18.
🕉
अध्याय १८ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय अठरावा - फलश्रुति 👉 ब्रह्महत्येचे पातक नष्ट होऊन पूर्वजांची नरकातून मुक्तता होईल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी करुणाकरा । पंढरीअधीशा रुक्मिणीवरा । भक्तपालका चकोरचंद्रा । प्रेमपीयूषधारका ॥१॥
हे दीनबंधो दीनानाथ । पुढे चालवी भक्तिसारकथा । मागिले अध्यायी विरागता । गोपीचंदा लाधली ॥२॥
असो पुढे आता श्रोती । अवधान द्यावे ग्रंथार्थी । गोपीचंद सोडूनि ग्रामाप्रती । वैराग्य आचरु चालिला ॥३॥
मार्गी ग्रामोग्रामी जात । अहारापुरती भिक्षा मागत । पुढे मार्गी गमन करीत । वाचे जप करीतसे ॥४॥
परी गौडबंगाल देश उत्तम । समाचार कळला ग्रामोग्राम । की गोपीचंद राजा नरोत्तम । योगींद्रनीति आचरला ॥५॥
गांवोगावींचे सकळ जनी । ऐकता विव्हळ होती मायापूर्ण । कन्येसमान केले पालन । सकळ प्रजेचे रायाने ॥७॥
आता ऐसा राजा मागुती । होणार नाही पुढतपुढती । ऐसे म्हणोनि आरबंळती । लोक गावींचे सकळिक ॥८॥
असो तो ज्या गांवी जात । त्या गावींचे लोक पुढे येत । म्हणती महाराजांनी राहावे येथ । योग पूर्ण आचरावा ॥९॥
नाना पदार्थ पुढे आणिती । परी तो न घे कदा नृपती । भिक्षा मागुनि आहारापुरती । पुढे मार्गी जातसे ॥१०॥
शेटसावकार मोठमोठे । बोळवीत येती तया वाटे । पुनः परता वागवाटे । बोलतती रायासी ॥११॥
हे महाराजा तुम्हांवीण । प्रजा दिसत आहे दीन । जैसे शरीर प्राणविण । नीचेष्टित पडतसे ॥१२॥
तैसी गति प्रजेसी झाली । जरी तुम्ही जाता आमुची माउली । तरी योग साधुनि पुनः पाउली । दर्शन द्यावे आम्हाते ॥१३॥
अवश्य म्हणूनी नृपनाथ । बोळवीतसे समस्त । ऐसे रायासी गांवोंगांवी होत । अति गुंती चालावया ॥१४॥
असो ऐसे बहुत दिनी । स्वराज्याची सीमा उल्लंघूनी । गौडबंगाल देश टाकूनि । कौलबंगाली संचरला ॥१५॥
त्याही कौलबंगाललांत । गांवोगांवी हा वृत्तांत । प्रविष्ट झाला लोका समस्त । चकचकिताती अंतरी ॥१६॥
म्हणती गोपीचंद रायासमान । होणार नाही राजनंदन । अहा गोपीचंद प्रज्ञावान । धर्मदाता सर्वदा ॥१७॥
असो कौलबंगालींचा नृपती । पौलपट्टण ग्रामी वस्ती । तेथे भगिनी चंपावती । गोपीचंदाची नांदतसे ॥१८॥
तिलकचंद श्वशुर नामी । महाप्रतापी युद्धधर्मी । जैसा गोपीचंद संपत्ती उत्तमी । तैशाचि नीती तो असे ॥१९॥
गज वाजी अपरिमित । शिबिका नाना दिव्य रथ । धनभांडारे अपरिमित । राजसदने भरली ती ॥२०॥
किल्ले कोट दुर्ग विशाळ । कौलबंगाल देश सबळ । तया देशींचा तो नृपाळ । तिलकचंद मिरविला ॥२१॥
एक लक्ष सहस्त्रशत लक्ष । सबळ पृतनेचा असे दक्ष । परी ती पृतना नव्हे प्रत्यक्ष । काळ शत्रूचा मिरवतसे ॥२२॥
तया गृही ती चंपावती । सासुरवासिनी परम युवती । नणंदा जावा भावांप्रती । देवांपरी मानीतसे ॥२३॥
परमप्रतापी गर्जत काळ । सासुसासरे असती सबळ । तेथेंही वृत्तांत समस्ता सकळ । गोपीचंदाचा समजला ॥२४॥
समजला परी करिती टीका । म्हणती अहा रे नपुंसका । ऐसे राज्य सोडोनि लेका । भीक मागणे वरियेले ॥२५॥
अहा मृत्यू आला जरी । तरी भिक्षाझोळी न वंचावी करी । क्षत्रिय धर्मदाय शरीरी । भीक मागणे नसेचि ॥२६॥
अहा जन्मांत येऊनि काय केले । क्षात्रकुळा दूषण लाविले । आमुचे मुखासी काळे लाविले । पिशुन केले जन्मांत ॥२७॥
म्हणतील सोयरा तुमचा कैसा । नपुंसक झाला वेडापिसा । वैभव टाकूनि देशोदेशा । भीम मागे घरोघरी ॥२८॥
तो जन्मतांचि का नाही मेला । क्षत्रियकुळाते डाग लाविला । आता स्वमुखा दाविणे कशाला । श्लाघ्य दिसेना आमुते ॥२९॥
ऐसे आता बहुता रीती । लोक निंदितील आम्हांप्रती । अहा कैसी ती मैनावती । सुत दवडिला तिने हा ॥३०॥
अहा पुत्रा देऊनि देशवटा । आपण बैसली राजपटा । जालिंदर हाती धरुनि गोमटा । भ्रष्ट केले राज्यासी ॥३१॥
श्रेया सांडूनि रत्नवाटी । हाती घेतली कैसी नरोटी । कनक टाकूनि चिंधुटी । भाळी बांधी प्रीतीने ॥३२॥
अहा जालिंदर कोणता निका । भिकार वाईट मिरवे लोका । हाती धरिला समूळ रोडका । डोई बोडका शिखानष्ट ॥३३॥
ऐसियाच्या लागूनि ध्यानी । घरासि लाविला आपुल्या अग्नी । आता काळे तोंड करुनी । जगामाजी मिरवतसे ॥३४॥
अहा माय नव्हे ती लांब म्हणावी । स्वसुत जिने केला गोसावी । लट्टाश्रमाच्या लागूनि पायी । विघ्न आणिले राज्यांत ॥३५॥
आता कोण तिचा बाप । उभा राहिला बलाढ्य भूप । राज्य हरुनि खटाटोप । देशोधडी लावील की ॥३६॥
ऐसी वल्गना बहुत रीती । एकमेक स्वमुखे करिती । ते ऐकूनि चंपावती । क्षीण चित्ती होतसे ॥३७॥
मनींच्या मनी आठवूनि गुण । बंधूसाठी करी रुदन । नणंदा जावा विशाळ बाण । हृदयालागी खोंचिती ॥३८॥
म्हणती भावाने उजेड केला । कीर्तिध्वज उभारिला । राज्य सांडूनि हात भिकेल । ओढवितो लोकांसी ॥३९॥
मायबंधूंनी दिवटा लाविला । तिही लोकी उजेड केला । आता उजेड इचा उरला । हेही करील तैसेंचि ॥४१॥
अहा माय ती हो रांड । जगी ओढविले भांड । आता जगी काळे तोंड । करुनिया मिरवते ॥४१॥
ऐसे दुःखाचे देती घाव । हृदयी खोंचूनि करिती ठाव । बोलणे होतसे शस्त्रगौरव । दुःख विषमारापरी ॥४२॥
येरीकडे गोपीचंद । पाहता पाहाता ग्रामवृंद । पौलपट्टणी येऊन शुद्ध । पाणवठी बैसला ॥४४॥
हस्ते काढूनि शिंगीनाद । वाचे सांगत हरिगोविंद । परी स्वरुपामाजी प्रतापवृंद । झांकला तो जाईना ॥४४॥
की अर्कावरी अभ्र तेवी तो नृपनाथ । पाणवठ्याते विराजत । तो परिचारिका अकस्मात । चंपावतीच्या पातल्या ॥४६॥
त्यांनी येतांचि देखिला नयनी । देखतांचि राव ओळखिला चिन्ही । मग त्या तैशाचि परतोनी । राजसदना पै गेल्या ॥४७॥
सहराया सकळांसी । वृत्तांत सांगती त्या युवतींसी । की गोपीचंद पाणवठ्यासी । येवोनिया बैसला ॥४८॥
ऐसा वृत्तांत राये ऐकून । मग चित्ती झाला क्षीण । म्हणे मुखासी काळे लावून । आमुचे गांवी का आला ॥४९॥
आला परी लोकांत । करील आमुची अपकीर्त । संचरोनि पट्टणांत । भीक मागेल गृहोगृही ॥५०॥
लोक म्हणतील अमक्याच्या अमुक । घरोघरी मागतो भीक । काळे करुनि आमुचे मुख । जाईल मग पुढारा ॥५१॥
अहा राया ऐसे करणे होते । तरी कासया आलासी येथे । स्वदेशी चोरोनिया गुप्त । भीक मागावी सुखाने ॥५२॥
सकळ राजसदनींची माणसे । वेडाळपणी बोलती त्यास । तिलकचंद येऊनि त्या समयास । गृहमनुष्या सांगतसे ॥५३॥
म्हणे आता गोपीचंद । भीक मागेल गांवांत प्रसिद्ध । परी जगांत आपुले नांव शुद्ध । अपकीर्ति मिरवेल ॥५४॥
तरी आता पाचारुन । अश्वशाळेंत ठेवा आणून । तेथे तयाते घालूनि भोजन । बोळवावे येथून ॥५५॥
ऐसे सांगूनि नृपे सर्वाला । राव सभास्थानी गेला । येरीकडे परिचारिला । पाठविले बोलावू ॥५६॥
परिचारिका जाऊनि तेथे । म्हणती महाराजा नृपनाथे । बोलाविले आहे तुम्हांते । चंपावतीचे भेटीसी ॥५७॥
राव म्हणे आम्ही गोसावी । आम्हा कैची भगिनी ताई माई । घरघर बाप घरघर बाप घरघर आई । भरला असे विश्वाते ॥५८॥
परी आता असो चंपावती । बोलावीतसे आम्हाप्रती । तरी भेटोनि तिये युवती । पुढे मार्ग क्रमावा ॥५९॥
ऐसे म्हणोनि परिचारिकांसहित । चालता झाला नृपनाथ । परिचारिका पश्चिम द्वारांत । त्यासी घेवोनि जाताती ॥६०॥
अश्वशाळेमाजी नेवोन । बैसविला राजनंदन । परिचारिका म्हणती येथे । धाडून देऊ चंपावतीते ॥६२॥
तुम्ही बैसला तैसेंचि बैसावे । भेटीसी येतील येथे सर्व । ऐसा परिचारिका दावूनि भाव । सदनामाजी संचरल्या ॥६२॥
सकळांसी सांगितला वृत्तांत । की राव बैसविला अश्वशाळेंत । मग राजकांतेने त्वरित । अन्नपात्र भरियले ॥६३॥
तरुणपणाजोगे पात्र भरोन । परिचारिकेकरी शीघ्र ओपून । धाडिती झाली नितंबिन । अश्वशाळेंत तत्त्वता ॥६४॥
तंव ती परिचारिका घेवोनि अन्न । अश्वशाळेत आली लगबग करोन । म्हणे महाराजा भोजना अन्न । पाठविले तुम्हासी ॥६५॥
ते पात्र पुढे ठेवोन । मग परिचारिका म्हणे करा भोजन । भोजन झालिया भेटीकारण । चंपावती येईल की ॥६६॥
राव विचार करी मानसी । अहा आदर आहे संपतीसी । व्याही विहिणी खाथासी । संपत्तीसी मिळताती ॥६७॥
तरी आता असो कैसे । आपण घेतला आहे संन्यास । शत्रुमित्र सुखदुःखास । समानापरी लेखावे ॥६८॥
तरी मानापमान उभे राहटे । हे प्रपंचाची मिरवे कोटी । तरी ऐसियासी आधी कष्टी । आपण कशास व्हावे हो ॥६९॥
मान अपमान दोन्ही समान । पाळिताती योगीजन । ऐसेपरी लक्षूनि मन । भोजनाते बैसला ॥७०॥
मनांत म्हणे चैतन्यब्रह्म । तयाचे जीवन हे अन्नब्रह्म । स्वरुपब्रह्मींचे जीवनब्रह्म । नामब्रह्म मिरवीतसे ॥७१॥
तरी अन्नब्रह्म धिक्कारुन । मग कैंचे पाहावे सुखसंपन्न । ऐसा विचार करुन । भोजनाते बैसला ॥७२॥
येरीकडे अंतःपुरांत । स्त्रिया निघोनि गवाक्षद्वारांत जीवनब्रह्म । पाहती नृपनाथ नेत्री दीक्षा पाहती ॥७३॥
मग ऐकेकी बोलती वचन । अहा हे काय निर्लज्जपण । सोयरियावरी अश्वशाळेंत बैसोन । भोजन करितो करंटा ॥७४॥
एक म्हणती चंपावतीसी । वेगे आणावी या ठायासी । ऐकोनि नणंदेने त्वरेंसी । धांव घेतली तिजपासी ॥७५॥
हस्ती धरुनि चंपावतीसी । वेगे मेळी आणिले निगुतीसी । मग हस्त उचलोनि तियेसी । रयाते दाविल्या जाहल्या ॥७६॥
तीस घेवोनि शेजारासी । पाहुती गवाक्षद्वारासी । परी बोलू बोलती कुअक्षरासी । नाम येवोनि बैसला । अश्वशाळेमाझारी ॥७८॥
अहा जळो जळो याचे जिणे । केवढे वैभव सोडून । आता हिंडतो दैन्यवाणा । श्वानासमान घरोघरी ॥७९॥
म्हणवीत होता प्रजानाथ । काय मिळाले अधिक यांत । भणंगासमान दिसे आम्हांत । जैसा तस्कर धरियेला ॥८०॥
परी जैसे तैसे असो कैसे । कासया आला सोयरेगृहास । येवोनि बैसला अश्वशाळेस । भोजन करितो निर्लज्ज ॥८१॥
ऐसे नानापरी युवती । कीटकशब्दे वाखाणिती । ते ऐकोनि चंपावती । परम दुःखी झालीसे ॥८२॥
प्रथमचि चंपावती गोरटी । बंधूते पाहता निजदृष्टी । परम झाली होती कष्टी । दुःख तयाचे पाहोनी ॥८३॥
त्यावरी नणंदा जावा पिशुन । दुःखलेशी बोलती वचन । परी शब्द नसती ते बाण । हृदयामाजी खडतरती ॥८४॥
तेणेंकरुनि विव्हळ झाली । पश्चात्तापे परम तापली । मग स्त्रीमंडळ सोडूनि वहिली । सदना आली आपुल्या ॥८५॥
येता झाली जीवित्वा उदार । वेगे शस्त्र घेतले खंजीर । करी कवळूनि क्षणे उदर । फोडिती झाली बळाने ॥८६॥
खंजीर होता उदरव्यक्त । जठर फोडोनि बाहेर येत । क्षणेंचि झाली प्राणरहित । सदनी रक्त मिरविले ॥८७॥
येरीकडे अश्वशाळेंत । परिचारिकेसी म्हणे नृपनाथ । भेटवी माते चंपावतीस । चल जाऊ दे आम्हासी ॥८८॥
येरी म्हणती त्या शुभाननी । चंपावती सासुरवासिनी । त्यावरी अश्वशाळेलागुनी । कैसे येथे येईल ॥८९॥
परी आता असो कैसे । तुम्ही वस्तीस असा या रात्रीस । आम्ही सांगूनि चंपावतीस । गुप्तवेषे आणू की ॥९०॥
ऐसे ऐकोनि राये वचन । म्हणे राहीन आजिचा दिन । तरी आतांचि जाऊन । श्रुत करावे तियेसी ॥९१॥
अवश्य म्हणुनि शुभाननी । आताचि सांगू तियेलागुनी । रात्रीमाजी येऊ घेऊनी । भेटीलागी महाराजा ॥९२॥
ऐसे बोलोनि त्या युवती । पाहत्या झाल्या चंपावती । तंव खंजीर खोवोनि पोटी । महीवरी पडलीसे ॥९३॥
ते पाहुनि शब्दकोल्हाळी । धावती झाली स्त्रीमंडळी । प्राणगत पाहता बाळी । एकचि कल्होळ माजविला ॥९४॥
रुधिराचे तळे सांचले । जठर अवघे बाहेर पडले । ते पाहोनि युवती वहिले । शंखध्वनि करिताती ॥९५॥
सासु सासरे भावे दीर । पति नणंदा दाटल्या जावा चाकर । म्हणती बंधूकरिता साचार । उदार झाली चंपावती ॥९६॥
मग बोलू नये तेचि बोलती । म्हणती अधम मंदमती । कोणीकडूनि या क्षिती । दुष्ट नष्ट भ्रष्ट आला ॥९७॥
आपुल्या सदनी अग्नि लाविला । शेवटी लावावया येथे आला । तरी त्याते बाहेर घाला । मुख पाहो नका हो ॥९८॥
एक म्हणती तयाकरिता । चंपावतीने केली कर्तव्यता । तरी तिच्यासमान त्याची अवस्था । करोनि बोळवा तिजसंगे ॥९९॥
ऐसे नाना तर्ककुतर्क । करोनि मारिती हंबरडा हांक । एकचि कोल्हाळ करिती सकळिक । अहा अहा म्हणोनी ॥१००॥
कोणी हंबरडा हाणिती बळे । कोणी पिटिती वक्षःस्थळे । कोणी मही आपटिती भाळे । मूर्च्छागत पडताती ॥१॥
कोणी आठवूनि रडती गुण । कोणी रडताती चांगुलपण । कोणी म्हणती दैवहीन । भ्रतार असे इयेचा ॥२॥
कोणी म्हणती अब्रूवान । चंपावती होती उत्तम । निजबंधूचे क्लेश पाहोन । दिधला प्राण लज्जेने ॥३॥
एक म्हणे चंपावती । किती वर्णावी गुणसंपत्ती । मृगनयनी जैसा हस्ती । स्त्रियांमाजी मिरवतसे ॥४॥
एक म्हणती सदा आनंदी असून । पहात होते हास्यवदन । सदा हर्षित असे गमन । हस्ती जेवी पृतनेचा ॥५॥
एक म्हणे चांगुलपर्णी । घरांत मिरवे जेवी तरणी । एक म्हणे वो शुभाननी । किती मृदु कोकिळा ॥६॥
एक म्हणती सासुरवास । असता नाही झाली उदास । ईश्वरतुल्य मानूनि पुरुषास । शुश्रुषा करी वडिलांची ॥७॥
ऐसे म्हणोनि आक्रंदती । अवघे एकचि कोल्हाळ करिती । तो नाद अश्वशालेप्रती । अकस्मात आदळला ॥८॥
अश्वशाळे गौडनाथ । अश्वरक्षकालागी पुसत । एवढा कोल्हाळ का सदनांत । झाला आहे कळेना ॥९॥
परी तो सर्वांठायी बोभाट । झाला आहे गांवांत प्रविष्ट । की भावाकरिता अति कष्ट । जीवित्वाते दवडिले ॥११०॥
ते अश्वरक्षकांसी होता श्रवण । पुसता सांगती वर्तमान । म्हणती नाथा जीव राणीने । बंधूकारणे दीधला ॥११॥
नृप म्हणे रे कवण राणी । कोण बंधू कवणस्थानी । येरु म्हणती ऐकिले कानी । चंपावती राणी ती ॥१२॥
तियेचा बंधु झाला पिसा । सोडूनि गेला राजमांदुसा । म्हणोनि वरोनि दुःखलेशा । जीवित्व त्यागिले रांडकीने ॥१३॥
येरु म्हणे बंधु कोण । ते म्हणती त्रिलोकचंदनंदन । गोपीचंद ऐसे नाम । जगामाजी मिरवतसे ॥१४॥
ऐसे ऐकोनि नृपनाथ । नयनी लोटले अश्रुपात । चित्ती म्हणे वो बाई घात । मजसाठी का केला ॥१५॥
मग चंपावतीचे आठवूनि गुण । गोपीचंद मोहे करी रुदन । अहा मजसाठी दिधला प्राण । हे अनुचित झाले हो ॥१६॥
तरी आता महीवरती । माझी झाली अपकीर्ती । आणिक सोयरे दुःख चित्ती । मानितील बहुवस ॥१७॥
मी येथे आलो म्हणोन । चंपावतीने दिधला प्राण । हे दुःखा होईल कारण । विसर पडणार नाही की ॥१८॥
ऐसा विचार करी चित्तांत । परी नयनी लोटले अश्रुपात । येरीकडे संस्कारासी प्रेत । चितामही चालिले ॥१९॥
गोपीचंदही प्रेत पाहून । करीत चालिला सवे रुदन । परी चित्त वेधले कल्पनेकरुन । अपकीर्ति अवघी जाहली ॥१२०॥
तरी आता असो कैसे । उठवावे स्वभगिनीसी । आणि चमत्कार सोयर्‍यांसी । दाखवावा प्रतापे ॥२१॥
आम्ही जोग घेतला म्हणूनी । तृणासमान मानिले यांनी । तरी नाथपंथाची प्रतापकरणी । निजदृष्टी दावावी ॥२२॥
जैसा पार्वतीचा गोसावी । परी दक्षे हेळिता तो जांवई । जीवित्व हरुनि प्रताप मही । गाजविला तयाने ॥२३॥
की अष्टवक्र अष्टाबाळ ब्राह्मण । कुरुप म्हणूनि केले हेळण । परी त्याने प्रताप दाखवून । विप्र मुक्त केले पै ॥२४॥
की वामनरुप असता सान । बळीने मानिले तृणासमान । परी आपुला प्रताप दाखवून । पातालभुवनी मिरविला ॥२५॥
की अगस्तीचा देह लहान । अर्णवे मानिला तृण । परी केशव म्हणता नारायण । आचमनाते उरला नसे ॥२६॥
की उदयतरुपोटी । लहान एकादशी गोरटी । परी मृदुमान्या न सान दृष्टी । पाहता मृत्य वरियेला ॥२७॥
तो दशग्रीव राक्षसपाळ । तृणतुल्य मानिला अनिलबाळ । परी सकळ लंकेचा झाला काळ । एकदांचि जाळिली ॥२८॥
तन्न्याये आम्हा येथ । झाले मानसन्मानरहित । तरी आता यांते नाथपंथ । निजदृष्टी दाखवावा ॥२९॥
मग सहजस्थितीसवे । स्मशानवटी गेला राय । प्रेतानिकट उभा राहे । उभा राहूनि बोलतसे ॥१३०॥
म्हणे ऐका माझे वचन । प्रेत करु नका भस्म । श्रीगुरु जालिंदर येथे आणून । चंपावती उठवीन की ॥३१॥
अहा मी येथे समयी असता । वाया जातसे भगिनी आता । मग व्यर्थ आचरुनि नाथपंथा । सार्थक नाही मिरविले ॥३२॥
की पाहा मातुळकुळ । आस्तिके रक्षिले तपोबळे । तेवी येथे युवती निर्मळ । चंपावती उठवीन मी ॥३३॥
की अहिरणी गुंतता हिरा । हिरकणी काढी तया सत्वरा । तेवी येथे भगिनी सुंदरा । चंपावती उठवीन मी ॥३४॥
की मोहरासवे सुत सगुण । कदापि नव्हे भस्म । तेवी येथे सुमधुम । चंपावती उठवीन मी ॥३५॥
ऐसे बोले सकळांकारणे । परी अविश्वासी सकळ जन । म्हणती मेलिया जीवित्व पूर्ण । कदा काळी येईना ॥३६॥
की बाळल्या रुखालागी पाला । आला ऐसा नाही ऐकिला । हे तो न घडे कदा बोला । धर्मनिष्ठ हा बोलतसे ॥३७॥
गोपीचंद म्हणे बोलतो सत्य । परी मम गुरुचे प्रतापकृत्य । वर्णन करिता सरस्वतीते । वाचा अपूर्ण मिरवतसे ॥३८॥
जेणे कानिफाचे अर्थालागुनी । सकळ देव आणिले अवनी । आणिले परी पूर्णपणी । वृक्षालागी गोविले ॥३९॥
सध्या पहा रे मम प्रतापकरणी । एकादश वर्षे गर्ती अवनी । अश्वविष्ठेंत राहिला मुनी । प्रताप वर्णू केउता ॥१४०॥
तरी धैर्य धरुनि चार दिन । करा प्रेताचे संगोपन । श्रीजालिंदर येथे आणून । उठवीन भगिनीसी ॥४१॥
परी न ऐकता अविश्वासी । शुभा रचिल्या स्मशानमहीसी । प्रेत ठेवूनि ते चितेसी । अग्नि लावू म्हणताती ॥४२॥
ते पाहूनि गोपीचंद । मग आपण चित्तेंत बैसूनि शुद्ध । म्हणे अग्नि लावा प्रसिद्ध । भस्म करा मजलागी ॥४४॥
मी भस्म झालिया पोटी । मग क्रोध न आवरे जालिंदरजेठी । नगर पालथे घालूनि शेवटी । तुम्हा भस्म करील की ॥४४॥
ऐसे बोलता गोपीचंद वचन । क्रोधे दाटला तिलकचंद पूर्ण । म्हणे गुरुचा प्रताप वर्णून । फुगीरपण मिरवतसे ॥४५॥
तरी आम्हा सांगतोसी ऐसे । करुनि दावी चमत्कारास । येरी म्हणे उत्तरासरसे । बोलेन तैसे घडेल ॥४६॥
येरी म्हणे वाम कर । काढूनि देतो जाई सत्वर । पाहू दे गुरुचा चमत्कार । प्रेत रक्षू आम्ही हे ॥४७॥
येरी म्हणे फार फार बरवे । चंपावतीचे प्रेत रक्षावे । मी हस्त दावूनि गुरुते भाव । उपजवीन प्रेमाचा ॥४८॥
तिलकचंद पुत्रा सांगोनी । वाम कर तियेचा दे काढूनी । गोपीचंद चितासनींहूनी । उठवूनिया बोळविला ॥४९॥
नाथ गोपीचंद घेऊनि कर । पुढे चालिला मार्गावर । एक कोस येता नृपवर । काय केले इकडे ॥१५०॥
चितेमाजी घालूनि प्रेत । डावलूनि गेले सकळ आप्त । येरीकडे नृपनाथ । हेळापट्टणी चालिला ॥५१॥
मार्गी येता पांच कोस । परी हे कळले जालिंदरास । मनांत म्हणे नव्हे सुरस । गोपीचंद आल्याने ॥५२॥
पिशुन करितील विचक्षणा । नानापरींची होईल वल्गना । आणि बाळ पावेल शोकस्थाना । आप्तजनांपुढती ॥५३॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । आपण चालिला कृपामूर्ती । प्रयाळअस्त्र मंत्रविभूती । चर्चूनिया निजभाळी ॥५४॥
तरि ते प्रयाणअस्त्रमंत्र । एकचि नैषधराजपुत्र । जाणत होता अस्त्र पवित्र । येरा माहीत नव्हतेचि ॥५५॥
ते अस्त्र जालिंदरापासी । होते अति उजळपणासी । प्रयाणभस्म लाविता बाळासी । वातगती चालिला ॥५६॥
मग लोटता एक निमिष । धांवोनि आला शतकोश । अकस्मात् गोपीचंदास । निजदृष्टीने देखिले ॥५७॥
म्हणे वत्सा पुन्हा परतोन । किमर्थ केले आगमन । चरणावरी भाळ ठेवोन । वृत्तांत सर्व निवेदिला ॥५८॥
मग तो ऐकोनि वृत्तांत । म्हणे तुझा मनोरथ सिद्ध करीन नृपनाथा । नको करु कांही चिंता । पुनः फीर मागुता ॥५९॥
अवश्य म्हणोनि दोघे जण । मार्गे करिते झाले गमन । पौलपट्टणामाजी येवोन । राजांगणी संचरले ॥१६०॥
तंव ते आप्तांसहित मेळा । घालूनि बैसले होते पाळा । विव्हळ चित्ती नाना बरळा । रुदनशब्दे बोलती ॥६२॥
तो अकस्मात् देखिले द्वयनाथ । महातपी दर्शनयुक्त । देखतांचि तिलकचंद यथार्थ । धाव पुढे घेतसे ॥६२॥
परमभक्ती करोनिया नमन । त्वरे आणूनि कनकासन । त्यावरी बैसवोनि अग्निनंदन । पुढे उभा राहिला ॥६३॥
परी तो नमनादि आदर । जैसा शठाचा शृंगार । की ढिसाळपणी ओस नगर । तेवी विनयभाव तो ॥६४॥
की अजाकंठींचे लंबस्तन । की गारोडियाचे शूरत्व पूर्ण । की वेश्येचे मुखमंडन । तेवी आदर नृपाचा ॥६५॥
की घटामाजी जैसा अर्क । की हिंबराची सावली शीतळ देख । की पिशाचबोलणे न सत्यवाक । तेवी दावी विनयभावाते ॥६६॥
की वृंदावनाचे गोमटे फळ । की अर्कवृक्षी लोंबले केळ । की मैंदाचे गळा माळ । तेवी विनयभावाते ॥६७॥
की बकाचे दिसे शुद्ध ध्यान । परी अंतरी घोकीत वेंचीन मीन । की तस्कराचे मौनसाधन । तेवी विनयभावाते ॥६८॥
की अर्थसाधक श्रोता पूर्ण । परी घाते वेगे घेणार प्राण । तयाचे रसाळ भाषण । दावी विनयभावाते ॥६९॥
की गोरक्षकाचे ऊर्ध्वगायन । तेथे कैंचे पहावे तानमान । तेवी त्या राजाचा सन्मान । दावी विनयभावाते ॥१७०॥
की उदधीचे द्रोणांत जळ । की कनकतुल्य पिवळा पितळ । की विनयाची गोडी बहुरसाळ । तेवी विनयभावाते ॥७१॥
की घररिघेचे सवाष्णपण । की भोंद्याचे देवतार्चन । की म्हशाचे गण्या नाम । तेवी विनयभावाते ॥७२॥
तन्न्याये तो नृपती । तिलकचंद उभा भक्ती । परी भावना सकळ नाथाप्रती । कळूनि आली तयाची ॥७३॥
म्हणे राया चंपावती । ज्ञानकळा सगुण युवती । ऐसी जाया गृहाप्रती । साजेल माते दिसेना ॥७४॥
जैसी शिवसाळुंका सुरगणी । परी ती स्थापावी खडकी नेऊनी । तेवी सत्य या सदनी । चंपावती साजेना ॥७५॥
गर्दभा काय चंदनलेप । मर्कट व्यर्थ गीर्वाण भाष उमोप । वायसा जाण कनकपिंजरुप । कदाकाळी घडेना ॥७६॥
तन्न्याये चंपावती । तुझे गृही असे युवती । जैसी मैंदगृहा वसती । मनहीन मिरवतसे ॥७७॥
परी आता असो कैसे । काय करावे ब्रह्मतंत्रास । मग पाहूनि गोपीचंदवक्त्रास । हस्त देई म्हणतसे ॥७८॥
मग हस्त काढूनि दृष्टी । देता झाला करसंपुटी । शव जाणूनि पोटी । उच्चार न करी रायाते ॥७९॥
मग कवळूनि भस्मचिमुटी । मंत्रप्रयोग बोले होटी । सकळ संजीवनीची राहटी । प्रोक्षीतसे भुजाते ॥१८०॥
भस्म भुजेसी होता सिंचन । हांक मारीत तयेकारण । हांकेसरशी त्वरे उठोन । चरणी माथा ठेवीतसे ॥८१॥
अहा जाज्वल्य संजीवनी । क्षणांत उठली राजपत्नी । जैसा शुक्रे कच मुखांतूनी । दोन वेळा उठविला ॥८२॥
तोचि न्याय येथे झाला । सकळांलागी भाव ठसला । अहा जालिंदरनाथ भला । पूर्ण ब्रह्म म्हणवूनी ॥८३॥
मग लागवेगे सकळ उठूनी । श्रीनाथाच्या लोटले चरणी । म्हणती अपार केली करणी । शुक्र प्रत्यक्ष कलीचा हा ॥८४॥
मग समस्त म्हणती फार अपूर्व । कौतुक दावी गोपीचंदराव । धनसंपत्तीते काय करावे । टाकूनि जावे सर्वस्वी ॥८५॥
मग सर्व जग बोले राया भले । पश्चात्तापे पूर्ण तापले । परी ते स्मशानवैराग्य ठेले । पुन्हा जैसे तैसेंचि ॥८६॥
की करी आव्हानिला अति निर्मळ । परि सर्वेंचि गंधमोरी लोळे । उकिरड्यांत उतावेळ । विष्ठाभक्षण आवडतसे ॥८७॥
तन्न्याये सर्व लोक । बोलती पश्चात्तापे दोदिक । परी त्यांचा सुटे न भोगिता नरक । प्रारब्धयोग तयांचा ॥८८॥
असो ऐसी प्रारब्धकरणी । श्रीजालिंदर जाय उठवूनि । मग उठता झाला कनकासनी । हेळापट्टणी जावया ॥८९॥
मग तो तिलकचंद नृपती । अभिमान दवडूनि झाला गलती । सलीलपणी पदावरती । मस्तक ठेवी सप्रेम ॥१९०॥
म्हणे महाराजा मी पतित । राजवैभवे झालो उन्मत्त । लघु मानिला गोपीचंदनाथ । तरी क्षमेंते वरी आता ॥९१॥
तुम्ही दयाळू कनवाळू संत । मायेडूनि मायावंत । तरी बाळाचे अन्याय यथार्थ । उदरामाजी सांठवा ॥९२॥
ऐसे बोलूनि नम्रोत्तर । चरणी मौळी वारंवार । ठेवूनि म्हणे आजची रात्र । वस्ती करा या ठायी ॥९३॥
ऐसे ऐकूनि तयाचे वचन । बोलता झाला अग्निनंदन । चंपावतांचे हस्तकरुन । पाकनिष्पत्ती करी का ॥९४॥
अवश्य म्हणूनि तिलकचंद । चंपावतीसी सांगे सदगद । तीते सांगूनि पाक प्रसिद्ध । करविला नेटका ॥९५॥
मग चंपावती भ्रतारासहित । बैसविली स्वपंक्तींत । आपुला अनुग्रह देऊनि तीते । नाथपंथी मिरविली ॥९६॥
आपुले मुखींचा उच्छिष्ट ग्रास । संजीवनीप्रयोगप्रसादास । देऊनि केले अमरपणास । मैनावतांपरी सिंचिली ॥९७॥
ऐसे रीती सारुनि भोजन । विडे घेतले त्रयोदशगुण । राया तिलकचंदा भाषण । करिता झाला मुनिराज ॥९८॥
म्हणे ऐक बा सर्वज्ञराशी । गोपीचंद जातो पूर्ण तपासी । तरी सांभाळी याचे राज्यपदासी । बाळ अज्ञान असे याचे ॥९९॥
तुझा प्रताप महीते संपूर्ण । शत्रु न येती तेणेंकरुन । मीही येथे षण्मास राहुन । सर्व अर्थ पुरवीन की ॥२००॥
परी राया षण्मासांसाठी । मीही जाईन तीर्थलोटी । परी मुक्तचंद पडता संकटी । धांव घाली तू येथे ॥१॥
ऐसे बोलता अग्निसुत । अवश्य बोले तो नृपनाथ । यावरी राहुनि एक रात्र । निघते झाले उभयता ॥२॥
करोनि जालिंदरा नमन । गोपीचंद करिता झाला गमन । जालिंदरही मार्ग धरोन । हेळापट्टणी चालिला ॥३॥
तिलकचंद नृपनाथा । बोळवोनि आला स्वगृहांत । येरीकडे मैनावतीसुत । मुक्काम मुक्काम साधीतसे ॥४॥
ऐसिया राहणी मार्ग क्रमोनी । राव गेला बद्रिकाश्रमी । बद्रिकेदार भावे नमोनी । तपालागी बैसला ॥५॥
लोहकंटकी पादांगुष्ठ । ठेवोनि तप करी वरिष्ठ । येरीकडे जालिंदर वाटे । येवोनिया पाहोंचला ॥६॥
तेथे राहूनि षण्मास प्रीती । मुक्तचंद उपदेशोनि अर्थाअर्थी । कानिफासह शिष्यकटकाप्रती । घेवोनिया चालिला ॥७॥
नाना तीर्थे करी भ्रमण । द्वादश वर्षे गेली लोटोन । शेवटी बद्रिकाश्रम पाहोन । गोपीचंद भेटला ॥८॥
मग तै तपाचा उचित अर्थ । उद्यापना देव समस्त । पाचारोनि स्वर्गस्थ । गौरविले आदराने ॥९॥
महाविष्णु महेश सविता । अश्विनी वरुण अमरनाथा । भेटवोनि समस्त दैवता । सनाथपणी मिरवला ॥२१०॥
सकळ विद्येचा समारंभभार । अभ्यासविला तो नृपवर । पुन्हा दैवता आणोनि सत्वर । वरालागी ओपिले ॥११॥
असो येथोनि गोपीचंदाख्यान । संपले पुढे करा श्रवण । श्रीगोरक्ष स्त्रीराज्याकारणे । जाईल गुरु आणावया ॥१२॥
तरी आता अत्यदभुत । श्रोत्या सांगेल धुंडीसुत । मालू ऐसे नाम ज्याते । नरहरिवंशी मिरवले ॥१३॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । अष्टादशाध्याय गोड हा ॥२१४॥
॥नवनाथभक्तिसार अष्टादशाध्याय समाप्त ॥