22.
🕉
अध्याय २२ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय बाविसावा - फलश्रुति 👉 पुत्राची इच्छा असणार्‍यास पुत्र होईल व तो विद्यावंत होऊन विद्‌वज्जनात मान्यता प्राप्त करेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी कमळाकांता । कमळानाभा कमलोद्भवपिता । कमळपत्राक्षा दुःखहर्ता । पुढे ग्रंथ रसाळ बोलवी ॥१॥
भक्तिसारग्रंथ हा रत्न । बोलवी श्रोत्यांकारण । मागिले अध्यायी गोरक्षनंदन । मच्छिंद्र घेऊनि गेला असे ॥२॥
नेला तरी किलोतळा । बुडालीसे सांगडी । शोकाब्धींजळा । तै उपरिचवसू तरणि आगळा । काढावया पातला ॥३॥
स्थावरबोधाची बांधूनि सांगडी । शोकाब्धींत घातली उडी । शब्दार्थी मारुनि बुडी । धैर्यकांसे धरियेले ॥४॥
धरिल्यावरी बाहेर काढुनि । म्हणे माय वो सावधानी । शोक सांडी अशाश्वत गहनी । शाश्वत नाही कांहींच ॥५॥
पाहतेपणी जे जे दृश्य । ते आभासपणी पावे नाश । तू शोक करिसी शब्दप्राप्तीस । श्लाध्य तूते लागेना ॥६॥
तू कोठील मच्छिंद्र कोण । स्वर्ग भूमीचा झाला संगम । योग तितुका भोगकाम । सरुनि गेला जननीये ॥७॥
तू अससी स्वर्गवासिनी । मच्छिंद्र स्तविला जन्मोनी । परी प्रारब्धे सहजयोगेंकरुनी । गाठी पडली उभयता ॥८॥
पडली परी मच्छिंद्र स्तविला जन्मोनी । परी प्रारब्धे तू आपुले स्वहित निश्चित । सांभाळी की जननीये ॥९॥
तू झालीस पदच्युत । तरी ते सांभाळी निश्चित । तरी आता मानूनि व्यक्त । होऊनि चाल जननीये ॥१०॥
तू पातलिया सिंहलद्वीप । मग मच्छिंद्रयोगे स्थावरकंदर्प । पूर्ण होईल शुद्धसंकल्प । मच्छिंद्र दृष्टी पाहूनिया ॥११॥
द्वादश वर्षे झालिया पूर्ण । तूते भेटवीन मच्छिंद्रनंदन । मीननाथादि तपोधन । गोरक्ष दृष्टी पाहसील तू ॥१२॥
म्हणशील यावया मच्छिंद्रनंदन । काय पडेल त्या कारण । सिंहलद्वीपी पाकशासन । महामख आरंभील ॥१३॥
तेव्हा विष्णु विरेंची रुद्र । तया स्थानी येती भद्र । सकळ देवादिक मित्र चंद्र । एका ठायी मिळतील ॥१४॥
ते नवनाथादि प्रतापवंत । ऐक्य करील शचीनाथ । गहिनी गोपीचंद भर्तरि सहित । एक्या ठायी मिळतील ॥१५॥
तरी आता शोक का व्यर्थ । सांडी प्रांजळ करी चित्त । विमानारुढ होऊन त्वरित । सिंहलद्वीपी चाल की ॥१६॥
ऐसे ऐकोनि मैनाकिनी । महाराजा श्वशुरप्राज्ञी । द्वादशवर्षे मच्छिंद्र नयनी । दावीन ऐसे म्हणतसा ॥१७॥
तरी मखमंडप पाकशासन । करी अथवा न करो पूर्ण । जरी मज दावाल मम नंदन । तरी मज भाष्य द्यावी की ॥१८॥
भाष्य दिधल्या अंतरपुटी । विश्वासरत्ना रक्षीन पोटी । मग हे शोक दरिद्रपाठी । चित्त सांडील महाराजा ॥१९॥
ऐसे बोलता मैनाकिनी । श्वशुर हास्य करी आननी । मग करतळभाष्य देऊनी । संतुष्ट केले सुनेते ॥२०॥
यावरी बोले कीलोतळा । माते नेता स्वर्गमंडळा । परी नृपपणी या स्थळा । कोणालागी स्थापावे ॥२१॥
येरु म्हणे ऐक वचन । सवे सेवेसी आहेत क्रियावान । दैर्भामा उत्तम नामाने । राज्य तीते ओपी का ॥२२॥
मग अवश्य म्हणे मैनाकिनी । दैर्भामा राज्यासनी । बैसविली अभिषेक करुनी । राज्यपदी तेधवा ॥२३॥
राज्यी ओपूनि दैर्भामा । मिळती झाली विमानसंगमा । परी सकळ देशींच्या शैल्या रामा । शोकाकुळ झाल्या की ॥२४॥
म्हणती माय वो शुभाननी । तुम्ही जाता आम्हांसी टाकुनी । आम्हा पाडसांची हरिणी । दयाळू माय अससी तू ॥२५॥
असो ऐशा बहुधा शक्ती । शैल्या शोकाकुलित होती । मग तितुक्या समजावूनि युक्ती । विमानयानी आरुढली ॥२६॥
दैर्भामेसी नीतिप्रकार । सांगूनि युक्ती समग्र । यथासमान प्रजेचा भार । सांभाळी का साजणीये ॥२७॥
जेथील तेथे हित फार । तैसे केले गोचर । मग विमानी आपण सश्वशुर । स्वर्गमागे गमताती ॥२८॥
असो विमान पावे द्वीपाप्रती । पदा स्थापिली ते युवती । मग तो उपरिचर सहजगती । आपुल्या स्थाना सेविती ॥३०॥
त्याचि न्याये उपरिदक्षे । आणि कीलोतळा पद्मिनी प्रत्यक्ष । शाषमोचन सायंकाळास । स्थाना पावली आपुल्या ॥३१॥
की अब्धीचे अपार जीवन । व्यापी महीते मेहमुखाने । परी ते पुन्हा सरिक्षाओघाने । ठायींचे ठायी जातसे ॥३२॥
त्याचिया न्याये स्नुषा श्वशुर । पावते झाले स्वस्थानावर । परी तै इकडे नाथ मच्छिंद्र । गौडबंगाली पातला ॥३३॥
मीननाथ स्कंधी वाहून । मार्गावरी करिती गमन । तो शैल्येंदेशसीमा उल्लंघून । गौडबंगाली पातले ॥३४॥
मार्गी लागता ग्राम कोणी । त्या ग्रामांत संचरोनी । गोरक्ष भिक्षा आणी मागुनी । उदरापुरती तिघांच्या ॥३५॥
ऐसेपरी निर्वापण । मार्गी करिताती गमन । तो कौलबंगाला सांडून । गौडबंगाली पातले ॥३६॥
मार्गी चालता सहजस्थिती । तो कनिफा पूर्वी भेटला तयांप्रती । तेथे पातल्या त्रिवर्गमूर्ती । गमन करिता मार्गाते ॥३७॥
तेथे येताचि गोरक्ष जेठी । स्मरण झाले तयाचे पोटी । की अच्युतवृक्षापुटी । कानिफाची भेटी झालीसे ॥३८॥
झाली परी हे उत्तम स्थान । महायशस्वी पुण्यवान । माते दाबिले श्रीगुरुचे चरण । जैसे चुकल्या वत्सासी ॥३९॥
प्रत्यक्ष माझी मच्छिंद्रराणी । गेली होती आदिपट्टराणी । मी पाडस रानोरानी । निढळ्यावाणी लागतसे ॥४१॥
की मज वत्साची गाउली । सहज रानी चरावया गेली । शैल्या व्याघ्रे आव्हाटिली । ती भेटविली रायाने ॥४१॥
मग स्कंधी होता नाथ मीन । तथालागी मही ठेवून । दृढ पायी केले नमन । नेत्री अश्रु लोटले ॥४२॥
ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथ । बोलता झाला गोरक्षाते । म्हणे बाळा अश्रुपात । निज चक्षूंसी का आले ॥४४॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रनाथ । मग सकळ दुःखाचे मंडण । ते गोरक्षचित्ती प्रविष्ट होऊन । नेत्री नीर अपार लोटले ॥४४॥
सांगू जाता मुखाने । तो कंठ आलासे भरुन । मग क्षण एक तया स्थानी बैसून । स्थिर चित्त पै केले ॥४५॥
जैसे आकाशी अभ्र दाटता । पुन्हा निर्मळ होय तत्त्वता । तैसे दुःख मोह चिंत्ता । टाकून निर्मळ पै केले ॥४६॥
मग बद्रीकाश्रमापासूनि कथन । दुःखव्यावृत्ति अतिगहन । कानिफा भेटीपर्यंत वदून । ठाव पशस्वी म्हणतसे ॥४७॥
याचि ठायी कानिफाभेटी । झाली माते कृपा जेठी । तुमची शुद्धी तद्वान्वटी । येथेंचि लाधली महाराजा ॥४८॥
तरी हे स्थान पुण्यवान । तुमचे दाविले मज चरण । तरी हे स्थान धनवंत पूर्ण । चुकले धन मज दिधले ॥४९॥
दुःखसरिते प्रवाहे वेष्टी । बुडता वांचविले देउनि पृष्ठी । की दुःख व्याघ्राच्या आसडूनि होटी । माये भेटी केली असे ॥५०॥
की तुमचा वियोग प्रळयानळ । तयांत मी पडलो होतो बाळ । परी जागा नोहे हा घन शीतळ । माते झाला महाराजा ॥५१॥
की तुमचा वियोगकृतांतपाश । लागला होता मम कंठास । परी जागा नोहे हा सुधारस । मज भेटला महाराजा ॥५२॥
ऐसे म्हणोनि वारंवार । नेत्री लोटती अश्रुपूर । परम कनवाळू नाथ मच्छिंद्र । हृदयी धरी गोरक्षा ॥५३॥
मुख कुरवाळूनि आपले हस्ते । सच्छिष्याचे अश्रु पुसीत । मनांत म्हणे हा भाग्यवंत । गुरुभक्त एकचि हा ॥५४॥
मग गोरक्षाचे समाधान । करुनिया मच्छिंद्रनंदन । मग मीननाथा कडे घेऊन । ऊठ वत्सा म्हणतसे ॥५५॥
पुढे मार्गी करिता गमन । जालिंदराचे वर्तमान । सांगता झाला गोरक्षनंदन । श्रीमच्छिंद्राकारणे ॥५६॥
गौडबंगाल हेळापट्टण । तुमचा गुरु जालिंदर पूर्ण । नाथपंथी हा अनुग्रहकारण । श्रीदत्ताचा मिरवितसे ॥५७॥
तो महाराज योगभ्रष्ट । पावला आहे महाकष्ट । गोपीचंदे करुनि अनिष्ट । महींगर्ती घातला ॥५८॥
मुळापासोनि सकळ कथन । मच्छिंद्रा केले निवेदन । परी नाथ मच्छिंद्र ते ऐकून । चित्ती परम क्षोभला ॥५९॥
म्हणे ऐसा राजा आहे नष्ट । तरी आता करीन त्याचे तळपट । नगरी पालथी घालीन सुघट । महीपालथा मिरवीन तो ॥६०॥
ऐसे बोलोनि विक्षेप चित्ती । पुढे मागे परमगती । एकदोन मुक्काम साधिती क्षिती । हेळापट्टणी पातले ॥६२॥
ग्रामानिकट ग्रामस्थ भेटती । त्यांते वृत्तांत विचारीन जाती । ते म्हणती कानिफा येऊनि क्षिती । मुक्त केले जालिंदरा ॥६२॥
राया गोपीचंदा अनुग्रह देऊनी । जगी मिरवला अमरपणी । तेणे गुरुदीक्षा घेऊनी । तपालागी तो गेला ॥६३॥
राया मुक्तचंदा स्थापून । राज्यपदी राज्यासन । देऊनिया अग्निनंदन । तोही गेला षण्मास ॥६४॥
सकळ कथा मुळाहूनी । मच्छिंद्रासी सांगितली ग्रामस्थांनी । ते मच्छिंद्राचे पडता श्रवणी । शांतपणी मिरवला ॥६५॥
जैसा प्रळयानळावरती । घनवृष्टीची होय व्यक्ती । मग सकळ उवाळा पाहूनि अती । अदृश्य होय पावक तो ॥६६॥
की साधक पातला असता । की श्रीगुरुचा संसर्ग होता । होतांचि सिद्धकाची व्यथा । नासूनि जाय ते क्षणी ॥६७॥
की तम ढिसाळ दाटल्या अवनी । उदय होतांचि वासरमणी । मग सकळ तम नाश पावूनी । दिशा मिरविती उजळल्या ॥६८॥
तन्न्याये मच्छिंद्रसंताप । ग्रामस्थ बोलता झाला लोप । शांति वरुनि मोहकंदर्प । चित्तामाजी द्रवलासे ॥६९॥
यापरी तो मच्छिंद्रनंदन । ग्रामस्था विचारी मुख्यत्वकरुन । अधिकारी राज्यनिपुण । कोण आहे प्राज्ञिक तेथे ॥७०॥
येरी म्हणती योगद्रुमा । श्रेष्ठ करणिका राजा उगमा । मैनावती शुभानना । प्राज्ञिकवंत मिरवतसे ॥७१॥
त्या मातेने अर्थ धरुन । पुत्र मिरविला जी अमरपणे । तुष्ट करोनि जालिंदरमन । अमर झाली आपणही ॥७२॥
ऐसे बोलता ग्रामस्थ युक्ती । मनांत म्हणे मच्छिंद्र यती । ऐसा प्राज्ञिक आहे सती । भेटी घ्याची तियेची ॥७३॥
ऐसिये धृती चित्ती कल्पून । चालते झाले त्रिवर्गजन । ग्रामद्वारा शीघ्र येऊन । द्वाररक्षका सांगती ॥७४॥
म्हणती जालिंदर जो प्रज्ञावंत । तयाचा सहोदर मच्छिंद्रनाथ । ग्रामद्वारी आहे तिष्ठत । जाऊनि सांगा सतीसी ॥७५॥
अहो अहो द्वारपाळ । सांगा चला उतावेळ । मैनावती लक्षूनि सकळ । वृत्तांत तियेते निवेदावा ॥७६॥
ऐसे द्वारपाळ ऐकून । मच्छिंद्रा करिते झाले नमन । म्हणती महाराजा आज्ञा प्रमाण । श्रुत करु सतीसी ॥७७॥
म्हणती महाराज मच्छिंद्रजती । जालिंदरसहोदर म्हणवितो क्षिती । तो येऊनि ग्रामद्वाराप्रती । तिष्ठत आहे महाराजा ॥७८॥
ऐसे ऐकूनि मैनावती । म्हणे कैसी वृत्ति कैसी स्थिती । कैसी आहे भूषण व्यक्ती । अभ्यासानभ्यास दाक्षेते ॥७९॥
येरी म्हने जी महाराजा । कनककांति तेजःपुंजा । बालार्ककिरणी विजयध्वजा । आम्हालागी दिसतसे ॥८०॥
माय वो आम्हा दिसतो ऐसा । की न पावला योनिसंभवसा अवतारदीक्षे स्वर्गवासा । करील जना वाटतसे ॥८१॥
शैली कंथा लेवूनि भूषण । शिंगी सारंगी समागम । कुबडी फावडी करी कवळून । उभा द्वारी असे तो ॥८२॥
आणिक एक सच्छिंष्य त्यासी । संग्रही आहे सुखसेवेसी । परी तो शिष्यासमान अभ्यासी । आम्हालागी भासतसे ॥८३॥
धृति वृत्ति दीक्षेलागून । ज्ञानवैराग्यस्वरुपवान । आम्हालागी समसमान । गुरुशिष्य वाटती ॥८४॥
त्याचि रीती स्वरुप अपार । तान्हुले एक असे किशोर । परी त्रिवर्ग स्वरुपसागर । नक्षत्रमणी भासती ॥८५॥
ऐसे सांगता द्वाररक्षक । मंत्री पाचारिला प्रत्योदक । मग स्वये घेऊनि सुखासन कटक । सामोरी जातसे युवती ते ॥८६॥
कटकासवे द्वारी येऊन । वंदिती झाली मच्छिंद्रनंदन । मग त्रिवर्गाते सुखासन । ओपूनि नेतसे मंदिरा ॥८७॥
नेतांचि मंदिरा राजभुवनी । भावे बैसविला कनकासनी । षोडशोपचारे पुजूनि मुनी । नम्रवाणी गौरविले ॥८८॥
हे महाराजा तपोसविता । कोणीकडूनि येणे झाले आता । आम्हा आळशावरी सरिता । प्रेमांबु लोटतसे ॥८९॥
की दरिद्र्याचे द्रव्यहरण । करु मांदुस धांवली आपण । की चित्ता बोधी अंतःकरण । बुडता धांवे चिंतामणी ॥९०॥
की मृत्युसमयी हस्तपादास । ओढिता परम दुःखक्लेशास । ते पाहूनिया अमरपीयूष । धांव घेत कृपेने ॥९१॥
की तृषासंकटी प्राण । तो गंगाओघ आला धांवून । की क्षुधे पेटला जठाराग्न । पयोब्धी तो पातला ॥९२॥
तन्न्याये अभाग्य भागी । येथे पातलेत तुम्ही जोगी । परी कोणाच्या वचनप्रसंगी । आम्हा दर्शंवा महाराजा ॥९३॥
येरी म्हणे वो माते ऐक । उपरिचरवसू माझा जनक । मच्छदेही देहादिक । आम्हांलागी मिरवतसे ॥९४॥
यापरी श्रीगुरुज्ञानदृष्टी । तो अनुसूयासुत शुक्तिकेपोटी । तेणे कवळूनि मौळी मुष्टी । वरदपात्री मिरवला ॥९५॥
मज अनुग्रह प्राप्त झाला । त्यावरी श्रीजालिंदराला । प्राप्त होऊनि वैराग्याला । भूषवीतसे जननीय ॥९६॥
धाकटा बंधु गुरुभक्त । मज विराजला जालिन्दरनाथ । परी या ग्रामी पापी अवस्थेंत । पावला हे ऐकिले ॥९७॥
म्हणूनि उग्रता धरुनि पोटी । लंधीत आलो महीपाठी । परी उत्तम संग्रह ग्रामजेठी । समस्तांनी सांगितले ॥९८॥
तेणे करुनि कोप कंदर्प । झाला जननी सर्व लोप । तरी तू धान्य ज्ञानदीप । महीवरी अससी वो ॥९९॥
आपुल्या हितासी गृही आणून । शेवटी परम प्राज्ञेकरुन । तुवा मिळविला स्वानंदघन । धन्य धन्य अससी तू ॥१००॥
धन्य धन्य मही ऐक ॥निवटूनि पूर्वजपातक दोंदिक ॥सनाथपणाची घेऊनि भीक ॥स्वर्गवासा मिरविशी ॥ १॥
तरी तारक लोका बेचाळीसा । कुळा झालीस भवाब्धिरसा । की भगीरथभूष पितृउद्देशा । मिरवलासे त्रिभुवनी ॥२॥
की विनतेचे दास्यपण । गरुडे सांठविले पीयूष देऊन । तेवी तू कुळांत सकळांकारण । तारक झालीस सर्व काळी ॥३॥
ऐसे नाथ बोलता युक्ती । चरणी माथा ठेवी सती । म्हणे महाराजा कृपामूर्ती । सदैव केले तुम्हींच ॥४॥
तुमच्या दृष्टीच्या सहज झळकू । कृपापात्र वरिला मशकू । मम प्रज्ञे मोहशठकू । मिरवला हे महाराजा ॥५॥
अहा तुमचे पडिपाडे । न येती कल्पतरु झाडे । परीस वासनेसमान कोडे । बरे वाईंट मिरवतसे ॥६॥
तैसी तुमची नव्हे स्थिती । साधक कल्याण मिरवी मती । की परीस देता समानगती । बरे वाईट मिरवतसे ॥७॥
परीस लोहाचे करी कनक । परी स्वदीक्षेची न तुटे भीक । तेवी तुम्ही नोहेत साधक । आपुलेसमान करिता की ॥८॥
ऐशी उद्धारपूर्ण कोटी । तुम्ही मिरवता महीपाठी । उदार तरी समता होटी । मेघ अपूरा वाटतसे ॥९॥
मेघ उदार म्हणती लोक । परी तो अपूरा ओसरे उदक । तस्मात् तुमचे औदार्य दोंदिक । समतापदासी मिरवेना ॥१०॥
तरी तुमची वर्णिता स्तुती । अपूर्ण असे माझी मती । ऐसे म्हणोनि मैनावती । चरणी माथा ठेवीतसे ॥११॥
मग आसन वसन भूषणासहित । अन्नपानादि अन्य पदार्थ । सिद्ध करुनि मनोरथ । तुष्ट करीत नाथासी ॥१२॥
तीन रात्री वस्ती करुन । सर्त्रा आशीर्वाद देऊन । मग निघता झाला मच्छिंद्रनंदन । गोरक्षनाथादिकरुनिया ॥१३॥
सकळ कटकासहित । बाळवो निघाला चंद्रमुक्त । मैनावती आणि ग्रामस्थ । एक कोस बोळविती ॥१४॥
सकळी चरणावरी ठेवूनि माथा । परतते झाले बोळवोनि नाथा । मग आपुले सदनी येऊनि तत्त्वता । धन्य नाथ म्हणतात ॥१५॥
येरीकडे मच्छिंद्रनाथ । त्रिवर्गादि गमन करीत । ग्रामोग्राम मुक्काम साधीत । जगन्नाथी पातले ॥१६॥
तेथे करुनि उदधिस्नान । जगन्नाथाचे घेऊनि दर्शन । तीन रात्री तेथे राहून । तीर्थविधि सारिला तो ॥१७॥
तेथूनि निघोनि पुनः मार्गी । गमन करीत मग योगी । तो सौराष्ट्रग्राममुक्कामप्रसंगी । जाऊनि तेथे राहिले ॥१८॥
रात्र क्रमोनि जैसी तैसी । दुसरे दिनी मित्रोदयासी । गोरक्ष सांवरोनि भिक्षाझोळासी । भिक्षेलागी प्रवर्तला ॥१९॥
भिक्षा मागोनि सदनोसदनी । परम श्रमोनि आला सदनी । तो येरीकडे शिबिरस्थानी । शयनी असे मीननाथ ॥१२०॥
तो मच्छिंद्रनाथाने उठवोन । बैसविला शौचाकारण । तो ते संधींत भिक्षा मागोन । गोरक्षनाथ पातला ॥२१॥
ग्रामांत हिंडता सदनोसदनी । श्रमे विटलासे मनी । तो येतांचि स्थानी श्रमोनी । मच्छिंद्रनाथ बोलतसे ॥२२॥
म्हणे गोरक्षा मीननाथ । शौचास बैसविला आहे गल्लींत । तरी तू त्या ते प्रक्षाळूनि त्वरित । घेऊनि येई पाडसा ॥२३॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रनाथ । भिक्षाझोळी ठेवूनि तेथ । लक्षूनि पातला मीननाथ । गल्लीमाजी जाऊनिया ॥२४॥
तो मीननाथ परम अज्ञान । हस्तपाद भरले विष्ठेने । अंगव्यक्त गोरक्ष विष्ठा पाहोन । परम चित्ती विटलासे ॥२५॥
मनांत म्हणे मच्छिंद्रासी । की परम असे विवसी । विषय उपद्रव संन्याशासी । व्यर्थ कासया पाहिजे ॥२६॥
की ----- भाराविण बोडकी । कुंकूंखटाटोप हुडकी । तेवी मच्छिंद्रमनी उपद्रव शेखी । काय आज ---- ॥२७॥
जन्मांधासी अवनी । तोचि संभार रक्षी कानी । निगडी मनुष्या षड्रसान्नी खटाटोप कासया ॥२८॥
की परम भ्याड सोडी सदन । शस्त्रसंभारापरी संगोपन । ज्याचे काय आसन वसन । त्या वस्त्रभूषण कासया ॥२९॥
की रानींचे रानसावज उन्मत्त । द्रव्य देऊनि त्या करावे शांत । तेवी निस्पृहताविषय अत्यंत । गोड कांहींच वाटेना ॥१३०॥
ऐसे बोलूनि गौरनंदन । मीननाथ ते करी कवळून । दृष्ट करी मच्छिंद्राकारणे । उचलोनिया तेधवा ॥३१॥
विष्ठेव्यक्त मीननाथ । पाहोनि मच्छिंद्र बोलत । म्हणे गोरक्षा सरितेआंत । धुवोनि आणि बाळका ॥३२॥
अवश्य म्हणोनि गोरक्षनाथ । तैसाचि उठोनि सरिते जात । संचार करिता सरितेंत । तो उत्तम खडक देखिला ॥३३॥
देखिले परी एकांतस्थान । मनांत म्हणे न्यावे धूवोन । परी अंतर्बाह्य मळी निवटवून । नाथालागी दाखवू ॥३४॥
ऐसे विचारुनि चित्तांत । पदी धरिला मीननाथ । खडकावरी आपटोनि त्वरित । गतप्राण पै केला ॥३५॥
सरिते उदक असे अपार । त्यांत प्रवेशते झाले रुधिर । ते सर्व अपार जळचर । भक्ष्य म्हणोनि धावले ॥३६॥
मच्छ मगरी कबंधदेही । मग तळपती त्या प्रवाही । तै अपार जळचरे पाहूनि डोही । मनांत म्हणतसे गोरक्ष ॥३७॥
म्हणे जीवे गेला मीननाथ । तरी याचे घालो सदावर्त । एक जीवावरी तृप्त होत । आहेत जीव सकळ हे ॥३८॥
ऐसा विचार करुनि मनी । त्वचा घेतली काढुनि । रतिरति मांस तुकडे करोनी । जळचरांते ओपीतसे ॥३९॥
उरल्या अस्थी त्या जळांत । टाकूनि तेथूनि उठला नाथ । परी त्या जळा नसे अंत । अस्थी तळी व्यक्त जाहूल्याती ॥१४०॥
ऐसे करिता गौरनंदन । मांस ते सकळ गेले आटून । मांस सरल्या आतडे पूर्ण । जळचरांते भक्षविले ॥४१॥
एक त्वचेरहित भाग । कांही न ठेवी वरते अव्यंग । खडकी पवित्र करुनि चांग । त्वचा घेऊन चालला ॥४२॥
चालला परी तो सदनी । शिबिरी नसे मच्छिंद्रमुनी । शांभवीअर्था बाजारभुवनी । संचारलासे महाराजा ॥४४॥
तो येतांचि तेथे मच्छिंद्रनाथ । मग तान्हा पसरी प्रावणी त्वचेत । मित्ररश्मि पाहोनि वात । सुकावया घातले ॥४४॥
तो येरीकडे मच्छिंद्रनंदन । शांभवी आलासे घेऊन । कंदा कुत्का सिद्ध करुन । असनावरी बैसला ॥४५॥
बैसला परी गोरक्षाते । म्हणे बा रे कोठे मीननाथ । येरी म्हणे धुवोनि त्याते । स्वच्छ आणिले महाराजा ॥४६॥
मच्छिंद्र म्हणे आणिले परी । कोठे ठेविला न दिसे नेत्री । येरी म्हणे तान्हा प्रावरी । सुकू घातला महाराजा ॥४७॥
म्हणे मच्छिंद्र काय बोलसी । घातला सुकू ऐसे म्हणसी । येरी म्हणे की असत्य तुम्हांसी । भाषण माझे वाटतसे ॥४८॥
तरी बाहेर शीघ्र येवोन । स्वचक्षूने पहावा विलोकून । ऐसे बोलता मच्छिंद्रनंदन । तेचि क्षणी बाहेर येतसे ॥४९॥
म्हणे कोठे रे मीननाथ । परी पाहता म्हणे तान्हा प्रावर्णाते । न्याहाळोनि पाहता देखे त्वचेते । मग धरणी आंग सांडीतसे ॥१५०॥
म्हणे अहा रे काय केले । बाळ माझे कैसे मारविले । अंग धरणीवरी टाकिले । वरी लोळे गडबडा ॥५१॥
अहा अहा म्हणूनी । मृत्तिका उचलोनि घाली वदनी । आणि वक्षःस्थळा पिटूनी । शोक करी आक्रोशे ॥५२॥
परम मोहे आरंबळत । उठउठोनि त्वचा कळीत । हृदयी लावूनि आठवीत । बाळकाच्या गुणाते ॥५३॥
अहा तुझा मी असे जनक । परम शत्रु होतो एक । जननींचे तोठूनि बाळक । तुज आणिले कैसे म्या ॥५४॥
म्हणे अहा रे मीननाथा । मज सांडूनि कैसा गेलासी आता । एकटा परदेशी सोडूनि तत्त्वता । मार्ग मिळाला तुज केवी ॥५५॥
आता तूते कीलोतळा । कोठूनि पाहील मुखकमळा । अहा तुझा कापिला गळा । कैसा येथे आणूनी ॥५६॥
बाळका स्त्रियांचे राज्यांत । भुभुःकारे पावशील मृत्यु । म्हणोनि बा रे तुजसी येथे । रक्षणाते आणिले ॥५७॥
आणिले परी तुज निश्विती । कृत्तांत झाला गोरक्ष जती । ऐसे म्हणोनि धरणीप्रती । अंग टाकी घडाडून ॥५८॥
पुन्हा उठे मच्छिंद्रनंदन । त्वचा हृदयी धरा कवळून । म्हणे बाळा तुजसमान । पुत्र कैंचा मज आता ॥५९॥
अहा बाळाचे चांगुलपण । मज भासतसे जैसा मदन । अहा बाळाचे उत्तम गुण । कोणा अर्थी वर्ण मी ॥१६०॥
बाळा लोटली वर्षे तीन । परी काय सांगू मंजुळ बोलणे । हा ताता ऐसे म्हणोन । हाक मारीत होतासी तू ॥६२॥
बा रे तनू असता कोवळी । परी शयनीहून उठसी उषःकाळी । माथा ठेवूनि मम पदकमळी । अहो तात ऐसे म्हणसी ॥६२॥
बा तू वसत होतासी मम शेजारी । मर्यादा रक्षीत होतांसी अंतरी । अरे कठिण वागुत्तरी । शब्द वाहिला नाही म्या ॥६३॥
बा रे भोजन करिता ताटी । चतुरपणाची परम हातवटी । आपुल्या पुढे ठेवूनि दृष्टि । ग्रास देसी बाळका ॥६४॥
अहा रे अहा मीननाथ बाळा । परमज्ञानी वाचा रसाळा । लिप्त कदा नव्हेसी मळा । शुद्ध मुखकमळा मिरवीसी ॥६५॥
अहा बारे चक्षुघ्राण । कधी न पाहिले तुझे मळिण । आज तुझे अंग विष्ठावेष्ठन । कैसे अमंगळ जावया ॥६६॥
बा रे कधी मजवांचून । न राहसी एकांत पण । आजिचे दिनी शयनी मज सोडून । कैसा परत गेलासी ॥६७॥
बा रे माय तुझी कीलोतळा । तिचा कधी न पाहसी लळा । आसनी शयनी मजपासूनि बाळा । पैल झाला नाहीस तू ॥६८॥
तरी ऐसे असूनि तुझे मनी । आजि मज गेलासी सोडूनी । अहा एकदा येऊनि अवनी । मुख दावी मज बाळा ॥६९॥
ऐसे म्हणोनि मच्छिंद्रनाथ । हंबरडा गायीसमान फोडीत । अहा माझा मीननाथ । कोणी दाखवा म्हणतसे ॥१७०॥
भूमी लोळे अश्रु नयनी । नेत्री ढाळिता न समाये पाणी । वक्षःस्थळादि पिटूनि अवनी । दाखवा म्हणे मीननाथ ॥७१॥
ऐसे म्हणोनि आक्रंदत । ते पाहून गोरक्षनाथ । मनांत म्हणे अद्यापि भ्रांत । गेली नाही श्रीगुरुची ॥७२॥
मग पुढे गोरक्षनाथ होऊन । म्हणे महाराजा का घेता अज्ञानपण । कोण तुम्ही कोणाचा नंदन । करिता रुदन त्यासाठी ॥७३॥
अहो पुरते पाहता कोण मेला । अशाश्वताचा भार हरला । शाश्वत अचळ आहे बोला । कदा काळी न मरे तो ॥७४॥
अहो तुमचा मीननाथ । नामधारी असे त्यांत । तो कदा न मरे योजिल्या घात । आहे शाश्वत महाराजा ॥७५॥
तो कदा न मरे शस्त्रघातांनी । त्याते न जाळी कदा वन्ही । अनिळ न शोषी ना बुडवी पाणी । शाश्वत चिन्ही नांदतसे ॥७६॥
ऐसे बोलता गोरक्षक । परी कदा न सोडी शोक । अहा अहा मीननाथ । ऐसे म्हणोनि आक्रंदे ॥७७॥
ऐशिया आग्रहाचा अर्थ । ते पाहूनिया गोरक्षाच्या । मग संजीवनीमंत्राप्रत । स्मरण करिता पै झाला ॥७८॥
करी कवळूनि भस्मचिमुटी । संजीवनी मंत्र जपे ओठी । त्वचेप्रती सोडिता झाला मुष्टी । मीननाथ ऊउला ॥७९॥
उठतांचि मीननाथ । मच्छिंद्राचे गळा पडत । मच्छिंद्र पाहूनि हृदयांत । परम मोहे धरीतसे ॥१८०॥
चुंबन घेऊनि म्हणे बाळा । कोठे गेला होतासी खेळा । मज टाकूनि विनयस्थळा । गमन केले होते की ॥८१॥
ऐसे म्हणोनि जैसे तैसे । तोही अस्त पावला दिवस । दुसरे दिनी मीननाथास । घेऊनि ते चालिले ॥८२॥
मार्गी चालता त्रिवर्ग जाण । गोरक्ष करिता झाला बोलणे । हे महाराजा मच्छिंद्रनंदन । चित्त द्यावे मम बोला ॥८३॥
तुमचा प्रताप पाहता अवनी । निर्जीवा जीववाल वाटे मनी । ऐसे असूनि सुतालागुनी । रुदन केले हे काय ॥८४॥
तरी हे रुदन करावया कारण । काय होते बोला वचन । ऐसे मीननाथ सहस्त्रावधीने । संजीवनीने निर्माल ॥८५॥
तरी हे आश्वर्य वाटे मनी । स्वामी पडेल शोकरुदनी । की चिंताहारक चिंतामणी । तो चिंतेमाजी पडियेला ॥८६॥
ऐसे ऐकोनि मच्छिंद्रनाथ । म्हणे तुवा मारिले किमर्थ । येरु म्हणे मोहभावार्थ । तो पाहावया तुमचा ॥८७॥
तुम्ही वेराग्यशील म्हणविता । तरी माया लंघुनि व्हावे परता । आशा मनिषा तृष्णा ममता । लिप्त नसावी शरीराते ॥८८॥
ऐशा परीक्षा भावनेसी । म्या मारिले मीननाथासी । परी प्राज्ञिक तुम्ही सर्वज्ञराशी । रुदन कासया केले जी ॥८९॥
येरु म्हणे वत्सा ऐक । तू शिष्य माझा अससी एक । तरी म्याही परीक्षेंचे कौतुके । तुझे बाळा पाहिले असे ॥१९०॥
बा रे आशा तृष्णा मनिषा कामना । काम क्रोध मद मत्सर वासना । हे मोहमांदुसी मायासदना । नांदणुकी करितात ॥९१॥
तरी तुझे ठायी मायालेश । आहे की नाही महापुरुष । हे पहावया रुदनास । आरंभिले म्या पाडसा ॥९२॥
आम्ही अलक्षरुपी पाहणे । आणि विज्ञानज्ञानाने विवरणे । याच कौतुके जाणपते । पाहिले म्या पाडसा ॥९३॥
बा रे शाश्वत अशाश्वत । तुज कळले की नाही होतो या भ्रांतीत । तयाची परीक्षा रुदननिमित्त । तुझी घेतली पाडसा ॥९४॥
आता बा रे तुझे वयसपण । समूळ आजि झाले हरण । पयतोयाचेनि कारण । हंसपुरुष मिरविशी ॥९५॥
ऐसे बोलता गुरुनाथ । गोरक्ष चरणी माथा ठेवीत । म्हणे महाराजा तुम्ही सनाथ । या देहासी पै केले ॥९६॥
ऐसे बोलूनि वागुत्तर । पुन्हा गमती मार्गापर । मुक्काममुक्कामी ज्ञानविचार । गुरुशिष्य करिताती ॥९७॥
असो यापरी करिता गमन । पुढे कथा येईल वर्तून । नरहरीवशी धुंडीनंदन । श्रोतियांते सागेल ॥९८॥
तरी पुढील अध्यायी कथाराशी । पुण्यषर्वत पापनाशी । श्रोते स्वीकारुनि मानसी । अवधानिया बैसावे ॥९९॥
तरी नरहरिवंशी धुंडीसुत । तुमचा आहे शरणागत । मालू नाम ठेविले सत्य । तो कथा सांगेल तुम्हांसी ॥२००॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । द्वाविंशतितमाध्याय गोड हा ॥२०१॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु
। अध्याय ॥२२॥
ओव्या ॥२०१॥