15.
🕉
अध्याय १५ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय पंधरावा - फलश्रुति 👉 घरची-बाहेरची भांडणे बंद होऊन सुख, शांती लाभेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगत्पालका । मुनिमानसचकोरमृगांका । कृपांबुदातया पूर्णशशांका । ग्रंथादरी येई का ॥१॥
मागील अध्यायी कथन । तुवा वदविले कृपा करुन । गर्तकूपी अग्निनंदन । गोपीचंदे घातला ॥२॥
घातला परी कैसा लाग । की कोठे नाही मूसमाग । जैसा शंकर गेल्यामाग । फसवूनि त्यासी वरियेले ॥३॥
असो पुढे आता श्रोती । श्रवण करावी रसाळ उक्ती । सिंहावलोकनी घेऊनि गती । मागील कथा विलोका ॥४॥
बद्रिकाश्रमी पूर्ण तपासी । गोरक्ष कानिफा जान्हवीतीरासी । तप आचरिता द्वादशवर्षी । उद्यापन उरकिले ॥५॥
परी याचे त्यासी नाही ठाऊक । कायाभुवनी उभय अर्क । संगोपीत कामांतक । परी माहीत नाही अन्योन्या ॥६॥
पुढील भविष्योत्तर जाणून । गुप्त ठेविले ओळखून । यापरी तप झालिया पूर्ण । उभयतांही बोळविले ॥७॥
कानिफा निघाला उत्तरदेशी । महातपी तो गोरक्षशेखी । उत्तरपूर्णमध्य कोणासी । संचार करीत चालिला ॥८॥
प्रयाग गया काशी करुन । श्रीगुरुते शोधी गजकर्णनंदन । यापरी पूर्ण दक्षिण कोण । गोरक्ष शोधी मच्छिंद्रा ॥९॥
शोधीत परी तो कैसा । की जलाविण विभक्त मासा । की बाळ मातेचे वसवसा । सदोदित हृदयांत ॥१०॥
नावडे त्याते अन्नपाणी । नावडे निद्रा सुखासनी । सदा भंवते भाविक मनी । उद्वेगचक्री पडियेला ॥११॥
श्रीगुरु आठवूनि चित्तांत । भ्रमण करीतसे पिशाचवत । साडी श्वास आणूनि हेत । नाथ हे नाथ म्हणोनि ॥१२॥
वारंवार हंबरडे फोडीत । म्हणे कधी भेटती गुरुनाथ । प्राण डोळा उरला किंचित । पाय आता दाखवी ॥१३॥
ऐसी प्रेमे होतसे वृष्टी । आपुल्या पुसे वागवटी । म्हणे पहिला असेल मच्छिंद्र जेठी । कोणी तरी सांगा हो ॥१४॥
ऐसे बहुधा बहुता पुसून । नाना क्षेत्री करी गमन । तो भ्रमत गौडदेशाकारण । हेळापट्टणी पातला ॥१५॥
तपे मांस भक्षिले समग्र । अति सूक्ष्म जर्जर शरीर । त्यावरी श्रीगुरुवियोगचिंताशर । हाडी टोले मारीतसे ॥१६॥
जेथे बैसे तेथे वसे । नीरबिंदू वाहती नेत्रास । कार्याकारण कोण्या क्षेत्रास । भिक्षा मागू जातसे ॥१७॥
तो हेळापट्टण नगरामाझारी । येऊनि बैसला क्षणभरी । तो द्वारपाळ ग्रामद्वारी । बैसले होते कांहींसे ॥१८॥
त्यांनी पाहूनि गोरक्षनाथ । आदेश म्हणूनि त्याते नमीत । परी गोरक्ष तया द्वारपाळा पुसत । मच्छिंद्रनाथ आहे की ॥१९॥
तव ते म्हणती आमुचे गांवी । मच्छिंद्र नामे कोणी गोसावी । महाराजा आलाचि नाही । काय सांगावी सुखव्यक्ती ॥२०॥
परी नाथा एक तापसी । आला होता या गांवासी । नाम जालिंदर या जगासी । मिरवत होता महाराजा ॥२१॥
काय सांगावी तयाची नीती । लोकांसी वाटे जैसा गभस्ती । तो तृणभारा वाहता माथी । अधर आम्ही पाहातसो ॥२२॥
गोरक्ष म्हणे काय कारण । मस्तकी वाहतसे तृण । येरी म्हणे तो काननांतून । गोधनाकरिता आणीतसे ॥२३॥
गोरक्ष म्हणे गोधन कोणाचे । येरी म्हणती ते गांवीचे । परी निःस्पृहवृत्ति गोधनाचे । पालन करी महाराजा ॥२४॥
गोरक्ष म्हणे किती दिवस । राहिला होता या वस्तीस । राहूनि लोप कवण ठायास । झाला पुढे तो सांगा ॥२५॥
येरी म्हणती योगद्रुमा । एक संवत्सर राहिला या ग्रामा । पुढे गेला कोठे ते आम्हा । माहीत नाही महाराजा ॥२६॥
याउपरी गोरक्षनाथ । दिवस किती लोटले ते पाहात । येरी म्हणे दश आजपर्यंत । लोटले संवत्सर महाराजा ॥२७॥
ऐसी ऐकूनि तयांची वाणी । गोरक्ष विचारी आपुले मनी । तरी का माझा स्वामी नाम पालटूनी । जगामाजी विचरला ॥२८॥
मी सांडूनि पूर्ण तपास । लागावया करीत येईन धांवत । म्हणूनि पालटिले स्वनामास । गांवामाजी मिरवला ॥२९॥
ऐसी कल्पना आणूनि मनी । अश्रुधारा वाहती नयनी । म्हणे महाराजा गेलासी सोडुनी । मज पाडसा कैसा रे ॥३०॥
टाकूनि निर्वाण काननांत । कोठे गेला माझा नाथ । मी अर्भक अज्ञान बाळक । बहुत मोकलिले कैसे मज ॥३१॥
हे नाथ तू सकळमय । सर्वस्वी बापमाय । तुजविण माते कोण आश्रय । तिन्ही लोकी दिसेना ॥३२॥
अहा मज पाडसाची येरणी । चरु गेली कोणे रानी । माझे स्मरण सकळ सांडूनी । कैसी गुंतली तिकडेचि ॥३३॥
अहा मग वत्साची प्रेममाउली । कोण रानी चरु गेली । परी माझे स्मरण विसरली । कैसी गुंतली तिकडेचि ॥३४॥
अहा माझी मोहाची माय । करु गेली अंतराय । मज ते विसरुनि सदयहृदय । कैसी गुंतली तिकडेचि ॥३५॥
ऐसे बोलूनि विलाप करीत । ऊर्ध्व हंबरडा मारुनि धांवत । पोट कवळुनि श्वास सोडीत । अहा नाथ म्हणूनी ॥३६॥
मग ते कानवाळू द्वारपाळ । म्हणती नाथा न करी तळमळ । तुम्हा मायलेंकरांचा मेळ । ईश्वर करील पुढारा ॥३७॥
ऐसी वदती ते वाणी । गांवांत धाडिला भिक्षेलागूनी । मग तो गोरक्ष सदनोसदनी । अलक्ष गाजवीत जातसे ॥३८॥
परी जालिंदर होता ज्या ठायी । तेथे सहज आला भिक्षेस पाही । तै एकटएक सदन सांई । पाहुनि अलख म्हणतसे ॥३९॥
तो सवाल ऐकूनि जालिंदरनाथ । आदेश म्हणत महीआंत । ते आदेश गोरक्षाप्रत । श्रवण झाले तांतडी ॥४१॥
मग ते आदेश वंदूनि पुढती । म्हणे कोठे आहांत महाराज जती । येरु म्हणे महीगती । विराजलोसे महाराजा ॥४१॥
गोरक्ष म्हणे कवण नामी । मिरवत आहांत नाथा स्वामी । येरी म्हणे मनोधर्मी । नाथ जालिंदर म्हणतात ॥४२॥
परी महाराजा योगद्रुमा । कवण नाम मिरवतसे तुम्हा । आणि वहृदहस्तप्रसादउगमा । गुरु कोण तुमचा हो ॥४४॥
गोरक्ष म्हणे महाराजा ऐके युक्ती । तुम्ही सेविली महीगर्ती । जगी प्रतेष्टुनी पाय मती । भंगित झाली लोकांची कोपानळ पेटला ॥४६॥
म्हणे महाराजा आज्ञा करावी । क्षणेंचि घालीन पालथी मही । तंव त्या नृपाची प्रौढी कांही । भस्म करीन क्षणांत ॥४७॥
जैसा अग्नि पेटला सदनांत । तेणे तृणतंतूचे कोण गणित । तन्न्याये येथील नृपनाथ । भस्म करीन महाराजा ॥४८॥
अहा ऐसी गुरुमूर्ती । देवा दानवा वरद अती । ऐशा स्वामीसी घालूनि गर्ती । राज्य कैसा करितो जी ॥४९॥
तरी आतांचि आज्ञा प्रमाण । लागू नेदी एक क्षण । मग जालिंदर बोले वचन । ऐसे नोहे महाराजा ॥५०॥
या कार्याचे पुढे कार्य । नातरी हृदयी विचारुनि पाहे । नाथपंथ येणे दुणावे । हेचि भविष्य असे पहा ॥५१॥
तरी आता क्षमा करुन । पुढे महाराजा करी गमन । परी हे ऐसे वर्तमान । बोलू नको जगासी ॥५२॥
तुम्ही हिंडता सहज महीसी । मम सुत कानिफा भेटता तुम्हांसी । श्रुत करावे कृत्य त्यासी । वृत्तांत यथींचा सकळिक ॥५३॥
मग तो युक्तिप्रयुक्ती करुन । संपादूनि रायासी कल्याण । माते काढील गर्तेतून । वाढवील तो नाथपंथ ॥५४॥
ऐसे सांगूनि गोरक्षनाथ । आदेश म्हणू बोळवीत । आणि गोरक्ष ऐकूनि शांत । होऊन आदेश म्हणतसे ॥५५॥
मग आदेशशब्दोंचे गमन । करुनि निघाला गोरक्षनंदन । आहारापुरते मेळवूनि अन्न । उपहारा संपादी ॥५६॥
मग शिंगी शेली करुनि ग्रहण । करिता झाला मार्गी गमन । तो जगन्नाथ प्राचीनस्थान । तेथे जाऊनि पोहोंचला ॥५७॥
येरींकडे कानिफानाथ । गांवोगांवी भ्रमण करीत । परी ज्या गांवी जाय तेथे । जगालागी बोधीतसे ॥५८॥
कानिफामुखाचिये बोधस्थिती । ऐकूनि परम जन मानवती । सलिलप्रेम दाटूनि चित्ती । अनुग्रह घेती तयाचा ॥५९॥
मग त्या गांवांत एकेक दोन । सच्छिष्य निघती विरक्तमान । प्रपंचराहणी लाथ मारुन । नाथासवे चालती ॥६०॥
ऐसे एक दोन पाच सात । दहाविसांचा मेळा जमत । होता होता सप्तशत । दाटले शिष्य समागमे ॥६२॥
पूर्वदेशी करिता गमन । तो स्त्रीराज्य दोषसघन । तयाच्या सीमेपर्यंत जाऊन । उलट पाहती माघारा ॥६२॥
स्त्रीराज्यांत पुरुष कोणी । नाही हे विख्यात जनश्रुतकर्णी । म्हणोनि शिष्यमंडळ दणाणोनि । परतोनि पाहती माघारी ॥६३॥
ठायी ठायी करिती विचार । म्हणती स्त्रीराज्यदेव तीव्र । तेथे प्रवेश करिता नर । वाचत नाही सहसाही ॥६४॥
ऐसा देश कठिण असून । स्वामी करिती तयांत गमन । तरी अग्निकुंडी सकळा नेऊन । पूर्ण आहुती इच्छीतसे ॥६५॥
जरी सेविल्या हलाहलाते । मग कोण पुरुष जगेल तेथे । जेवी तीव्र अग्नीत शिरता तेथे । आहाळेना कैसे म्हणावे ॥६६॥
सदनी प्रेरिला वैश्वानर । सदन झाले स्त्रदिरांगार । तयामाजी निघता नर । वांचेल कैसा सहसा तो ॥६७॥
की पतंग घेता दीपाची भेटी । त्याचि रीती येथे गोष्टी । दिसूनि येती परी शेवटी । मृत्यु आम्हा दिसतसे ॥६८॥
ऐसे होता निश्चयवचन । कोणी म्हणती करा पलायन । जीवित्व वाचल्या साधन । घडून येईल महाराजा ॥६९॥
एक म्हणती ऐसे करावे । सदृढ धरावे गुरुचे पाय । मग जीवित्वाचे भय काय । जातसे तरी जाऊ द्या ॥७०॥
काय वाचा तनुमनधन । प्रथम त्यासी केले अर्पण । मग या जीवित्वाची आस्था धरुन । व्रतालागी का भंगावे ॥७१॥
एक म्हणती लागले वेड । कैंचे व्रत पडिपाड । जीवित्व हरल्या व्रतकोड । कोणी दृष्टी पाहिले ॥७२॥
तरी हा अर्थ सांडूनि धन । या स्वामीलागी चुकवून । गृहस्थांनो पलायन । करुनि जावित्व वांचवा ॥७३॥
या स्वामीसी लागले वेड । सादर मृत्युझांपड । जया ठायी पडेल धाड । चालूनि जातो त्या ठायी ॥७४॥
ऐसे तुम्हांसी सत्य भासेल । तरी हे मानूनि घ्यावे बोल । जीवित्वाची आस्था असेल । तरी बोल्र फोल न मानावे ॥७५॥
ऐसे ठायी ठायी ताटी । बैसूनि करिती बोलचावटी । परी हा अर्थ सकळ पोटी । कानिफाते समजला ॥७६॥
मनांत म्हणे भ्याले सकळ । हीनबुद्धि अति दुर्बळ । परी आपुला प्रताप सांगता तुंबळ । सत्य वाटणार नाही यासी ॥७७॥
मग करी कवळूनि भस्मचिमुटी । स्पर्शास्त्रप्रयोग पोटी । जल्पूनि प्रेरी महीपोटी । तिन्ही दिशा लक्षुनी ॥७८॥
पुढील मात्र मार्ग ठेवूनि मोकळा । दिशा बंधन केल्या सकळा । केल्या परी ऐशा बळा । देवदानवा आतुळेना ॥७९॥
केले अर्थ द्व्यर्थपर । शिष्य पळूनि नाही जाणार । आणि मारुतीचाही भुभुःकार । पोहोचू नये त्या ठाया ॥८०॥
ऐसे स्पर्शास्त्र पृष्ठी । रचूनि शांत बैसला जेठी । मग शिष्या पाचारुनि शेवटी । पुसता झाला तथासी ॥८१॥
लहान मोठे मेळवून । समुद्रायासी बैसवून । म्हणे आम्हांलागी जाणे । स्त्रीराज्यांत आहे की ॥८२॥
परी तो देश कठिण । वांचत नाही पुरुषरत्न । हनुमंतभुभुःकारेंकरुन । प्राणहानी होतसे ॥८३॥
पुढे देश बहुत कठिण । परी आम्हांलागी आहे जाणे । तया देशींचे तीर्थ करुन । येऊ ऐसे वाटतसे ॥८४॥
आमुचा विश्वास गुरुपायी । जरी असेल भवप्रवाही । तरी देशाची लंघूनि मही । पुनः येऊ माघारे ॥८५॥
नातरी सुखे जावो प्राण । परी मनाची धांव घेई पूर्ण । तरी तुमचा विचार कवण । तो मजप्रती दर्शवावा ॥८६॥
जे निःसीम गुरुच्या असती भक्ती । तिही धरावी माझी संगती । नातरी जीवलोम असेल चित्ती । तिही जावे माघारे ॥८७॥
ऐसे सांगूनि बोलावीत । म्हणे देखिली बुद्धि करा येथ । मग निःसीम भक्तांचे किंचित । तया ठायी राहिले ॥८८॥
सातशतांत सात जाण । ठायी उरले स्थान धरुन । वरकड कंबरवस्ती करुन । कल्पिल्या मार्गी चालिले ॥८९॥
मनांत मानिती सुखवसा । म्हणती तस्करबुद्धीचा ठसा । पळूनि जाता काजळीलेशा । मूर्खत्व येते आपणांसी ॥९०॥
तरी फार बरवे झाले । स्वामीने अंतर ओळखिले । उजळणी बोळविले । कीर्तिमाहात्म्य रक्षुनी ॥९१॥
ऐसा चित्ती सुखवसा मानून । आले पंथी करिती गमन । एक कोस गेले धांवून । सीमेपर्यंत ग्रामाच्या ॥९२॥
परी स्पर्शास्त्र सीमा लक्षून । बैसले होते मही वेष्टून । तेणे येतांच धरिले कवळून । महिसी दृढ केले ते ॥९३॥
पद झाले मही व्यक्त । मागे पुढे ठेवाया नसे शक्त । जैसे सावज गुंतल्या चिखलांत । बळ कांही चालेना ॥९४॥
असो झाले मही व्यक्त । म्हणूनि हस्ते काढू जात । तो हस्त झाले मही लिप्त । मग सकळ ओणवे झाले ॥९५॥
येरीकडे कानिफानाथ । त्या साताते बोलावूनि घेत । जवळ बैसवूनि सकळ वृत्तांत । निवेदिला तयांचा ॥९६॥
तुम्ही करावे आता ऐसे । शीघ्र जाऊनि त्या महीस । पाषाण करी उचलोनि विशेष । तयांच्या पृष्ठी स्थापावे ॥९७॥
मग विभक्तास्त्रविभूति । चर्चूनि तयांच्या भाळाप्रति । मागूनि पाठविले साती । समाचारा तयांच्या ॥९८॥
ते तंव श्रीगुरुचे आज्ञेकरुन । पहात चालिले सीमास्थान । तरी ते सर्वही ओणवे होऊन । ठायी ठायी खुंटले ॥९९॥
सातांसी पाहूनि अवघ्या मूर्ती । परम चित्ती लज्जित होती । अधोवदन करुन्मि पाहती । परी न देती उत्तर ॥१००॥
हे जाऊनि बोलती त्यांते । कैसे सोडूनि गुरुते । जीवित्वलोभ धरुनिया मनाते । मार्ग केला पुढारा ॥१॥
परी ईश्वराची अगाध करणी । सकळ पडला मही खिळूनी । ऐसिया रीती कोण तरुनी । गेला आहे सांगा पा ॥२॥
मग हस्ते सकळ पाषाण । पृष्ठी ठेविती बळे करुन । स्पर्श होतांचि जाती चिकटून । आंग हालविता पडेना ॥३॥
मग परम आक्रंदती । चुकलो चुकलो ऐसे म्हणती । आता क्षमा करुनि चित्ती । सोडवावे आम्हांते ॥४॥
येरु म्हणती खुशाल असा । जीवित्वाचा धरुनि भरंवसा । स्वामी पाहूनि आलिया देशा । सोडवूनि नेऊ तुम्हांसी ॥५॥
गुरु करिता हा कशाला । संकट पडता काढिता पळा । परी ज्याची क्रिया त्याची त्याला । फलद्रूप होतसे ॥६॥
आता स्वस्थ असा चित्ती । अम्ही जातो स्त्रीदेशाप्रती । दैवे वांचूनि आलिया अंती । सोडवूनि नेऊ तुम्हांते ॥७॥
ऐसे सकळा करुनि भाषण । सकळा पृष्ठी देऊनि पाषाण । परतते झाले गुरुआज्ञेकरुन । परी ते पाहूनि आरंबळती ॥८॥
म्हणती गुरुमायेहूनि माय । होऊनिया सदस्यहृदय । आम्हांसही सवे न्यावे । स्त्रीराज्यामाझारी ॥९॥
आमुची सकळ गेली भ्रांती । आणि गुरुची समजली प्रतापशक्ती । आता सकळ नसूनि दुर्मती । विश्वासाते टेंकलो ॥११०॥
ऐसी करिता विनवणी । ती ऐकिला सातजणी । मग म्हणती श्रीगुरुते सांगुनी । सुटका करु तुमची ॥११॥
ऐसे बोलूनि सकळांकारण । पुनः आले परतून । म्हणती महाराजा दैन्यवाण । शिष्यकटक मिरवले ॥१२॥
त्यांची नासिली सकळ भ्रांती । पृष्ठी पाषाण घेऊनि आरंकळती । तरी आता कृपा ओसंडोनि चित्ती । मुक्त करा सर्वांते ॥१३॥
आता येथूनि गेलिया प्राण । सोडणार नाही आपुले चरण । सर्वही स्थिर मती धरुन । चरणाचरी लोटतील ॥१४॥
नाना युक्तींकरुन । करितील श्रीगुरुचे समाधान । हे सच्छिंष्यांचे ऐकूनि वचन । नाथ चित्ती तोषला ॥१५॥
मग विभक्तास्त्रमंत्र होंटी । जल्पूनि योजिली भस्मचिमुटी । ओपूनि शिष्या करसंपूटी । म्हणे चर्चूनि यावे तयाते ॥१६॥
मग एक शिष्य जाऊनि तेथे । भाळी चर्चूनि भस्मचिमुटाते । चर्चिता झाले सकळ मुक्त । साता उणे सातशे ॥१७॥
ऐसे मुक्त झाले सकळ जनी । येऊनि लागले गुरुचे चरणी । नाथ तयालागी पाहुनी । अहा अहा म्हणतसे ॥१८॥
असो ऐसे बोलूनि बचन । तेथूनि टाळिता मग मुक्काम । स्त्रीदेशाचे सीमेवरी जाऊन । वस्तीलागी विराजती ॥१९॥
तेथे दिन लोटल्या झाली रात्री । तो चमत्कार वर्तला ते क्षिती । भुभुःकार द्यावया मारुती । सेतुहूनि चालिला ॥१२०॥
तो मार्गी येता अस्त्र सबळ । वेष्टित झाले पदकमळ । परी तो वज्रशरीरी तुंबळ । अस्त्रालागी मानीना ॥२१॥
येरु चित्तामाजी विचार करीत । हे स्पर्शास्त्र आहे निश्वित । तरी येथे कोणी प्रतापवंत । आला आहे निश्वये ॥२२॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । येता झाला सीमेप्रती । तो कटक पाहूनि नाथपंथी । मनांत विचार करीतसे ॥२३॥
की म्या यत्न करुनि बहुत । तेथे पाठविला मच्छिंद्रनाथ । परी कटक गेलिया तेथ । बोधितील तयासी ॥२४॥
मग बोधे होऊनिया स्वार । स्वदेशी येईल मच्छिंद्र । मग मैनाकिनीमुखचंद्र । दुःखसागरी उतरेल ॥२५॥
तरी येथेंचि याते निर्बळ करुन । मागे लावावे परतून । मग अति भीमरुप धरुन । भुभुःकार करीतसे ॥२६॥
गाजवी पुच्छाचा फडत्कार । भयंकररुपी अति तीव्र । ते पाहुनिया कटकभार समग्र । स्वामीआड दडताती ॥२७॥
म्हणती महाराजा प्रळयकाळ । प्रथम उदेला महाबळ । आता मधील कटक सकळ । उपाय कांही योजावा ॥२८॥
येरु म्हणे नाही भय । उगेचि पहा धरुनि धैर्य । याने तुमचे करावे काय । अचळपणी असा रे ॥२९॥
मग करी घेऊनि भस्मचिमुटी । वज्रास्त्र परम कठिण । माथा मिरविले भूषण गगन । येरीकडे वायुनंदन । निजदृष्टी पहातसे ॥३१॥
मग मोठमोठे उचलून पर्वत । फेंकिता झाला गगनपंथ । ते गिरी आदळता वज्रास्त्र । चूर्ण होती क्षणार्धे ॥३२॥
ते पाहूनि अंजनीसुत । प्रेरिता झाला मुष्टीघात । तेणे वज्र झाले भंगित । निचेष्टित मही पडले ॥३३॥
ऐसे होता प्रकरण । दृष्टी पाहे कर्णनंदन । मग काळिकास्त्र जल्पून । भस्मचिमुटी सोडीतसे ॥३४॥
यावरी सर्वोचि अग्न्यस्त्र । सोडिता झाला प्रयोगमंत्र । त्यावरी सर्वोचि वासवास्त्र । वरी वाय्वस्त्र प्रेरिले ॥३५॥
मग तो वाय्ववस्त्रप्रयोग्त होता । द्विमूर्धनी दाटला सविता । मग महापर्वत असती स्थूलता । भस्म होती तयाने ॥३६॥
तो अंजनीसुतासकट । तो अति तीव्र करीत नेट । याउपरी काय उद्भट । विक्राळरुपी प्रगटला ॥३७॥
की कृत्तांत जैसा मुख पसरुन । ग्रासू पाहे सकळ जन । त्याते साह्य परिपूर्ण । वासवशक्ती मिरवली ॥३८॥
जैसा यमामागे दम । प्रगट होय हरु प्राण । ऐसे उभयास्त्र तरुण । कडकडा करीतसे ॥३९॥
जैसे खग मेघडंबरी । चमका मारिती चपळेपरी । उदेली भक्ती तदनुपरी । प्रणयतरणी मिरवल्या ॥१४०॥
त्यात अग्न्यस्त्राचा ताप थोर । त्यावरी साह्याते वातास्त्र । मग मारुतिदेह होऊनि जर्जर । रक्षणार्थ कांही दिसेना ॥४१॥
वासव आणि काळिकास्त्र । मागे पुढे होऊनि पवित्र । प्रहर भेदाया पाहती स्वतंत्र । परी वायुपुत्र चपळ तो ॥४२॥
देई अस्त्राते दोन हात । ओढिता झाला चपळवंत । तरी तेंही अस्त्र चपळ बहुत । हस्तयुक्त होऊ न देत ॥४४॥
यावरी अग्न्यस्त्राकारण । पुच्छी योजी वायुनंदन । यापरी वातास्त्राकारण । स्तुति विनवोनि आराधिले ॥४४॥
म्हणे महाराजा प्रळयवंत । प्रविष्ट करा अग्न्यस्त्रांत । तरी तुझा आहे सुत । लोकांमाजी मिरवतसे ॥४५॥
परी गृहींचा पाहूनि अनये । कोणता पाहुनि तुष्टला तात । ऐसेया प्रकरणी हृदयांत । निवारिजे महाराज ॥४६॥
ऐसे उत्तर ऐकोनि सावधान । मग बोलवी वायुनंदन । ते वातास्त्र झाले क्षीण । महाप्रतापे आच्छादी ॥४७॥
ते पाहुनी कानिफनाथ । मोहनास्त्र प्रेरुनिया त्वरित । ते गुप्तास्त्र हृदयांत । जाऊनि आंत संचरले ॥४८॥
संचरले तरी वज्रशरीर । लाग न धरी मोहनास्त्र । परी कांहींसा भ्रांत वायुकुमर । निजदेही दाटला ॥४९॥
तरी तैसाचि भ्रांतीमाझारी । अग्न्यस्त्र पुच्छे धरी । महाबळे समुद्रतीरी । मिरकावुनि दिधले ॥१५०॥
परी अग्न्यस्त्रे महासबळ । काढू लागले समुद्र जळ । जळाचरा ओढवला प्रळयकाळ । तेणे समुद्र गजबजिला ॥५१॥
मग तो येवोनि मूर्तिमंत । निजदृष्टीने जंव पाहात । तो कानिफा आणि वायुसुत । युद्धालागी मिरवले ॥५२॥
परी तयासी ओढवला प्रळयकाळ । अग्न्यस्त्राते करी शीतळ । मग जलद आणोनी सकळ । अग्न्यस्त्री स्थापिले ॥५३॥
तेणे अग्न्यस्त्र झाले शांत । येरीकडे वायुसुत । मोहनप्रकरणी प्रविष्टचित्त । परी पुच्छी पर्वत उचलिला ॥५४॥
पर्वत उचलावयाचे संधी । फाकली होती तिकडे बुद्धी । आणि स्थावरमोह अस्त्रे शुद्धि । भ्रम पडला होताचि ॥५५॥
त्या संधींत दोहींकडून । पाठींपाटी अस्त्रे दोन । एकदांचि मेदिली प्रहार करुन । सबळबळे करुनिया ॥५६॥
जैसी मेणाची मूर्धनी । झुंजता एक होय मेळणी । तैसी पृष्ठी हृदय लक्षुनी । भेदती झाली ती अस्त्रे ॥५७॥
कालिका आणि वासवशक्ती । भेदितांचि मूर्च्छित झाली व्यक्ती । तेणे उलंढूनि महीवरती । वातसुत पडियेला ॥५८॥
ते पाहूनि अनिळराज । हृदयी उजळले मोहबीज । मग प्रत्यक्ष होवोनि तेजःपुंज । तयापासी पातला ॥५९॥
परी तो अंजनीचा बाळ । वज्रशरीरी ब्रह्मांडबळ । पुच्छ सांवरोनि उतावेळ । युद्धा मिसळू पहातसे ॥१६०॥
मग श्रीवाते धरुनि हात । म्हणे ऐक मद्वचन सत्य । हे सबळपाणी आहेत नाथ । रळी यांते करु नको ॥६२॥
पूर्वी पाहे मच्छिंद्रनाथ । तव शिरी दिधला होता पर्वत । वाताआकर्षणविद्या बहुत । जाज्वल्ये मिरवे यापासी ॥६२॥
तरी आता संख्य करुन । कार्य काय ते घे साधून । गूळ दिल्या पावे मरण । विष त्याते नकोचि ॥६३॥
यापरी बोले अपांपती । म्हणे हेचि मानवते माझे चित्ती । संख्यासारखी दुसरी युक्ती । योग्यायोग्य दिसेना ॥६४॥
मग उदधी आणि द्वितीय वाते । सवे घेऊनि मारुतीते । कानिफाते घेऊनि त्वरिते । परम प्रीतीने भेटले ॥६५॥
कानिफा तीन्ही देवांसी । नमन करीतसे अतिप्रीतीसी । नमूनि पुढे वायुसुतासी । युद्ध का सोडिले म्हणतसे ॥६६॥
हे ऐकूनि बोले अनिळ । की युद्ध कासया करिता तुंबळ । कवण अर्थी तयाचे फळ । आम्हांलागी दाखवा ॥६७॥
नाथ म्हणे तया मारुतीसी । युद्ध करीत होतो कासयासी । मारुती म्हणे कामनेसी । तरी ऐका माझिया ॥६८॥
म्या बहुत यत्नेंकरुन । गौरवोनि मच्छिंद्रनंदन । परम आदरे स्त्रीराज्याकारण । पाठविला आहे की ॥६९॥
तरी हे तयाचे असती जाती । तेथे गेलिया तयाप्रती । भेटल्या तयाची समूळ वृत्ती । बोधस्थिती आणितील ॥१७०॥
मग तो सांडूनि तेथींचे स्थान । स्वदेशांत करील गमन । ऐसी चित्ती कल्पना आणून । युद्धालागी मिसळलो ॥७१॥
तरी आता असो कैसे । हा गेलिया स्त्रीराज्यास । कांही योग मच्छिंद्रास । बोलू नये दुरुक्ती ॥७२॥
ऐसे प्रकरणी भाष्य देऊन । आवश्य करावे यांनी गमन । मग माझे कांही एक छलन । होणार नाही नाथासी ॥७३॥
ऐसे बोलता वायुसुत । अपांपति म्हणे बरवे यांत । अहा म्हणूनि वदे मरुतसुत । यांत काय वेंचतसे ॥७४॥
मग हांसोनि बोलिले कानिफानाथे । अहा शंका आलिया तुम्हांते । तरी प्रयोजन काय आमुते । मच्छिंद्राते बोलाया ॥७५॥
तरी सहसा आम्ही मच्छिंद्रासी । बोलणार नाही दुर्बलेंसी । आणि संबोधूनि त्यासी । तेथील तेथे स्थापू की ॥७६॥
ऐसे वदूनि करतळभाष । देऊनि तुष्ट केले त्यास । मग आपण आपुल्या स्वस्थानास । त्रिवर्गही चालिले ॥७७॥
स्वस्थानासी । तो उदय झाल्या लोटली निशी । मग शिष्यकटकेंसी । तेथूनिया निघाले ॥७८॥
स्त्रीराज्यांत प्रवेशून । नाना तीर्थक्षेत्रस्थान । पहात पहात गजनंदन । शृंगमुरडी पातला ॥७९॥
तो ते गांवीचे नृपासनी । तिलोत्तमा मनाकिनी । मच्छिंद्रासह बैसोनि समास्थानी । सेवेलागी विनटली ॥१८०॥
तो कानिफानाथ फेरी । आला करीत राजद्वारी । सवे शिष्य कटक भारी । तो द्वाररक्षक शोधालागी धांवले ॥८१॥
शोधिता शिष्य नयनी । तो कानिफा कळला कानी । मग जाउनिया राजांगणी । वृत्तांत सुचविला ॥८२॥
म्हणती महाराजा ग्रामद्वारी । कानिफा सहनाथपरिवारी । सातशे शिष्य समुद्रलहरी । तव भेटी आलासे ॥८३॥
हे ऐकूनि मच्छिंद्रनाथ । म्हणे पाहिला तया कोण पंथ । येरी म्हणती म्हणवती नाथ । कानफाटी कर्णी ॥८४॥
ऐसे ऐकूनि मच्छिंद्रनाथ । परम दचकले तयाचे चित्त । म्हणे आला की गोरक्षनाथ । पालटोनि नामाते ॥८५॥
तरी आता कैचे येथे । राहू देईना या सुखाते । अहा तिलोत्तमा सौंर्दये माते । लाधली होती प्रीतीने ॥८६॥
परी तयामाजी विक्षेप झाला । की सैंधवे दुग्धघट नासला । तन्न्याये न्याय झाला । प्रारब्धवशे आमुचा ॥८७॥
आता असो कैसे तरी । यासी न्यावे ग्रामाभीतरी । म्हणोनि सिद्ध करोनि स्वारी । अश्वशिबिकेसह निघाला ॥८८॥
त्वरे येऊनि ग्रामद्वारी । परस्पर भेटी झाल्यावरी । कानिफा पाहोनि हृदयाभीतरी । समाधान मिरवले ॥८९॥
मग आदेशा होऊनि नमन । रुजामे भरजरी कनकवर्ण । मही पसरुनि योगद्रुम । तयावरी बैसविला ॥१९०॥
मग कोण कोणाची समूळ कथा । तदनु पुसता गुरुचे पंथा । त्यांनींहि सांगितली समूळ वार्ता । जालिंदर जन्मापासूनी ॥९१॥
मग मच्छिंद्र म्हणे जालिंदरनाथ । देता अनुग्रह उत्तम यात । तरी तू कानिफा नाम सुत । गुरुबंधू तो माझा ॥९२॥
मग शब्दोशब्दी अधिकोत्तर । वाढत चालली प्रेमलहर । मग वाहूनि गजस्कंधावर । ग्रामामाजी आणिले ॥९३॥
मग नानायुक्ती रचोनि चित्ती ॥स्वये करी मच्छिंद्रजती ॥एक भास अति प्रीती ॥कानिफा राहविला त्या स्थानी ॥९४ ।
राहिला परी तो नाथ कैसा । तरी समूळ कथासुधारसा । पुढिले अध्यायी श्रवणी वसा । श्रवण होईल सकळिका ॥९५॥
तरी हा भक्तिकथासार । तुम्हा वैष्णवांचे निजमाहेर । प्रपंच सांडूनि रहावे स्थिर । या धवलगिरी येऊनि ॥९६॥
धुंडीसुत नरहरिवंशी । कवि मालू नाम जयासी । तो बैसला ग्रंथमाहेरासी । सुखसंपन्न भोगावया ॥९७॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । पंचदशाध्याय गोड हा ॥१९८॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
अध्याय १५॥
ओव्या ॥१९८॥