24.
🕉
अध्याय २४ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय चोविसावा - फलश्रुति 👉 बालहत्येचा दोष दूर होऊन वांझ स्त्रियांना पुत्रप्राप्ती होऊन तो पुत्र सुखात नांदेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी निरंजना । अलक्ष गोचरव्यक्त निर्गुणा । पूर्णब्रह्मा मायाहरणा । चक्रचाळका आदिपुरुषा ॥१॥
हे गुणातीता सर्वत्रभरिता । सगुणरुपा लक्ष्मीकांता । मागिले अध्यायी रसाळ कथा । मच्छिंद्रोत्सव दाविला ॥२॥
एका सुवर्णविटेसाठी । कनकगिरी करी गोरक्षजेठी । आता मम वाग्वटी । भर्तरी आख्यान वदवी का ॥३॥
तरी श्रोते ऐका कथन । पूर्वी मित्ररश्मी करिता गमन । वातचक्री प्रेरुनि स्यंदन । अस्ताचळा जातसे ॥४॥
तो उर्वशी विमानासनी । येत होती भूलोकअवनी । तंव ती दारा मुख्यमंडनी । मदनबाळी देखिली ॥५॥
देखतांचि पंचबाणी । शरीर वेधले मित्रावरुणी । वेघतांचि इंद्रियस्थानी । येऊनि रेत झगटले ॥६॥
झगटतांचि इंद्रिय रेत । स्थान सोडूनि झाले विभक्त । विभक्त होता पतन त्वरित । आकाशाहूनि पै झाले ॥७॥
परी आकाशाहूनि होतांचि पतन । वाताने ते विभक्तपण । द्विभाग झाले महीकारण । येऊनिया आदळले ॥८॥
एक भाग लोमश आश्रमा । येऊनि पावला थेट उत्तमा । घटी पडतांचि तनू उत्तमा । आगस्तीची ओतली ॥९॥
यापरी दुसरा भाग । तो कौलिक ऋषीच्या आश्रमा चांग । येतांचि कैसा झाला वेग । तोचि श्रवण करा आता ॥१०॥
कौलिक घेऊनि पात्र भर्तरी । मिक्षोद्देश धरुनि अंतरी । निघता झाला सदनाबाहेरी । वस्तीपर्यटण करावया ॥११॥
परी कौलिक येतांचि बाहेर । भर्तरी ठेवूनि महीवर । बंद करीतसे सदनद्वार । कवीटाळे देऊनिया ॥१२॥
परी भर्तरी ठेविली अंगणांत । तो आकाशांतूनि रेत त्यांत । येऊनिया अकस्मात । भाग एक आदळला ॥१३॥
तो इकडे कौलिक ऋषी । टाळे देऊनि गृहृद्वारासी । येऊनि पाहे भर्तरीसी । तो रेत व्यक्त देखिले ॥१४॥
रेतव्यक्त देखतांचि पात्र । अंतःकरणी विचारी तो पवित्र । चित्ती म्हणे वरुणीमित्र । रेत सांडिले भर्तरी ॥१५॥
तरी यांत धृमीनारायण । अवतार घेईल कलींत पूर्ण । तीन शत एक सहस्त्र दिन । वर्षे लोटली कलीची ॥१६॥
इतकी वर्षे कलीची गेलिया । धृमींनारायण अवतरेल भर्तरी या । तरी आता भर्तरी रक्षूनिया । ठेवू आश्रमी तैसीच ॥१७॥
मग ती भर्तरी रेतव्यक्ती । रक्षिता झाला आश्रमाप्रती । त्यास दिवस लोटता बहुता । पुढे कलि लागला ॥१८॥
मग तो कौलिक ऋषी । गुप्त विचारिता प्रगट देशी । भर्तरी नेऊनि मंदराचळासी । गृहाद्वारी ठेविली ॥१९॥
गृहाद्वारी ठेवूनि पात्र । तो अदृश्य विचरे पवित्र । तो कलि लोटता वर्षे तीन सहस्त्र । एकशते तीन वर्षे ॥२०॥
तो द्वारकाधीशअंशे करुन । भर्तरींत संचरला धृमीनारायण । जीवित्व व्यक्त रेताकारण । होतांचि वाढी लागला ॥२१॥
वाढी लागता दिवसेंदिवस । पुतळा रेखित चालिला विशेष । पूर्ण भरता नवमास । सिद्ध झाला तो पुतळा ॥२२॥
परी मधुमक्षिकेने पात्रांत । मधूचे जाळे केले होते । तयाचे संग्रहे व्यक्त । बाळ वाढी लागला ॥२३॥
वाढी लागता मधुबाळ । नवमास लोटता गेला काळ । परी तो देहे होता स्थूळ । भर्तरी पात्र मंगले ॥२४॥
बहुत दिवसांचे पात्रसाधन । झाले होते कुइजटपण । त्यांत पर्जन्यकाळी कड्यावरुन । पर्वत कोसळता लोटले ॥२५॥
कोसळता परी एक पाषाण । गडबडीत पातला ते स्थान । परी पावतांचि पात्रासी झगडोन । भर्तरी भंग पावली ॥२६॥
भर्तरी भंगतांचि बाळ त्यांत । तेजस्वी मिरवले शकलांत । मक्षिकेचे मोहळ व्यक्त । तेही एकांग जाहले ॥२७॥
मग त्यांत निर्मळपणी बाळ विरक्त । मिरवो लागले स्वतेजांत । जैसे अभ्र वेगळे होता दीप्त । निर्मळपणी मिरवतसे ॥२८॥
की स्थिरावल्या जैसे जीवन । तळा बैसले गढूळपण । ते बाळ भर्तरी शुक्तिकारत्न । विमुक्त झाले वेष्टणा ॥२९॥
परी कडा कोसळला कडकडीत । शब्द जाहले अति नेट । तेणेंकरुनि मक्षिका अचाट । भय पावोनि पळाल्या ॥३०॥
येरीकडे एकटे बाळ । शब्दरुदनी करी कोल्हाळ । तेथे चरे कुरंगमेळ । तया ठायी पातल ॥३१॥
तयांत गरोदर कुरंगिणी । चरत आली तये स्थानी । तो बाळ रुदन करिता नयनी । निवांत तृणी पडलेसे ॥३२॥
तरी अफाट तृण दिसे मही । त्यांतही बाळ सबळ प्रवाही । चरत येता हरिणी तया ठायी । प्रसूत झाली बाळ पै ॥३३॥
प्रसूत होता बाळे दोन्ही । झाली असता कुरंगिणी । पुनः मागे पाहे परतोनी । तो तीन बाळे देखिली ॥३४॥
माझींच बाळे त्रिवर्ग असती । ऐसा भास ओढवला चित्ती । मग जिव्हा लावूनि तयांप्रती । चाटूनि घेतले असे ॥३५॥
परी तो खडतरपणी दोन्ही पाडसे तीते । संध्याअवसरी झगडली स्तनाते । परी हे बाळ नेणे पानाते । स्तन कवळावे कैसे ते ॥३६॥
मग ते कुरंगिणी लोटूनि पाडस । चहूंकडे ठेवूनि चौपदांस । मग वत्सलोनि लावी कांसेस । मुख त्याचे थानासी ॥३७॥
ऐसे लोटता कांहींएक दिवस । तो ते रागू लागले महीस । मग ते मृगी लावूनी थानास । संगोपन करीतसे ॥३८॥
ऐसे करवोनि स्तनपानी । नित्य पाजी कुरंगिनी । आपुले मुखींची जिव्हा लावूनी । करी क्षाळण शरीरासी ॥३९॥
पाडसे ठेवूनि तया स्थानी । चरू जातसे विपिना हरिणी । घडोघडी येतसे परतोनी । जाई पाजूनि बाळाते ॥४१॥
ऐसे करिता संगोपन । वर्षे लोटली तयाते दोन । मग हरिणामध्येंचि जाऊन । पत्रे भक्षी वृक्षांची ॥४१॥
परी त्या वनचरांचे मेळी । विचारिता सावजभाषा सकळी । स्पष्ट होऊनि त्या मंडळी । त्यांसमान बोलतसे ॥४२॥
हस्तिवर्ग गायी म्हैशी व्याघ्र । जंबुक लांडगे हरिण भयंकर । शार्दूळ रोही गेंडा सांबर । भाषा समजे सकळांची ॥४४॥
सर्प किडे मुंगी पाळी । पक्षी यांची बोली सकळी । तैसेंचि कोकूनि उत्तर पावली । देत असे सकळांसी ॥४४॥
ऐसियापरी वनचर - रंगणी । प्रत्यक्ष अवतार विचरे काननी । जिकडे जिकडे जाय हरिणी । तिकडे तिकडे जातसे ॥४५॥
ऐसे पांच वर्षेपर्यंत । हरिणीमागे तो हिंडत । तो एके दिवशी चरत । हरिणी आली त्या मार्गे ॥४६॥
काननी चरता मार्गे नेटे । तो बाळही आला ते वाटे । तो मार्गी सहस्त्रीपुरुष भाट । मग त्या वाटे ती येती ॥४७॥
त्या भाटा जयसिंग नाम । कांता रेणुका सुमध्यम । परी उभयतांचा एक नेम । एकचित्ती वर्तती ॥४८॥
प्रवर्तती परी कैसे अलोटी । शत्रुमित्र ऐक्यदृष्टी । की धनदघातका मोह पोटी । समानचि वर्ततसे ॥४९॥
तन्न्याये पुरुषकांता । प्रपंचराहाटी वर्तत असता । तो सहज त्या मार्गे येता । तया ठायी पातले ॥५०॥
पातले परी मार्गावरती । बाळ देखिले दिव्यशक्ती । बालार्ककिरणी तेजाकृती । लखलखित देखिले ॥५१॥
की सहजासहज करावया गमन । मही उतरला रोहिणीरमण । की पावकतेजकांती वसन । गुंडाळले वाटतसे ॥५२॥
ऐशापरी तेजःपुंज । जयसिंग भाट देखता सहज । मनांत म्हणे अर्कतेज । बाळ असे कोणाचे ॥५३॥
ऐसे स्त्रियेसी म्हणतसे । ऐसिया अरण्यांत असे । बाळ सांडूनि गेली सुरस । मातापिता कैसी ती ॥५४॥
की सहजचाली चालता । यांत चुकली याची माता । ऐसे अपार संशय घेता । तयापाशी पातले ॥५५॥
पातले परी बाळ पाहोन । भये व्याप्त झाले मन । मग मृग बोलिले आरंबळोन । पळू लागले मार्गाते ॥५६॥
ते पाहूनि जयसिंग भाटे । धांवोनि धरिली बाळकाची पाठ । पाठी लागूनि धरुनि मनगट । उभा केला बाळ तो ॥५७॥
उभा करुनि त्याते बोलत । म्हणे बाळा सांडी भयाते । तूते भेटवीन तव मातेते । माता कोण ती सांग ॥५८॥
परी तै कुरंगभाषेकरुन । आरंबळतसे छंदेंकरुन । नेत्रा लोटले अपार जीवन । हांक मारी हरिणीते ॥५९॥
परी ते हरिणी बाळ पाहून । कासावीस झाले परम प्राण । परी मनुष्यभयेंकरुन । निकट येऊ शकेना ॥६०॥
हरिणी आपुले ठायींच्या ठायी । परम आरंबळे महीते देही । येरीकडे मार्गप्रवाही । भाट बोले बाळाते ॥६२॥
म्हणे वत्सा व्यर्थ का रडसी । कोण मातापिता आहे तुजसी । सोडूनि गेली अरण्यासी । तरी भेटवू तुज आता ॥६२॥
परी कुरंगभाषेकरुन । ब्या ब्या करुनि करी रुदन । मग भाट म्हणे हे वाचाहीन । मुखस्तंभ वाटतसे ॥६३॥
मग हस्तखुणेने पुसे त्यांते । परी खूणही ते नेणे परते । मग जयसिंग म्हणे आपुले मनाते । परम अज्ञानी बाळक हे ॥६४॥
तरी आता असो कैसे । याते आपुल्या न्यावे वस्तीस । याची जननी भेटल्यास । हस्तगत याते करु ॥६५॥
ऐसा विचार करुनि मनासी । उचलूनि घेतला स्कस्कंधासी । परी ते आरंबळोनि हरिणीसी । पाचारीत अट्टहास्ये ॥६६॥
परी ती कुरंगभाषा कांही । जयसिंगाते माहीत नाही । तैसे वाहूनि मार्गप्रवाही । घेऊनि जात बाळका ॥६७॥
परी त्या बाळकासी घेऊनि जाता । अति आरंबळे हरिणी चित्ता । सव्यअपसव्य वेढा भंवता । घेऊन हंबरडा मारीतसे ॥६८॥
बाळावरी ठेवूनी दृष्टी । धांव घेतसे पाठोपाठी । ठायी ठायी महीतटी । उभी राहूनि आरंबळे ॥६९॥
ऐसी हरिणी आरंबळत । दुरोनि त्यासी मार्ग गमत । परी तो जयसिंग पाहूनि मनांत । विचार करी आपुल्या ॥७०॥
म्हणे ही हरिणी कवणे अर्थी । हिंडत आहे काननाप्रती । पाडस चुकार झाले निगुती । म्हणोनि हिंडे विपिनी ही ॥७१॥
ऐसियेपरी चित्ती भास । भासूनि गमन करीतसे मार्गास । गमन करिता स्वगृहास । वस्तीत जाऊनि पोहोंचला ॥७२॥
मग ती वस्ती पाहोनि हरिणी । विपिना गेली निराशपणी । परी ठायी ठायी उभी राहूनि । हंबरडा मारी आक्रोशे ॥७३॥
येरीकडे जयसिंग भाट । येता ग्रामा झाला प्रविष्ट । बाळ ओपूनि कांते सुभट । वस्ती फिरु पातला ॥७४॥
सकळ वस्तीची फेरी फिरुन । पुन्हा शिबिरा येत परतोन । ऐसे करिता मास तीन । लोटूनि गेले वस्तीसी ॥७५॥
परी ते बाळ आरंबळता । भयाने राहिली सकळ व्यथा । मग थोडी थोडी संवय लागता । हरिणीस विसर पडला ॥७६॥
तेचि नीती बाळ विसर । शनैक पडला कुरंगापर । मग भोजनपानादिक सारासार । कळो सविस्तर लागले ॥७७॥
बोली चाली शनैःशनैक । प्रविष्ट जाहले ते बाळक । मग हांका मारी जननी जनक । भक्षावया मागतसे ॥७८॥
असो ऐसियापरी अलोट । ग्रामोग्रामी हिंडे भाट । हिंडता हिंडता भागीरथी तट । काशीक्षेंत्री पातला ॥७९॥
पातला परी विश्वेश्वरी । दर्शना जात देवालयांतरी । स्नान करुनि भागीरथीतरी । बाळ घेऊनि गेला असे ॥८०॥
विश्वेश्वराचे दर्शन करीत । तो लिंगातूनि बोलिला उमाकांत । यावे भर्तरीअवतारांत । दृश्य झाला तुम्ही की ॥८१॥
ऐसे ऐकूनि नमस्कारिता । शब्दोदयी झाला बोलता । त्याचे ते शब्द सहजता । जयसिंगे ऐकिले ॥८२॥
मग तो मनांत करी विचार । बाळ हे करिता नमस्कार । शिवलिंग बोले अति मधुर । भर्तरी ऐसे म्हणोनि ॥८३॥
तरी हा आहे कोन अवतारदक्ष । स्वर्गवासी आहे प्रत्यक्ष । परी प्रारब्धयोगे आम्हा सुलक्ष । प्राप्त झाला वाटतसे ॥८४॥
जैसा दारिद्रिया मांदुसघट । सहज चालता आदळे वाट । तेवी आम्हा बाळ चोखट । प्राप्त झाले दैवयोगे ॥८५॥
की चिंतातुरासी चिंतामणी । अवचट लाधला मार्गेकरुनी । तेवी माते अवतारतरणी । प्राप्त झाला दैवाने ॥८६॥
की दुष्ट काळाची थोर रहाटी । प्राण अन्नाविण होता कष्टी । तै सुरभि येऊनि कृपाहोटी । थान आपुले ओपीतसे ॥८७॥
तन्न्याय माते झाले । निर्देवा दैवे बाळ लाधले । लाधले परी पुण्य पावले । अवतारी दिसतो हा ॥८८॥
हे पुण्य तरी वर्णू केवढे । जयासाठी हा स्थूळवट दगड । हर्षे पावूनि संस्कारपाड । यावे भर्तरी म्हणतसे ॥८९॥
तरी आता भर्तरी नाम । थोर पाचारु वाचेकारण । ऐसी चित्ती कल्पना योजून । पुन्हा शिबिरा पातले ॥९०॥
पातले परी कांतेलागून । सर्व निवेदिले वर्तमान । म्हणे हा पुत्र तुजकारण । अवतारदक्ष सांपडला ॥९१॥
तरी हा अवतारदक्ष कैसा । म्हणशील तरी वो वाग्रसा । तरी शिव प्रत्यक्ष बोलिला ऐसा । यावे भर्तरी म्हणोनी ॥९२॥
अगे हा बाळ करिता नमन । ध्वनि हे निघाली लिंगांतून । ती म्या ऐकिली आपुल्या काने । म्हणोनि म्हणतो अवतार हा ॥९३॥
तरी आता येथूनि याते । भर्तरी ऐसे नाम निश्वित । पाचारुनि अंतर्भूत । पालन करी बाळाचे ॥९४॥
ऐसे सांगूनि तो युवती । टाकूनि गेला फेरीप्रती । परी श्रोते चित्ती कल्पना घेती । शिव का बोलिला भर्तरी ॥९५॥
यावे भर्तरी ऐसे वचन । किमर्थ बदला उमारमण । तरी तो भर्तरीत पावला जन्म । म्हणोनि शिव बोलिला असे ॥९६॥
भर्तरी अवतार सघन । यावे भर्तरी ऐसे म्हणोन । तरी आता ऐसे ऐका वचन । कथा पुढे परिसावी ॥९७॥
ऐसे जयसिंग रेणुकेसी । सांगूनि वर्तमान तियेसी । भर्तरी नाम आनंदेसी । पाचारीत उभयता ॥९८॥
त्या उभयतांचे जठरांतरी । संतति नसे संसारविहारी । म्हणोनि स्नेहाची भोहित लहरी । बोलली असे तयाते ॥९९॥
रेणुका नित्य बैसवोनि अंकी । चुंबन घेतले लालनअंकी । नाना पदार्थ मागितले की । आणूनि देती उमयता ॥१००॥
आसन वसन भोजन पान । देती करिती बहु लालन । बाळ खेळतांना पाहून । हर्षयुक्त होती ते ॥१॥
बाळ भर्तरी पंचवर्षी । बोबडे बोले नाचे महीसी । नाच नाचोनि धांवोनि कंठासी । मिठी घाली मातेच्या ॥२॥
मिठी घालिता रेणुका सती । उचलूनि घेत अंगावरती । चुंबन घेता उभय ती । हास्यवदन करिताती ॥३॥
हांसूनि एकमेका म्हणती । ईश्वर पावला आपणांप्रती । उदरी नसता स्वसंतती । ईश्वरे दिधली कृपेने ॥४॥
दिधली परी आक्षेप चित्तासी । घेऊनि म्हणती या बाळासी । मातापिता चुकल्यासी । शोधित असतील महीते ॥५॥
परी ते शोधिता कोठे । अवचित जरी पडली गांठ । मग ते आपणा पासूनि नेटे । घेऊनि जातील बाळाते ॥६॥
ऐसी चिंता उभय ती । नित्य त्निय हृदयी वाहती । अहा हे बाळ अलोलिक स्थिती । स्वरुपा मिती नसे याच्या ॥७॥
ऐसे बाळ हे परम सगुण । हे तो नेतील आम्हांपासून । ऐसे चिंतिती परी मन । घोंटाळत उभयतांचे ॥८॥
मग ते उभयता विचार करिती । की यास सोडूनि क्षेंप्रत्राती । मही हिंडता कोणे क्षिती । गांठी पडेल तयांची ॥९॥
मग त्या क्षेत्री स्थळ पाहून । राहते झाले भिक्षुकपणे । भिक्षा मागूनि क्षेत्राकारण । निर्वांहाते चालविती ॥११०॥
यापरी ते भर्तरी बाळ । मेळ मुलांचे स्थावरमंडळ । तयांमाजी खेळे खेळ । राजचिन्हे सर्वस्वी ॥११॥
आपण सर्वांचा होऊनि राव । मुलांचींच मुले सर्व । काठीचे करुनि अश्व । शाळा लाविल्या तयाने ॥१२॥
मंत्री परिचारक पायदळ जन । स्वार झुंझार कारकून । नाना वेष मुलांस दाखवून । राजचिन्हे करीतसे ॥१३॥
तरी खेळ नव्हे भविष्य होणार । होय भाग्याचा संस्कार । जैसे ज्याचे भाग्य पर । चिन्हे उदय पावली ॥१४॥
तरी असो राजचिन्ही । खेळ खेळता बाळपणी । तो एके दिवशी आरोहणोनी । काष्ठशालिके पळताती ॥१५॥
पळती ते वाताकृती । मुखे हो हो करुनि म्हणती । हो हो म्हणूनि थापटिती । काष्ठशालिके अश्वाते ॥१६॥
ऐसे खेळता सोडूनि क्षेत्र । धांवती भरले काननी सर्वत्र । एकांत विपिनी खेळ खेळत । सान्निध कोणी नसेचि ॥१७॥
परी ते काननचव्हाट्यांत । भर्तरी धांवता शालिका अश्वाते । तो पायासी ठेंच लागूनि महीते । उलथोनिया पडियेला ॥१८॥
पडिला मही कासावीस । होऊनि सांडिले शुद्धबुद्धीस । नेत्रे विकासूनि महीते । दाविता झाला तत्क्षणी ॥१९॥
ते श्वेतवर्ण पाहूनि नयन । अर्भके पळाली भयेकरुन । म्हणती भर्तरी पावला मरण । भूत होईल आता हा ॥१२०॥
मग हा आपुल्या लागोनि पाठी । भक्षील सकळ मग शेवटी । ऐसे भय मानूनि पोटी । पळूनि गेली अर्भके ॥२१॥
जाऊनि भागीरथीघांटावर । करीत बैसली आहेत विचार । म्हणती भर्तरिया भूत थोर । होऊनि हिंडे ग्रामांत ॥२२॥
मग गडे हो आपण गल्लींसी । कैसे खेळावे भक्षील आपणांसी । तरी आता आपुले ग्रामासी । खेळ खेळू सदनांत ॥२३॥
यापरी दुसरा अर्भक बोलत । की बरवे सांडिले काननाते । मनुष्य कोणी नव्हते तेथे । भक्षिले असते आपणांसी ॥२४॥
ऐसे अर्भक घांटावर । करीत बैसले आहेत विचार । तो येरीकडे मूर्च्छा अपार । भर्तरांते वेधली ॥२५॥
मही पडलासे उलथोन । शरीर सुकले तेणेंकरुन । ठायी ठायी भेदले पाषाण । रुधिर तेणे वाहातसे ॥२६॥
ऐसे होता अवस्थेसी । मैत्रावरुणे पाहिले त्यासी । मग पुत्रमोह हृदयासी । परम कळबळा दाटला ॥२७॥
मग महीस मित्रावरुणी । येता झाला स्नेहेंकरुनी । अति लगबगे बाळ उचलोनी । हृदयालागी कवळिले ॥२८॥
त्वरे आणूनि भागीरथीजीवन । तयासी करविले तोयपान । हृदयालागी आलिंगून । सावध केले बाळासी ॥२९॥
आणि पाहूनि स्वये कृपादृष्टी । मग दुःखलेशाची झाली फिटी । पाषाणघांव घसवटी । अदृश्यपणे मिरविले ॥१३०॥
मग तो बाळ सावधपणी । अंकी घेऊनि मिरवोनी । परम स्नेहे मुखावरोनी । वरदहस्ते कुरवाळी ॥३१॥
यापरी विप्राचा वेष धरोनि । तेथोनि चालिला मित्रावरुणी । भर्तरीचा धरोनि पाणी । सदनालागी आणीतसे ॥३२॥
तो मार्गी येता घाबरे । पाहते झाले सर्व किशोर । पाहतांचि म्हणती भर्तरी थोर । भूत होऊन आला रे ॥३३॥
ऐसे म्हणूनि आरडोनी । पळताती अति भयेंकरुनी । आपुलाले सदना जाऊनी । भये दडती संधींत ॥३४॥
येरीकडे मित्रावरुणी । सदनी आला त्यासी घेऊनी । माता रेणुकेसी पाचारोनी । म्हणे सांभाळी बाळाते ॥३५॥
मग ते चरणी ठेवूनि माथा । म्हणे महाराजा हे ताता । आपण कोण्या ग्रामी असता । परम स्नेहाळू आहा की ॥३६॥
ते रेणुका प्रेमळ सती । पाहता विप्र दिव्य मूर्ती । वस्त्रासन टाकूनि निगुती । बैसविले त्यावरी ॥३७॥
मग म्हणे बाळका करी कवळून । आणिले तुम्ही मोहेंकरुन । तरी सकळ संशय सोडून । नामाभिधान मज सांगा ॥३८॥
येरी म्हणे वो सती ऐक । या बाळाचा मी असे जनक । म्हणोनि स्नेहाचे दोंदिक । तरी तुजपाशी मी आलो ॥३९॥
तरी बाळ तुजकारणे । कायावाचा केले अर्पण । परी तूंही आता संशय टाकून । संगोपन करी याचे ॥१४०॥
ते ऐकून बोले ऐसे । तुम्ही बाळकाचे जनक कैसे । येरी म्हणे वो अनायासे । कथा ऐक बाळाची ॥४१॥
अगे मी विप्रवेषे तूते । दिसत आहे परी मी दैवत । मित्रावरुणी नाम माते । महीलागी वदतात ॥४२॥
मग मूळापासूनि तीते कथन । भर्तरीपात्रव्यक्त जनन । हरिणीस्तनीचे संगोपन । सकळ निर्णय बदलासे ॥४४॥
तरी या बाळाचे संभवन । अपूर्व आहे महीकारण । परी असो पूर्ण दैवाने । लाभ झाला तुज याचा ॥४४॥
झाला परी आर्तभूत । जगी म्हणावी का आपुला सुत । काया वाचा बुद्धि सुत । रक्षण करी उचित हे ॥४५॥
ऐसे सांगूनि मित्रावरुणी । जाता झाला आपुले स्थानी । येरीकडे नितंबिनी । परम चित्ती तोषली ॥४६॥
मग भ्रतारासी सांगूनि वर्तमान । तोही हर्षे ऐकून । मग जननीजनकांचे भय पूर्ण । बाळप्रकरणी फिटले की ॥४७॥
जैसे वस्त्र स्पर्शिल्या साबणी । सकळ मळाची होय हानी । ठेवी मित्रावरुण वाचेकरुनी । सकळ संशय फिटलासे ॥४८॥
किंवा गढूळ झाले असता उदक । स्थिरावल्या दावी पवित्र मुख । तेवी त्याचा समूळ धाक । फिटूनि गेला तत्काळ ॥४९॥
की दारा सगुणपर । गृही असता गरोदर । परी प्रसूतीचे भय थोर । प्रसूत झालिया फिटतसे ॥१५०॥
की अनभ्यस्त कासे लागता । परम भय मानी पार होता । परी पार झालिया सकळ चिंता । फिटोनि जाय सरितेची ॥५१॥
की अचाट काननी तस्करभयाते । मार्ग मिळाला भयव्यक्त । परी वस्ती पावल्या स्वस्थचित्त । भयापासूनि होतसे ॥५२॥
तन्नाये मित्रावरुणी । वार्ता ऐकता उभय कर्णी । भयमुक्त होती आनंदोनी । हेलावे चित्त पूर्णत्वे ॥५३॥
जैसे दुःख जाऊनि होता सुख । पोसे शरीर दोंदिक । तेवी त्यांचे चित्ती बलाइक । आनंदाचा उदेला ॥५४॥
मग ते अतिप्रेमेंकरुन । आशापाशाचे गुंतले बंधन । मग परम स्नेहाचा खुंट उभवोन । गरके घालिति त्यासवे ॥५५॥
ऐसियापरी दिवसेंदिवस । परम उदेले लालनपालनास । तंव काशीक्षेत्री पुण्यवस्तीस । पंच वरुषे लोटली ॥५६॥
तो षडदशवर्षी भर्तरीनाथ । पूर्ण झाला वये व्यक्त । जयसिंग आणि रेणुकेप्रत । लग्नविचार सूचला ॥५७॥
मग उभयता बसूनि एकांती । म्हणती चला जाऊ स्वदेशाप्रती । लक्षूनि संबंधा जाती । लग्न करु बाळाचे ॥५८॥
ऐसा विचार उभयता करोनि । सोडिते झाले क्षेत्रालागोनी । माळवादेशी त्यांचा ग्राम उद्देशोनी । मार्ग धरिता तयाचा ॥५९॥
मार्गी चालता ग्रामोग्रामी । भिक्षा करिती भिक्षुकधर्मी । मार्गी चालता भविष्य वर्मी । विकट झगटले येऊनि ॥१६०॥
मार्गी चालता काननांत । तस्कर येऊनि अकस्मात । जयसिंग शस्त्रघाते । मुक्त केला प्राणाते ॥६२॥
जवळी होते वित्त कांही । ते हिरोनि नेले तस्करी उपायी । जयसिंगाचे प्रेत मही । निचेष्टित पडियेले ॥६२॥
मग ते पाहूनि रेणुका सती । प्रेत कवळूनि देहानिगुती । परम शोके देहाप्रती । सांडिती झाली तेधवा ॥६३॥
मग ती उभयता स्त्रीपुरुष । भर्तरीने काष्ठे मेळवूनि विशेष । अग्नि लावूनि उभयतांस । शोकडोही बुडाला ॥६४॥
उभयतांचे करिता दहन । परी शोकविशोके पोळे प्राण । म्हणे अहा तात मातेने । कैसे सोडिले काननी या ॥६५॥
अहा तुम्ही जननी जनक । पाहते झाला परत्रलोक । यापरी महीते मायिक । कोणी नसे मजलागी ॥६६॥
अहा जननी रेणुकानाम्नी । कैसी गेली मज सोडोनी । आता आई आई म्हणोनि वाणी । बोलावू मी कोणाते ॥६७॥
अहा जननी तू परम मायिक । जाणत होतीस तृषाभूक । आता निकटपणी लोक । परम कैसे पाहतील ॥६८॥
अहा जननी रात्रींतून । तीन वेळा उठोन । करवीत होतीस तोयपान । तरी मन निष्ठुर का केले ॥६९॥
अहा हृदयी धरुनि करिसी चुंबन । वाचे म्हणसी बाळ हे तान्हे । ऐसे म्हणोनि उदकपान । करवीत अससी नित्यशा ॥१७०॥
ऐसी माय तू सघन । असोनि केले निष्ठुरपण । मज ऐशा वनी सोडून । गेलीस कैसी जननीये ॥७१॥
अहा ताता जयसिंगनामी । कैसा गेलासी मज टाकुना । आता पृथ्वीवर दैन्यवाणी । कोठे राहू निराश्वित ॥७२॥
अहा ताता बाहेर जाता । खाऊ मजला आणीत होता । तो मुगुटी खोवूनि सदनी येता । पाचारुनि मज देशी ॥७३॥
ऐसा मोह असता पोटी । सांडूनि गेलास विपिनी देठी । ऐसे म्हणूनि करसंपुटी । वक्षःस्थळ पिटीतसे ॥७४॥
ऐसे रुदन करीत करीत । पेटवूनि झाला शांताचित्त । परी तो तेथूनि न उठे त्वरित । प्राण सोडू पाहातसे ॥७५॥
तो मार्गेकरुन व्यवसाइक । त्या वंजारे वृषभकटक । त्यांनी पाहूनि त्याचा शोक । परम चित्ती कळबळले ॥७६॥
मग तयापाशी येऊन । पुसोनि घेतले वर्तमान । वर्तमान कळल्या बोलती वचन । बोधनीती तयाते ॥७७॥
म्हणती अगा भटसुता । शोक कारसी अति वृथा । होणार झाले विषममाथा । विधिअक्षरे नेमीत ॥७८॥
जरी तू आता करिसी शोक । तरी काय मिळतील जननी जनक । ईश्वरकरणी प्रारब्ध फुटके । आपुलेंचि म्हणावे ॥७९॥
तरी आता धैर्य करुन । हित पहावे आपुले आपण । संसार करुनि आपुले मतीने । तिन्ही लोकी मिरवावे ॥१८०॥
ऐसे म्हणूनि बोध अपार । उठविला त्याचा धरुनि कर । मग संगे घेऊनि मुक्कामावर । आणिलासे भर्तरी ॥८१॥
मुक्कामी राहूनि सकळ जन । रात्री देऊनि अन्नपान । दुसरे दिवशी सवे घेऊन । पुन्हा जात व्यवसई ॥८२॥
ऐसेपरी सात पांच दिन । शोक करिता गेले लोटून । मग दिवसेंदिवस होऊनि विस्मरण । सहजस्थिती वर्ततसे ॥८३॥
मग त्या व्यवसायिका सहज । करु लागला तयांचे काज । काज होता तेजःपुंज । सकळ चाहती आदराने ॥८४॥
मग आसन वसन भूषणासहित । व्यवसाइक सकळ संपादित । ऐसेपरी कांही दिवस त्या स्थितींत । लोटून गेले तयाचे ॥८५॥
यापरी व्यवसाइक । धान्य भरुनि अति अमूप । उज्जनि शहर अवंतिक । मार्ग धरिला तयाचा ॥८६॥
मार्ग सरता वृक्षमकटका । येऊनि पोहोंचला अवंतिका । तेथे कथेचा रस निका । होईल तो स्वीकारा पुढे ॥८७॥
म्हणाल पुढिले अध्यायी रस । उगाचि मानाल स्वचित्तास । ऐसे तरी न म्हणावे पीयूष । चवी घेता कळो येईल ॥८८॥
तरी ती कथा सुधारस थोर । वाढी श्रोत्या धुंडीकुमर । मालू ऐसा नामोच्चार । नरहरिकृपे मिरवतसे ॥८९॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । चतुर्विशति अध्याय गोड हा ॥१९०॥
श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु ॥
॥नवनाथभक्तिसार चतुर्विशतितमोध्याय समाप्त ॥