36.
🕉
अध्याय ३६ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय छत्तिसावा - फलश्रुति 👉 सर्प किंवा विंचू चावला असल्यास त्याचे विष बाधणार नाही.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी भक्तरातका । मम पूर्वजा ज्ञानार्का । नरहरिनामे पुण्यश्लोका । पुढे ग्रंथ बोलवी ॥१॥
मागिले अध्यायी कथन । रेवणनाथाते अत्रिनंदन । वरदचित्ते प्रसन्न होऊन । सनाथ चित्ते केला असे ॥२॥
केला तरी प्रतापवंत । परी सरस्वतीविप्राचा अभिप्राय हेत । चित्ते करुनि केला शांत । रेवणनाथ गेला असे ॥३॥
तरी आता पुढे श्रोती । परिसावे आवाहना ग्रंथ अर्थी । रेवणनाथ कैलासाप्रती । कैलासद्वारी प्रगटला ॥४॥
दिसे जैस भास्कर । की उदय पावला रोहिणीवर । की सहस्त्र चपलांचा एकभार । अंगकांति मिरवतसे ॥५॥
ऐसा महाराज तेजःपुंज । ग्रामद्वारी येता भोज । तंव ते शिवगण विजयध्वज । रक्षणा असती द्वारांत ॥६॥
त्यांनी पाहूनि योगमूर्ती । हटकोनि उभा केला क्षिती । म्हणती तुम्ही कोणती नूतन गणती । जाता कोठे महाराजा ॥७॥
येरु म्हणे रेवणनाथ । नाम असे या देहाते । विजयकरणी भवभेटीते । आम्हा जाणे आहे की ॥८॥
येरु म्हणती कवण कार्ये । आम्हांलागी शीघ्र सांगावे । नाथ म्हणे विप्रतनय । सत्य चोरिला शिवाने ॥९॥
तरी तयासी शिक्षा करुन । घेऊनि जाईन विप्रनंदन । ऐसे ऐकता शिवगण । परमचित्ती क्षोभले ॥१०॥
म्हणती बाबा बोलसी वचन । यांत आम्हांसी आले समजोन । तुमचा गुरु गंधर्व जाण । आम्हांलागी वाटतो ॥११॥
परी गंधर्वचा संस्कार । पाहू आला प्रहार । तरी तो तेथेंचि करावा आदर । फीर माघारा येथोनी ॥१२॥
ऐसे बोलती शिवगण त्यासी । परम कोप चढला त्याचे मानसी । म्हणे गुरु गंधर्ववंशी । तरी तुम्हा दावितो ॥१३॥
अरे तुम्ही गंधर्वासमान । फिरो नका रानोरान । ऐसे म्हणोनि करे भक्तिबंधन । भस्मचिमुटी कवळिली ॥१४॥
स्पर्शअस्त्र जपोनि होटी । फेंकिता झाला भस्मचिमुटी । तेणे द्वारपाळ महीपाठी । खिळोनिया राहिले ॥१५॥
एक सहस्त्र तीन शत । गण महीते केले व्यक्त । उचलू जाता स्वपदाते । मही पदाते सोडिना ॥१६॥
पद महीपासूनि कदा न सुटति । म्हणोनि हस्त धरुनि काढू जाती । तेणे मही ते व्यक्त होती । उभय हस्त गणांचे ॥१७॥
ऐसे एक सहस्त्र तीन शत । ओणवे केले मही व्यक्त । मग सर्वालागी बोले नाथ । कोण गंधर्व सांगा रे ॥१८॥
ऐसे विपरीत करणी । प्रविष्ट होता त्या शिवगणी । हा वृत्तांत सकळ शिवभुवनी । शिवालागी समजला ॥१९॥
कैलासवासी शिवाचे गण । त्यांनी विपर्यास पाहून । परम भयभीत चित्ती होऊन । शिवालागी दर्शविती ॥२०॥
उभे राहोनि शिवानिकट । म्हणती महाराजा नीळकंठा । एक मानव सुभट । ग्रामद्वारी पातलाहे ॥२१॥
तेणे एक सहस्त्र तीन शत । द्वारगण केले महीव्यक्त । करचरण दोन्ही ओणवे समस्त । आरंबळती महाराजा ॥२२॥
ऐसी ऐकोनि शिवे मात । कल्पांतभैरवा आज्ञापीत । म्हणे कोण आला येथ । शिक्षा त्याते करा रे ॥२३॥
ऐसे ऐकता शिववचन । अष्टही मैरव प्रळयाग्न । सवे घेऊनि शतकोटी गण । ग्रामद्वारी पातले ॥२४॥
तंव ते एक सहस्त्र तीन शत । भैरवी पाहिले महीव्यक्त । मग परम कोपोनि पिनाकहात । शर भया योजीतसे ॥२५॥
ते नाथे चपळपणी पाहून । पुनः शस्त्रअस्त्रांचे संधान । तीव्र कल्पूनि शतकोटिगण । तयांसी तेथ खिळियले ॥२६॥
अष्टभैरव प्रतापदर्प । कदा न गणिती अस्त्रप्रताप । टणत्कारुनि शरचाप । तीव्र अस्त्रे योजिती ॥२७॥
एक योजिती वातास्त्र प्रबळ । एक योजिती प्रळयानळ । एकी नागास्त्र परम विशाळ । विषधारा योजिले ॥२८॥
एकी धूम्रास्त्र योजिले कठिण । एकी वासवशक्ति केली निर्माण । एकी ब्रह्मास्त्र शापवचन । शापादपि योजिले ते ॥२९॥
एके वज्रास्त्र योजिले सबळ । जे सकळ अस्त्रा असे अतुळ । वीरभैरव तो साधनी चपळ । विभक्त अस्त्र निर्मीतसे ॥३०॥
ऐसी योजूनि सायकमुष्टी । शर सोडिते झाले जेठी । मग अष्टास्त्रांते प्रतापकोटी । अंबराते मिरवले ॥३१॥
ते पाहोनिया रेवणनाथे । भस्मचिमुटी कवळूनि हाते । एकदाचि उत्तीर्ण अष्ट अस्त्राते । मुखेंकरोनि जपिन्नला ॥३२॥
वातास्त्रावरी पर्वतास्त्र । अग्निअस्त्रावरी जलदास्त्र । नागास्त्रावरी खगेशास्त्र । यापरी तो जल्पतसे ॥३३॥
धूम्रास्त्रावरी आदित्यनामी । वासवशक्तीते काळिका निर्मी । शापादपि ब्रह्माखाणी । स्तवनअस्त्र त्या ओपी ॥३४॥
वज्रास्त्राते शक्रास्त्रे जपोन । विभक्तास्त्र केले निर्माण । मोहन अष्टअस्त्रांचे निवारण । एकाचि वचने केले ते ॥३५॥
असो अष्टास्त्री अष्ट अस्त्रे जाऊन । नाहीसे केले अंबरांत जाण । परी ती अष्ट अस्त्रे उकलोन । भैरवांवरी पडियेली ॥३६॥
तेणे अष्टभैरव झाले जर्जर । शिवालागी सांगती हेर । हे महाराज उमावर । भैरव क्षीण झालेती ॥३७॥
ते ऐकोनि शिव चित्ती । सिद्ध गोसुत केला निगुती । अव्हानोनि रोहिणीपती । त्रिशूळ हाती मिरवला ॥३८॥
चक्र खडग शर सायक । अंकुश आणि डमरु देख । शंख नरकपाळ हस्ती एक । नंदी वाग्दोर मिरवतसे ॥३९॥
ऐशीयेपरी भूषण । कामांतक तो शस्त्र संजोन । परम संतापे उभा राहोन । बहु त्वरे धांवला ॥४१॥
ते पाहूनि रेवणनाथ । चित्ती म्हणे युद्ध कासया बहुत । एकाचि अस्त्रे प्रतापवंत । शिवालागी करावे ॥४१॥
जल्पूनि अस्त्र वताकर्षण । फुंकूनि देत भस्म जल्पून । ते प्रविष्ट होता तीव्रपण । शिवश्वास आकर्षिला ॥४२॥
तेणेंकरोनि उमास्वामी । विकळ झाला नंदीवरोनी । धीर न धरवे महीलागुनी । उलथोनिया पडियेला ॥४४॥
परम झाला गात्री विकळ । शस्त्रे मुठीची सुटली सकळ । मुखी रुधिर लोटले तुंबळ । सरितापाठी मिरवले ॥४४॥
अष्टभैरव अष्टशस्त्रेंकरुन । तेही पडले जर्जर होऊन । तीव्र प्रहारे मूर्च्छा येऊन । महीवरती मिरवती ॥४५॥
सकळ पडले शुद्धिरहित । अष्टशस्त्रे ती झाली गुप्त । परी गंधर्वा हा सकळ वृत्तांत । युद्ध पाहता समजला ॥४६॥
मग ते परम तांतडीकरोन । विष्णूसी ही जाणविती खूण । परम अवस्थेसी ऐकून । कमलापति धांविन्नला ॥४७॥
मनोवेगाते मागे टाकून । शीघ्र पातला रमारमण । नाथासन्मुख निकट येऊन । हृदयी प्रीतीने कवळीतसे ॥४८॥
हृदयी कवळूनि योगमूर्ती । म्हणे महाराज तपःपती । कवण कारणे विक्षेप चित्ती । कोपानळ पेटला ॥४९॥
येरी म्हणे पंकजाक्ष । मी सरस्वतीविप्राच्या गृही प्रत्यक्ष । असता शिवे धाडूनि यक्ष । पुत्र त्याचा मारिला ॥५०॥
तरी त्या अभिप्रायेंकरुन । आता घेईन शिवाचा प्राण । उपरी संजीवनीअस्त्रेंकरुन । बाळ उठवीन तयाचे ॥५१॥
नातरी रक्षिणे असेल प्राण । तरी सप्तबाळे द्या आणोन । ऐसे नाथ बोले वचन । विष्णु त्याते बोलतसे ॥५२॥
म्हणे महाराजा बाळे सप्त । आहेत मजपाशी जीवदशाव्यक्त । तरी सप्तही जीव तुम्हांते । हस्तगत करितो मी ॥५३॥
जीवदशा तुम्हा करिता अर्पण । पुढे देह तुम्ही करा निर्माण । ऐसे नाथे ऐकूनि वचन । अवश्य म्हणे तयाते ॥५४॥
मग वातप्रेरक अस्त्र जपूनी । सावध केला शूळपाणी । उपरी विभक्तअस्त्र जपूनी । गण सोडविले सकळिक ॥५५॥
स्थितमंत्र सुखवास सघन । अष्टभैरवा लाविले भस्म । तेही झाले सुखरुप पूर्ण । अस्त्रप्रहारांवेगळे ॥५६॥
मग सकळ सावध होऊनि प्रीती । नमिते झाले योगपती । मग सप्तजीवदशा देऊनि हाती । बोळविला महाराजा ॥५७॥
व्यानास्त्र मुखी जपून । मही उतरला तपोधन । शीघ्र विप्रग्रामी येऊन । सरस्वतीविप्रा सांगतसे ॥५८॥
म्हणे बा रे पुत्रकलेवर । कुटी मेणासम समग्र । ऐसे ऐकता सरस्वतीविप्र । उखळी पुत्र वाहिला ॥५९॥
कुटूनि केला मेणासमान । मग समग्र भाग दिला आणून । मग तयाचे यथाविभाग करुन । सप्त पुतळे बनविले ॥६०॥
सिद्ध पुतळे झालियावर । संजीवनीप्रयोगी वागुत्तर । तेणे सजीव झाले समग्र । जीवदशा प्रगटुनी ॥६२॥
प्रगटती अट्टहास्य करुन । रुदन करिती सप्तही नंदन । मग सरस्वतीकांतेसी ओपून । म्हणे पाळण करी याचे ॥६२॥
मग द्वादश दिवसा पालखी घालून । सप्त पुत्रांचे ठेविले नाम । सारंगीनाथ द्वितीयाकारण । जोगीबा नाम ठेविले ॥६३॥
तृतीय बाळक निजानंद दिनानाथ । नयननाथ मिरवला चतुर्थ । यदुनाथनामी पंचम समर्थ । षष्ठ निरंजननामी मिरवला ॥६४॥
सातवा महापुरुष गहिनीनाथ । असे सप्त पुरुष जगविख्यात । पुढे द्वादश वरुषे रेवणनाथे । अनुगृहीत केले ते ॥६५॥
मग त्या सप्त शिष्यांकारण । सिद्ध केले विद्या ओपून । जगी मिरवले सिद्ध म्हणून । चौर्‍यायशी सिद्धांत पै ॥६६॥
मग तेथेंचि राहूनि योगपती । सेवा घेतसे सातांहाती । असो रेवणनाथ विटे प्रांती । अद्यापपर्यंत नांदतसे ॥६७॥
असो ऐसे कथेचे चांगुलपण । जो नित्य करी श्रवण पठण । बाळमृतीचा दोष जाऊन । पुत्रवान होईल की ॥६८॥
बाळे होऊनि दोषे मरती । तिने सुस्नात होऊनि कथेप्रती । मग बाळे तियेची चेवली न जाती । हे गोरक्ष बोलिला जाण पा ॥६९॥
तरी ऐशी दोषनिवारण । कथा ऐकावी कामिकाने । याउपरी वटसिद्धनाथाचे कथन । स्वीकारावे श्रोत्यांनी ॥७०॥
पूर्वी सरस्वतीचे उद्देशेंकरुन । ब्रह्मवीर्य गृहाते पडले खचोन । सर्पिणीमस्तकी अकस्मात येवोन । आदळले ते समयी ॥७१॥
मौळदंडी पडले रेत । तंव ती पाहे अकस्मात । चित्ती म्हणे भक्ष महीते । पडला आहे सुढाळ ॥७२॥
मग ते उचलोनि आननपुटी । सांठविती झाली आपुले पोटी । परी सांठवल्या रेत शेवटी । गर्भ वाढी लागला ॥७३॥
राहिला परी आस्तिकासी । समजूनि आले अंतरासी । की ब्रह्मवीर्य तक्षकात्मजेसी । प्राप्त झाले तये वेळी ॥७४॥
झाले परी महासिद्ध । उदरा येईंल अवतार प्रसिद्ध । जो नवांतील नारायण शुद्ध । सिद्धनाथ म्हणतील जो ॥७५॥
ऐसे जाणोनि आस्तिकमुनी । पाहता झाला तक्षकनंदिनी । समीप तीते पाचारुनी । बोलता झाला महाराजा ॥७६॥
म्हणे माया वो ऐक वचन । तव तो भोग नव्हे दुर्बळवान । तुज उदरी नारायण । आविर्होत्र येतो गे ॥७७॥
परी हे तूते सांगावया कारण । पुढे आहे दुर्घट विघ्न । जनमेजय राजयाने । सर्पसत्र मांडिलेसे ॥७८॥
सकळ ऋषींचा घेवोनि मेळ । मखकुंडी ठेविला प्रळयानळ । सर्पसमिधा योजूनि सबळ । ॠषिमंत्र आव्हानिती ॥७९॥
तरी माया वो सांगो किती । बहु फण्यांची होईल आहुती । ते अवगमोनि माझिये चित्ती । तुजपाशी पातलो ॥८०॥
तरी आता गर्भभरणी । स्वदेहाते बैसा आच्छादुनी । येरी म्हणे कवणा स्थानी । राहू लपोनि महाराजा ॥८१॥
ऐसे बोलता वागुत्तर । तो समीप देखता वटतरुवर । तोही जुनाट काष्ठपोखर । महीवरी मिरवतसे ॥८२॥
ते पाहूनिया आस्तिकसुनी । म्हणे माय वो तक्षकनंदिनी । या वटपोखरांत संचरोनी । प्राण आपुला रक्षी पै ॥८३॥
मग तक्षकात्मजबाळा । रिघती झाली वटस्थळा । काष्ठपोखरी तपोवेल्हाळा । गरोदरपण भोगीतसे ॥८४॥
परी आस्तिके अचळ वज्रप्रयोगी । सिंचिला तरु अंबुभागी । अचळ करुनि तरु वेगी । हस्तिनापुरी चालिला ॥८५॥
जाऊनि मखमंडपांत । भेटूनि सकळ ऋषीते गुप्त । तक्षकसुतेचा सकळ वृत्तांत । निवेदिला तयांसी ॥८६॥
म्हणे ब्रह्मवीर्य सनाथवंत । ते उदरी आहे नेमस्त । तरी तो वटसिद्धनागनाथ । प्रगट होईल महाराजा ॥८७॥
ऐसे सांगतसे वर्तमान । जो नवांतील आविर्होत्र नारायण । सर्पसत्री आपण । योजू नये तयासी पै ॥८८॥
ऐसे साकल्य वर्तमान । ऐकूनि ऋषी तुकविती मान । आपुले हृदयी शोध करुन । अवश्य म्हणती तयाते ॥८९॥
मग तक्षकात्मजा नाम पद्मिणी । मंत्रप्रयोगी देती सोडूनी । येरीकडे उरगी गर्भिणी । नवमासांते पुरलीसे ॥९०॥
तिकडे सर्पसत्र झाले समाप्त । इकडे दिवस भरले नेमस्त । मग प्रकृतिअंड होऊनि उदित । प्रसूत झाली पद्मिणी ॥९१॥
असो वटवृक्षपाखरांत । अंड राहिले दिवस बहुत । आर्विर्होत्र नारायण त्यांत । ईश्वरसत्ते संचरला ॥९२॥
दिवसेंदिवस अंडांत । वाढी लागलेसे जीववंत । देह होता सामर्थ्यवंत । भग्न झाले अंड ते ॥९३॥
मग त्या तळवटपोखरांत । बाळ रुदन करी अत्यंत । निढळ वाणी कोणी त्याते । रक्षणाते नसेचि ॥९४॥
जैसी जळांतील जळमासोळी । उड्डाण घेता पडे वेगळी । मग ती अत्यंत चित्ती तळमळी । तैसे झाले बाळका ॥९५॥
अट्टाहास्ये करीतसे रुदन । तै पातला शुचि ब्राह्मण । गौडजाती अथर्वण । वेदभूषणी मिरवतसे ॥९६॥
कोशधर्म तयाचे नाम । आचारशील विद्यावान । सहा शास्त्री पारंगत पूर्ण । चतुर्विध जाणता तो ॥९७॥
अपर सूर्य तो सर्वज्ञामूर्ती । परी दरिद्र प्रारब्धगती । तेणेंकरुनि संसारक्षिती । परम चित्ती विटला ॥९८॥
विटला परी पत्रावळीकारण । पाहता झाला वटस्थान । पत्रे तोडावी हे मनी इच्छून । तयानिकटी पातला ॥९९॥
निकट येता तया तरुतळवटी । बाळ रडे ते कर्णपुटी । ऐकूनि चहूंकडे फिरवी दृष्टी । तो कांही दिसेना ॥१००॥
मनांत होय साशंकित । म्हणे बाळरुदन कोठे होत । स्वर्गीचे सुरवर त्याते पाहात । बोलते झाले तयाते ॥१॥
म्हणती कोशधर्मा सुशीळा ऐक । या वटतरुंत आहे बाळक । तरी त्या मांदुसा तू पाईक । दृष्टिगोचर नव्हेसी ॥२॥
तरी प्रज्ञावंता ऐक वचन । तू ते मांदुस काढून । आपल्या गृहासी ते नेऊन । संगोपन करी त्याचे ॥३॥
तव घरी येता ते बालक । सुदैव दशेचा उगवेल अर्क । मग दरिद्रता सकळिक । जाईल नासूनि महाराजा ॥४॥
जैसे परिसअंगसंगेंकरुन । लोहजाती होय सुवर्ण । मग षडगुणैश्वर्य तयाकारण । दृष्टी पडेना काळिमा ॥५॥
तेवी तू बाळ गृही नेता । सकळ हरेल व्यथा दरिद्रता । बाळ नव्हे प्रत्यक्ष सविता । आविर्होत्र नारायण तो ॥६॥
ऐसे बोलोनि साचोकार । सुरवरी पाठविला एक शर । तेणे तरु तो महीवर । खंडूनिया पडियेला ॥७॥
तरु खंड होता त्वरित । तो कोशधर्म बाळ देखत । बालार्ककिरणी तेज अदभुत । नक्षत्रपतीते लाजविता ॥८॥
बाळ तेजस्वी मनोहर । अंबरी पाहते झाले सुरवर । मग सकळी घेवोनि कुसुमभार । वर्षाव करिती भावार्थे ॥९॥
देखतांचि पदपद्मा । सकळी जोडोनि करयुग्मा । नमोनिया योगसद्मा । कोशधर्मा बोलती ते ॥११०॥
म्हणती महाराजा सभाग्यवंत । तू एक आहेसी भूमंडळांत । वटसिद्ध नागेशनाथ । तूते प्राप्त झाला असे ॥११॥
तरी हा पद्मिणी नागिणीपोटी । रक्षिला गेला तरुच्या तळवटी । आणि सिद्धता पावूनि त्या नागवटी । नाथ मिरवेल योग्यांचा ॥१२॥
ऐसी करणी झाली येथ । म्हणोनि नाम वटसिद्धनागनाथ । तरी तुम्ही आता महीते । हेचि नांव पाचारा ॥१३॥
ऐसे ऐकोनि कोशधर्मे । बाळ उचलिले अति प्रेमे । परम आनंदे आपुले धाम । सेवोनि कांतेप्रती बोलतसे ॥१४॥
तंव ती कांता सुरादेवी । परम प्राज्ञिक सुशील मही । धैर्य औदार्य सच्चपदवी । लोकांमाजी दावीतसे ॥१५॥
बाळ सत्यवतीने देखता । म्हणे मजकडे द्या लावण्यवंता । तंव ते दृष्टिगोचर करिता । बाळ अर्कासम दिसतसे ॥१६॥
मग हांसोनि बोले कोशधर्मा । म्हणे महाराजा नरेंद्रोत्तमा । बाळ कोणाचे उगमा । आणिले ते मज सांगा ॥१७॥
मज वाटते की बाळ नव्हे । सानरुपी यमपिता झाला आहे । की ईश्वरे सृष्टि पाहे । दुजा चंद्र निर्मिला की ॥१८॥
की विद्युल्लता सकळ लाजिरवाण । की मेघापरती लपवो स्वरुपानन । म्हणोनि ईश्वरे तेज हरुन । तुम्हांहाती दीधले ॥१९॥
की नक्षत्रांचा अपार मेळा । नावडे ईश्वरा पृथकपाळा । म्हणोनि हे समुच्चयेंकरुनि गोळा । तुम्हांलागी ओपिले ॥१२०॥
ऐसे म्हणोनि स्नेहभरित । बाळ उचलोनि हृदयी लावीत । मग कोशधर्मे सकळ वृत्तांत । निवेदिला कांतेते ॥२१॥
सुरादेवीने सकळ कथन । सुरवरवाक्यासी ऐकोन । परम पावोनि समाधान । पालखा घालोनि हालवीत ॥२२॥
हृदयी कवटाळिता बाळ । पयाने दाटले कुचमंडळ । पान्हावोनि बाळमुखकमळ । पयोधराग्री प्रेरीतसे ॥२३॥
मग ते बाळ घोटीत क्षीर । जठराग्नीचा दाहक उबार । शांतवोनि शांतिपर । बाळ मिरवे देहस्थ ॥२४॥
अति लालने स्नेहभरित । मार्जन न्हाणोनि घातला पालखांत । नाम ठेविले वटसिद्धनाथ । ओंव्य मंगळे गातसे ॥२५॥
मग दिवसेंदिवस राहणी घन । सिंचन करी मोहसंजीवन । सुरा देवीचे पंचप्राण । निजांकुरी लवलवती ॥२६॥
मग ती पल्लवाकार । फळ दावी भक्तिपर । परी तीक्ष्ण कटु व्यवहार । स्वप्नामाजी दिसेना ॥२७॥
जैसे तमारीचे गांवी । नांदू न शके तमाची पदवी । की कामधेनूचे कांसेठाई । क्षुधानळे पीडियेला ॥२८॥
तेवी सुरादेवीचे अंतःकरण । कदा न दर्शवी भिन्नदर्शन । परम मोहे गेली वेष्टोन । पाषाण जेवी शेवाळी ॥२९॥
असो ऐसे सुखस्थित । बाळा लोटले दिवस बहुत । सप्तवरुषी कोशसुत । मौंजीबंधना मिरवला ॥१३०॥
याउपरांतिक एके दिवशी । सोडोनिया क्षेत्र काशी । नागनाथ सहज खेळावयासी । भागीरथीते पातला ॥३१॥
ठळटळीत भरले दोन प्रहर । काशीविश्वेश्वराचे समोर । बाळ क्रीडतसे मनोहर । अर्क जेवी दुसरा ॥३२॥
तो तेचि समयी अकस्मात । येता झाला अत्रिसुत । येतांचि दृष्टी यथास्थित । बाळावरी गेलीसे ॥३३॥
तो बाळ तेजस्वी अर्कनीती । खेळताहे स्वस्थगती । बहु मुले बैसवोनि पंगती । लटकेंचि अन्न वांटीतसे ॥३४॥
मुले गड्या गड्या म्हणोन । धालो म्हणती सेवोनि अन्न । आता पुढे वाढणे । वाढू नको आम्हांसी ॥३५॥
परी तो तयांसी आग्रह करीत । घ्या घ्या म्हणोनि वाचे वदत । न घे त्याची विनंति करीत । रसाळवाणीकरुनिया ॥३६॥
ते पाहोनिया अनसूयासुत । पाहोनि मनी हास्य करीत । चित्ती म्हणे लटक्या अन्नाते । मुले धालो म्हणताती ॥३७॥
तरी आता आपण संचरोन । मुलांलागी द्यावे अन्न । मग प्रत्यक्ष बाळतनु धरोन । तयांमाजी संचरला ॥३८॥
बाळ अंगणी उभा राहोन । म्हणे अतिथ आला तुम्हांकारणे । अन्न मागतो उदराकारणे । तृप्त त्याते करावे ॥३९॥
तंव ती मुले तीव्रपणे । पाठी लागती वसवसोन । म्हणती आमुचे मंडळांत कोण । आला असे आता खेळावया ॥१४०॥
कोणी दाटूनि पुढे येती । कोणी शेला उगारिती । कोणी पाषाण घेती हाती । जातोसी की मारु तुज ॥४१॥
ऐशी मुले दाविती चिन्ह । ते श्रीनागनाथे पाहोन । सकळ मुलांची इच्छा पाहून । वारिता झाला स्वहस्ते ॥४२॥
म्हणे गडे हो ऐका वचन । आपण बैसलो सेवू अन्न । त्यांत अतिथ आला जाण । त्यासी दवडू नये की ॥४४॥
पहा आपुले घरी सांगे पिता । विन्मुख कोणी न व्हा अतिथा । तैसाचि आपण भिक्षुक मागता । आला आहे समयासी ॥४४॥
काढोनि अंगावरील चीर । अंग पुसीतसे आपुले करी । गंध लावी भाळावरी । शुष्कपूजा करीतसे ॥४५॥
तरी अतिथाचे करुनि पूजन । पोटभरी घालावे अन्न । प्रत्यक्ष नाथ करी धरोन । बाळे अंगणी बैसविला ॥४६॥
लटकेंचि कल्पनेचे करुनि जीवन । तया अतिथा घालिता स्नान । हस्तपादावरी फिरवून । करिती क्षालन अंगाचे ॥४७॥
लटके मनाचे करुनि सुमन । हार गुंफिला कल्पनेकरुन । तो अतिथाचे गळा घालोन । लटका धूप दाविती ॥४८॥
भावपूर्वक लावोनि नयन । ऐक्य करिती पंचप्राण । परी सहजदृष्टीते ज्ञानपण । आरती करिती अतिथीची ॥४९॥
मग लटकेंचि पात्र पुढे ठेवून । कल्पूनि लटके आणूनि वाढिती अन्न । मग उभय हस्त जोडून । प्रार्थना करिती अतिथाची ॥५०॥
नम्र वाचा रसाळ वचन । म्हणती स्वामी सेवा अन्न । वारंवार नमस्कार करोन । आणीक वाढू म्हणताती ॥५१॥
ऐसे आदराचे चांगुलपण । पाहूनिया अत्रिनंदन । चित्ती म्हणे प्रज्ञावान । बाळ सुशीळ आहे हा ॥५२॥
उदारबुद्धी तृप्ती करुन । वर्तताहे दातृत्वपणे । हे तो पूर्वीची योगसृष्टीकरोन । योग्यावांचूनि घडेना ॥५३॥
सुशब्द आणि विवेकशांती । विचरे जयाचे देहाप्रती । जरी पूर्वीचा योगभ्रष्टगती । योग्यावांचूनि घडेना ॥५४॥
स्नान आणि हरणी स्थिती । याचक आर्तवान बहुत युक्ती । तरी पूर्वीची योगश्रेष्ठ गती । योग्यावांचूनि घडेना ॥५५॥
उदारबुद्धि धार्मिक स्थिती । विचार रसाळ सर्वाप्रती । दुःख न देणे परांप्रती । हे योग्यावांचूनि घडेना ॥५६॥
ऐसे चित्ती अवगमून । शोधी तयाचा पूर्वजन्म । तो आविर्होत्र नारायण । निजमानसी भासला ॥५७॥
मग कृपासिद्धि वरुनि युक्ती । देता झाला तयाची हाती । जे जे वदे वाणी निश्विती । ते ते पदार्थ मिरवावे ॥५८॥
मग परम होऊनि हर्षयुक्त । म्हणती हा एक उदेला महीनाथ । समीप बोलावोनि त्याते । हस्त धरी तयाचा ॥५९॥
उपरी कर्णी सांगे मात । भोजन घाली सकळ मुलांते । परी तू न सेवी सिद्धिअन्नाते । कदाकाळी बाळका रे ॥१६०॥
नाथ आग्रहे त्या वाढीत । तरी ते पात्र मिरवे अति अदभुत । ज्या पदार्थाचे नाम मिरवे पात्रावरी ॥६२॥
मग ती बाळे अज्ञान पणे । साचोकारी करिती भोजन । ऐसे लोटले बहुत दिन । नित्य खेळ खेळताती ॥६२॥
स्वनाम सांगूनि अत्रिनंदन । चालता झाला पुसोनि नाम । येरीकडे पंक्ती बैसवोन । भोजन खेळी खेळती ॥६३॥
आपुलाले गृही जाऊन । सेविती कांही किंचित अन्न । ते चाटीबोटीकरुन । अन्न नासती विखुरती ते ॥६४॥
येथे यथेष्ट इच्छेसमान । सर्व पदार्थ षड्रसान्न । मग ते गृहीचे कदन्न । तुच्छपणी वाटले त्या ॥६५॥
जे ब्रह्मरुप रसाते धाले । आपपर सकळ विसरले । मायाद्वैतकांचीसी बैसले । लाळ घोटीत सेवावया ॥६६॥
की हाटकतगट जडावासी । नवरत्नकोंदण त्या भूषणासी । ते काय करुनि काचमण्यासी । स्पर्शित होतील चित्तांत ॥६७॥
की सुरगरंगी धाममंचकी । कुसुमगंधागरु सविता थोर की । तो त्यजूनि दुर्गंध लोकी । गल्लीमाजी पडेल की ॥६८॥
तन्न्याय मुले सकळ । सेविती षड्रसान्नाते अमळ । तया गृहीचे कदन्न केवळ । मिष्ट कांही लागेना ॥६९॥
मग ते तयांचे तात मात । गृही मुलांसी पुसती यथार्थ । तेही वदती प्रांजळवंत । षड्रस खेळ अन्नाचा ॥१७०॥
म्हणती तुम्ही दरिद्रपणी । सेविता कदन्न कांजीपाणी । आम्ही नित्य सुरनदीवर जाऊनी । षड्रस अन्न सेवितो ॥७१॥
तंव ते असत्य मानूनि चित्ती । गुप्तवेषे दुरुनि पाहती । सरितातीरी बैसवोनि पंक्ती । नागनाथ वाढीतसे ॥७२॥
मग ती चर्चा सर्वागृही । प्रकट झाली सर्वदेही । मग कोशधर्मासी सर्वही । सुचविती अर्थाते ॥७३॥
म्हणती विप्रा तव नंदन । स्वर्गसरिते नित्य जाऊन । अपार पंक्ती बैसवून । षड्रसान्न वाढीतसे ॥७४॥
आम्ही प्रत्यक्ष पाहूनि दृष्टी । बोलतो तूते वाग्वटी । पात्रेंविण उभय करपुटी । इच्छान्न वाढीतसे ॥७५॥
नेणो कैशी करितो गती । उगला हात ठेवितो क्षिती । पदार्थविवरणा वाचेप्रती । होता पदार्थ मिरवत ॥७६॥
ऐसे ऐकोनि कोशधर्म । आठवी केले सुरवरांचे वचन । की पुढे पावोनि सिद्धकर्म । सिद्धनामे मिरवेल हा ॥७७॥
ऐसी खूण जाणूनि चित्ती । म्हणे आश्चर्य दावी लोकांप्रती । ऐसे कोणासही या क्षिती । घडूनि येत नसे की ॥७८॥
धिक्कार करुनि म्हणे तयांचा । बाळ विकारी असत्य वाचा । एके दिवशी हस्त सुताचा । धरुनि बैसवी अंकासनी ॥७९॥
घेऊनिया मुखचुंबन । आणि कुरवाळी हस्ते वदन । म्हणे बा रे मुलांकारणे । भोजन घालिसी कैसे तू ॥१८०॥
ऐसे पुसता कोडेंकरुन । तोही दाटला स्नेहेंकरुन । तातासी म्हणे तुज भोजन । तैसेंचि घालितो आता मी ॥८१॥
अंकीहूनि तत्काळ उठोन । क्षिती हस्त ठेवी पात्र म्हणोन । तंव ते प्रत्यक्ष पात्री दिसे अन्न । कोशधर्म पहातसे ॥८२॥
उपरी बहुधा प्रत्यक्षपणी । तंव ते पदार्थ दिसती नयनी । खाद्ये उपजली हे पाहोनी । मनी आश्चर्य मानिले ॥८३॥
मग मान तुकावूनि कोशधर्म । म्हणे बाळा होते कैसे कर्म । प्रसन्न झाले त्याचे नाम । मजलागी सांगावे ॥८४॥
यावरी म्हणे ताता ऐक । आमुचे खेळी आले बालक । तेणे सांगितले कौतुक । ते तुजप्रती सांगतो ॥८५॥
तेणे माझा हस्त धरोन । उगाचि कान फुंकोन । मौळी हस्त ठेवोन । वाढावया लाविले ॥८६॥
परी ते पोर आमुचे मेळी । सहज रीती आले खेळी । परी त्या पोरी करोनि रळी । वारिले म्या सकळांते ॥८७॥
उपरी मी त्या मुलांकारणे । तोषविले मोठ्या गौरवाने । जैसे तुम्ही अतिथाकारणे । गौरवीतसा महाराजा ॥८८॥
लटकमटक स्नानभोजन । सारुनि तयाचे पूजिले चरण । नमस्कारुनि ते देखोन । बोळविला महाराजा ॥८९॥
ऐसे ऐकोनि कोशधर्म । आल्या अतिथा धरोनि नेम । बाळाहाती अतिथापूजा करोन । तुष्टचित्ते बोळवी ॥१९०॥
ऐसा पाहोनि विप्रनेम । परम संतोषला दत्तात्रेयनाम । चित्ती म्हणे मार्ग सुगम । बाळालागी लाधला ॥९१॥
तेणेंकरुनि सकळ क्षेत्रांत । कीर्ति वाढली असंभावित । महासिद्ध नारायणनाथ । कितीकांनी आराधिला ॥९२॥
मग शतानुशत सहस्त्र पंक्ती । षड्रस अन्ने सेवोनि जाती । बहुतांची कार्ये होती । कनक धन वसना पावती ते ॥९३॥
मग जिकडे तिकडे नागेशसिद्ध । कीर्ति वानिती जन प्रसिद्ध । पंचविषया संतोषोनि । इच्छिले कामा फळतसे ॥९४॥
मग अंगी आले शहाणपण । देहाचे गेले अज्ञानपण । एके दिवशी ब्रह्मनंदन । ताताजवळी बैसला ॥९५॥
तातासी म्हणे महाराज । मम हाते पुरे जगाची चोज । तरी कवणे अर्थी जगाचे काज । कवण्या अर्थे फळतसे ॥९६॥
दत्तात्रेय नामे बाळवेष । बाळपणी भेटला आम्हांस । तरी कोण महापुरुष । प्रतापी बळे आगळा ॥९७॥
तात म्हणे तो दत्तात्रेयमुनी । त्रयदेवांचा अवतार भुवनी । सुफळ प्रारब्धे गेला भेटोनी । तुजलागी पाडसा ॥९८॥
नागेश म्हणे आता परतोन । कैसा भेटेल अत्रिनंदन । हे सांगे मजलागून । निवेदन करी महाराजा ॥९९॥
याउपरी बोले कोशधर्म । बाळा तयाची भेटी दुर्गम । तो एके ठायी नसे नेम । अनेक क्षेत्री हिंडतसे ॥२००॥
कोल्हापुर पांचाळेश्वर । काशीक्षेत्र मातापुर । ऐसी हिंडता अनेक क्षेत्रे । कोठे पाहसी पाडसा ॥१॥
परी प्रारब्धयोगेंकरोनी । भेटतसे दत्तात्रेय मुनी । यत्न केल्या भेटीलागुनी । आतुडेना बाळका ॥२॥
जैसा कल्पतरु चिंतामणी । निधीपरीस लावण्यखाणी । बा रे नातुडे यत्नेंकरोनी । अवचटपणी मिळती ते ॥३॥
तेचि रीती अत्रिनंदन । प्राप्त नव्हे यत्नेंकरुन । ऐसे सांगूनि कोशधर्म । बाहेर गेला कार्यासी ॥४॥
येरीकडे नागनाथ । हृदयी आपुले विचारीत । की ऐसा रवि सनाथवंत । निजदृष्टीने पहावा ॥५॥
परी पांचाळेश्वरी मातापुरी । जाऊनि शोधावे कोल्हापुरी । जेथे जेथे वास धरित्री । तेथे तेथे शोधावे ॥६॥
मग पुसोनि मातेसी । निघता झाला मुनिशोधासी । मातापुरादि पांचाळेश्वरासी । पाहू पातला कोल्हापुरी ॥७॥
क्षेत्र कोल्हापुरी संचरोन । पुसता होय जनाकारणे । की येथे तो अत्रिनंदन । कोणे ठायी राहातसे ॥८॥
ऐसे ऐकोनि लोक हांसती । वेड लागले तूते म्हणती । अवधूत येतसे क्षेत्राप्रती । तो कोणा प्रगट नव्हे रे ॥९॥
कोण्या स्वरुपी येथे येऊन । जात आहे भिक्षा मागोन । ऐसे जनाचे बोल ऐकोन । प्रत्युत्तर त्या देतसे ॥२१०॥
म्हणे येथे भिक्षेकारणे । येत आहे अत्रिनंदन । तरी अन्य क्षेत्री भिक्षा मागणे । तया पडन नाही की ॥११॥
येर म्हणती त्यासी । भिक्षा मागावी कोल्हापुरासी । याव्यतिरिक्त अन्य क्षेत्रासी । अन्न न सेवी मागोनी ॥१२॥
अन्य क्षेत्री तया अन्न । चित्ती न वाटे सुढाळपण । यासम कैसे ग्राम आन । पुण्यक्षेत्र हे असे ॥१३॥
ऐसे क्षेत्र पुण्यपावन । जरी या गांवी न मिळे अन्न । तरी उपवास करी अत्रिनंदन । परी अन्य क्षेत्री सेवीना ॥१४॥
अरे या गांवीचे शाकपत्र । मानीत आहे परम पवित्र । परी अन्य गांवींचे पक्कान्न स्वतंत्र । विटाळापरी मानीतसे ॥१५॥
जैसे एकपत्नी नरा । कुरुप असेल जसे दारा । तरी तीच भोगी व्यभिचारा । लावण्यलतिका आकळीना ॥१६॥
की विप्रकरीचे कदन्न । सोडूनि शूद्राचे षड्रस अन्न । सेवील काय प्रसिद्ध ब्राह्मण । मने देवता न वरीच ॥१७॥
तेवी दत्त क्षेत्र हे सोडून । कदा न पाहे अन्य ग्राम । ऐसे त्या जनाचे बोल ऐकोन । विचार करी मग नाथ ॥१८॥
चित्ती म्हणे करोनि पाकाग्नी । ग्रामांत पेटू न द्यावा अग्नी । सकळ क्षेत्रा भोजन घालोनी । पाठवावे गृही गृही ॥१९॥
मग तो स्वामी येता भिक्षेसी । कोठोनि अन्न वाढिती त्यासी । मग सहजचि स्वकीर्तीसी । आपणापासी येईल की ॥२२०॥
येईल परी सिद्ध अन्न । घेणार नाही भिक्षेलागून । हेची ओळखी जाणोनि खूण । पाय वंदावे तयाचे ॥२१॥
आणिक माझे विचारुनि नाम । गेला आहे योगद्रुम । तरी तोही भेटेल कृपेंकरोन । नामाभिधान ऐकोनी ॥२२॥
आणि मजही गेला सांगोनि जाण । की सेवू नको सिद्धान्न । आणिकांते घाली भोजन । तुष्ट करी क्षुधार्थी ॥२३॥
ऐसी सांगूनि गेला मात । तो सेविणार नाही सिद्धान्नाते । ऐसा उपाय योजूनि चित्तांत । लक्ष्मीदेउळी संचरला ॥२४॥
भेटूनि पुजारियासी । ओवरी एक रहावयासी । मागूनि घेत अति प्रीतीसी । बंदोबस्ती नेटकी ॥२५॥
परी तो पुजारी भक्तिवान । अतिथपूजाकरोन । नित्य पंक्तीसी घेवोन । भोजनाते सारीतसे ॥२६॥
ऐसे लोटता कांही दिवस । पाचारुनि पुजार्‍यास । म्हणे माझे आहे मनास । ग्रामभोजन घालावे ॥२७॥
परी तुम्ही साह्य होवोनि माते । खटपटीसह सारावे कृत्य । तंव तो हांसूनि बोले त्याते । फार बरे आहे जी ॥२८॥
आम्ही खटपट करु सघन । परी तुम्हांपासी कोठे अन्न । उगेंचि कैसे ग्रामभोजन । सबळ सामर्थ्य असावे ॥२९॥
नाथ म्हणे ऐका वचन । सर्व सामग्री ठेविली करोन । परी खटपटीची आंगवण । करा कार्य सिद्ध हे ॥२३०॥
मग तो अवश्य म्हणोनि त्याते । बोले आमुचे काय जाते । पुण्यासाठी धर्मकृत्य । घडोनि येते आम्हांसी ॥३१॥
ऐसे बोलोनि नाथाते । पुजारी गेला स्वकार्याते । येरीकडे ओवरींत । काय करी महाराजा ॥३२॥
कोरडे अन्नाचे घेवोनि नाम । क्षितीसी ठेवी करपदम । तो कनकराशी पर्वतासमान । तया ठायी बैसल्या ॥३३॥
ऐशापरी अपार राशी । निर्मिता झाला स्वकरेंसी । घृतस्नेहादि सांठवणासी । ओवरीमाजी विराजवीत ॥३४॥
मग येवोनि पुजार्‍याचे सदनी । आणिला करी कवळोनी । ओवरीमाजी शीघ्रगती नेवोनी । सिद्धाश्रम दाविला ॥३५॥
यावरी आता पुढे कथन । अन्नछत्री इच्छेसमान । श्रीनागेंद्र सिद्ध करोन । भेट घेईल दत्ताची ॥३६॥
तरी ती कथा सुधाकर । पुढे सेवा श्रवणद्वारे । धुंडीसुत मालू सुरस । हरिकृपे सांगेल की ॥३७॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । षटत्रिंशतितमोऽध्याय गोड हा ॥२३८॥
श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु ॥
अध्याय ३६॥
ओंव्या २३८॥
॥नवनाथभक्तिसार षटविंशतितमोध्याय समाप्त ॥