10.
🕉अध्याय १० नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय दहावा - फलश्रुति 👉 याचे अनुष्ठान केले असता स्त्रियांचे विकार दूर होऊन संतती वाढेल.

श्रीगणेशाय नमः
वक्रतुंड गणाधिपती । विद्यार्णवा कळासंपत्ती । भक्तवरदा हरिसी आर्ती । मंगळमूर्ती गजानना ॥१॥
जयजयाजी आदिनाथा । मायाचक्रचालका अनंता । सर्वाधीशा भगवंता । साक्षात् अक्षय मोक्ष तू ॥२॥
तरी मागिले अध्यायी निरुपण । श्रीगोरक्षाचा पावोनि जन्म । उपरी सेवूनि कनकगिरी ग्राम । विद्यार्णवी तो केला ॥३॥
तरी ती विद्या कोण कैसी । सकळ कळा श्लोकराशी । भविष्योत्तरपुराणासी । निरोपितो श्रीश्रोतिया ॥४॥
श्लोक । ब्रह्मज्ञान रसायन कविता । वेद शास्त्र ज्योतिष तथा । व्याकरण धनुर्धर । जलतरंगता । संगीत काव्य अकरावे ॥५॥
अश्वारोहण कोकशास्त्र निपुण नाट्य तथा चार । चतुर्दश विद्यांचा सागर । पूर्णपणे भरलासे ॥६॥
टीका । प्रथम सांगून ब्रह्मज्ञान । स्वमुखी केल्या परायण । विश्व आणि विश्वंभर दोन भावचि । ऐसा नुरविला ॥७॥
की बहुत जे अर्थप्रकार । जीवजंतु चराचर । तो ऐक्यमेळी सकळ विस्तार । मीच ऐसे भाविले ॥८॥
कर्माकर्म सत्कर्मराशी । त्या नुरल्याचि कोणीही बीजांकुराशी । वासना देऊनि योगफांसी । कामनेते नुरवितो ॥९॥
ऐशा एकमेळे करुन । गोरक्ष झाला सनातन । एवंच सकळ ब्रह्मज्ञान । उपदोशिले गुरुनाथे ॥१०॥
मग पूर्णपणाचे पात्र होऊनी । वसुधेकल्प अव्यक्त भुवनी । सर्व आत्मरुप माननी । तत्स्वरुपी प्रगटेल ॥११॥
याउपरी वातापित्तकफहारक । रसायनविद्या सकळिक । किमया करणे धातु अनेक । हातवटी सांगितली ॥१२॥
कवित्व रसाळ नवरस । गणादि निरोपी दीर्घ र्‍हस्व । व्यक्त अर्थलिंगप्रकरणास । व्यक्ताव्यक्त सांगितले ॥१३॥
याउपरी वेदाध्ययन । सूक्तऋचेंत केला प्रवीण । दीर्घर्‍हस्वे छंदे निपुण । स्वस्ति छंदी अवघे गुण पै केला ॥१४॥
ऋक् अथर्वण यजुर्वेद । सामवेदादि सांगूनि प्रसिद्ध । उपरि विद्या ज्योतिषसिद्ध । परिपूर्ण सांगितली ॥१५॥
सारस्वत किरात कोश । कौमुदी रघु हरिवंश । पंच काव्ये मीमांस । साही शास्त्रे निवेदिली ॥१६॥
यावरी धनुर्धरविद्यानिपुण । सकळ शस्त्री केला प्रवीण । ती सकळ अस्त्रे कोण कोण । नामे तयांची ऐकिजे ॥१७॥
वातास्त्र आणि जलदास्त्र । उभी उभी कामास्त्र । वाताकर्षण बळ स्वतंत्र । पर्वतास्त्र सांगितले ॥१८॥
वज्रास्त्र वासवशक्ति । नागास्त्र खगेंद्र संजीवनी ती । ब्रह्मास्त्रादि निवारणशक्ती । रुद्रास्त्र सांगितले ॥१९॥
विरक्तास्त्र दानवास्त्र । पवनास्त्र आणि कालास्त्र । स्तवन महाकार्तिकास्त्र । स्पर्शविभक्तास्त्र निवेदिले ॥२०॥
यावरी साबरीविद्या कवित्व । प्रत्यक्ष करुनि सकळ दैवत । तयांचा वरदपाणी निश्वित । गोरक्षमौळी मिरवला ॥२१॥
ती दैवते कोण कोण । बावन्न वीर असती जाण । नरक कालिका म्हंमदा उत्तम । महिषासुर आराधिला ॥२२॥
झोटिंग वेताळ मारुती । अस्त्रवीर मद्रपती । मूर्तिमंत सीतापती । वरदमौळी स्पर्शीतसे ॥२३॥
परम जादरी आलिंगून । श्रीराम घेत चुंबन । म्हणे होई सनातन । कीर्तिध्वज मिरविजे ॥२४॥
यावरी प्रत्यक्ष गजवदन । तोहि उतरला सहस्त्रकिरण । गोरक्षाते अंकी घेऊन । वरदमौळी स्पर्शीतसे ॥२५॥
यावरी अष्टभैरव उग्र । तेही पातले तेथे समग्र । सिद्धभैरवादि काळभैरव सांग । बाळभैरवादि पातले ॥२६॥
वीरभैरवादि गणभैरव । ईश्वरभैरव रुद्रभैरव । भस्मभैरवादि महादेव । अपर्णापति पातला ॥२७॥
तेणे घेऊनि अंकावरते । मुख कुरवाळिले वरदहस्ते । खेळता बाबर धांवोनि येती । तेही देती आशीर्वचन ॥२८॥
मुंडा चामुंडा शंखिनी डंखिनी । कुंड रंडा भालंडा यक्षिणी । चंडा वंडिका प्रत्यक्ष येऊनी । वर गोरक्षा देती त्या ॥२९॥
यावरी प्रगटूनि जलदैवत । तेव्हा त्याते वर ओपीत । कुमारी धनदा नंदा विख्यात । देखता त्या गोमट्या ॥३०॥
लक्ष्मी प्राज्ञा बाला बगला । नववी दैवत प्रत्यक्ष विमला । ऐशा जलदेवता येऊनि तत्काला । वर ओपिती बाळाते ॥३१॥
यावरी प्रत्यक्ष अष्टसिद्धी । होऊनि वर ओपिती वरमादी । आणिमा गरिमा विशाळबुद्धी । महिमा प्रकामे पातली ॥३२॥
प्रथिमा प्राची वशित्वा सातवी । तेवी ती सिद्धी महादेवी । सज्ज करुनि अस्त्रकार उभवी । अष्टसिद्धी तत्काळ त्या ॥३३॥
असो बावन्न वीरांसहित । श्रीराम सूर्य जाहला प्राप्त । सर्वत्र ओपूनि मौळी हस्त । विद्या करी ओपिती ॥३४॥
असो वर देऊनि सद्विद्येसी । सर्वत्र बंदिती मच्छिंद्रासी । म्हणती महाराजा गोरक्षासी । तपालागी बैसवी ॥३५॥
तपी होआ अनुष्ठान । तेणे बळ चढे पूर्ण । मग ही विद्या तपोधन । लखलखीत मिरवेल ॥३६॥
जैसे खडग शिकले होता । मग भय काय ते शत्रु जिंकिता । तेवी तपोंबळ आराधिता । सामर्थ्य सत्ता वाढेल ॥३७॥
ऐसे वदोनि सकळ देव । पाहते झाले आपुलाले गांव । रामसूर्यादि महादेव । बावन्न वीरादि पै गेले ॥३८॥
यावरी इंद्र वरुण अश्विनी । गणगंधर्वादि पातले भुवनी । वर देती तयालागुनी । सकळ गेले स्वस्थाना ॥३९॥
याउपरी कोणे एके दिवशी । गोरक्ष घोकिता सद्विद्येसी । मंत्रसंजीवनी पाठ मुखासी । करीत बैसला होता तो ॥४१॥
जवळी नसता मच्छिंद्रनाथ । बैसला होता एकांतांत । तो गांवची मुले खेळत खेळत । तया ठायी पातली ॥४१॥
हाती कवळूनि कर्दमगोळा । मुले खेळती आपुले मेळा । तो गोरक्षापासी येऊनि आगळा । बोल बोलती सकळीक ॥४२॥
म्हणती गोरक्षा ऐक वचन । आम्ही आणिला बहुत कर्दम । तरी शकट करुनि दे उत्तम । आम्हालागी खेळावया ॥४४॥
येरु म्हणे शकट मजसी । करु येत नाही निश्वयेंसी । येत असेल तुम्हा कोणासी । तरी करुनि का घ्या ना ॥४४॥
ऐसे ऐकता मुलांनी वचन । करी कर्दम कवळून । आपुलाले करे करुन । शकट रचिती चिखलाचा ॥४५॥
कर्दमचक्र काष्ठ व्यक्त । शकट केला यथास्थित । वरी उदेले कल्पनेंत । शकटा सारथी असावा ॥४६॥
म्हणूनि कर्दम घेऊनि गोळा । मुले रचिती कर्दमपुतळा । परी तो साधेना मुला सकळा । मग गोरक्षाते विनविती ॥४७॥
म्हणती गोरक्षा आम्हांप्रती । साह्य देई शकटसारथी । आम्हा साधेना कर्दमनीती । तरी तू करुनि देई का ॥४८॥
अगा तू सगळ मुलांचे गणी । वयोवृद्ध अससी प्राज्ञी । तरी आम्हांसी सारथी करुनी । सत्वर देई खेळावया ॥४९॥
ऐसे ऐकता मुलांचे वचन । म्हणे कर्दम आणूनि द्या देतो करुन । परी ही वासना भविष्यकारण । गोरक्षाते उदेली ॥५०॥
जैसे ज्याचे पूर्वानुक्रम । तैसी बुद्धि येत घडून । जेवी बीज पेरिल्या समान । तोचि तरु हेलावे ॥५१॥
पहा मातेच्या द्वेषउद्देशी । धृव बैसला अढळपदासी । तेसेंचि वासनालेशी । क्षीरोदधि उपमन्या ॥५२॥
की गांधारींचा होता अंत । म्हणूनि पार्था सुचला अर्थ । अकिंचन तो वायुसुत । ध्वजस्तंभी मिरवला ॥५३॥
की सीतासतीच्या उद्देशी । लंकेमी राहिली येऊनि विवशी । तिने भक्षुनि दशाननासी । राक्षसकुळ भक्षिले ॥५४॥
पहा अनुसर्गकर्म कैसे । त्याचि राक्षसी वंशलेशे । चिरंजीव होऊनि लंकाधीश । भोग भोगी विभीषण ॥५५॥
तस्मात् बोलावयाचे हेचि कारण । बुद्धि संचरे पूर्वकर्माप्रमाण । पुढे उदयाते करभंजन । येणार होते महाराज ॥५६॥
नवनारायण करभंजन परम । उदय पावणार गहन नाम । म्हणूनि गोरक्षा इछाद्रुम । चित्तधरेते उदेला ॥५७॥
मग हाती घेऊनि कर्दमगोळा । रचिता झाला उत्तम पुतळा । परी रसने पाठ संजीवनी आगळा । होत असे मंत्राचा ॥५८॥
त्यांत विष्णुवीर्य उपचार । पीपयूमांडणी जल्पत स्मर । एवंविधि संजीवनीमंत्र । पाठ होता गोरक्षा ॥५९॥
मुखी पाठ हस्ते पुतळा । पूर्णपणी होता कर्दमगोळा । महाभागी भाग सबळा । व्यक्त असे तत्त्वांचा ॥६०॥
तेणेंकरुनि पंचभूत । दृश्यत्व पावले संजीवनीअर्थ । करमंजन ते संधींत । प्रेरक झाला जीवित्वा ॥६२॥
अस्थिमांस त्वचेसहित । अकार दृश्य झाला त्यांत । पुढे शब्द आननांत । अकस्मात उदेला ॥६२॥
उदय होता करी रुदन । ते पाहिले सकळ बाळांनी । म्हणती भूत आणिले गोरक्षांनी । पळा पळा येथूनिया ॥६३॥
ऐसे बोलता एकमेकांत । सकळ होऊनि भयभीत । सांडूनि खेळ सकळ अर्थ । पळूनि गेले वातगती ॥६४॥
हृदयी दाटूनि भयकांपरा । मुले कांपती थरथरा । आरडत बरडत मच्छिंद्र आधारा । पळोनिया पै गेली ॥६५॥
ऐशापरी मुले भयग्रस्त । ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथ । मग पाचारुनि सकळ मुलाते । आश्वासूनि पुसतसे ॥६६॥
म्हणे बाळा होय थरथराट । का रे कांपता सांगा वाट । येरी मुळाहूनि सकळ बोभाट । मच्छिंद्राते निवेदिला ॥६७॥
म्हणे कर्दमाचा शकटसारथी । करवीत होतो गोरक्षाहाती । तो बालतत्त्वपणी भूतमती । कर्दम लोपूनि संचरली ॥६८॥
ते भूत अद्यापि आहे लहान । परी क्षणैक होईल स्थूळवटपण । आम्हांलागी करील भक्षण । म्हणूनिया पळालो ॥६९॥
परी आम्ही आलो येथे पळून । मागूनि गोरक्षनाथ येत होता धांवून । त्यासी भक्षिले असेल भूताने । यांत संशय नसेचि ॥७०॥
मच्छिंद्र ऐसी ऐकूनि वार्ता । साशंकित झाला चित्ता । चित्ती म्हणे मुले वार्ता । सांगती काय ते नोहे ॥७१॥
अवचट भूत कैसे व्यापिले । ते पाहूनि बाळ भ्याले । तरी आता जाऊनि नहिले । गोचर करावे निजदृष्टी ॥७२॥
मग आश्वासूनि सकळ मुला । निकट बैसवूनि पुसे त्यांला । कोणत्या ठायी संचार झाला । भूताचा तो मज सांग ॥७३॥
येरी म्हणती बावा ऐक । भूत तेव्हा होते बाळक । आता थोर फोडोनि हांक । भक्षील आम्हा वाटतस्से ॥७४॥
मच्छिंद्र म्हणे मी असता । तुम्हा भय नसे सर्वथा । चला जाऊ भूतासी आता । शिक्षा करु आगळी ॥७५॥
मुले म्हणती मच्छिंद्रनाथ । तुम्ही जाऊ नका तेथ । बालर्ककिरण आहे भूत । तुम्हा भक्षील तेचि घडी ॥७६॥
मच्छिंद्र म्हणे दुरुन । दाखवा भूताचा ठिकाण । मग ती बाळे अवश्य म्हणोन । दुरुनी ठाव दाविती ॥७७॥
यापरी इकडे गोरक्षनाथ । तोही पळाला होऊनि भयग्रस्त । मुलाचे मंडळ सांडूनि एकांती । लपोनिया बैसला ॥७८॥
भूत भूत ऐसे म्हणून । मुले पळाली आरोळ्या देऊन । तेव्हांचि गेला होता पळून । भूतभयेंकरोनिया ॥७९॥
ठाव लक्षूनि परम एकांत । बैसला होता शुचिष्मंत । परी हृदय धडधडीत अत्यंत । भूत येईल म्हणोनिया ॥८०॥
येरीकडे मच्छिंद्राते । ठाव दाविती मुले समस्त । परी दूरचि असती यत्किंचित । सन्निध न येत भयाने ॥८१॥
जैसा राजभयाचा तरणी । लखलखीत मिरवत असता अवनी । मग दुष्कृत चोर जार जारणी । दर्शनार्थ ते न येती ॥८२॥
की रामनामबोधोत्तर । असता भूत न ये समोर । की पीयूषी विपदृष्टिव्यवहार । कदाकाळी चालेना ॥८३॥
तन्न्याये मुले भिऊन । दुरुनि दाविती मच्छिंद्रा ठिकाण । म्हणती याचि ग्रामांतून । भूत प्रगट जाहले ॥८४॥
मग त्या ग्रामांत मच्छिंद्रनाथ । मुले दाविता सधट जात । तो बाळ टाहा आरडत । महीलागी उकिरडा ॥८५॥
बालार्ककिरणी तेज लकाकत । मुखी टाहा टाहा वदत । ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथे । करभंजन ओळखिला ॥८६॥
हृदयी धरुनि लबडसवडी । बाळ उचलोनि घेतला आवडी । मग लगवगी गांवाबाहेर अतितांतडी । बाळासह पावला ॥८७॥
ते सकळ मुले पाहूनी । पळती झाली प्राण घेऊनि । म्हणे नाथांनी भूत धरोनी । आणिले आता बरे नसे ॥८८॥
आता त्या भूतासी देईल सोडून । मग ते आपल्या पाठीसी लागून । एकएकासी भक्षील धरुन । ऐसे म्हणून पळताती ॥८९॥
पळता पडती उठूनि जाती । भयेंकरुनि सांदींत दडती । हृदयी धडधडा अर्थार्थ चित्ती । लपोनिया बैसला ॥९०॥
येरीकडे बाळ घेऊन । गोरक्षा पाहे मच्छिंद्रनंदन । सदनी सदनी हांका मारुन । गोरक्षाते पुकारी ॥९१॥
परी ज्या सदनी जाय जती । ते सदनींची मुले आरडूनि उठती । आई आई बया बया म्हणती । आणिक पळती पुढारा ॥९२॥
परी सदनींसदनींचे जन । नाथा पुसती हाटकून । भय काय दाविले मुलांकारण । म्हणूनि आरडूनि पळताती ॥९३॥
कोणाचे मूल घेवोनि । फिरता तुम्ही सदनी सदनी । येरी म्हणे गोरक्ष नयनी । पाहेन तेव्हा सांगेन ॥९४॥
ऐसे बोलूनि पुढे जात । तो पातला गोरक्ष होता जेथ । उभा राहोनि अंगणांत । गोरक्षाते पाचारी ॥९५॥
ऐकूनि श्रीगुरुची वाणी । गोरक्ष निघाला सदनांतुनी । परी येतांचि बाळ पाहिला नयनी । पुन्हा आरडूनि पळे तो ॥९६॥
हा विषर्यास पाहुनि नयनी । मच्छिंद्र विचारी आपुले मनी । गोरक्ष व्यापला भयेकरुनी । बाळ येथे ठेवावे ॥९७॥
मग स्वगिरींचे काढूनि वसन । त्यावरी निजविले बाळरत्न । मग त्या सदनी संचरुन । गोरक्षापासी पातला ॥९८॥
जाता कवळूनि धरिले हृदयी । म्हणे वाहसी व्यर्थ भयप्रवाही । ते भूत नाहे मनुष्यदेही । करभंजन उदेला ॥९९॥
परी तयाची उदयराहाटी ॥सांग जाहली निर्भय पोटी ॥येरी म्हणे मुलांसाठी ॥खेळत होतो महाराजा ॥ १००॥
हाति घेऊनि कर्दमगोळा । पूर्णपणी रचिला पुतळा । परी नेणो कैशी झाली कळा । भूत त्यांत संचरले ॥१॥
लोपूनि सकळ कर्दमनीती । दिसू आली मानवाकृती । तेणे भय व्यापूनि चित्ती । पळालो मी मुलांसह ॥२॥
यावरी मच्छिंद्र बोले वाणी । तूते सांगितली संजीवनी । तो मंत्र घोकिता क्षणी । करीत होतासी काय तू ॥३॥
येरी म्हणे आज्ञा तुमची । भंगिली नाही शपथ पायांची । खेळता वाणी मंत्राची । सांडिली नाही महाराजा ॥४॥
कर्दमपुतळा करिता हाती । परी मंत्र सांडिला नाही उक्ती । चुकलो नाही शिक्षेहाती । ओपू नका गुरुनाथा ॥५॥
ऐसी ऐकता गोरक्षवाणी । मच्छिंद्र तोषला आपुले मनी । म्हणे बा बरी केली करणी । ऊठ आता वेगेंसी ॥६॥
मुख कवळूनि चुंबन घेत । हास्य मानूनि कुरवाळीत । म्हणे होई आता स्वस्थ । चाल वेगी पाडसा ॥७॥
येरी म्हणे गुरुनाथा । तुम्ही आणिले आहे भूता । ते मज खाईल प्रांजळ आता । बाहेर नेऊ नका जी ॥८॥
मच्छिंद्र म्हणे ऐक मात । हे बाळ नसे रे भूत । तुवा घोकोनि संजीवनीत । मनुष्यपुतळा तो झाला ॥९॥
जैसा गौरउकिरडा स्थान । बाळ झालासी उत्पन्न । त्याच नीती खेळता कर्दम । बाळ उदयाते आले हो ॥११०॥
ऐसी ऐकता गुरुगोष्टी । म्हणे भूत नोहे तपीजेठी । मच्छिंद्र म्हणे भय पोटी । सांडी मनुष्य ते असे ॥११॥
ऐसे ऐकूनि प्रांजळ मत । मग श्रीगुरुचा धरुनि हात । बाळ होते चीरपदरांत । तयापासी पातले ॥१२॥
बाळ उचलोनि मछिंद्रनाथ । आपल्या शिबिरा घेऊनिया जात । गोदुग्ध आणूनि पान त्वरित । ते बाळका पै केले ॥१३॥
यावरी वसनझोंळी करुन । आंत घातला गहिनीनंदन । यावरी तया गावींचे जन । शिबिरापाशी पातले ॥१४॥
नाथचरणी अर्पूनी माथा । पुसती हे नाथ समर्था । बाळ कोणाचे हालविता । श्रवण करु इच्छितो ॥१५॥
मग झाला वृत्तांत मच्छिंद्रनाथ । तया ग्रामस्था निवेदित । तो ऐकूनि सकळ वृत्तांत । आश्चर्य करिती क्षणोक्षणी ॥१६॥
म्हणे धन्य धन्य संजीवनी । हा कलींत उदेला उशनामुनी । परी त्याही प्रत्यक्ष सर्वगुणी । नाथ मच्छिंद्र वाटतो ॥१७॥
पहा पहा हा गुरुदैत्य । शवशरीरा सावध करीत । परी त्या म्हणाया जडदेहस्थ । जीवदशा व्यापीतसे ॥१८॥
तरी तैसा नोहे मच्छिंद्रनाथ । कदंमपुतळा केला जिवंत । तस्मात् शुक्र तो त्या तुलनेंत । सहस्त्रभागी दिसेना ॥१९॥
तरी उशना न म्हणू संमती । द्वितीय ब्रह्मा पातला क्षिती । तीही संमत गौण चित्ती । मच्छिंद्रभाग्य दिसतसे ॥१२०॥
पहा पहा विधिराज । उत्पन्न करी जगा सहज । तरी मूळ त्यांत असे बीज । बीजासमान रुख होय ॥२१॥
यावरी आणिक दुसरा अर्थ । विधी स्वअंगे उत्पत्ति करीत । तैसा नोहे मच्छिंद्रनाथ । शिष्याहाती करविला ॥२२॥
महाबीजावीण जाण । कर्दमी केला मनुष्य उत्पन्न । तस्मात् धन्य विधीहून । मच्छिंद्रनाथ मिरविला ॥२३॥
ऐसे परस्परे भाषण । करिती गांवींचे सकळ जन । यावरी बोलती नाथाकारण । नाथानिकट बैसूनिया ॥२४॥
म्हणती महाराजा प्रतापतरणी । बाळाचे कष्ट करु जाणे जननी । ती तो बाळका न दिसे करणी । गैवीनंदन हा असे ॥२५॥
पहा बाळाचे कष्ट उत्कृष्ट । पुरुषा होईनात ते नाथा श्रेष्ठ । तरी यासी धर्मजननी वरिष्ठ । करुनि द्यावी महाराजा ॥२६॥
तीते बाळक करी अर्पण । करील तयाचे संगोपन । तुम्हांलागी कष्ट दारुण । होणार नाहीत महाराजा ॥२७॥
ऐशी ऐकता जगाची वाणी । मान तुकावी मच्छिंद्रमुनि । म्हणे बा ते धर्मजननी । कोणती करावी महाराजा ॥२८॥
ऐसे बोलता मच्छिंद्रनाथ । विचार करिताती ग्रामस्थ । तो ग्रामामाजी विप्रगृहांत । मधुनामा नांदतसे ॥२९॥
तयाची कांता लावण्यखाणी । पतिव्रता धर्मपत्नी । सत्य संचित सर्वज्ञानी । ज्ञानकळा पै असे ॥१३०॥
नामे कौतुका असे गंगा । निर्मळपणी असे अभंगा । पतिसेवे अंतरंगा । जगामाजी मिरवली ॥३१॥
उदरी नाही संतति । तेणे विव्हळ प्रेम चित्ती । संततीविण कामगती । संसार ते वेदना ॥३२॥
सदा वाटे हुरहुर । लोकांचे पाहूनि किशोर । चिंत्ती पाहूनि चिंत्ती गहिर । साशंकित होताती ॥३३॥
नाना यत्न संततीसाठी । करुनि बैसले होते जेठी । उपाय न चाले परम कष्टी । जगामाजी मिरविला ॥३४॥
ऐसे असता उभय जन । तो दैवे उदेला । मांदुसाकारण । ग्रामस्थांकरी तयाचे स्मरण । अकस्मात पै झाले ॥३५॥
जैसा द्रोणाचा विषमकाळ । निवटावया उदेला उत्तम वेळ । सहजखेळी गांधारी बाळ । विटी कूपांत पडियेली ॥३६॥
की रत्नांची होणे उत्पत्ती । म्हणोनि देवदानवमती । अब्धिमंथनी उदेली चित्ती । एकभावेंकरुनिया ॥३७॥
तन्न्याये मधुविप्राचे । दैव उदेले जगमुखे साचे । म्हणूनि स्मरण निघाले त्याचे । मान्य पडले सर्वांसी ॥३८॥
मग मच्छिंद्रनाथा विनवणी करुन । म्हणती महाराजा मधुब्राह्मण । तयाची कांता परम सगुण । ज्ञानकळा असे की ॥३९॥
तो वोपूनि बाळ गोमट । तेथेचि होईल पूर्ण शेवट । पुत्रार्थिया परम अनिष्ट । दिवस असती महाराजा ॥१४०॥
ऐसी ऐकूनि मच्छिंद्रबाणी । लावण्यराशी । सदगुणवर्या जगासी । नाथ पाहतांच ते चित्तासी । ओळखिले हृदयांत ॥४२॥
मनांत म्हणे मच्छिंद्रनाथ । उत्तम जागी दिसून येत । सकळ जग मान देत । तस्मात् श्रेष्ठ आता हे ॥४४॥
जो जगामाजी आहे भला । तो तैसाचि परलोका ठेला । जो जगी जाय मानवला । परलोकी मानवला तोचि एक ॥४४॥
आणिक भविष्य अवश्य जाण । अर्थाअर्थी करी गमन । मग कौतुकात्रे जवळ घेऊन । बाळ ओटी ओपीतसे ॥४५॥
म्हणे माय वो माय ऐक । हा बाळ आहे वरदायक । नवनारायणांतील एक । करभंजन मिरवला ॥४६॥
याचे होता संगोपन । फेडील दृष्टीचे पारण । जगामाजी स्थूलवट मान । पुत्र तुझा मिरवेल हा ॥४७॥
म्हणसील हा होईल कैसा । तरी कीर्तिध्वज मित्र जैसा । की देवकीचा हरि जैसा । वंद्य असे जगाते ॥४८॥
माय मी काय सांगू गहन । या बाळाचे चांगुलपण । मूर्तिमंत याचे सेवेकारण । कैलासपती उतरेल गे ॥४९॥
तयाची निवटूनी अज्ञानराशी । हा अनुग्रह होईल तयासी । आणूनि ठेवील निवृत्तिपदासी । निवृत्तिनामे मिरवुनी ॥१५०॥
म्हणे हा अयोनि संभवला । जगामाजी सहज गे मिरवला । परी अति शहनी नाम याला । गहनी ऐसे देई का ॥५१॥
यावरी आणिक सांगतो तुजसी । आम्ही जातो तीर्थस्नानासी । उपरी फिरुनि द्वादशवर्षी । गोरक्षबाळ येईल गे ॥५२॥
तो याते अनुग्रह देऊन । माय गे करील सनातन । परी तू आता जीवित्व लावून । संगोपने करी याचे ॥५३॥
यावरी बोले कौतुके सती । की महाराजा योगमूर्ती । बाळ ओपिले माझे हाती । परी संशय एक असे ॥५४॥
तुम्ही द्वादश वरुषा आला परतोन । बाळ न्याल की मजपासून । मग कैसे जननीपण । जगामाजी मिरवावे ॥५५॥
मग केल्या कष्टाचे आचरण । मज मिरवेल की भाडायितपण । तरी प्रांजळपणी आतांचि वचन । मजप्रती सांगिजे ॥५६॥
पहा पहा जी आशाबद्ध । सकळ जग असे प्रसिद्ध । तरी इच्छा प्रांजळ शुद्धबुद्ध । एकभागी लावा जी ॥५७॥
तुम्हा आशा असेल याची । तरी तैशीच गोष्टी सांगायाची । मग नाथ गोष्टी ऐकूनि तिची । प्रांजळ वजन बोलतसे ॥५८॥
माये संशय सांडूनि मनी । बाळ न्यावे आपुले सदनी । माझी आशा बाळालागुनी । गुंतत नाही जननीये ॥५९॥
तरी तुज तुझा लाभो सुत । प्रांजळपणी मिरवो जगांत । तू माय हा सुत । लोकांमाजी बोलतील ॥१६०॥
मी आणि माझा शिष्य । गुंतणार नाही या आशेस । हा बाळ तुमचा तुम्हांस । लखलखीत बोलतो ॥६२॥
परी गोरक्ष अनुग्रह देईल यासी । पुढे जाईल तीर्थस्नानांसी । तू सांभाळ तुजपाशी । चिरंजीव असो हा ॥६२॥
ऐसे बोलूनि ग्रामस्थांते । शपथपूर्वक साक्षसहित । निर्मळपणी करुनि चित्त । कौतुकसदनी बोलवी ॥६३॥
मंत्रे चर्चूनि विभूति माळा । मोहनास्त्र घातले गळा । कौतुके स्पर्शीत हृदयकमळा । पयोधरी पय दाटतसे ॥६४॥
मग ते बाळ लावोनि स्तनी । गांवींच्या आणूनि सुवासिनी । पालखांत घातले प्रेमेंकरुनी । गहनी नाम स्थापिले ॥६५॥
यावरी मच्छिंद्र कांही दिवस । तया ग्रामी करुनि वास । मग सवे घेऊनि गोरक्षास । तीर्थस्नाना । चालिला ॥६६॥
पुसूनि सकळ ग्रामस्थांसी । निघता झाला गौरवेंसी । मार्ग लक्षूनि तीर्थस्नानासी । बद्रिकाश्रमी जातसे ॥६७॥
परी मार्गी चालता वाटोवाट । श्रीगोरक्षाची घेऊनि पाठ । कार्यरुपी कार्य घेऊनि अलोट । परीक्षेते पाहतसे ॥६८॥
नंतरी ते पाहता परी विषम अशी । विषम दिसती सर्व कार्यासी । मग मच्छिंद्र विचार करी मानसी । तप पूर्ण नसे या ॥६९॥
मुळींच पदरी पैसा नसता । की दान मिरवी दांभिका व्ययसा । तेवी मंत्रहेतु तपोलेशा । विना विषम आहे हा ॥१७०॥
तरी आता बदरिकाश्रमी । बद्रीकेदार उभा स्वामी । तया हाती गोरक्ष ओपूनी । तयालागी रुझवावा ॥७१॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । उभयता हिंडले नाना तीर्थी । मग लक्षूनि हिमाचलमार्गाप्रती । बदिकाश्रमाप्रती पै गेले ॥७२॥
गेले परी तेथील कथन । पुढिले अध्यायी होईल श्रवण । अर्थ धरुनि अपूर्ण । स्वीकार करावा श्रोत्यांनी ॥७३॥
तुम्ही विचक्षण श्रोते संत । सदा तुमचा धुंडीसुत । सेवेलागी अर्थी प्राणांत । ग्रंथ आदरी मिरवितसे ॥७४॥
तुमचे कृपेचे लेवूनि भूषण । नरहरिवंश पूर्ण । कवि मालू धुंडीनंदन । संतगणी मिरवला ॥७५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । दशामाध्याय गोड हा ॥१७६॥
अध्याय ॥१०॥
ओव्या ॥१७६
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
॥नवनाथभक्तिसार दशमाध्याय समाप्त ॥