33.
🕉
अध्याय ३३ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
👉अध्याय तेहतिसावा - फलश्रुति 👉 धनुर्वात होणार नाही व झाला असल्यास त्याची पीडा दूर होईल.

॥श्रीगणेशाय नमः ॥
जयजयाजी जगदुद्धारा । कनकवर्णा नरहरि चतुरा । ऐक्यत्वकारणे हरिहरा । शक्य एक तुझेंचि ॥१॥
तरी आता कृपा करुनी । ग्रंथ सुचवी सुढाळ रत्नी । शुभ योगी श्राव्य भाषणी । स्वीकार करी महाराजा ॥२॥
मागिले अध्यायी मच्छिंद्रनंदन । त्रिविकमदेही संचरुन । गोरक्ष तीर्थस्नानाकारणे । धाडिलसे मच्छिंद्रे ॥३॥
यापरी गोरक्षनाथ । मही भ्रमता नानी तीर्थ । तो गोदातटी अकस्मात । येऊनिया पोहोंचला ॥४॥
तो गोदातटी भामानगर । तया अरण्यांत गौरकुमर । परम झाला क्षुधातुर । जठरानले करुनिया ॥५॥
ग्राम पाहता तो अरण्यांत । उदक एक योजन न मिळे तेथ । तया स्थानी क्षुधाक्रांत । अनल जैसा पेटला ॥६॥
मार्गी चालता दिशा लक्षीत । तो शेत देखिले अकस्मात । कृषिकर्म प्रांजळवंत । पाहूनि सुमार धरियेला ॥७॥
तंव तो कृषीवल माणीकनामी । वय दश वर्षे देहधर्मी । मध्यान्हसमय साधूनी । भोजनाते बैसला ॥८॥
पात्र घेतले पुढे वाढून । कवळ करावा जो मुखी अर्पण । तो अकस्मात गौरीनंदन । आदेश शब्द गाजवी ॥९॥
तंव तो माणीक कृषि शेती । ऐकूनि आदेश शब्दाप्रती । योजिला कवळ ठेवूनि हाती । प्रेमे नमीत तयाते ॥१०॥
म्हणे महाराजा तुम्ही कोण । किमर्थ घेतले आडरान । येरु म्हणे मी तपोधन । क्षुधानळी पेटलो ॥११॥
परम झालो तृषाकांत । म्हणोनि होऊनि आलो अतिथ । तरी सन्निध अन्न असेल तूते । भिक्षा आम्हा ओपावी ॥१२॥
ऐशी ऐकता तयाची वाणी । म्हणे महाराजा योगेंद्रमुनी । निधान आहे मनोधर्मी । पात्र वाढिले भक्षावे ॥१३॥
मग तो उठोनि त्याचि वेळी । शीघ्र ओपी पत्रावळी । आणि मृत्कुंभ भरोनि जवळी । शीघ्र करी पुढारा ॥१४॥
मग तो गोरक्ष तपोधन । हस्तपाद प्रक्षाळून । अन्नपात्र पुढे घेऊन । जठराहुती घेतसे ॥१५॥
पूर्ण झाल्या जठराहुती । मग सहजचि तुष्ट झाला चित्ती । की रुखा होता जलप्राप्ती । लवणाकार पावतसे ॥१६॥
की दरिद्याप्रती देता धन । मग का न पावे तुष्ट मन । की यथेच्छ मेळविता झाल्याकारण । तोष शरीरी मिरवेना ॥१७॥
तन्नाय कृषिनरेंद्रात्तमा । घडूनि आले तुष्टमहिमा । मग प्रसन्न होऊनि चित्तद्रुमा । वरदफळा दावी तो ॥१८॥
म्हणे कृषिका कवण काम । मिरवला हो देहधर्मी । येरु ऐकोनि म्हणे स्वामी । आता कासया पुसता हो ॥१९॥
तरी महाराजा आटाआटी । करावी प्रथम कार्यासाठी । कार्य झालिया व्यर्थ चावटी । अन्यासी कासया शिणवावे ॥२०॥
तरी आता कार्य झाले । पुढे योजी शीघ्र पाउले । गोरक्ष म्हणे बोलशी बोल । सत्य असती तुझे बा ॥२१॥
परी तुवा माते दिधले अन्न । तेणे मम चित्त झाले प्रसन्न । तरी तव देही किंचित पण । सत्य असेल वद माते ॥२२॥
जे जे कामना असेल तूते । ती पूर्ण पावशी फळसहिते । येरी ऐकूनि कृषी त्याते । ऐसे उत्तर देतसे ॥२३॥
म्हणे महाराजा महीपाठी । तुम्हीच हिंडता भिकेसाठी । ते तुम्ही मोह धरुनि पोटी । माते काय द्याल जी ॥२४॥
भणंगापाशी भणंग गेला । तो काय देऊनि तृप्त झाला । खडका उदकपान्हा बोला । कदाकाळी दिसेना ॥२५॥
तुम्ही तेवी हिंडता अन्नासाठी । आम्हा काय देणार जेठी । नाथ म्हणे इच्छातुष्टा । आता तुझी करीन बा ॥२६॥
येरी म्हणे पुरे बोलणे । काय आहे तुम्हांस्वाधीन । तरी आणिक तुजकारण । लागत असेल ते माग ॥२७॥
नाथ म्हणे रे एक दान । तुवा दिधल्या झालो प्रसन्न । तरी कांहीतरी मजपासून । मागूनि घेई कृषिराया ॥२८॥
येरु म्हणे उगला ऐस । तुवा काय द्यावे आम्हांस । तरी कांही न मागू सुरस । पंथ आपुला क्रमी का ॥२९॥
ऐसे बोलता माणीकनामी । गोरक्ष विचारी आपुले मनी । आडबंग असती कृषिधर्मी । सदा विपिनी बैसूनिया ॥३०॥
तरी हा माते म्हणतो माग । परी त्याच्याचि हितार्थ करावा लाग । ऐसे विचारोनि मनोवेगे । तयालागी बोलतसे ॥३१॥
म्हणे कृषिराया ऐक वचन । तू आम्हांसी म्हणशील देऊ देणे । तरी मागे सरस वचन । निश्चये करुनिया बोलावे ॥३२॥
येरु म्हणे तापसा ऐक । माते दिससी महामूर्ख । जो देणार आपुले आत्मसुख । तो मागे सरणार नाही की ॥३३॥
अरे चंद्र असे शीतळपणी । तरी तो वर्षेल दाहकपणी । परी तो ढळणार नाही प्राणी । मागे पाऊल कासया ॥३४॥
सविताराज तेजोदीप्ती । तोही अंधकारी करील वस्ती । परी उदार तो औदार्याप्रती । मागे पाऊल सारीना ॥३५॥
मही गेलिया रसातळी । परी औदार्यप्राप्ती महाबळी । त्या कृपणत्व कदाकाळी । अंगालागी स्पर्शेना ॥३६॥
तरी कोणते मागणे तूते । मागूनि घेईजे त्वरिते । मी बोललो निश्चयाते । निश्चय माझा पाही का ॥३७॥
ऐशी बोलता विपुल वार्ता । गोरक्ष म्हणे आपुल्या चित्ता । तरी मनाचे करणे मागू आता । कैसा सांभाळील पाहू तो ॥३८॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । म्हणे मज दावी का विपिनपती । जे जे आवडेल तुजे चित्ती । ते तू न करी महाराजा ॥३९॥
कांही एक इच्छील तुझे मन । ते तू न करणे हेचि मागणे । इतुके देऊनि तुष्टपण । बोळवी का कृषिराजा ॥४१॥
ऐशी वदता तयाची वाणी । अवश्य म्हणे कांषकर्मी । हा धर्म आता आपुले धर्मी । अर्कअवधी रक्षीन गा ॥४१॥
ऐशी तैशी देऊनि भाक । तुष्ट केले शरीरास । असो गोरक्ष त्या विपिनास । सांडूनिया चालिला ॥४२॥
माणिकनामी कृषी शेतांत । मुक्त करिता झाला औत । येठणे बांधूनि समस्त । भार सकळ वाहातसे ॥४४॥
वृषभा मागे दिधले लावून । मौळी घेत येठण उचलून । मनांत म्हणे ग्रामासी जाऊन । क्षुधाबल घालवावे ॥४४॥
इतुकी मनी योजना होता । स्मरण झाले गोरक्षनाथा । पुत्र कल्याण आणिता चित्ता । मनाचे करणे उल्लंधावे ॥४५॥
मन इच्छीत असे घरी जावया । तरी आपण न जावे तया ठाया । मग तेथेंचि उभा राहूनिया । गाढ निद्रा करीतसे ॥४६॥
मौळी येठणाचा भार । घेऊनि उभा महीवर । नेत्र झांकूनि चिंतापर । हरिनामी योजितसे ॥४७॥
मन इच्छी हालवू अंग परी न हाले धडभाग । स्थिर होऊनि संचरले ओघ । वचनार्थ संपादी ॥४८॥
तरुपर्ण जे येती उडोन । तेचि करीतसे भक्षण । मनी येता सांठवण । तेही त्याग पर्णीचे करीतसे ॥४९॥
मग सहजस्थिती वायुलहर । अकस्मात येतसे मुखावर । तितकेचि प्राशन आहारपर । अमल मन होतसे ॥५०॥
तेणे कृश झाले शरीर । सकळ आटूनि गेले रुधिर । मांस म्हणाया तिळभर । स्वप्नामाजी दिसेना ॥५१॥
त्वचा अस्थि झाल्या एक । उभा राहिला कष्टदायक । येरीकडे तपोबाळक । बद्रिकाश्रमी पातला ॥५२॥
बद्रिकेदारा नमूनि त्वरित । पाहू चालिला चौरंगानाथ । तंव गुहागृही शरीरावरती । वाळवीवारुळ विराजले ॥५३॥
मुखी तितुकी नामावळी । आणि नेत्रचंद्री असे शिळाभारी । असे स्थिर तया स्थळी । गोरक्षनाथ प्रगटला ॥५४॥
त्वरित द्वाराची शिळा काढून । पाहे तयाचे शरीराकारणे । तो वारुळ गेले वेष्टून । सर्व अंगी तयाच्या ॥५५॥
शिळाचंद्री न हाले पाती । रामशब्दे वलगे उक्ती । ते पाहूनिया गोरक्ष जती । परम चित्ती हळहळला ॥५६॥
मग शरीराचे वारुळ काढून । पाहे तयाचे शरीराकारण । तो हस्तपाद लवेंकरुन । तपोबळे आले ते ॥५७॥
मग सावध करुनि तयाते । म्हणे पाहे मी आलो गोरक्षनाथ । शीघ्र कवळूनि तयाचा हस्त । बाह्यात्कारी आणिले ॥५८॥
मग कृपे करिता अवलोकन । शरीरशक्ति आली दारुण । मग उठूनि वंदी गोरक्षचरण । म्हणे सनाथ झालो असे मी ॥५९॥
यापरी तयासी आलिंगुनी नाथ । म्हणे बा कैसा झाला चरितार्थ । येरी म्हणे मज माहीत । नाही चामुंडे विचारी ॥६०॥
मग विचारुनि चामुंडेसी । वृत्तांत पुसे चरितार्थासी । येरु म्हणे आम्ही फळांसी । देत होतो महाराजा ॥६२॥
परी चौरंगी न करुनि भक्षण । बैसला होता शिळा लक्षून । मग फळेंचि पर्वताप्रमाणे । गोरक्षाते दाविली ॥६२॥
फळनगा पाहोनि तपोजठी । विस्मय करी आपुल्या पोटी । म्हणे धन्य याची तपोराहाटी । ब्रह्मादिका अतर्क्य ॥६३॥
परम चित्ती कृपा वेष्टुनी । मौळी ठेविला वरदपाणी । अनुग्रहचोज पुन्हा दाउनी । ब्रह्मसनातन केला असे ॥६४॥
पुढे चौरंगीसी घेऊन । बद्रिकेदारालया आणून । जागृत करुनि उमारमण चौरंगीते भेटविला ॥६५॥
मग तेथे राहूनि षण्मास । सकळ करविला विद्याभ्यास । अस्त्र शस्त्र बहुवस । प्रवीण झाला महाराजा ॥६६॥
मग सकळ देवांते पाचारुन । तपोवळे केले सधन । मग सकळ दैवते तुष्ट करुन । वरदप्रज्ञा आराधिले ॥६७॥
सकळ देव वर देऊन । पहाते झाले आपुले स्थान । येरीकडे बद्रिकेदार नमून । चौरंगीसह निघाला ॥६८॥
त्वरे येऊनि वैदर्भ देशांत । चौरगींते कौंडिण्यपुर दावीत । म्हणे बा रे तव माता तात । भेट घेई तयांची ॥६९॥
भेटशी तरी कैसा त्याते । जगी जाऊनि अति ख्यात । हस्तपदांचे मुंडणखंडणनिमित्त । उत्तरा सड घेईजे ॥७०॥
राये छेदिले तव हस्तपदासी । परी धुसधुसी आहे मम मानसी । तरी आपुला प्रतापसंगम रायासी । निजदृष्टी दावी का ॥७१॥
अवश्य म्हणे चौरंगीनाथ । भस्मचिमुटी कवळुनि हस्त । रायाचे लक्षूनि बागाईत । वातास्त्रासी सोडीतसे ॥७२॥
तंव तेथींचे वनकर । सहा शत एक सहस्त्र । वातचक्रे उडवूनि अंबर । दाविता झाला तयांसी ॥७३॥
पुन्हा वातअस्त्र घेत काढून । तंव ते उतरती महीकारण । किती पडले मूर्च्छना वेष्टून । कितीएक ग्रामी पळाले ॥७४॥
ते येऊनि राजांगणी । सांगते झाले विपरीत करणी । कोणी केली न दिसे नयनी । आश्चर्य बहु होतसे ॥७५॥
मग भृत्यांते पाचारुन । पुसूनि त्याते वर्तमान । कोणी केले आला कोण । शोधालागी धाडीतसे ॥७६॥
तो येरीकडे चौरंगीसहित । पाणवठी बैसला गोरक्षनाथ । हेर पाहूनि त्वरित । रायापाशी पातले ॥७७॥
म्हणती महाराजा पाणवध्यासी । बैसले आहेत दोन तापसी । तीव्रतेजी कानफाटवेषी । विद्यार्णव दिसताती ॥७८॥
ऐसे ऐकूनि राजेश्वर । स्वननी आपुला करी विचार । आले असती गोरक्ष मच्छिंद्र । पुत्रदुःखे द्वेषाने ॥७९॥
तरी आता त्वरेकरुन । तयांसी जावे शरण । नातरी ग्रामासी पालथे करुन । प्राणांप्रती हरतील ॥८०॥
ऐसा विचार करुनि मानसी । राव सामोरा ये समारंभेंसी । गज वाजी शिबिका रथांसी । कटकासह येतसे ॥८१॥
ग्रामाबाहेर कटक येता । गोरक्ष म्हणे चौरंगीनाथा । आपुला प्रताप आता । निजदृष्टी दावी का ॥८२॥
ऐशी ऐकता गोरक्षगोष्टी । पुन्हा कवळी भस्मचिमुटी । वातास्त्र जल्पूनि पोटी । चमूवरी प्रेरीतसे ॥८३॥
मग ते वातास्त्र अति तीक्ष्ण । चमूसह राया दाविले गगन । रथ गज वाजा शिबिकासन । वातास्त्रे पाडिली ॥८४॥
तेणेंकरुनि चभू समस्त । गगनपंथे आरंबळत । म्हणती हे महाराजा नाथ । शरणागता तारावे ॥८५॥
सकळ स्तविती दीनवाणी । ते शब्द ऐकोनि तपोज्ञानी । चौरंगीसी म्हणे घे उतरोनी । चमूसहित रायाते ॥८६॥
मग तो कुशल प्रज्ञावंत । पर्वतास्त्र असे आड करीत । मग सकळ आटूनि गेला वात । चमू मिरवली नगमौळी ॥८७॥
मग उभा करोनि आपुला कर । म्हणे उतरुनि यावे चमू समग्र । मग रायासह कटकभार । उतरले तळवटी ॥८८॥
मग समीप येता शशांगर । चौरंगीसी बोलिला गौरकुमर । पितयासी करुनि नमस्कार । तुष्ट चित्ती मिरवी का ॥८९॥
ऐसे ऐकता गुरुनंदन । धावूनि धरिले तातचरण । म्हणे महाराजा मी तव नंदन । निजदृष्टी देखे मज ॥९०॥
ऐसे बोलता चौरंगनाथ । रावे धांवूनि धरिले हृदयांत । मग परम प्रीती गोरक्षाते । चरणी भाळ अर्पीतसे ॥९१॥
मग गोरक्षही धरुनि हृदयी । म्हणे राया याचा प्रताप पाही । येरी म्हणे तुजसमान आई । भेटल्या न्यून कायसे ॥९२॥
याउपरी तैसे चौरंगीनाथ । वज्रास्त्र निर्माण करीत । चूर्ण करुनि महापर्वत । अदृश्यपंथी मिरवतसे ॥९३॥
याउपरी शशांगर । गोरक्षासी म्हणे चतुर । आरोहण करुनि शिबिकेवर । राजसदनी चला जी ॥९४॥
याउपरी बोले चौरंगीनाथ । आम्ही न येऊ तव गृहांत । सापत्न मातुःश्रीचे कुडे मनांत । हस्तपाद छेदिले ॥९५॥
मग मूळापासोनि सकळ वृत्तांत । रायालागी केला श्रुत । राव कोपोदधींत । उचंबळला आगळा ॥९६॥
सेवकालागी आज्ञा करीत । ताडीत आणा राणी येथ । ते ऐकूनि चौरंगीनाथ । काय परी वदतसे ॥९७॥
म्हणे ताता आपुले वचन । हेचि शिक्षा आली घडून । यापरी ताता आपुले कीर्तीने । ब्रह्मांड भरेल महाराजा ॥९८॥
तरी ऐसे न करी ताता । सदनींच शिक्षा करावी प्रीता । मग शिबिकासनी बैसवूनि तत्त्वता । राजसदना पातले ॥९९॥
राव जाता मंदिरांत । पादत्राण घेऊनि हातांत । ताडन करुनि पत्नीते । म्हणे जाई येथूनी ॥१००॥
द्वादश संवत्सरपर्यंत । त्वा तप केले शुचिष्मंत । तयाचे फळ कुडे मत । भ्रष्ट केले राज्यासी ॥१॥
ते पाहूनि गोरक्षनाथे । राया संबोधूनि केला शांत । एक मास राहिला तेथ । शशांगरभक्तीने ॥२॥
यापरी गोरक्ष जातेसमयी । वंश वेष्टी मोहप्रवाही । प्रसाद देऊनि राजदेही । वीर्यवान पै केला ॥३॥
म्हणे कामिनी करुनि दुसरी । भोगी वंशलतेची लहरी । ऐसे सांगूनि शशांगरी । चौरंगीसह चालिला ॥४॥
मार्गी चालता मुक्काम । पाहते झाले प्रयागस्थान । स्नान करुनि उत्तोमात्तम । शिवालयी पातले ॥५॥
येतांचि करुनि शिवदर्शन । मग शिवदारे बोलूनि वचन । गुरुकलेवराचे वर्तमान । तियेलागी पुसतसे ॥६॥
तंव ती होऊनि भयभीत । बोलती झाली चाचरे घेत । शरीरेंकरुनि थरथरा कोपित । पायावरी लोटली ॥७॥
म्हणे महाराजा गुरुनाथा । राजाभाजा रेवतीकांता । तिने माते भ्रष्टवूनि चित्ता । पुसूनि घेतले होते की ॥८॥
याउपरी दुसर्‍यालागुनी । वदले नाही कलेवर कहाणी । परी नेणो भय वाटे मनी । कलेवर पहा निजदृष्टी ॥९॥
स्त्रीजाती बोलती एक । परी करणी करिती आणिक । मज वाटतसे ती चाळक । समक्ष दृष्टी पहावे ॥११०॥
ऐसी ऐकूनि तियेची वाणी । परम घाबरला गोरक्षमुनी । मग एकांत गुहासदनी । विदारुनि पाहतसे ॥११॥
तंव ते मोकळे गुहागार । आंत नाही कलेवर । मग नेत्री दाटूनि मोहाचा पूर । शोकसिंधु उचंबळे ॥१२॥
तंव तो म्हणे महाराजा प्रज्ञावंता । सोडूनि दिधली माजी ममता । आता येथे गुरुनाथा । कवणे ठायी पाहू मी ॥१३॥
ऐसे म्हणूनि आरंबळत । धरणीप्रती शरीर टाकीत । तंव ती शैवदारा मोहस्थित । होऊनि त्याते बोलतसे ॥१४॥
म्हणे महाराजा धैर्य धरी । मी राजांगने जाऊनि सत्वरी । पुसूनि येते मच्छिंद्रशरीरी । वृत्तांत कैसा झाला तो ॥१५॥
ऐसे बोलूनि गोरक्षाते । शैवदारा अंतःपुरांत । शीघ्र जाऊनि रेवतीते । राजनेमाने नमियले ॥१६॥
तंव ती पाहूनि शैवकामिनी । म्हणे का आलीस वो माय बहिणी । येरी म्हणे अंतःकरणी । आठव माते झालासे ॥१७॥
म्हणाला तरी आठव कोण । तरी द्वादश वर्षे आली भरुन । तुम्हांलागी सांगितली खूण । राजभागी विचारा ॥१८॥
ऐसी ऐकता तियेची वाणी । एकांता ने ते राजपत्नी । म्हणे माय वो अंतःकरणी । चिंता सोडी सकळ ती ॥१९॥
अगे तुजविरहित त्याचि दिवशी । कलेवर काढूनि शस्त्रउद्देशी । वांटले गे रतिरती मांसी । सकळ विपिनामाझारी ॥१२०॥
त्यासही लोटले बहुत दिवस । अस्थिमांसाचा झाला नाश । जीवजंतू खाऊनि त्यास । विष्ठा मृत्तिका झाली असे ॥२१॥
तरी या कार्याचा सकळ तरु । समूळी उपटिला बीजांकुरु । आता चिंतेचे फळ अपारु । कोठूनि दृष्टी पडेल ॥२२॥
ऐसे बोलता राजांगना । परम चिते व्यापिली मना । म्हणे नेणो पुढिल्या कर्मा । कैसे घडोनि येईल ॥२३॥
परी आता असो कैसे श्रुत करावे गोरक्षास । जे जे असेल प्रारब्धास । भोग भोगणे लागेल ॥२४॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । पुनश्व आली शिवालयाप्रती । जे वदली रेवती युक्ती । प्रांजळ तैसे सांगितले ॥२५॥
सांगता ऐकिले नाथे । परम पेटला क्रोधानळाते । म्हणे शिक्षा करावी राजभाजेते । दुःखार्णवी बुडवूनिया नाथे लागतसे ॥२७॥
जरी अवज्ञा करुन । जंतूंचे झाले भक्षण । तरी आता शोधार्थ मन । मच्छिंद्रशरीरी ठेवावे ॥२८॥
न द्यावे तिसी शिक्षेकारणे । ते नाश न पावे निश्चय पूर्ण । कोणे तरी ठाया लागून । मच्छिंद्रदेह असेल ॥२९॥
मग बोलावूनि चौरंगीते । म्हणे बा रक्षी शरीराते । मी देहासी सांडूनि त्रिभुवनाते । कलेवर शोधार्थ जातो की ॥१३०॥
परी रेवती येथील राजकांता । प्रवर्तली आहे मच्छिंद्रघाता । तैशीच वहिवटेल माझिया अर्था । म्हणूनि सावध असावे ॥३१॥
ऐसे सांगूनि चौरंगीते । प्रवेश करी गुहागृहाते । प्राण सान शरीराते । भ्रमण करी दक्ष दिशा ॥३२॥
सकल शोधला जंबुद्वीप । सरितार्णवी सकल आप । ग्राम कानन सप्तद्वीप । रतीरती शोधिले ॥३३॥
परी जीवजंतूची देहस्थिती होऊन । शोधिता गुरुचे कलेवर पूर्ण । कोणेतरी ठायालागून । मच्छिंद्रदेह असेल ॥३४॥
अतळ वितळ सुतळ पाताळ । सप्तही पाताळस्थळ । पिंडब्रह्मांड शोधूनि सकळ । स्वर्गावरी चालिले ॥३५॥
सुवर्लोक भुवर्लोक तपोलोक । अर्यमा यक्षादि सत्यलोक । कुबेर तारागणादि अनेक । शोधूनिया पाहिले ॥३६॥
एक मेरु स्वर्गपाठार । गणगंधर्वादि अन्य सुरवर । सकल शरीरा करुनि संचार । गुरुशरीरे शोधिले ॥३७॥
उपरी पाहूनि वैकुंठ समस्त । त्वरे पातला कैलासाप्रत । तो होतांचि प्रवेश शिवगणांत । धुंडाळूनि पाहतसे ॥३८॥
तो शिवगणी चामुंडासमुदायांत । अस्थि त्वचा मांस देखे समस्त । यापरी वीरभद्र सर्व गणांत । गर्जोनिया सांगतसे ॥३९॥
म्हणे द्वादश वर्षाचा सरला नेम । मच्छिंद्रशवाते करा रक्षण । तयाचा शिष्य गौरनंदन । कोणे रुपे येईल की ॥१४०॥
ऐसी ऐकूनि तयाची वार्ता । गोरक्ष तेथूनि झाला निघता । तो येरीकडे चौरंगीनाथा । काय सुचले होते की ॥४१॥
गोरक्षशवाजवळ बैसून । आणीक सकळ अस्त्र व्यापून । जेथे लाग न लागे देवांकारण । ब्रह्मादिकांकरुनिया ॥४२॥
ऐसे अस्त्र व्याप्त । तैशांतूनि निघूनि गौरसुत । गुप्तवेषे शरीरांत । येऊनिया प्रवेशला ॥४४॥
प्रवेशतांचि अकस्मात । उठूनि बैसला गौरसुत । मार्ग सोडूनि गुहागृहांत । बाहेर आले उभयता ॥४४॥
मग सिद्ध करुनि भस्मझोळी । उभे राहिले दोन्ही बळी । पर्वतास्त्र तेणे काळी । अर्कावरी सोडिले ॥४५॥
गोरक्षमुखींचे पर्वतास्त्र । प्रविष्ट होता अति स्वतंत्र । माथा उचलिता अंबरपात्र । भरोनिया निघाले ॥४६॥
सवालक्ष योजनमिती । स्वर्गी उंच झाले गभस्ती । त्याहूनि माथा द्विगुण पर्वती । अंबराते मिरवला ॥४७॥
मित्रमार्गीचा धरुनि रोक । आकाशस्तंभ झाला एक । तेणेंकरुनि स्यंदनी अर्क । मार्गावरी अडखळला ॥४८॥
चक्रपदा चालावया वाट । न मिळे पाहूनि सुभट । मग सज्ज करुनि गांडीवचिमुटी । योजिता झाला महाराजा ॥४९॥
तीव्रशरीरी वज्रास्त्र । योजूनि सोडी प्रविष्ट मित्र । तेणेंकरुनि पर्वतास्त्र । भंगिता झाला ते क्षणी ॥१५०॥
परी पर्वतास्त्र भंगित होता । आदित्य विचारी आपुले चित्ता । हे अस्त्र कोणाची प्रतापदुहिता । आडमार्गी झाले असे ॥५१॥
ऐसे पाहता अर्क अंतरी । तो समजला नर गोरक्षकेसरी । मग स्यंदनासह महीवरी । येऊनिया प्रगटला ॥५२॥
येता देखती अर्कराज । काय करिती हो विजयध्वज । चंद्रास्त्राचे पेरुनि बीज । कोटी चंद्र निर्मिले ॥५३॥
तेणेंकरुनि शीतळ प्रवाही । मिरवती झाली मही । मग तो सकळ दाह स्वभावी । बाधू न शके अर्काचा ॥५४॥
ऐसी समाधानस्थिती होता । परी समीप पावला प्रविष्ट सविता । मग चौरंगी आणि गोरक्षनाथ । अर्कचरणी लागती ॥५५॥
यापरी भाविकस्थिति सांगून । बोलता झाला जगलोचन । बा रे तुज सुखसंबंध कोण । दर्शवी का वाचेशी ॥५६॥
येरु म्हणती महाराजा । आम्ही उदेलो एक काजा । मच्छिंद्रदेह तेजःपुंजा । शिवगणे हरियेला ॥५७॥
तरी आपण जाऊनि तेथे । सुनीति सांगावी वीरभद्राते । की मच्छिंद्रदेह महीते । पाठवूनि द्यावा की ॥५८॥
परी या कार्या बहुधा नीती । सांगूनि जरी ना ऐकती । मग मागूनि बोलावूनि घेऊ या क्षिती । युद्धालागी मिसळाया ॥५९॥
ऐसे पर्वी महापर्वी । आमुची जाऊनि करावी शिष्टाई । इतुका उपकार मच्छिंद्रदेही । आम्हांसी साह्य मिरवावे ॥१६०॥
ऐसे बोलता गोरक्षनाथ । आदित्य अवश्य त्यांते म्हणत । मग त्या क्षणी कैलासा जात । त्वरित जाऊनि पोंचला ॥६२॥
गणे पाहूनि अर्क येता सहज । पापांलागी विजयध्वज । म्हणती येणे महाराज । कवण्या अर्था झाले असे ॥६२॥
आदित्य म्हणे ऐका वचन । गोरक्षशिष्टाईसाधन । करु पातलो तुम्हांकारण । मच्छिंद्रदेहाकारणे ॥६३॥
तरी मम बोलणे आता । चित्त द्यावे परम हिता । महीसी पाठवा मच्छिंद्रदेह आता । तुष्ट करी गोरक्षा ॥६४॥
तुम्ही तुष्ट केलिया त्यास । नाथपंथे वाढेल प्रीत । ऐसे उत्तर बोलता आदित्य । वीरभद्र बोलतसे ॥६५॥
हे महाराजा ऐक वचन । आम्हांसी दुःख दिधले मच्छिंद्राने । तरी आता गेलिया प्राण । मही न दाऊ शबाते ॥६६॥
जरी गोरक्ष झुंजेल आम्हांते । तरी सिद्ध होऊ युद्धाते । गोरक्ष जिंकूनि समरंगणाते । मच्छिंद्रासम करुनि ठेवू ॥६७॥
उपरी बोले नारायण । मच्छिंद्रे दुःख दिले तुम्हांकारण । तेव्हा तुमचा प्रताप पळून । कवण ठाय गेलासे ॥६८॥
आता अवचट घडले ऐसे । म्हणूनि प्रौढ झाला मानसे । परी मच्छिंद्र जैसा तैसाच गोरक्ष । प्रतापबळी असे की ॥६९॥
तेव्हा मच्छिंद्र होता एक । आता दोघे असती प्रतापअर्क । ते कोपल्या सकळ धाक । कृतांतासम योजिती ॥१७०॥
येरु म्हणती असो कैसे । परी कदा न देऊ मच्छिंद्रास । यापरी बोलता राजस । आवडेल तैसे करावे ॥७१॥
परी एक आणिक वचन । तुम्ही उतरा महींकारण । स्वर्गी करिता कंदन । शिवलोकांत पावेल ते ॥७२॥
म्हणती की यासी काय कारण । तरी ते प्रतापी असती तीक्ष्ण । कैलासगिरि पिष्ट होऊन । खंड करितील क्षणाधे ॥७३॥
परी ते पाहूनी येथील वस्ती । विनाश होईल स्वर्गाप्रती । मग त्या कोपे पशुपती । शासन करील तुम्हांते ॥७४॥
भवभवानी अति प्रीती । करिती गोरक्षमच्छिंद्रांप्रती । पहा शरीरज सवे चामुंडांहाती । कैलासाते पाठविले ॥७५॥
तरी आता शिवा न कळता । मानेल तैसे करावे चित्ता । ऐशी गोष्ट आदित्य बोलता । सर्वा परी मानले ॥७६॥
मग वीरभद्र म्हणे सर्व गणांसी । तुम्ही युद्धा जावे सर्व महीसी । दुःख लागता कांही रणासी । मीही येतो मागून ॥७७॥
मग अष्टभैरवगण । अवश्य म्हणूनि करिती गमन । विमाने प्रत्यक्ष घेऊन । शस्त्रअस्त्रादिकी उतरले ॥७८॥
बहात्तर कोटी चौर्‍यायशी लक्ष । येतांचि देखे नाथ गोरक्ष । मग चौरंगीते बोले प्रत्यक्ष । सावध होई मम वत्सा ॥७९॥
असो शिवगण येतांचि मही । लोटते झाले शस्त्रप्रवाही । ते गोरक्ष पाहूनि त्या समयी । वर्जास्त्र निर्मियेले ॥१८०॥
वज्रास्त्र पातले लव न लागता । सहस्त्र वेळा भवते फिरता । तेणे शिवगणांचे शर समस्त । अंगी लिप्त न होती ॥८१॥
ते पाहूनिया सकळ शिवगण । योजिती अपार अस्त्रांकारण । तितुक्याही अस्त्रा उभय जन । लक्ष्य धरुनि उडविती ॥८२॥
अग्निअस्त्र धूमास्त्र । तयावरी प्रेरिती वातास्त्र । वातास्त्रावरी उरगास्त्र । प्रेरिते झाले शिवगण ॥८३॥
काळास्त्र आणि वज्रास्त्र । महाकठिण स्पर्शास्त्र । तयामाजी दानवास्त्र । प्रळय करीत आगळा ॥८४॥
ते पाहूनि गोरक्षनाथ । प्रेरिता झाला जलदास्त्र । तयामागे पर्वतास्त्र । लागोपाठ करीतसे ॥८५॥
तयामागे खगेंद्रास्त्र । तयामागे संजीवनी अस्त्र । मग प्रेरी इंद्रास्त्र । ते जाऊनिया झगटे ॥८६॥
विभक्तास्त्र देवास्त्र कठिण । तींही झगटती त्वरेंकरुन । ऐसे अस्त्र परिपूर्ण । गण अस्त्र ते भंगिती ॥८७॥
त्यात काय करी चौरंगीनाथ । हळूचि मोहनास्त्र प्रेरीत । ते संचरुनि गणहृदयांत । मग पिसाटपणे मिरवत ॥८८॥
सर्वासी नाही देहभान । तेणे न कळे आलो कोणकार्यालागून । पिशाचवृत्ती भ्रमत रानोरान । व्यर्थ फिरते जाहले ॥८९॥
त्यांत आणिक चौरंगीनाथ । प्रेरी प्रळयकाळींचा वात । तेणे गण समस्त । वायुचक्री पडियेले ॥९०॥
तो वीरभद्र मागूनि चामुंडेसहित । युद्धालागी आला त्वरित । परी शिवगण पाहूनि अव्यवस्थित । परम चित्ती क्षोभला ॥९१॥
मग गांडीवाते टणत्कारोनी । बाण योजिले अपार गुणी । कामास्त्र ब्रह्मास्त्र कार्तिक तीन्ही । विविध बाणी पाडीतसे ॥९२॥
जैसा प्रळयकाळींचा वडवानळ । तो यत्ने न पावे कदा शीतळ । तन्न्याये शिवबाळ । कोपानळी वेष्टिला ॥९३॥
ते पाहूनि चौरंगीनाथ । रतिअस्त्र प्रेरीत त्वरीत । तेणे कामास्त्र त्वरे निश्चित । मूर्च्छित होऊनि पडियेले ॥९४॥
यावरी दुसरे चौरंगीनाथ । दशासुरी अस्त्र प्रेरीत । ते पाहुनिया नाभीसुत । झडझडोनि पळतसे ॥९५॥
चित्ती म्हणे नोहे बरवे । वेद हरतील आता सर्व । शंखासुर प्रतापार्णव । पुनः उदय झाला असे ॥९६॥
ऐसा विचार करुनि मनी । ब्रह्मास्त्र दडविले अदृश्यपणी । पुढे कामिनीअस्त्र चौरंगीमुनी । ग्रेरिता झाला लवलाहे ॥९७॥
ते पाहूनि कार्तिकास्त्र । पळूनि लपवी मुखपात्र । परी चौरंगीचे पांचजन्यास्त्र । प्रळयालागी मिरवले ॥९८॥
ते पाहूनिया भद्रजाती । मत्स्यास्त्र योजिले परन निगुती । तेणे करुनि तदस्त्र शांती । अदृश्य ते मिरवले ॥९९॥
परी परम कोपोनि तपोबळ । तीव्रास्त्र योजिले तत्काळ । संजीवनी योजूनि सबळ । सकळ दानवा उठले ॥२००॥
ते दानव म्हणाल कोण कोण । त्रिपुरसुंदराक्ष मलमृदु मान्य । म्हैसासुर जालंधर प्राज्ञ । काळयवन अघ बक ॥१॥
हिरण्याक्ष हिरण्यकश्यपसहित । मुचकुंद बळी वक्रदंत । रावण इंद्रजित कुंभकर्ण त्यांत । सिंहनाद भरिताती ॥२॥
ऐसे सबळ राक्षस उठता । विमानयानी सुरवर असता । अति भय मानूनि चित्ता । विमानांते पळविती ॥३॥
कैंचे युद्ध कैचे पाहणे । पळती सुर भयभीत होऊन । तेहतीस कोटी देवतांकारण । चिंता अपार व्यापिली ॥४॥
म्हणे रावणे बंदी घातले । दैवे दाशरथी रामे सोडिले । आता दैन्य भोगूनि आले । दुःख अपार येधवा ॥५॥
ऐसे होऊनि भयभीत । कंपे व्यापिले ते समस्त । असो सुरवर जाऊनि वैकुंठात । निवेदिती श्रीरंगा ॥६॥
मग तो दयाळ चक्रपाणी । ऐसी ऐकूनि सुरवरवाणी । म्हणे भोग आला परतुनी । अवतारदीक्षेकारणे ॥७॥
मग तो परम दचकूनि चित्ती । शिव पाचारिला सुरवरांहाती । बैसवूनि स्वसंगती । विचित्र करनी निरोपिली ॥८॥
म्हणे गोरक्षे केले अनुचित । पुनः उठविले दानव समस्त । आता दानव तरी रसातळाप्रत । मही सकळ नेतील की ॥९॥
एक एक दानवासाठी । आपण माराया झालो कष्टी । कल्पावरी अवतार जेठी । धरुनिया भीडलो ॥२१०॥
तरी आता कैसे करावे । निवटतील कैलासा सकळ दानव । अहा मूर्ख तो वीरभद्रराव । व्यर्थ द्वेषी मिरवला ॥११॥
मग सोडूनि वैकुंठासी । येते झाले गोरक्षापासी । म्हणती बा विपरीत महीसी । पुत्रा हे काय मांडिले ॥१२॥
अरे एकएका राक्षसालागी । आम्ही श्रमलो बहु प्रसंगी । अवतार घेऊनि नाना रंगी । हनन केले तयांचे ॥१३॥
तरी आता कृपा करुन । अदृश्य करी दानवांकारण । येरी म्हणे गुरुशवा आणून । द्यावे आधी मजलागी ॥१४॥
मग शिवे बोलावूनि चामुंडेसी । मच्छिंद्रशवाते आणविले महीसी । म्हने बा घेई आणि राक्षसांसी । शांतदृष्टी दावी का ॥१५॥
यापरी गोरक्ष म्हणे त्यांते । दानव नोहेत अस्त्रव्यक्त । संजीवनी प्रयोग देहस्थित । दानव उदया पावले ॥१६॥
तरी अवतार घेऊन । पुनः योजा रणकंदन नातरी वीरभद्राची आस्था सोडून । द्यावी लागेल तुम्हांते ॥१७॥
यावरी बोले भालदृष्टी । येर पोर नाही म्हणे पोटी । परी नाथा राक्षस जेठी । दुःख देतील आम्हांते ॥१८॥
एक मधुदैत्य माजला । तेणे पळविले रानोरानी आम्हांला । शेवटी एकदशीने त्याला । मृत्युमुखी पाठविले ॥१९॥
ऐसे दुःख सांगावे किती । तरी आता कृपामूर्ती । वेगी निवटी राक्षसांप्रती । पुत्रमोह साडिला ॥२२०॥
ऐसे शिव विष्णु बोलत । येरीकडे राक्षस समस्त । वीरभद्र पाहूनि झुंजत । धनुष्यबाण कवळूनिया ॥२१॥
परी तो प्रतापी भद्रजाती । एकटा झुंजतो सर्वाप्रती । नानाशस्त्रअस्त्राकृती । निवारींत बलिष्ठ ॥२२॥
तुष्ट होता गोरक्ष जती । वाताकर्षण अल्पयुक्ती । भस्मचिमुटी रणकंदनाप्रती । फेंकूनिया देतसे ॥२३॥
ऐसे वीरभद्र आणि राक्षस संपूर्ण । एकमेळी माजले कंदन । येरीकडे शिवविष्णूंनी । स्तुती तुष्टविला गोरक्ष ॥२४॥
तेणे दानव वीरभद्रासहित । मही पाडिले निचेष्टित । श्वासोच्छवास कोंडूनि समस्त । प्राणरहित झाले ते ॥२५॥
सबळ अस्त्रेम वाताकर्षण । ठाऊक नव्हती देवदानवांकारण । परी नाथपंथी ती येऊन । प्रसन्न झाला कृपेने ॥२६॥
असो वीरभद्र आणि दानव समस्त । रणी निमाले प्रतापवंत । त्यावरी गोरक्षे जल्पूनि अग्निअस्त्र । सकल केले भस्म तेणे ॥२७॥
यावरी पुढे पंचानन । वेष्टिले अति मोहाने । ते पुढीले अध्यायी सकळ कथन । श्रोतियानी ऐकावे ॥२८॥
परम साधन योजूनि चित्ती । पाठ थापटूनि वक्त्याप्रती । भला भला म्हणवूनि उक्ती । श्रोते करिती तत्कृपे ॥२९॥
परम अवधाना योजूनि चित्त । वक्ता जाहला धुंडीसुत । नरहरि मालु नाम ज्यांत । संतसेवे अनुसरला ॥२३०॥
स्वास्त श्रीग्रंथ भक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । त्रयस्त्रिंशति अध्याय गोड हा ॥२३१॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
अध्याय ॥३३॥
ओंव्या ॥२३१॥
॥नवनाथभक्तिसार त्रयस्त्रिंशतिअध्याय समाप्त ॥