17.
🕉
अध्याय १७ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय सतरावा - फलश्रुति 👉 योगमार्गात प्रगती होईल व दुष्टबुद्धी नष्ट होऊन पाठक सन्मार्गाला लागेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी वैकुंठाधीशा । अलक्ष अगोचरा आदिपुरुषा । पूर्णब्रह्म निष्कल निर्दोषा । सनातना आदिमूर्ते ॥१॥
ऐसा स्वामी पंढरीअधीश । बैसूनि मालूचे कवित्वपृष्ठीस । भक्तिसारसुधारस । निर्माण केला ग्रंथासी ॥२॥
तरी मागिले अध्यायी कथन । आनिफा पातला हेळापट्टण । गोपीचंदाची भेटी घेऊन । मैनावतीसी भेटला ॥३॥
तरी सिंहावलोकनी तत्त्वता । मैनावती भेटूनि नाथा । सकळ वृत्तांत सांगूनि सुता । समाधानी मिरविले ॥४॥
असो गोपीचंद दुसरे दिनी । नाथाग्रहे शिबिरी जाऊनि । मौळी ठेवूनि नाथाचे चरणी । उभा राहिला सन्मुख ॥५॥
कानिफा पाहूनि राव दृष्टी । बोलता झाला स्ववाग्वटी । श्रीजालिंदर महीपोटी । कोठे घातला तो सांग पा ॥६॥
येरु म्हणे महाराजा । ठाव दावितो चला ओजा । तेव्हा म्हणे शिष्य माझा । घेऊनि जावे सांगाती ॥७॥
ऐसी कानिफा बोलता मात । अवश्य म्हणे नृपनाथ । मग सच्छिष्य घेऊनि सांगात । तया ठायी पातला ॥८॥
ठाव दाखवूनि सच्छिष्यासी । पुन्हा आले शिबिरासी । शिष्य म्हणती त्या ठायासी । पाहूनि आलो महाराजा ॥९॥
मग रायासी म्हणे कानिफानाथ । जालिंदर काढाया कोणती रीत । येरु म्हणे तुम्ही समर्थ । सकळ जाणते सर्वस्वी ॥१०॥
बाळे आग्रहे करु जाती । परी तयांचा निर्णय कैशा रीती । करावा हे तो नेणती निश्वती । सर्व संगोपी माता ती ॥११॥
तेवी माता पिता गुरु । त्राता मारिता सर्वपारु । तरी कैसे रीती हा विचारु । आव्हानिजे महाराजा ॥१२॥
ऐसे बोलता नृपनाथ । मग बोलता झाला गजकर्णसुत । तुझे रक्षावया जीवित । विचार माझा ऐकिजे ॥१३॥
कनक रौप्य ताम्रवर्ण । पितळ लोहधातु पूर्ण । पांच पुतळे करुनि आण । तुजसमान हे राया ॥१४॥
ऐसी आज्ञा करितांचि नाथ । प्रेरिले राये ग्रामांत दूत । हेमकार लोहकारासहित । ताम्रकारका आणिले ॥१५॥
जे परम कुशल अति निगुती । लक्षूनि सोडिले हेराप्रती । धातु ओपूनि तयांचे हाती । पुतळ्यांते योजिले ॥१६॥
मग ते आपुले धीकोटी । पुतळे रचिती मेणावरती । नाथालागी दावूनि दृष्टी । रसयंत्री ओतिले ॥१७॥
पाहोनि दिन अति सुदिन । मग नृपासह पुतळे घेवोन । पाहता झाला गुरुस्थान । विशाळबुद्धी कानिफा ॥१८॥
गरतीकांठी आपण बैसोन । पुतळा ठेवोनि हेमवर्ण । राजाहाती कुदळ देवोन । घाव घाली म्हणतसे ॥१९॥
घाव घालिता परी लगबगा । पुसता स्वामी नांव सांगा । सांगितल्यावरी अति वेगा । गरतीबाहेर निघे की ॥२०॥
ऐसे सांगोनि प्रथम रायाते । मग कुदळी दिधली हाताते । उपरी चिरंजीवप्रयोगाते । भाळी चर्चिली विभूती ॥२१॥
पुतळा ठेवोनि मध्यगरती । मागे उभा राहिला नृपती । लवकर घाव घाली क्षिती । आंतूनि पुसे महाराज ॥२२॥
कोणी येवोनि घालिती घाव । वेगी वदे का तयाचे नांव । नृप म्हणे मी राणीव । गोपीचंद असे की ॥२३॥
राये सांगतांचि नाम । निघाला होता गरतींतून । श्रीजालिंदराचे शापवचन । कणकप्रतिमे झगटले ॥२४॥
तीव्रशाप वैश्वानर । व्यापिले कनकपुतळ्याचे शरीर । क्षण न लागता महीवर । भस्म होवोनि पडियेले ॥२५॥
भस्म होता कनकप्रतिमा । दुसरा ठेविला उगमा । तयाही मागे नरेंद्रोत्तमा । पुन्हा गरती स्थापिले ॥२६॥
रौप्यवर्णी पुतळ्यामागे । राव उभा केला वेगे । पुन्हा विचारिले सिद्धियोगे । कोण आहेस म्हणवोनि ॥२७॥
पुन्हा सांगे नृप नांव । गरतीबाहेर वेगी धांव । जालिंदरशापगौरव । जळ जळ खाक होवो की ॥२८॥
ऐसे वदता शापोत्तर । पुतळा पेटला वैश्वानरे । तोही होवोनि भस्मपर । महीलागी मिरवला ॥२९॥
मग तिसरा लोहपुतळा पूर्ण । तोही झाला शापे भस्म । चवथा पांचवा गति दुर्गम । त्याचिपरी पावला ॥३०॥
यावरी त्या नृपनाथा । श्रीकानिफा झाला सांगता । माते वदोनि नाम सर्वथा । नाथाप्रती सांगावे ॥३१॥
अवश्य म्हणोनि गौडपाळ । लवकरी भेदी अति सबळ । तो नाद ऐकूनि तपी केवळ । विचार करीत मानसी ॥३२॥
माझा क्रोध वडवानळ । जाळूनि टाकील ब्रह्मांड समग्र । तेथे वांचला त्रिलोचनकुमर । हे आश्चर्य वाटते ॥३३॥
कृतांताचे दाढेआंत । सांपडलिया सुटोनि जात । न शिवे वैश्वानर मृत्य । हे आश्चर्य वाटतसे ॥३४॥
महातक्षकाने दंश करुन । वांचवू शके कोणी प्राण । केंवी वांचला नृपनंदन । हे आश्चर्य वाटते ॥३५॥
परम संकट पाहोनी । प्राण उदित घेत हिरकणी । तो वांचूनि मिरवे जनी । हे आश्चर्य वाटतसे ॥३६॥
उरग खगेंद्रा हाती लागता । परी न मरे भक्षण करिता । तेवी झाले नृपनाथा । हेचि आश्चर्य वाटते ॥३७॥
की मूषक सांपडल्या मुखांत । त्याते कदा न ये मृत्य । तेवी वांचला हा नृपनाथ । हेचि आश्चर्य वाटते ॥३८॥
सहज उभा पर्वतानिकटी । कडा तुटोनि पडला माथी । त्यांत वांचला ऐसे म्हणती । हेचि आश्चर्य वाटतसे ॥३९॥
ऐसा विचार मनांत । करिता झाला जालिंदरनाथ । चित्ती म्हणे त्या भगवंत । साह्य झाला रक्षणी ॥४१॥
तरी आता असो ऐसे । वांचल्या अमर करु त्यास । ऐसे विचारुनि चित्तास । मनी गांठी दृढ धरिली ॥४१॥
येरीकडे कानिफनाथ । हुंकार नृपासी देत । तंव उभा स्वकरी व्यक्त । लवकरी मही भेदीतसे ॥४२॥
लवकरी घाव कानी उठता । श्रीजालिंदर होय पुसता । कोण आहेस अद्यापपर्यंत । घाव घालिसी महीते ॥४४॥
ऐकता श्रीगुरुवचन । रायाआधी गजकर्णनंदन । सांगूनि आपुले नामाभिधान । गोपीचंदाचे सांगतसे ॥४४॥
म्हणे महाराजा तपोजेठी । मी बाळक कानिफा महीपाठी । पहावया चरण दृष्टी । बहुत भुकेले चक्षू ते ॥४५॥
म्हणवोनि गोपीचंद नृपनाथ । तुम्हा काढावया उदित । ऐसी ऐकोनि सच्छिष्यमात । म्हणे अद्यापि नृप वांचला ॥४६॥
तरी आता चिरंजीव । असो अर्कअवघी ठेव । अमरकांती सदैव भाव । जगामाजी मिरवो का ॥४७॥
ऐसे वदोनि जालिंदरनाथ । निजचक्षूने पहावया सुत । बोलता झाला अति तळमळत । म्हणे महीते विदारी ॥४८॥
ऐसी आज्ञा होतांचि तेथे । मग काढिते झाले वरील लिदीते । तंव ते मृत्तिका दशवर्षात । महीव्यक्त झालीसे ॥४९॥
मग कामाठी लावूनि नृपती । उकरिता झाला मही ती । वरील प्रहार वज्रापती । जावोनिया भेदलासे ॥५०॥
मग तो नाद ऐकूनि नाथ । म्हणे आता बसा स्वस्थ । मग जल्पोनि शक्रास्त्र । वज्रास्त्राते काढिले ॥५१॥
मग नाथ आणि गजकर्णनंदन । पाहते झाले उभयवदन । मग चित्ती मोहाचे अपार जीवन । चक्षुद्वारे लोटले ॥५२॥
मग गरतीबाहेर येवोनि नाथ । प्रेमे आलिंगला सुत । म्हणे बा प्रसंगे होतासी येथ । म्हणवोनि नृपनाथ वांचला ॥५३॥
परी गरतीबाहेर येतांचि नाथ । चरणी लोटला नृपनाथ । मग त्याते कवळोनि धरीत । मौळी हात ठेवीतसे ॥५४॥
म्हणे बाळा प्रळयाग्नी । त्यांत निघालासी वांचुनी । आता जोंवरी शशितरणी । तोंवरी मिरवे महीते ॥५५॥
यावरी त्रिलोचनकामिनी । मैनावती लोटली चरणी । नेत्री अश्रुपात आणोनी । स्वामीलागी बोलतसे ॥५६॥
म्हणे महाराजा एकादश वर्षात । माते लोटली महातभरात । माझा अर्क गुरुनाथ । अस्ताचळी पातलासे ॥५७॥
मित्रकुमुदिनी दीनवाणी । हुरहुर पाहे जैसी तरणी । की मम बाळकाची जननी । गेली कोठे कळेना ॥५८॥
की मम वत्साची गाउली । कोणे रानी दूर गेली । समूळ वत्साची आशा सांडिली । तिकडेचि गुंतली कैसोनि ॥५९॥
का मम चकोराचा उड्डगणपती । कैसा पावला अस्तगती । की मज चातकाचे अर्थी । ओस घन पडियेला ॥६०॥
सदा वाटे हुरहुर जीवा । की लोभ्याचा चुकला द्रव्यठेवा । की अंधाची शक्ती काठी टेकावा । कोणे हरोनि नेलीसे ॥६२॥
ऐसे एकादश संवत्सर । मास गेले महाविकार । ऐसे बोलोनि नेत्री पूर । अश्रुघन वर्षतसे ॥६२॥
मग तियेसी हृदयी धरोनि नाथ । स्वकरे नेत्राश्रु पुसीत । तीन्ही बाळके धरोनि यथार्थ । माय हेलवे त्यामाजी ॥६३॥
गोपीचंदाचे मुख कुरवाळून । बोलता झाला अग्निनंदन । बा रे तुझे काय मन । इच्छीतसे मज सांगा ॥६४॥
राजवैभवा भोगावे । की आत्मी समयोग्यते मिरवावे । कोणते तुझे मनी भावे । तैसा योग घडेल बा ॥६५॥
अश्वाश्वत शाश्वत दोन पद । राज्य वैराग्य मार्गभेद । तरी तुज आवडे तोचि वृंद । स्वीकारी का बाळका ॥६६॥
म्या तूते केले अमरपणी । परी तैसे नाही राजमांडणी । अनेक आले अभ्र दाटोनी । मृगजळासमान ते ॥६७॥
बा रे संपत्ती अमरा कैसी । तेही आटेल काळवेळेसी । दिसते तितुके वैभवासी । नाशिवंत आहे बा रे ॥६८॥
बा रे पूर्वी राज्य सांडून । कित्येक बैसले योग्यांत येवोन । परी तो योग सोडून । राज्यवैभवा नातळला ॥६९॥
पाहे गाधिसुताचे वैभव । महीलागी केवढे नांव । परी तो सोडूनि सकळ वैभव । योगक्रिया आचरला ॥७०॥
उत्तानपाद महीवरती । काय न्यून असे संपत्ती । परी सुताची कामशक्ती । वेगे जनी दाटलीसे ॥७१॥
तस्मात् अशाश्वत ओळखून । बा ते झाले सनातन । तरी आता केउते मन । इच्छिते ते मज सांगे ॥७२॥
गोपीचंद विचार करी मनांत । राज्यवैभवी सामर्थ्य गळित । अहा योगी जालिंदरनाथ । चिरंजीव मिरवतसे ॥७३॥
आज एकादश वर्षेपर्यंत । गरतगलित पचला योगीनाथ । जेणे यम शरणागत । पायांतळी लोळतसे ॥७४॥
जेणे कृत्तांत निर्बळ केला । तो राज्य मेळवूनि खळ ठेला । हेमकर्णे अशक्त झाला । परीस लोहाकारणे ॥७५॥
सुरभी त्रैलोक्यकामना । पूर्ण करील क्षुधार्तवचना । ती स्वपोटा रानोंराना । शोधील काय तृणाते ॥७६॥
ब्रह्मांडावरी जयाची सत्ता । तो कोणे अर्थी दरिद्रता । भोगील मने । ऐसा पश्चात्ताप दारुण । चित्तामाजी डवरला ॥७८॥
मग म्हणे गुरुमहाराज । इंधनी अग्नि होता सज्ज । तेवी विधानचि तैसे विराजे । पावका स्पर्श झालिया ॥७९॥
तरी आता सरते पुरते । आपुल्यासमान करा माते । आळीभृंगन्यायमते । करुनि मिरवे महीसी ॥८०॥
ऐकोनि दृढोत्तर वचन । श्रीगुरु स्वकराते उचलोन । पृष्ठी थापटी वाचे वचन । गाजी गाजी म्हणतसे ॥८१॥
मग वरदहस्त स्पर्शोनि मौळी । सकळ देहाते कृपे न्याहाळी । कर्णी ओपूनि मंत्रावळी । स्वनाथ मार्गी मिरवला ॥८२॥
ऐसे होता अंग लिप्त । मग दिसून आले अशाश्वत । काया माया दृश्य पदार्थ । विनय चित्ती मिरवले ॥८३॥
मग वटतरुचे दुग्ध काढून । जटा वळी राजनंदन । त्रिसट कौपीन परिधानून । कर्णी मुद्रा परिधानी ॥८४॥
शैली कंथा परिधानूनी । शिंगीनाद गाजवी भुवनी । कुबडी फावडी कवळूनि पाणी । नाथपणी मिरविला ॥८५॥
भस्मझोळी कवळूनि कक्षेंत । आणि द्वितीय झोळी भिक्षार्थ । हाती कवळूनि नाथनाथ । जगामाजी मिरवला ॥८६॥
परी हा वृत्तांत सकळ गांवांत । अंतःपुरादिकी झाला श्रुत । श्रुत होतांचि अपरिमित । शोकसिंधू उचंबळला ॥८७॥
एकचि झाला हाहाकार । रुदन करिता लोटला पूर । स्त्रिया धरणीसी टाकिती शरीर । मुखी मृत्तिका घालिती ॥८८॥
मैनावतीसी शिव्या देत । म्हणती हिनेचि केला सर्वस्वी घात । अहा अहा नृपनाथ । मही कोठे पहावा ॥८९॥
आठवूनि रायाचे विशाळ गुण । भूमीवरी लोळती रुदन करुन । मूर्छागत होऊनि प्राण । सोडू पाहती रुदनांत ॥९०॥
अहा हे राज्यवैभव । कैसी आली विवशी माव । अहा सुखाचा सकळ अर्णव । वडवानळे प्राशिला ॥९१॥
अहा रायाचे बोलणे कैसे । कधी दुखविले नाही मानस । आमुचे वाटेल जे इच्छेस । राव पुरवी आवडीने ॥९२॥
एक म्हणे सांगू काय । राये वेष्टिले चित्त मोहे । म्लानवदन पाहोनि राय । हृदयी कवळी मोहाने ॥९३॥
म्हणे बाई मुखाते कुरवाळून । परम प्रीतीने घेत चुंबन । अति स्नेहाने अर्थ पुरवून । मनोरथ पुरवी माझे गे ॥९४॥
ऐसे म्हणूनि आरंबळत । एकसरा शब्द करीत । एक म्हणे वो बाई मात । काय परी सांगू रायाची ॥९५॥
अगे वत्सालागी जैशी गाय । क्षणिक विसंबू कदा न पावे । तेवी क्षणक्षणा येऊनि राय । वदन पाहे माझे गे ॥९६॥
एक म्हणे अर्थ पोटी । किती सांगू राजदृष्टी । वांकुडा केश कबरीथाटी । पडता सावरी हस्ताने ॥९७॥
अगे कुंकुमरेषा वांकडी होत । ती सांवरी नृपनाथ । मायेहूनि अधिक आतिथ्य । माझे करीत होता गे ॥९८॥
ऐसे म्हणूनि धरणी अंग । धडाडूनि टाकिती सुभाग्य । म्हणती विधात्या बरवा भांग । निजभाळी रेखिला की ॥९९॥
मस्तक धरणीवरी आपटिती । धडाधडा हस्ते हृदय पिटिती । मही गडबडूनि पुन्हा उठती । पुन्हा सांडिती शरीराते ॥१००॥
म्हणती राया तुजविण । आता कोण करील संगोपन । आता आमुचे सकळ प्राण । परत्र देशांत जातील हो ॥१॥
ऐसे म्हणूनि आरंबळती । अट्टाहासे हृदय पिटिती । मृत्तिका घेऊनि मुखी घालिती । केश तोडिती तटातटा ॥२॥
म्हणती अहा राया तीन वेळ । शय्येहूनि उठूनि पाजिसी जळ । ऐसा कनवाळू असूनि निर्मळ । सोडूनि कैसा जासी रे ॥३॥
अहा राया शयनी निजता । उदर चापसी आपुल्या हाता । रिक्त लागता उठोनि तत्त्वता । भोजन घालीत होतासी ॥४॥
ऐसा कनवाळू तू मनी । आता कैसा जासी सोडूनि । ऐसे म्हणोनि शरीर धरणी । धडाडूनि टाकिले ॥५॥
म्हणे रायाचे स्वरुप । पहातांचि पुरतसे कंदर्प । तरी त्या स्वरुपाचा झाला लोप । कोठे पाहू महाराजा ॥६॥
एक म्हणे नोहे भर्ता । प्रत्यक्ष होती आमुची माता । कैसी सांडूनि जात आता । निढळवाणी पाडसा ॥७॥
एक म्हणे माझी हरिणी । कैसी पाडसा जात सोडूनी । एक म्हणे माझी कूर्मिणी । कृपादृष्टी आवगतली ॥८॥
एक म्हणे मज मीनाचे जळ । कैसे आटले अब्धीचे जळ । दुःखार्काची झळाळ । साहवेना वो माये ॥९॥
एक म्हणे माउली माझी । स्नेहाचा पान्हा पाजी । वियोगकाननी चुकर आजी । कैसी झाली दैवाने ॥११०॥
एक म्हणे आमुची पक्षिणी । अंडजासमान पाळिले धरणी । आता चंचुस्नेहे करोनी । कोण ओपील ग्रासाते ॥११॥
एक म्हणे मज चातकाकारण । भरता नोहे गे अंबुदस्थान । परम स्नेहाचे पाजिता जीवन । आजि ओस कैसा झाला गे ॥१२॥
ऐसे म्हणोनि आरंबळती । एकमेकींचे गळा पडती । रडती पडती पुन्हा उठती । आरंबळती आक्रोशे ॥१३॥
ऐसा आकांत अंतःपुरांत । येरीकडे जालिंदरनाथ । राया गोपीचंदा सांगत । तपालागी जाई का ॥१४॥
परी राया ऐक मात । सुरत्नपणाचा पाहो हेत । तुझ्या स्त्रिया अठरा शत । भिक्षा मागे तयांपासी ॥१५॥
आलक्ष आदेश निरंजन । ऐसा सवाल मुखे वदोन । अंतःपुरांत संचार करोन । भिक्षा मागे बाळका तू ॥१६॥
शिंगीनाद वाजवूनि हाती । भिक्षा दे माई । वदोनि उक्ती । ऐशापरी भेटोनि युवती । तपालागी जाई का ॥१७॥
मग अवश्य म्हणोनि नृपनाथ । संचार करी अंतःपुरांत । अलक्ष निरंजन मुखे वदत । माई भिक्षा दे म्हणतसे ॥१८॥
ते पाहूनि त्या युवती । महाशोकाब्धींत उडी घालिती । एकचि कोल्हाळ झाला क्षिती । नाद ब्रह्मांडी आदळतसे ॥१९॥
एक हाते तोडिती केशांते । एक मृत्तिका घालिती मुखांत । एक म्हणे दाही दिशा ओस दिसत । दाही विभाग झाल्याने ॥१२०॥
एक धुळींत लोळती । एक उठूनि पुन्हा पडती । एक हृदय पिटोनि हस्ती । आदळिती मस्तके ॥२१॥
एक पाहोनि रायाचे स्वरुप । म्हणती अहाहा कैसा भूप । सवितारुपी झाला दीप खद्योतपणी दिसतसे ॥२२॥
अहाहा राव वैभवार्णव । कैसा दिसतो दीनभाव । की मेरुमांदार सोडूनि सर्व । मशक दृष्टी ठसावला ॥२३॥
अहा राय हस्तेकरुन । अपार याचका वांटी धन । आता कक्षेंत झोळी घालून । मागे कण घरोघरी ॥२४॥
ऐसे म्हणोनि आरंबळती । धरणीवरी अंग टाकिती । पुन्हा उठोनि अवलोकिती । म्हणती अहा काय झाले ॥२५॥
असो नृप तो अंतःपुरांगणी । आदेश निरंजन वदे वाणी । मुख्य नायिका लोमावती राणी । रायापासी पातली ॥२६॥
मुखचंद्र गळे बोलूनी । नयनी अश्रु अपार जीवनी । रायालागी पाळा घालूनी । वेष्टुनिया बोलती त्या ॥२७॥
तिचे मागे चंपिका कारंती । उठोनि येतात मागे समस्ती । राजस्त्रिया अट्टहास करिती । धांव घेती मागे लगबगा ॥२८॥
म्हणती राया असो कैसे । घडूनि आले ईश्वरसत्तेसे । परी येथेंचि राहूनी पूर्ण योगास । संपादिजे महाराजा ॥२९॥
आम्हा दरिद्रियांचे स्वरुपमांदुस । लोपवू नका सहसा महीस । आम्ही तुम्हांविण दिसतो ओस । प्राणाविण शरीर जैसे ॥१३०॥
हे राया आम्ही स्त्रिया कोटी । परम अंध महींपाठी । तरी आमुची सबळ काठी । टेंका हरू नका जी ॥३१॥
तरी येथोंचि योग आचरावा । आम्ही न छळू विषयभावा । परी तव स्वरुपाचचि ठेवा । पाहूनि तो शांत करु की ॥३२॥
जैसे जीर्ण कडतर । परी म्हणाया वैभवी थोर छत्र । तेवी तव आश्रयी सर्व पवित्र । वैभवमंडण आम्हांसी ॥३३॥
तरी मानेल तेथे पर्णकुटिका । बांधूनि देऊ जडितहाटका । आम्ही बारा सोळा शत बायका । सेवा करु आदराने ॥३४॥
सुवर्णे शिंगी देऊ मढवून । आणि रत्नबिकी शैल्य परिधानून । कनकचिरी कंथा घालून । सुखसंपन्न भोगावे ॥३५॥
मुक्तरत्ने हिरे माणिक । संगीत करुनि हाटकी देख । त्याते भूषणमुद्रा अलौलिक । सुखसंपन्न भोगावे ॥३६॥
लोड तिवासे मंचक सुगम । गादी तोषक अति गुल्म । तरी भस्म सन्निधीकरुन । सुखसंपन्न भोगावे ॥३७॥
भिक्षातुकडे सूक्ष्म कठिण । त्यजूनि सेवी षड्रसान्न । घृत दुग्ध दधि सेवी पक्कान्न । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥३८॥
एकट सेवी त्यजी कानन । दासदासी सेवकजन । सेवा करिता षोडशोपचारान । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥३९॥
चुवा चंदन अर्गजासुवास । मार्जन करु तव देहास । तरी धिक्कारुनि तृणासनास । सुखसंपन्न भोगावे ॥१४०॥
हत्ती घोडे शिबिका सदन । टाकूनि कराल तीर्थाटण । परी चालाल ते दुःख त्यजून । सुखसंपन्न भोगावे ॥४१॥
महाल चौकट संगीत रंगीत । ते सांडूनि विपिनी पडाल दुःखित । तरी ते त्यजूनि रहा येथ । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥४२॥
छत्र चामरे प्रजा अंकित । त्यजूनि फिराल अरण्यांत । एकटपणी त्यजूनि रहा येथ । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥४४॥
मृगाक्षा खंजीर पदमनयनी । पद चुरती कोमल पाणी । तरी तृणांकुरशयन त्यजूनी । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥४४॥
चंद्राननी गजगामिनी । बोलती संवाद रसाळ वाणी । तरी यांचा त्याग करोनी । हे सुखसंपन्न भोगावे ॥४५॥
ऐशा स्त्रिया संवादती । परी कोप चढला तयाच्या चित्ती । दूर हो लंडी म्हणोनि उक्ती । धिक्कारीत तयांते ॥४६॥
परी त्या मोहे वेष्टूनि बोलत । राया एकटे पडावे अरण्यांत । तुम्हांसवे बातचीत । कोण करील महाराजा ॥४७॥
येरी म्हणे अरण्यपोटी । सिंगी सारंगी करील गोष्टी । स्त्रिया म्हणती आसनदृष्टी । वपन कैंचे हो तेथे ॥४८॥
राव म्हणे मही आसन । अंबरासारखे असे ओढवण । स्त्रिया म्हणती शयनी कोण । निजेल तुमच्या सांगाती ॥४९॥
येरी म्हणे कुबडी फावडी । शयन करितील दोन्ही थडी । स्त्रिया म्हणती शैत्य हुडहुडी । कोण निवारी सांगावे ॥१५०॥
येरी म्हणे अचळ धुनी । पेटवा घेईल पंचाग्नी । ते सबळ शीतनिवारणी । होतील योग साधावया ॥५१॥
स्त्रिया म्हणती अलौलिक । तेथे कोठे परिचारक लोक । राज्यासनी पदार्थ कवतुक । देत होते आणूनिया ॥५२॥
येरी म्हणे व्याघ्रांबर । आसन विराजू वज्रापर । मग धांव घेती नारीनर । कौतुकपदार्थ मिरवावया ॥५३॥
स्त्रिया म्हणती मोहव्यक्त । कोणती असती मायावंत । माय बाप भगिनी सुत । अरण्यांत कैची ही ॥५४॥
येरी म्हणे विश्वरुप । घरघर आई घरघर बाप । इष्टमित्र भगिनी गोतरुप । शिष्य साधक मिरवती ॥५५॥
स्त्रिया म्हणती षड्रसादि अन्न । विपिनी मिळतील कोठून । येरी म्हणे जी फळे सुगम । षड्रसादि असती ती ॥५६॥
स्त्रिया म्हणती वेंचाया साधन । विपिनी मिळेल जी कोठून । येरी म्हणे ब्रह्मरुपाने । घेऊ देऊ वेव्हारासी ॥५७॥
स्त्रिया म्हणती फाटल्या कौपीन । पुनः मिळेल ती कोठून । येरु म्हणे इंद्रियदमन । विषयी कांसोटी घालू की ॥५८॥
स्त्रिया म्हणती फाटल्या कंथा । ते कोठूनि मिळेल जी समर्था । येरु म्हणे योग आचरता । दिव्य कंथा होईल ॥५९॥
स्त्रिया म्हणती सिंगी सारंगा । फुटूनि गेलिया प्रसंगी । मग गोष्टी करावयाची तरंगी । कोण आहे तुम्हांपाशी ॥१६०॥
येरी म्हणे सगुण निर्गुण । शिंगी सारंगी असती दोन । आगमानिगमाचे तंतू ओंवून । सुखसंवाद करीन मी ॥६२॥
स्त्रिया म्हणती कुबडी फावडी । जीर्ण झालिया लागती देशोधडी । मग सुखशयनी निद्रापहुडी । कोण सांगेन करील जी ॥६२॥
येरी म्हणे खेचरी भूचरी उभय । आदेय विदेह प्रकाश स्वरुपमय । वाम दक्षिण घेऊनि तन्मय । डोळा लावीन निरंजनी ॥६३॥
स्त्रिया म्हणती शैल्य तुटून । गेल्या पुन्हा आणाल कोठून । येरी म्हणे मोक्षयुक्तिसमान । शैल्यभूषण मिरवीन गे ॥६४॥
स्त्रिया म्हणती कर्णमुद्रिका । हरपोनि गेल्या नरपाळका । मग काय करशील वनी देखा । नाथपंथी मिरवावया ॥६५॥
येरु म्हणे वो खेचरी भूचरी । लुप्तमुद्रा कर्णद्वारी । अलक्ष चाचरी अगोचरी । लेवविल्या गुरुनाथे ॥६६॥
ऐसे बोलता उत्तरोत्तर । म्हणे माई भिक्षा देई सत्वर । तंव त्या धांवती धरावया कर । कंठी मिठी घालावया ॥६७॥
ऐसे चांचल्यगुणयुक्त । दृष्टी पाहूनिया नृपनाथ । कुबडी फावडी उगारीत । दूर होई लंडी म्हणतसे ॥६८॥
ते गुप्त पाहोनि मैनावती । सिद्धार्थ अन्न घेऊनि हाती । शीघ्र येऊनि पुत्राप्रती । म्हणे भिक्षा घे नाथा ॥६९॥
मग भिक्षा घेऊनि झोळी । मातेपदी अर्पी मौळी । मग तेथूनि निघूनि तये वेळी । नाथापाशी पातला ॥१७०॥
मग जो झाला स्त्रियांत वेव्हार । तो सकळ सांगितला वागुत्तर । मैनावती येऊनि तत्पर । तीही वदे वृत्तांतासी ॥७१॥
असो उभयतांचा वृत्तांत ऐकून । मान तुकावी अग्निनंदन । मग तीन रात्री रायासी ठेवून । बहुता अर्थी उपदेशिला ॥७२॥
मग लोमावतीचा उदरव्यक्त । गोपीचंदाचा होता सुत । मुक्तचंद नाम त्याचे । राज्यासनी वाहिला ॥७३॥
स्वये जालिंदरे कौतुक । राज्यपटी केला अभिषेक । मंत्री प्रजा सेवक लोक । तयाहाती ओपिले ॥७४॥
राया गोपीचंदा सांगे वचन । बा रे पाहे बद्रिकाश्रम । बद्रिकेदारालागी नमून । तपालागी तू बैसे का ॥७५॥
लोहकंटकी चरणांगुष्ठ । देऊनि तपाचे दावी कष्ट । द्वादश वरुषे नेम स्पष्ट । एकाग्री रक्षावा ॥७६॥
ऐसे सांगूनि तयाते । मग प्रजा लोकादि समस्ते । निघाले रायासी बोळवायाते । कानिफासुद्धा जालिंदर ॥७७॥
परी प्रजेचे लोक शोक करिती । राया गोपीचंदाचे गुण आठविती । नेत्री ढाळूनि अश्रुपाती । रुदन करिती अट्टहास्ये ॥७८॥
म्हणती अहा सांगो कायी । नृप नव्हे होती आमुची आई । वक्षाखाली सकळ मही । संबोधीतसे महाराजा ॥७९॥
ऐसे वर्णूनि तयाचे गुण । आक्रंदती प्रजाजन । परी आता पुरे करा विघ्न । शोकमांदार खोंचला ॥१८०॥
तृणपाषाणादि तरु । पक्षी पशु जाती अपारु । राया नृपाकरिता समग्र । शोकाकुलित मिरवले ॥८१॥
मग एक कोस बोळवून । समस्त आणिले अग्निनंदने । जेथील तेथे संबोखून । आश्वासीत सकळांसी ॥८२॥
परी राया जाता ठायी ठायी । धांवूनि पाहता उंच मही । म्हणती सोडूनि गेलीस आई । कधी भेटसी माघारा ॥८३॥
घडी घडी दृष्टी ऊर्ध्व करुन । पहाती रायाचे वदन । कोणी मागे जाती धांवून । वदन पाहूनि येताती ॥८४॥
ऐसा राजा जाता दोन कोश । मग सकळ मिरवले एक निराश । मग मागे उलटूनि संभारास । ग्रामामाजी संचरले ॥८५॥
राजसदनी येऊनि समस्त । सकळ बैसले दीनवंत । जैसे शरीर प्राणरहित । एकसरा मिरवले ॥८६॥
मग श्रीजालिंदर राजसदनी । मुक्तचंदा विराजूनि राज्यासनी । मंत्रियाते पाचारुनी । वस्त्रेंभूषणे आणविली ॥८७॥
मग जैसे महत्त्व पाहून । तयालागी भूषणे देऊन । प्रेमे गौरवूनि प्रजाजन । बोळविले स्वस्थाना ॥८८॥
याउपरी अंतःपुरी जाऊन । सर्व स्त्रियांचे केले समाधान । मैनावतीचे करी ओपून । समाधानी मिरविले ॥८९॥
मुक्तचंद ओपूनि तियेचे करी । म्हणे हा गोपीचंदचि मानी । हा शिलार्थ तयाचे परी । मनोरथ पुरवील तुमचे ॥१९०॥
ऐसे करोनि समधान । राज्यासनी पुन्हा येऊनि । मुक्तचंदाचे हस्तेकरुन । याचका धन वांटिले ॥९१॥
जालिंदर कानिफा कटकासहित । षण्मास राहिले पट्टणांत । अर्थाअर्थी सकळ अर्थ । निजदृष्टी पाहती ॥९२॥
श्रीजालिंदराचा प्रताप सघन । कोण करु पाहती विघ्न । येरीकडे गोपीचंदरत्न । भगिनीग्रामा चालिला ॥९३॥
तेथे कथा होईल अपूर्व । ते पुढील अध्यायी ऐका सर्व । अवधानपात्री घन भाव । कथा स्वीकार श्रोते हो ॥९४॥
नरहरीवंशी धुंडीसुत । मालू संतांचा शरणागत । तयाचे रसनेस धरुनि हेत । अवधान पात्री मिरवावे ॥९५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत चतुर । सप्तदशाध्याय गोड हा ॥१९६॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु
। अध्याय ॥१७॥
ओव्या ॥१९६॥
॥नवनाथभक्तिसार सप्तदशाध्याय समाप्त ॥