देहांतर्गत होऊन । सकळ जगाचे करु कल्याण । उपकारी मिरवेन बा ॥७२॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रनाथ । अवश्य गोरक्षक म्हणत । मग शीघ्र सांडूनि शरीराते । रायशरीरी संचरला ॥७३॥
संचरला परी स्मशानही । उठोनि बैसला राजदेही । ते पाहोनिया लोक सर्वही । आनंदसरिते मिरवले ॥७४॥
जैसा पक्षिये मांडिला ठाव । मिरवे वृक्षा अन्य वाव तेवी देहाते सांडूनि बरवे । रावदेही संचरला ॥७५॥
लोक म्हणती आम्हा प्रजेकारण । मोहे वेष्टिले हरिहरांचे मन । म्हणोनि होऊनि सुप्रसन्न । रायालागी जीवविले ॥७६॥
एक म्हणती आयुष्य होते । काळे हरण केले जीवंत । चुकारपणी समजूनि मागुते । जीवविले रायाते ॥७७॥
असो ऐशा बहुधा प्रकरणी । आनंद वदतसे जगाची वाणी । मग ते परम हर्षेकरुनी । स्वस्थानाते पावले ॥७८॥
विधिवत् कनकाचा पुतळा करुन । स्मशानक्रिया संपादून । पाहते झाले आपुले स्थान । आप्तजनांसमवेत ॥७९॥
येरीकडे शिवालयांत । सच्छिष्य महाराज गोरक्षनाथ । रक्षावया गुरुचे प्रेत । स्थानालागी विचारी ॥८०॥
तो तितुक्यांत आली पूजारणी । होती शैवगुरविणी । तियेलागी पाचारुनी । वृत्तांताते निवेदी ॥८१॥
म्हणे माये रायाकरिता । आणि प्रजेची धरुनि ममता । मम गुरु मच्छिंद्र केला सरता । राजदेहाकारणे ॥८२॥
तरी आता श्रीगुरुचे प्रेत । कवणा ठायी रक्षू याते । जरी तुजला आहे माहीत । ठात माते सांग की ॥८३॥
ठाव तरी म्हणसील कसा । गुप्त जगांत न कळे लेशा । पूर्ण झाली द्वादश वर्षे । पुनः श्रीगुरु उठेल वो ॥८४॥
तरी तू ठाव ऐसा मनांत । सांगूनि दृढ रक्षी प्रेत । आणि स्वचित्ती रक्षुनिया मात । गुप्त जगी वर्ते वो ॥८५॥
तरी या कर्मासी साक्षभूत । तुझे माझे उभय चित्त । ही गोष्ट कळता जनांत । परम परम विक्षेप वाटेल गे ॥८६॥
तरी आता चिंतार्णवी । झाले कर्म वडवानलदेही । धैर्यजळाचे प्रवाहडोही । गुप्त याते रक्षावे ॥८७॥
ऐसे बोलता तपःप्राज्ञी । अवश्य म्हणत शैवराणी । मग त्या शिवालयामध्ये नेऊनी । गुप्त गुहार दावीतसे ॥८८॥
तेंही गुप्त गुहार जगांत । माहीत नव्हते किंचितार्थ । ते दावूनि गोरक्षनाथ । तुष्ट केला स्वदेही ॥८९॥
मग ते गुहाग्रामींचे मुख । मही विदारुनि पाहे देख । उत्तम ठाव लक्षूनि तेथ । प्रेत त्यांत ठेवीतसे ॥९०॥
प्रेत ठेवोनि गुहागृहांत । मुख आच्छादिले त्वरितात्वरित । गृह लक्षूनि पुन्हा आलयांत । येवोनिया बैसला ॥९१॥
बैसे परी शैवकांता । म्हणे महाराजा गोरक्षनाथा । द्वादश वर्षे रक्षीन प्रेता । निश्चय त्वा केला असे ॥९२॥
केला परी बोले शरीर । कैसे राहील साचोकार । एकदिन नव्हे संवत्सर । द्वादश निश्चय केला असे ॥९३॥
ऐशी ऐकूनि तियेची वाणी । गोरक्ष म्हणे वो शुभाननी । चिरंजीवपद देहालागूनी । मच्छिंद्रनाथ मिरवीतसे ॥९४॥
तरी हा देह नाशरहित । आहे मायाप्रळयवंत । परी ऐसी जगांत मात । प्रविष्ट न करी जननीये ॥९५॥
ऐसे उत्तर सांगूनि तीते । उभय चित्ती मिरवले शांत । तो इकडे नृपनाथ । अंतःपुरी पातला ॥९६॥
परी तो त्रिकाळज्ञानी । चांचरा न घे प्रज्ञेलागुनी । जेवी माहितगार पूर्वीचे सदनी । राज्यभुवनी वर्ततसे ॥९७॥
असो गेलिया अंतःपुरांत । रेवती कांता प्रज्ञावंत । मंचकी नेवोनि आपुला नाथ । प्रीती आदरे आदरिला ॥९८॥
स्नान भोजन झालियाउपरी । राव बैसला मंचकावरी । अंकी बैसवोनि सदगुणालहरी । अनंत वल्गने वदतसे ॥९९॥
परी जे कांता पुसे त्याते । तेंही प्राज्ञिक प्रांजळ सांगत । गुप्त प्रगटला वृत्तांत । उत्तरा उत्तर देतसे ॥१००॥
व्यंगरहित बोले वचन । करी कांतेचे समाधान । यावरी द्वितीय दिनी मंगलस्नान । करुनि सभे बैसला ॥१॥
तेथेंही राजवैभवाकारणे । अचूक वर्ते सकळ प्रकरणी । मंत्री आणि सकळ जन । भिन्न कांही दिसेना ॥२॥
न्यायनीती झाला वहिवाट । माहितासमान वर्तती पाठ । स्नेहक्रूरता समान लोट । रायासमान वर्तती ॥३॥
यापरी नित्य चतुर्थ प्रहरी । सकळ वैभवे वना करी स्वारी । शिवदर्शना ग्रामाबाहेरी । त्याचि देवालय येतसे ॥४॥
प्रथम दिवशी येता राव । शिवालयी उमाधव । वंदिता देखोनि गोरक्ष प्राज्ञ अतीव । संपादणी पुसतसे ॥५॥
म्हने नाथ जी आदेशवंत । किती दिवस आला येथ । कवण स्थळी वास्तव्य करीत । कवण नाम मिरवतसे ॥६॥
उभा राहोनि ऐसे नीती । गोरक्षाते पुसे नृपती । संपादणी ती जगाप्रती । दृढा दावी महाराजा ॥७॥
परी तो चाणाक्ष गोरक्षनाथ । संपादनीचे उत्तर देत । मग उत्तराउत्तर करुनि महीते । शिवालयी संचरले ॥८॥
संचरले परी गोरक्षकाते । घेवोनि गेला स्वसांगाते । शिवालयी नेमिला एकांत । राव पुसे गोरक्षनाथा ॥९॥
हस्तसंकेते खुणेंकरुन । म्हणे देहाते बंधनसाधन । कैसे रीती केले रक्षण । ठाव लक्षोनि नेटका ॥११०॥
मग तो प्राज्ञिक गोरक्षनाथ । बरबरभाषा सांगत । सवे घेवोनि खूण दावीत । गुहागृह रायाते ॥११॥
असो ऐसे केलियापाठी । गोरक्षे केलिया खूणदृष्टी । मग क्षणे बैसोनि तळवटी । राव स्थाना पै गेला ॥१२॥
गेला परी प्रतिदिनी । राव येतसे शिवभुवनी । आपुला शरीरठाव लक्षोनी । शिवा नमोनि जातसे ॥१३॥
क्षण एक बैसोनि गोरक्षाजवळी । दावीत भक्ती प्रेमनव्हाळी । आणि चित्ताची संशयकाजळी । फेडूनि जात स्वस्थाना ॥१४॥
ऐसियेपरी वहिवाटता । तीन मास लोटले पंथा । यापरी एके दिवशी बैसता । गोरक्षक पुसे रायाते ॥१५॥
आम्ही जातो तीर्थाटनासी । आपण असावे योगक्षेमसी । दृष्टी ठेवोनि स्वहितासी । स्वशरीरासी रक्षावे ॥१६॥
अवश्य त्याते भूप म्हणत । स्वधर्मे ठेवू स्वशरीराते । आपण जावे स्वस्थचित्ते । तीर्थाटनी गमावे ॥१७॥
ऐसे वदोनि गोरक्षकाते । भूप पातला स्वस्थानात । येरीकडे गोरक्षनाथ । तीर्थस्थाना वहिवाटला ॥१८॥
साही लोटले षण्मास । रेवती कांता रतिसुखास । ऋतुमंधी रेतगर्मास । गरोदर पै ते झाली ॥१९॥
दिवसेंदिवस नव मास । लोटोनि गेले गर्भास सुदिनदिनी प्रसूतीस । रेवती कांता होतसे ॥१२०॥
प्रसूत झाल्या मदनाकृती । बाळ पाहे माय रेवती । बाळककर्णी तेजोत्पती । बाळ दृष्टी देखिला ॥२१॥
त्यासी लोटले द्वादश दिवस । आनंदउत्सव पालखास । बाळ पहुडोनि नाम त्यास । धर्मनाथ ठेविले ॥२२॥
त्यासही लोटली पांच वरुषे । तो एके दिवशी शिवालयास । घेवोनि पूजेचे तबकास । राजा राणी पातली ॥२३॥
सवे परिचारिका पंचशत । लावण्यलतिका चपळवंत । की राजार्णवींच्या लहरी अदभुत । रेवतीसवे मिरवल्या ॥२४॥
असो रेवती दासीसहित । संचरोनि शिवालयांत । प्रेमे पूजीतसे उमाकांत । शुद्धभावेंकरोनिया ॥२५॥
पूजा सांग जाहलियावरी । शिवा प्रार्थीतसे वागुत्तरी । हे महाराज त्रिपुरारी । उमापती महानुभावा ॥२६॥
तरी ऐसे करावे कृपानिधी । श्रीराया त्रिविक्रमाआधी । माते मरण देऊनि साधी । सुवासिनीत्व माझे हे ॥२७॥
ऐसे वदता वाकसुगरिणी । गदगदा हासे शैवराणी । ते रेवतीने पाहोनि । तियेलागी पुसतसे ॥२८॥
म्हणे माय वो शैवदारा । तुज हांसू का आले वागुत्तरा । म्हणे हास्य तव उत्तरा । सहज आननी आले वो ॥२९॥
रेवती म्हणे आश्चर्येविण । न यावे विकासीपणा मन । तरी तू माये प्रांजळ वचन । सांग संशय सोडोनी ॥१३०॥
तंव ती बोले शैवराणी । म्हणे माय वो हास्यचिन्ही । तूते वदता कहाणी । विपर्यास होईल गे ॥३१॥
तरी माये माझे चित्त । वदावया होते भयभीत । नेणो कैसी पुढील मात । घडोनि येईल कर्माते ॥३२॥
आम्ही दुर्बळ तुम्ही समर्थ । सहज कोपल्या होईल घात । पतंग स्पर्शता प्रळयानळांत । जीवित्वाते उरेना ॥३३॥
की केसरीगृही अन्याय । केलिया जंबुक जीवे जाय । की नगर पेटता कोणे वांचावे । जीवित्वाते हे माते ॥३४॥
ऐसे बोलता शैवराणी । रेवती म्हणे माय बहिणी । निर्भय होवोनि तुवा मनी । रहस्यार्थ निरोपी ॥३५॥
राव आणि माझे कांही । भय असेल तुझे देही । तरी आम्ही सहसा कोपप्रवाही । तुजवरी न करु ॥३६॥
ऐसे बोलोनि करतळभावास । रेवती देत शैवकांतेंस । सकळ हरुनि संशयास । म्हणे वार्ता वद आता ॥३७॥
तरी ती प्रांजळ बोले वाणी । मग परिचारिका बाहेर काढूनी । म्हणे सांगेन वो एकांतभुवनी । एकांतस्थानी पै गेल्या ॥३८॥
एकांतालया गेलियावरी । बोलती झाली शैवनारी । म्हणे माये तू सुवासीण स्वदेही । कांही नाहींस जाण पा ॥३९॥
राव त्रिविक्रम मृत्यु पावला । तयाचे देही मच्छिंद्र संचरला । आपला देह येथे सांडिला । शिवालयामाझारी ॥१४०॥
मग तयाचा शिष्य गोरक्षनाथ । गुहागृहा ठेवूनि गेला प्रेत । द्वादश वर्षे नेमस्त । नेम केला उभयतांनी ॥४१॥
द्वादश वर्षे सरल्या शेवटी । मच्छिंद्र वर्तेल स्वदेहराहाटी । ऐसिये कथा माझिये दृष्टी । झाली असे जननीये ॥४२॥
तरी तुज वैधव्यपण । असोनि बोलसी सुवासिण । म्हणोनि हास्य आले मजलागून । जाण जननी निश्चये ॥४४॥
ऐसे ऐकुनि रेवती सती । म्हणे दावी का मच्छिंद्रप्रेताप्रती । येरी अवश्य म्हणोनि उक्ती । गृहेमध्ये नेतसे ॥४४॥
म्हणे माय वो येचि ठायी । आच्छादिला मच्छिंद्रदेही । तरी मही विदारुनि गुहागृही । निजदृष्टीने पाहे का ॥४५॥
ऐसे बोलोनि दावोनि तीते । शिवालयी गेली त्वरित । येरीकडे संशयवंत । रेवती स्थाना गेलीसे ॥४६॥
गेलीसे परी एकांतासी । विचार करी आपुले मानसी । चित्ती म्हणे पतिव्रतानेमासी । दैवेंकरुनि नांडिले ॥४७॥
नाहिसे परी संचितार्थ । घडणार घडूनि आले निश्चित । परी पुढती आपुले हित । विलोकावे आपणचि ॥४८॥
पति निवर्तल्यापाठी । लाधली मच्छिंद्रवीर्यकोटी । परी पाहता पातकदृष्टी । वंशवेली दिसेना ॥४९॥
पूर्वी भरतवंश काढून । व्यासवीर्ये केला उत्पन्न । त्याही पुढे कुंतीरत्न । त्याच नीती आचरली ॥१५०॥
पंचदेवाचे वीर्य घेवोन । निर्माण केले पांचहि जण । तस्मात् वंशवेलीकारणे । शिष्टदेह अर्पावा ॥५१॥
तरी हा विचार पातकरहित । घडोनि आला यत्नातीत । परी द्वादश वर्षे होता भरित । पुन्हा अनर्थ होईल हा ॥५२॥
मच्छिंद्र जाईल स्वदेहाकारणे । सुत धर्मनाथ अति सान । राज्यवैभवी आसरा धरोन । कवण रती राहील की ॥५३॥
त्रिविक्रमदेही तपोबल । आहे म्हणूनि विवते बाळ । तो गेलिया सावली शीतळ । मजलागी मिळेना ॥५४॥
तरी आता करावे कैसे । दृष्टी पाहे मच्छिंद्रदेहास । दृष्टी पाहिल्यावरी विनाश । करोनिया सांडावा ॥५५॥
देह झालिया छिन्नभिन्न । मग कैसा संचरेल मच्छिंद्रनंदन । मुळींच बीज केलिया भस्म । बाहेर कांही उगवेना ॥५६॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । एक परिचारिका घेवोनि सांगाती । गांवाबाहेर मध्यरात्री । येवोनिया पोंचली ॥५७॥
आणिक एक गुप्तराहाटी । दोन सबळ घेतले होते कामाठी । त्वरे येऊन्नि शिवालयापाठी । गुहाद्वार विदारिले ॥५८॥
मोकळे केले गुहाद्वार । करिते झाले आंत संचार । जातांचि ते कलेवर । मच्छिंद्राचे देखिले ॥५९॥
परी ते कलेवर तेजःपुंज । की सजीवपणी दिसे सहज । माणिकवर्णी सविताराज । तियेलागी भासले ॥१६०॥
असो ऐसिये तेजोराशी । मग शस्त्र घेवोनि अस्थिमांसासी । रती रती छेदोनिया तयासी । बाहेर तई काढिले ॥६२॥
मग भाग टाकोनि कान नांत । विखरुनि दिधले पृथक् पृथक् तेथ । तरी समान रज समस्त । ठाई ठाई टाकिले ॥६२॥
टाकिले परी पातळपणी । रजरजाची होय मिळवणी । ऐशापरी त्यासी करुनी । स्वस्थानी गेली ते ॥६३॥
गुहागृहाचे मुख आच्छादून । जैसे होते तैसे करुन । येरी घडल्या कारण । उमा जागृत झालीसे ॥६४॥
मग प्रत्यक्ष होऊनि बोलत । म्हणे महाराजा कैलासनाथा । जागृत व्हावे विपरीतपंथा । अघटित झाले महाराजा ॥६५॥
तुमचा मच्छिंद्रनंदन । गेला आहे स्वदेह सांडून । परी रेवतीदारा येऊन । विध्वंसिले शरीरासी ॥६६॥
ऐसी ऐकता उमेची मात । खडबडूनि उठला कैलासनाथ । हृदयी पाहे तो विपरीत । मच्छिंद्रदेही वर्तले ॥६७॥
मग अंबेसी बोलता झाला शिव वचन । म्हणे माझा आज गेला प्राण । परी उमे यक्षिणी बोलावून । सकळ शरीर वेंची का ॥६८॥
अस्थि त्वचा मांसासहित । रती रती भाग वेंचूनि समस्त । एकत्र करुनि कैलासांत । यक्षिणीहस्ती पाठवी ॥६९॥
अवश्य म्हणूनि नगात्मजा । यक्षिणी पाचारी विजयध्वजा । कोटी चामुंडा विभागकाजा । महीलागी उतरल्या ॥१७०॥
त्यांते पाहूनि माय भवानी । येतांचि सांगे कार्यालागुनी । मच्छिंद्रशरीर समस्त वेंचोनी । स्वर्गा न्यावे म्हणतसे ॥७१॥
कैलासगिरी शिवगण बहुत । त्यांत वीरभद्र मम सुत । तयाहाती ओपोनि समस्त प्रेत । रक्षण दृढ सांगावे ॥७२॥
ऐसे सांगूनि क्षणिक वार्त । मही संचरल्या मांसशोधार्था । सकळ शरीर वेंचूनि तत्त्वता । कैलासभुवनी चालिल्या ॥७३॥
कोटी चामुंडा प्रतापवंत । यक्षिणीसह झाल्या स्वर्गस्थित । कैलासगिरी मग जात । वीरभद्राते निवेदिले ॥७४॥
म्हणती परम हर्षेकरुनी । हे महाराज शिवगणी । राजेश्वर भद्रासनी । वृत्तांताते ऐकावे ॥७५॥
आमचा तुमचा शत्रु पूर्ण । अवचट पावला आहे मरण । रती रती देहाचे भाग जमवून । आम्ही आणिले महाराजा ॥७६॥
तरी तो शत्रु म्हणशील कोण । या भूमंडळा मच्छिंद्रनंदन । त्याने आम्हांसी नग्न करुन । परम लज्जे विटंबिले ॥७७॥
अष्टभैरव पाहोनि धरणी । विटंबिले दशा करुनि । रुधिरपूर लोटूनि अवनी । विगतकळा वरियेली ॥७८॥
आणि तुम्हांसवे घेतले कटक । मौळी पर्वत देऊनि देख । वायुसुत करुनि आदिक । विटंबिले महाराजा ॥७९॥
सकळ देवांचा शत्रु कुजात । बरा दैवे पावला घात । तरी आता प्रतापवंत । दृढोत्तरी शरीर रक्षावे ॥१८०॥
या मच्छिंद्राचा शिष्य गोरक्ष । तो परम प्रतापवंत दक्ष । तो जिंकूनि नेईल शरीर प्रत्यक्ष । तरी सावध राहावे ॥८१॥
सहजस्थितीते दैवेंकरुन । शत्रु पावला आहे मरण । हालावांचूनि फेडविले हर्षेकरुन । तुम्हा आहा दैवाने ॥८२॥
ऐसे सांगूनि हर्षयुक्त । परी वीरभद्र तोषला आपुले चित्तांत । मग भैरवादि समस्त । अहा अहा म्हणताती ॥८३॥
मग चौर्‍यायशी कोटी बहात्तर लक्ष । शिवगण प्रतापी महादक्ष । मच्छिंद्रशरीर वेष्टूनि प्रत्यक्ष । रक्षणार्थ बैसविले ॥८४॥
कोटी यक्षिणी चामुंडांसहित । डंखिनी शंखिनी पातल्या समस्त । अस्त्रशस्त्रादि होऊनि उदित । रक्षण करिती शरीराचे ॥८५॥
येरीकडे त्रिविक्त्रमदेहात । प्रतापशीळ जो मच्छिंद्रनाथ । नित्य येऊनि शिवालयांत । गुहागृही लक्षीतसे ॥८६॥
परी तो ठाव जैसा तैसा । दिसुनि येत दृष्टिभासा । मग स्वस्थ भोगी संपत्तिविलासा । राज्यासनी बैसूनिया ॥८७॥
परी शरीरा झाला जो प्रयास । हे माहीत नव्हते कांही देहास । सदा भोगी संपत्तिविलास । राजभुवना जातसे ॥८८॥
ऐसे नित्य राजविलास । लोटूनि गेली वर्षे द्वादश । तो येरीकडे तीर्थाटनास । गोरक्ष सावध झाला असे ॥८९॥
तरी तो गोरक्ष पुढील अध्यायी । काय करील तो प्रतापप्रवाही । तरी श्रोते अवधान देही । सिद्ध करा पुढारी ॥१९०॥
अवधान पाहूनि अर्थ बहुत । कथा वदेल धुंडीसुत । मालू नरहरीचा शरणागत । दास संतांचा असे की ॥९१॥
स्वस्तिश्री ग्रंथ भक्तिसार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । द्वात्रिंशति अध्याय गोड हा ॥१९२॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु ॥
अध्याय ॥३२॥
ओंव्या १९२॥
॥नवनाथभक्तिसार द्वात्रिंशतिअध्याय समाप्त ॥