31.
🕉
अध्याय ३१ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय एकतिसावा - फलश्रुति 👉 कुणाचेही कपटमंत्र चालणार नाहीत.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगत्पाळका । जगत्पते वैकुंठनायका । जगत्सृजका यदुकुळटिळका । भक्तसखा तू होसी ॥१॥
निखिलजीवन निर्विकारा । विवेकरत्नवैरागरा । शुद्धसत्त्वगुणगंभीरा । रुक्मिणीवरदा दीनबधो ॥२॥
हे कृपार्णवा पंढरीनाथा । पुढे बोलवी भक्तिसारग्रंथा । मागिले अध्यायी अनाथनाथा । जन्म चौरंगीचा करविला ॥३॥
करविला परी त्याचे कथन । राहिले ते ग्रंथी लेखन । आता करवी जगज्जीवन । पुढे वैखरी बैसूनिया ॥४॥
तरी गताध्यायी सापत्नमाता । लोटली ताते कामसरिता । परी कृष्णागर प्राज्ञिक सुता । बळे चि नेले पाचारुनी ॥५॥
करुनि जननीचा धिक्कारु । सदना गेला होता कृष्णागरु । येरी सखी जीवापारु । पाचारिली होता की ॥६॥
तिये सांगूनि सकल वृत्तांत । प्राणघातासी झाली होती उदित । परी ती सखी प्रज्ञावंत । देत मसलते तियेसी ॥७॥
म्हणे बाई वो भुजावंती । ईश्वरकरणी प्रारब्धगती । जैसे असेल तैसी पुढती । घडून येईल भिऊ नको ॥८॥
परी तूते सांगेन हित कांही । तैसेचि धरुनि जीवी । नको कष्ट मानू आपुले देही । शयन शयनी करी आता ॥९॥
शयन शयनी केलिया पूर्ण । राव येईल पारधीहून । आल्या सेवील तुझे सदन । परी तू उठू नको की ॥१०॥
मग तो राव पुसेल तूते । तंव तू सोंग दावी शोकाकुलते । रुदन करुनि वदे रायाते । प्राणरहित होय मी ॥११॥
आता काय ठेवूनि प्राण । झाला नाही अबूरक्षण । ऐसे बोलता राव वचन । पुढे तुजशी पुसेल ॥१२॥
पुसता वदे की प्रांजळवंत । कृष्णागर तुमचा सुत । कामुक होऊनि मम सदनांत । स्पर्शावया धांवला ॥१३॥
धांवला परी यत्नेकरुन । बळे दिधला मागे लोटून । ऐसे होता अनुचित प्राण । कैसा ठेवू महाराजा ॥१४॥
ऐशा परी आराधूनि युक्ती । क्रोंध उपजवी रायचित्ती । क्रोधवश झालिया राय नृपती । कलहे मुला सोडील की ॥१५॥
मग तो कदा ना म्हणे सुत । त्वरे करील प्राणरहित । मग तू सदनी आनंदभरित । सुखलाभाते सेवी का ॥१६॥
अंगी विपतरुचा कोंब चांग । खुडूनि टाकिल्याने मार्ग । मग विषाचा शरीरी लाग । कोठूनि होईल जननीये ॥१७॥
आधी ठेचिल्या उरगमुख । मग कैंचे मिरवेल विषदुःख । कंटकी धरिल्या वृश्चिक । वेदनेते मिरवेना ॥१८॥
की वन्हि असता धूम्रा कार । वरी सांडावे लगबगे नीर । मग धांव सदनापर । घेत नाही जननीये ॥१९॥
तरी कृष्णागराचा वसवसा । तव हृदयी मिरवे स्वबाळफांसा । तरी राया सांगूनि ऐशिया लेशा । दुःखसरिता लोटवी ॥२०॥
तरी त्या उदकाचे आधी वळण । दुःखसरिते बांधावे बंधन । बंधन बांधिल्या सजीवपणे । सुखे पुढे मिरवी का ॥२१॥
ऐसी सांगूनि ती युवती । गेली आपुल्या सदनाप्रती । येरीकडे भुजावंती । कनकमंचकी पहुडली ॥२२॥
त्यजूनि अन्नोदक स्नान । कैंचे श्रृंगार कुंकुमलेण । सर्व उपचारांते त्यजून । विन्मुख तई पहुडली ॥२३॥
तो येरुकडे शशांगर । पारधी खेळूनि काननभर । चिंताब्धीची फोडूनि लहर । सदना तदा जातसे ॥२४॥
नाना गजरे यंत्रस्थित । चमूअब्धीचा लोट लोटीत । क्षेत्रपाती पूर्ण भरित । चमृतोये तेधवा ॥२५॥
यावरी राव तो पूर्ण ज्ञानी । संचार करी आपुले सदनी । दृष्टीसमोर न देखिता राणी । परिचारिके विचारीतसे ॥२६॥
म्हणे कोठे आहे भुजावंती । सन्मुख का न आली पारधीप्रती । आजि चुकुर होऊनि चित्ती । निंबलोणा नातळली ते ॥२७॥
रायाते बोलती परिचारिका । हे महाराजा सद्विवेका । आजि राणी कवण दुःखा । दुखावली कळेना ॥२८॥
तेणेंकरुनि शयनापाटी । निजली आहे होऊनि कष्टी । होतांचि शब्द कर्णपुटी । सदनामाजी संचरला ॥२९॥
तो ती मंचकी भुजावती । राव देखूनि बोले युक्ती । म्हणे का हो कवण अर्थी । शयन केले जिवलगे ॥३०॥
परी तई उत्तरा न देती । कांहींच न बोले रायाप्रती । जीवन आणूनि नेत्रपाती । अश्रु ढाळी ढळढळा ॥३१॥
ते पाहुनिया राव दयाळ । चिंत्ती दाटला मोहे केवळ । मंचकी बैसे उतावेळ । हृदयी धरी कांतेते ॥३२॥
अश्रुधारा नेत्रपाती । राव पुसी स्वये हस्ती । चुंबन घेऊनि लालननीती । अंकावरी बैसवीतसे ॥३३॥
अंकी बैसवोनि स्वदारारत्न । हेम जडावया करी यत्न । राव कोंदणी हाटकप्रयत्न । अर्थरत्ना जोडीतसे ॥३४॥
म्हणे सुखसरिते । कोठूनि भेदले गढोळ चित्ती । दुःखघनाचा वर्षाव अमित । कोणे केला तो सांग ॥३५॥
मी राव महीचा भूप । मी बोलणारा दर्पसर्प । ऐशा व्याघ्राचा करोनि लोप । दिधले माप दुःखाचे ॥३६॥
तरी ती कवण पुरुष नारी । तूते अन्य झाली भारी । तरी माते बोलूनि वैखरी । निमित्तमात्र दावी का ॥३७॥
अगे सहज दिठवा होते । दावीन त्याते अर्कसुत । या बोलाची सहज भ्रांत । मानू नको जिवलगे ॥३८॥
अगे प्रिय तू माते अससी । कोण गांजील उद्देशी । हरिबाळाते जंबुकलेशी । दुःखदरी मिरवेना ॥३९॥
अगे मशकाचेनि पाडा । धडके उतरे गिरीचा कडा । की रामरक्षे भूतवडा । रक्षणिया बैसतसे ॥४१॥
तेवी तू माझी पट्टराणी । कोण घालू शके काचणी । नाम दर्शवी प्रांजळपणी । मग ऊर्वी न ठेवी तयाते ॥४१॥
ऐसे ऐकता राववचन । हृदयी तोषली अर्थार्थी सघन । म्हणे महाराजा तव नंदन । भ्रष्टबुद्धी व्यापिला ॥४२॥
आपण गेलिया पारधीसी । एकांत पाहूनि मम उद्देशी । येथे येऊनि स्मरलेशी । हस्त माझा धरियेला ॥४४॥
धरिला परी निर्दयवंते । कामे ओढिता झाला हस्त । म्हणे चालावे एकांतांत । सुखसंवाद भोगावा ॥४४॥
मग म्या पाहूनि कामिकवृत्ती । हात आंसडूनि घेतला निगुती । भयार्थ मानूनि आपुले चित्ती । सदनामाजी पावले ॥४५॥
पळता कोणे झाली अवस्था । उलथूनि पडले महीवरती । परी म्या धरुनि तैशीच शक्ती । आड कवाड पै केले ॥४६॥
मग तो छलबलत्वहीन । होऊनि पाहे आपुले सदन । तस्मात् आता आपुला प्राण । ठेवीत नाही महाराजा ॥४७॥
भलतैसिया गरळांत । घेऊनि करीन प्राण मुक्त । परी धैर्य वरिले तुम्हांकरिता । तुमचा मुखेंदु पहावा ॥४८॥
मज वाटले पारधीचे कानन । अति तीव्र कर्कश भयाण । त्यातूनि तुम्ही जीवंतपणे । कैसे याल वाटले ॥४९॥
ऐसेपरी धुसधुशीत । संचार होता हृदयांत । म्हणोनि महाराजा येथपर्यंत । प्राण देही रक्षियेले ॥५०॥
आता याचि बोलापाठी । मी चकोर देही चंचुपुटी । तव आननेंदूचे जीवन शेवटी । लक्षूनि तुष्ट झाले असे ॥५१॥
ऐसे बोलता भुजावंती । परम क्रोधावला नृपती । परी क्रोध नव्हे क्षिती । वडवानलचि पेटला ॥५२॥
वडवानल तरी कैसा । शिखा मिरवी अंबरलेशा । सुतरत्नालागी कैसा । ग्रासू पाहे क्षणांत ॥५३॥
मग तैसाचि येऊनि सदनाबाह्ये । आरक्त नेत्री भंवता पाहे । म्हणे कोणी तरी येथे आहे । पुढे यावे माझिया ॥५४॥
तंव ते भृत्य धांवत येती । भृत्य नव्हे ते कृत्तांत दिसती । राव वरुनि क्रोधरीती । स्वता त्यांते लोटीतसे ॥५५॥
म्हणे भृत्य हो याचि पावली । जाऊनि मम सुताची करा होळी । अथवा बंधन करुनि हस्तवेली । खंडोनिया टाकाव्या ॥५६॥
ऐसे बोले नृपनाथ । दूत धांवती वाताकृत । सदन वेढूनि राजसुत । मृत्युमही नेलासे ॥५७॥
परी ते सेवक ज्ञानखाणी । पुनः जाती राजांगणी । म्हणती महाराजा मृत्युभुवनी । कृष्णागरु पै नेला ॥५८॥
राव क्रोधे तया पहात । म्हणे हस्तपादांते करा खंडित । पुनः येवोनि सांगत । धांवधांवोनि रायाते ॥५९॥
तरी रायाचा कोपानळ । कदा न होय शीतळ । पुनः पाहोनि दूतमेळ । तीच आज्ञा आज्ञापा ॥६०॥
परी ते भृत्य देहस्थिती । म्हणती हा स्वामी राजसुत । यासी वधिता काय अनर्थ । कैसा होईल कळेना ॥६२॥
ऐसे संदेहे भयस्थित । पुनः जाती राजांगणांत । परी तो राव अति संतप्त । तीच आज्ञा आज्ञापी ॥६२॥
मग ते दूत निष्ठुरपणी । चौरंग आणिती कनककोंदणी । तयालागी बैसवोनी । कार्यावर्ती वहिवटले ॥६३॥
शुद्ध चर्‍हाटे बांधोनि हस्त । तदा नेत कृष्णागराते । म्हणती बंधसिद्ध केले हस्त । खंडविखंड करावया ॥६४॥
परी कृष्णागर चव्हाटा नेला । हा वृत्तांत सकळ ग्रामांत कळला । मग चुंगारचुंगार मेळा । विलोकावया धांवती ॥६५॥
येरीकडे येरीकडे राजांगणी । मिळाले थोर प्राज्ञी । परी नृपतीचा क्रोधाचि पाहुनी । बोलो न शकती कदाचित ॥६६॥
तरी वृत्तीचा क्रोधानळ । लोकबोलाचे सुभद्रजळ । प्राशने भेणे उतावेळ । धांव मागे घेतसे ॥६७॥
येरीकडे चव्हटेंशी । कनकचौरंगी राजसुतासी । दूर्ती बैसवोनि हस्तपादांसी । योजिते झाले छेदावया ॥६८॥
शस्त्र करुनिया नग्न त्वरित । एके घायाळ केले हस्त । तैसेचि झाले चरण व्यक्त । भग्न होऊनि पडियेला ॥६९॥
एकचि आकांत वर्तला तेथे । कोणी कोणा न विचारी जेथे । पाहूनि सकळ संग्रामाते । भयभीत संपूर्ण ॥७०॥
उपरी योजूनि पद निगुती । तीक्ष्णधारा शस्त्रे हाणिती । तीही एका घाये क्षिती पदकमली पडियेली ॥७१॥
मग रुधिराचा भडभडाट । मही लोटला अपार लोट । जेवी युवतिकुंकुममळवट । तेवी धारा शोभली ॥७२॥
परी राव तो कृष्णागर । मूर्च्छेने व्यापूनि तीव्र । कनकासनी चौरंगावर । उलथोनिया पडियेला ॥७३॥
प्राण होऊनि कासावीस । मुखावरी दाटला फेस । उपरी कोरड पडली मुखास । श्वेतनयन पै केले ॥७४॥
मग ते दुःख पाहूनि लोक । दुःखाने करिती महाशोक । अहा कृष्णागरासारखे माणिक । व्यर्थ राये भंगिले ॥७५॥
एक म्हणती म्हातारपणी । राव चळला आहे प्राज्ञी । ऐसा पुत्र लावण्यखाणी । नष्ट केला पदवीचा ॥७६॥
तरी राजा परम भ्रष्ट । झाला आहे निर्दय नष्ट । आता येथे राहता उत्कृष्ट । योग्य काही दिसेना ॥७७॥
सहज प्रपंचाचे पाउली । पडतसे आड पाउली । परी राये हृदयी क्षमा न केली । घात करील कधी तो ॥७८॥
अहा एकुलता एक बाळ । त्यावरि पाखडिला क्रोधानळ । मग प्रजान्याया कैसा शीतळ । वृद्ध राव राहील हा ॥७९॥
एक म्हणे राजनीती । तैशीच आहे सर्व क्षिती । गृही दाविली क्रोधसंपत्ती । धाक पडेल प्रजेते ॥८०॥
एक म्हणे भ्रष्ट कृष्णागर । कुबुद्धि धरिली मातेवर । तै शिक्षा पावला साक्षात्कार । राया दोष न लागेचि ॥८१॥
गौपीडक व्याघ्रे असला । तरी का मारु नये त्याला । तरी रायाने धर्म पाळिला । लोभ धरिला नाही की ॥८२॥
वृश्चिक होता दृष्टिव्यक्त । तरी का करु नये प्राणांत । दुष्ट आहे की धुसधुसीत । मारु नये की त्याला ॥८३॥
ऐशा नानापरी युक्ती । तर्कवितर्क जग बोलती । अपार मेळा चवाठ्याप्रती । मिळाला असे लोकांचा ॥८४॥
त्यांत सहजासहज गमन । गोरक्ष मच्छिंद्र उभय जाण । करीत आले चव्हाटेंकारणे । तो अपार मेळा देखिला ॥८५॥
सोडूनि गर्भाद्रिपर्वताते । न्यावे भेटीसी मच्छिंद्राते । घेऊनि जाता गोरक्षनाथ । आले होते त्या ठायी ॥८६॥
आले परी सहज चाली । नगरदीक्षेची कामना फिरली । म्हणोनि पाहता व्यवहारपाउली । येवोनि तेथे धडकले ॥८७॥
धडकले परी अपार मेळ । पाहूनि त्यांत संचरले गौरबाळ । तो कृष्णागर होऊनि विकळ । कनकचौरंगी पडियेला ॥८८॥
मग मच्छिंद्राते पाचारुन । दाविता झाला गौरनंदन । जळचरसुते पाहून । परम चित्ती द्रवलासे ॥८९॥
परी त्याचा अन्याय काय । लोकांपाशी पुसो जाय । क्षण स्थिर करुनि हृदय । करणी विलोकी बाळाची ॥९०॥
तो सहज अंतरी दृष्टि करिता । त्या समजली तयाची माता । आणि कृष्णागरासी वरता । अवतारदक्ष आढळला ॥९१॥
ऐसा शोध शोधिल्या चित्ती । मग क्रोधे दाटले तपोगभस्ती । म्हणे अहो हे रांड शक्ती । प्रविष्ट झाली लोकांत ॥९२॥
परी तो आहे मूर्ख राय । चित्ती योजिता न ये न्याय । बाळावरी तिने घाय । कोपशस्त्री योजिला ॥९३॥
तरी ऐसा बुद्धिभ्रष्ट । विषयलोभी अति वरिष्ठ । मही नसावा महाभ्रष्ट । महीमार आगळा ॥९४॥
लागूनि कांतेच्या बुद्धिसंगती । बाळालागी केली आर्ती । तस्मात् राव विषयभक्ती । ठेवू नये महीसी ॥९५॥
ऐसे चित्ती धरुनि तेथून । उभय निघाले मंडळांतून । मग गोरक्षा सकळ खूण । निवेदिली रायाची ॥९६॥
सकळ गोरक्षा निवेदन होता । तोही आपुले हृदयी पाहता । पाहूनि म्हणे गुरुनाथा । यांचे नांव रंगाते आणावे ॥९७॥
कृष्णागर तो चौरंगी व्यक्त । म्हणोनि चौरंगी बोलला नितांत । कृष्णागर हे नाम महींत । नाही म्हणोनि वदलासे ॥९८॥
आणि हस्तपादादि सकळ । एका चौरंगी झाले सकळ । म्हणोनि चौरंगी गौरबाळ । सहजस्थिती वदलासे ॥९९॥
असो गोरक्ष मच्छिंद्राते । म्हणे राजसदना जाऊ त्वरिते । मागूनि घ्यावे चौरंगाते । नाथपंथी मिरवावया ॥१००॥
मच्छिंद्र म्हणे कर्मशासन । रावराणीते दुःख दावून । मग न्यावा शिवनंदन । नाथपंथी मिरवावया ॥१॥
गोरक्ष म्हणे हो नोहे ऐसे । नऊ आधी चौरंगास । पूर्णपर्णी नाथपंथास । विद्यार्णव करावा ॥२॥
मग तयाचेचि हाती । रायासी दावावी प्रतापशक्ती । आणि त्या रांडे चामुंडेप्रती । ओपणे ते ओपावे ॥३॥
तरी आता सौम्य उपचार । राया करु वागुत्तर । मागून घ्या स्नेहपरिवार । चौरंगीते महाराजा ॥४॥
ऐसी गोरक्ष बोलता वाणी । अवश्य म्हणे मच्छिंद्रमुनी । मग उभयता राजसदनी । प्रविष्ट जाहले महाराजा ॥५॥
पुढे धाडूनि द्वाररक्षक । श्रुत करविले नांव दोंदिक । की मच्छिंद्र गोरक्षक तपोनायक । भेटीसी येती महाराजा ॥६॥
राये ऐकोनि ऐसे नाम । मनी उचंबळे भावार्थ प्रेम । मनांत म्हणे योगद्रुम । वंद्य असती हरिहरा ॥७॥
परी मम दैवार्णवा सुफळबांध । मच्छिंद्रकृपेचा वोळला मेध । ऐसे म्हणूनि लागवेग । कनकासन सांडिले ॥८॥
सम्यक सामोरा होऊनि नृपति । दृष्टी देखता मच्छिंद्रजती । भाळ ठेवूनि चरणांवरती । आलिंगीतसे प्रेमाने ॥९॥
म्हणे महाराजा अज्ञानभंगा । अज्ञानपतिता बोधली गंगा । वळूनि धीर पावल्या संगा । कुशब्दपाप नाशील ॥११०॥
ऐसे म्हणोनि राव पुढती । नमिता झाला गोरक्षाप्रती । भाळ ठेवूनि चरणांवरती । सभेस्थानी आणिले ॥११॥
बैसवूनि कनकासनी । षोडशोपचारे पूजिले मुनी । उपरी उभय जोडूनि पाणी । उभा राहिला सन्मुख ॥१२॥
म्हणे महाराजा योगद्रुमा । तुमचे चरणी असे मम प्रेमा । दर्शन दिधले भक्तिउगमा । मम अभक्ताकारणे ॥१३॥
तरी आता कामशक्ती । वेध कोणता सांगा जती । जेवी ऋतुकाल द्रुमाप्रती । फळे येतील तैशींच ॥१४॥
तरी चिच्छक्तिउल्हासपणे । अर्थ दावा मजकारण । ते त्यावरी कामना पावन । तुष्ट होईल महाराजा ॥१५॥
ऐसे बोलता नरेंद्रपाळ । मच्छिंद्रचित्तद्रुमाचे फळ । शब्दचातुर्यलापिका रसाळ । चौरंगभावी निघाले ॥१६॥
म्हणे महाराजा नरेंद्रोत्तमा । एक काम वेधला आम्हा । आज तुमच्या कौंडण्यग्रामा । शासनी बाळ विलोकिला ॥१७॥
राया तिष्ठता तव कोपाग्न । तयाचे हस्तपाद केले भग्न । तो जरी तुमचा अन्यायी उत्तम । आम्हांलागी ओपावा ॥१८॥
राव ऐशी ऐकूनि मात । हृदयी गदगदोनि हांसत । म्हणे महाराजा योगी समर्थ । काय त्या कराल नेवोनि ॥१९॥
म्हणाल करील सेवाभक्ती । तरी भग्न झाला पदहस्ती । तरी त्या पंथ गमाया शक्ती । कांही एक दिसेना ॥१२०॥
तुम्हीच वाहोनिया आपुल्या स्कंधी । वागवाल की कृपानिधी । तो स्वामी तुम्ही सेवकबुद्धी । आचराल की महाराजा ॥२१॥
यावरी बोले मच्छिंद्रनाथ । तो सत्यपणे शक्त की अशक्त । इतुके वद की आमुचे अर्थ । कासया तू पाहशी ॥२२॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रजती । अवश्य म्हणे शशांगरनृपती । घेऊनि जावे आवडल्या चित्ती । सिद्धसंकल्प महाराजा ॥२३॥
ऐसे बोलता धरापाळ । उठोनि आले तत्काळ । परोपकारी अति कनवाळ । चौरंगापाशी पातले ॥२४॥
कनकचौरंगी सधीर युक्त । तैसाचि उचलिला महीभुवसुत । नेऊनि आपुले शिबिरांत । हस्तपाद तळविले ॥२५॥
येथे श्रोते कल्पना घेती । निजीवास सजीव करितो जती । तेणे चौरंगीहस्तपादांप्रती । स्नेहकढयी का तळविले ॥२६॥
निर्जीव पुतळा नृत्य करीत । तेथे मिरवले गहिनीनाथ । मग हस्तपादनिमित्त । काय अशक्य झाले ते ॥२७॥
तरी कवि म्हणे पुढील कारण । होते म्हणोनि मच्छिंद्राने । लोहढथी द्विमूर्धाने । स्नेही तळले पदहस्त ॥२८॥
तूते करोनि दुःखाचे शमन । पुढे पहा म्हणती नेमानेम । समान उत्तमोत्तम । फळा मिरवू ययासी ॥२९॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । तळो लागले पदहस्ती । मग तेथे राहोनि एक राती । पुढे गमती महाराजा ॥१३०॥
चौरंगी स्कंधी वाहून । मार्ग गमीतसे गौरनंदन । मग ग्राम पाहूनि निघून । बद्रिकाश्रमी पातले ॥३१॥
शीघ्र जावोनि शिवालयांत । भावे वंदिला उमाकांत । उपरी चौरंगी ठेवूनि तेथ । काननांत संचरले ॥३२॥
काननी हिंडता तेथ पाही । तो एक गव्हर देखिले मही । देखता विसरती तया ठायी । गुहागृहामाझारी ॥३३॥
तंव ते गव्हर परम गोमट । पाहू बोलती प्रताप सुभट । म्हणती चौरंगीनिश्चयतुळवट । येथे कसून पहावा ॥३४॥
पाहावे तरी कैसे रीती । मग काय करिते झाले जती । एक शिळा विस्तीर्ण शक्ति । गोरक्षनाथे आणिली ॥३५॥
आणिली परी गुहागृहांत । उचलूनि वरल्या जमिनीत । शस्त्र अस्त्र जल्पूनि तेथे । अंधारव्यक्त केलेसे ॥३६॥
ऐसे कृत्य करुनि तेथे । पुन्हा परतोनि आले नाथ । स्कंधी वाहूनि चौरंगीते । पुन्हा परतोनि गेले त्या ठायी ॥३७॥
तेव्हा गृहृद्वारासमीप । तरु एक होत विशाळरुप । तयाखाली प्रतापदीप । सावलींत बैसले ॥३८॥
बैसले परी गोरक्षासी । मच्छिंद्र म्हणे भावउद्देशी । वा अनुग्रह चौरंगासी । याच ठायी ओपावा ॥३९॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रनाथ । गोरक्ष वदतसे उत्तराते । मम अनुग्रह तपाश्रित । लाभ होतसे महाराजा ॥१४०॥
तरी चौरंगीचे अनुष्ठान । पूर्णस्वरुपी मी पाहीन । मग प्रसन्नचित्ते देईन । अनुग्रह महाराजा ॥४१॥
ऐसे बोलता वरदउक्ती । मच्छिंद्र म्हणे बरवी नीती । तरी याचि ठायी चौरंगीप्रती । तपालागी स्थापावा ॥४२॥
ऐसे म्हणूनि गोरक्षासी । पुसता झाला चौरंगासी । हे बाळा तू पूर्ण तपासी । बसतोसी की या ठाया ॥४४॥
यावरी बोले चौरंगनाथ । मी मान्य तुमचे कर्तव्यांत । जेथे ठेवाल राहीन तेथ । सांगाल करीन तैसेंचि ॥४४॥
परी एक मागणे आहे येथे । तुम्ही जावे कोण्या देशाते । परी प्रतिदिनी माझा हेत । कूर्मदृष्टी रक्षावा ॥४५॥
इतके माते दिधल्यास दान । सकळांत माझे कल्याण । दिवसानुदिवस माझे स्मरण । तव धवळारी पाळावे ॥४६॥
तुम्हांस होता माझे स्मरण । त्या कृपे होईल माझे पोषण । जैसे कूर्मदृष्टीकरुन । बाळालागी पोषीतसे ॥४७॥
ऐसे बोलता चौरंगनाथ । उमय झाले तोषवंत । मग उचलोनि गुहागृहांत । चौरंगीते ठेविले ॥४८॥
ठेविले परी त्यास सांगती । बा रे ऊर्ध्व करी का दृष्टीप्रती । शिळा सुटक दिसे क्षिती । पडेल वरती तुज राया ॥४९॥
परी आपुले प्रसादेंकरुन । तूते देतो एक वरदान । दृष्टी याजवरुन । काढू नको कदापि ॥१५०॥
जरी दृष्टी किंचित चुकुर । होता पडेल अंगावर । मग प्राण सोडूनि जाईल शरीर । चूर्ण होशील रांगोळी ॥५१॥
मग पुढील कार्य साधेपर्यंत । सकळ राहिले नरदेहांत । तरी जतन करुनि शरीरांत । हित आपुले जोडी का ॥५२॥
मग एक मंत्र सांगूनि कानी । म्हणे करी याची सदा घोकणी । येणेचि सर्व तपालागुनी । प्राप्त होसील पाडसा ॥५३॥
मग गोरक्ष जाऊनि उत्तम फळाते । तया सामोरे आणूनि ठेवीत । म्हणे हे फळ भक्षूनि निश्विते । पूर्ण तपा आचरी का ॥५४॥
परी आणिक राया तूते । दृष्टी रक्षावी जीवित्वनिमित्ते । मंत्र जपावा तपोअर्थे । फळे भक्षावी क्षुधेसी ॥५५॥
ऐसी त्रिविधा गोष्टी तूते । सांगितली परी रक्षी जीवाते । तो आम्ही लवकरी करुनि तीर्थाते । तुजपासी येऊ की ॥५६॥
ऐसे सांगूनि चौरंगासी । बाहेर निघे गोरक्षेंसी । शिळा आपुले गुहाद्वारासी । बंधन केले दृष्टोत्तर ॥५७॥
या उपरांती तपाचारशक्ती । चामुंडा स्मरला लावोनि चित्ती । तंव त्या स्मरता येऊनि क्षिती । गोरक्षाते भेटल्या ॥५८॥
म्हणती महाराजा योगोत्तमा । कामना उदेली कोण तुम्हा । तैसाचि अर्थ सांगूनि आम्हा । स्वार्थालागी मिरविजे ॥५९॥
येरी म्हणे हो शुभाननी । मम प्राण आहे या स्थानी । तरी तयाच्या क्षुधेलागुनी । नित्य फळे ओपावी ॥१६०॥
आणावी परी गुप्तार्थ । फळे ठेवावी त्या नकळत । शिळे उचलूनि जावे त्वरित । नित्य फळे ओपावी ॥६२॥
ऐसे सांगूनि चामुंडेसी । चालते झाले तीर्थवासी । सहज चाली चालता महीसी । गिरनारपर्वती पोंचले ॥६२॥
येरीकडे चामुंडा सकळ । उत्तम आणूनि देती फळ । शिळा उचलूनि उतावेळ । काननांत सांडिती ॥६३॥
सांडिती परी कैसे रीती । गुप्त सेवा करुनि जाती । परी चौरंगी महाजती । शिळाभये दाटला ॥६४॥
मनांत म्हणे गुरुवचन । की शिळा घेईल तुझा प्राण । म्हणोनि दृष्टी याकारण । अखंडित रक्षावे ॥६५॥
ऐसी भावना आणूनि चित्ती । दृष्टी ठेवी शिळेप्रती । मुखी नाम मंत्रउक्ती । आराधींत सर्वदा ॥६६॥
परी त्या शिळेच्या भयेंकरुन । खाऊ विसरला फळाकारण । किंचित वायूचे होता गमन । तोचि आहार करीतसे ॥६७॥
शिळेवरती सदा दृष्टी । परी ऊर्ध्वभागी ओपिली दृष्टी । अंग हालवेना महीपाठी । अर्थ कांही चालेना ॥६८॥
जरी करावे चलनवलन । नेणो दृष्टीसी चुकुरपण । शिळा झालिया घेईल प्राण । म्हणोनि न हाले ठायाते ॥६९॥
फळे जरी चांचपूनि घ्यावे हाती । नेणो तिकडे जाय अवचिती । चित्त गेलिया इंद्रिये समस्ती । तयामागे धांवती ॥१७०॥
मग चित्त बुद्धि अंतःकरण । हे तो ऐक्य असती तिचे जण । फळ स्पर्शिता भावनेकरुन । भ्रष्ट होईल सर्वस्वे ॥७१॥
मग मंत्ररुपे स्मरणशक्ती । आबुद्ध करील माझी मती । म्हणोनि सांडिले फळप्राप्ती । योगाहूनि लक्षीतसे ॥७२॥
ऐसी उभयता कांचणी करुन । आटत चालिले रुधिर प्राण । परी ते रुधिर मांस लक्षून । आटत आहे तंव सत्य ॥७३॥
रुधिर मांसालागूनि भक्षीत । भक्षूनि उदरकमय करीत । शेवटी चित्तासी हरीत । भक्षण करीतसे नित्यशः ॥७४॥
चित्ता आटिले सकळ रुधिर । पै शरीर उरले अस्थिपंजर । वरी उगवली त्वचा त्यावर । गवसणीपरी विराजे ॥७५॥
जोंबरी शरीरी असे प्राण । तोंबरी अस्थि त्वचा घ्राण । प्राण भंगल्या भंग जाण । सर्वत्रासी माहिती ॥७६॥
नाडी त्वचा अस्थी । चौरंगी उतरल्या देहाप्रती । सूक्ष्म शरीरी आपण भूती । त्रासूनिया पळाले ॥७७॥
मग तो देह काष्ठासमान । बोलारहित चलनवलनहीन । ऐसे पाहूनि बाळ तान्हे । वारुळ वरी रचियेले ॥७८॥
मग तितुक्या दृष्टी हरल्याप्रती । मुखी ध्वनि मंत्रशक्ती । तितुके उरे मग निश्विती । जिकडे तिकडे झालीसे ॥७९॥
ऐसेपरी चौरंगीते । झाले आहे निजदेहाते । यावरी पुढील स्वार्थे । पुढील अध्यायी ऐका ते ॥१८०॥
तरी हा ग्रंथ नवरत्नहार । आणि वैडूर्य स्वतेजापर । तुम्हा श्रोतिया शृंगार । धुंडीसुत अर्पीतसे ॥८१॥
नरहरिवंश मालूते । मालू नरहरीचा शरणागत । तो हा भक्तिपूर्वक ग्रंथ । श्रोतियांते संकल्पिला ॥८२॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत श्रोते चतुर । एकत्रिंशाध्याय गोड हा ॥१८३॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
अध्याय ॥३१॥
ओंव्या ॥१८३॥
शुभ भवतु ॥
॥नवनाथभक्तिसार एकत्रिंशाध्याय समाप्त ॥