🕉अध्याय ९ नवनाथ भक्त

🙏 34. संत नवनाथ - नवनारायण · ABH-081064 · अभंग क्र. ९

9.
🕉अध्याय ९ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय नववा - फलश्रुति 👉 चौदा विद्यांचे ज्ञान होईल.

श्रीगणेशाय नमः

श्रीगुरुभ्यो नमः । जयजयाजी जगदुद्वारा । अवतारदीक्षाज्ञानेश्वरा । अघटितमायावतारधरा । भिंतीवाहना गुरुराया ॥१॥
रेड्यामुखी वेदोच्चार । करुनि तोषविले सकळ विप्र । फोडोनि भगवदगीताभांडार । सकळ जना वाढिले ॥२॥
ऐसा तू कविमहाराज । तरी मम कामनेचे धरुनि चोज । ग्रंथार्थी विपुल सुरस । वैखरीते वदवी का ॥३॥
मागिले अध्यायी कथा सुरस । दिधली भाक मच्छिंद्रास । वर देऊनि वातचक्रास । गमन करिता पै झाला ॥४॥
आणि श्रीरामाची झाली भेटी । तेणेंही वर ओपूनि शेवटी । पाशुपतरायाची रामाचे पोटी । कामना संतुष्ट केली मच्छिंद्र ॥५॥
असो आता येथूनि मच्छिंद्रनाथ । सप्त मोक्षपुर्‍य पाहूनि त्वरित । अयोघ्या मथुरा अवंतिका यथार्थ । काशी काश्मिरी पाहिली ॥६॥
मिथिला प्रयाग गया सुग्ग । तेथे नमूनि विष्णुपदास । अन्य तीर्थे करुनि बंगालदेश । चंद्रागिरीस तो पातला ॥७॥
गांवांत करिता भिक्षाटन । तो सर्वोपकारी दयाळू ब्राह्मण । तयाचे दृष्टी पडता सदन । झाले स्मरण भस्माचे ॥८॥
मनांत म्हणे याच सदनी । पुत्रमंत्रसंजीवनी । वरदभस्मी सिद्ध करुनी । दिधली होती निश्वये ॥९॥
तरी ती साध्वी विप्रजाया । सरस्वती नामे होती जया । सर्वोपकारी दयाळ द्विजभार्या । सुकृत होते तियेचे ॥१०॥
तरी द्वादश वर्षे लोटल्यापाठी । पुन्हा मी येईन शेवटी । ऐसे वदोनि भस्मचिमुटी । सरस्वतीते दीधली असे ॥११॥
तरी त्या मायेचा शोध करुन । पाहू तियेचा वरदनंदन । ऐसे हृदयी मच्छिंद्र आणून । सदनामाजी प्रवेशला ॥१२॥
उभा राहूनि विप्रांगणी । हे सरस्वति ऐसी पुकारी वाणी । तंव ती ऐकूनि शुभाननी । बाहेर आली अति त्वरे ॥१३॥
येता देखिला योगद्रुम । मग भिक्षा घेऊनी उत्तमोत्तम । म्हणे महाराजा भिक्षान्न । झोळीमाजी स्वीकारी ॥१४॥
मच्छिंद्र म्हणे वो शोभननी । तव नाम काय ते ऐकू दे कानी । येरी म्हणे सरस्वती अभिधानी । लोकोपचारे मज असे ॥१५॥
उपरी मच्छिंद्र बोले तीते । नाम काय तव भ्रतागते । येरी म्हणे सर्व त्याते । दयाळपती म्हणताती ॥१६॥
नाथ म्हणे तुम्ही कवण जाती । गौड विप्र म्हणे ती तै सरस्वती । ऐसे ऐकूनि खूण चित्ती । मिळाली तेव्हा नाथाच्या ॥१७॥
मच्छिंद्र म्हणे माये ऐक । दावी कोठे तव बाळक । येरी म्हणे जी पुत्रमुख । पाहिले नाही अद्यापि ॥१८॥
मच्छिंद्र म्हणे बोलसी का खोटे । म्या वरदभस्माची दिधली चिमुट । भस्म नोहे ते संजीवनीपीठ । पुत्ररुपींचे दर्शवी ॥१९॥
दाखवी परी तो पुत्र कैसा । अजरामर मागे सोडिला कैसा । तेजःपुंज अन्यून अनिळ महेशा । ऐसा पुत्र असेल की ॥२०॥
असो भस्मचिमुटी ऐकता वाणी । खूणयुक्त झाली नितंबिनी । परी भस्मचिमुटीते उकिरडाभुवनी । सांडिले अन्याय वाढला ॥२१॥
तेणेंकरुनि जाहली भयग्रस्त । हृदयी संचरला कंपवात । चित्ती म्हणे आता हा नाथ । शिक्षा करील मजलागी ॥२२॥
नेणो शापे करील भस्म । की तोडील स्वशक्तीने माझा काम । की तरुरुप हो ऐसा शाप देऊन । सांडूनि जाईल अवनीते ॥२३॥
आधी मी अल्पबुद्धीपासुनी । घेतल्या आहेत नितंबिनीवाणी । की कानफाट्याची विपरीत करणी । अविद्यार्णवी असती ते ॥२४॥
नाटक चेटक कुडे अपार कपट । जाणती दुर्गुण परम पापिष्ट । जाया पाहूनि उत्तम बरवट । स्तुती करिती तियेची ॥२५॥
दिनमानपर्यत कुत्री । उत्तम जया करिती रात्री । मग शयनी घेऊनि शेजपात्री । भोग भोगिती दुरात्मे ॥२६॥
ऐसे पूर्वी मज श्रुत । सखियामुखी श्रवण केले होते । परी तोचि बोल समस्त । सत्य होऊ पाहतसे ॥२७॥
तरी आता कपाळ फुटके । होणार ते होऊ शके । कानफाट्या करुनि चेटके । दशा करील की माझी ॥२८॥
तरी याते कवण उपाय । कांही सुचेना करु काय । हा ओळख धरुनि समय । साधूनि आला परतोनि ॥२९॥
ऐसे रीती मनी जल्पत । तरी गात्रे थरथरा कापत । अत्यंत भयाचे भरुनि भरते । शुद्धि पात्रा सोडिले तिने ॥३०॥
यावरी नाथ म्हणे वो जननी । पाहसी काय तू पिशाचपणी । पुत्र कोठे तो दावी नयनी । उशीर न लावी वो माते ॥३१॥
ऐसिया बोलाची होता दाटी । मग विचारी हृदयी गोरटी । की यासी वदावी खरी गोष्टी । वृत्तांत जितुका झाला तो ॥३२॥
खरेपणी आहे वर्म । मिथ्यावादी होय न शर्म । दैवे अन्यायसाफी होऊन । मुक्त होतसे तो प्राणी ॥३३॥
तस्मात् जी खरी सत्यनीती । त्यांत साहते बहु असती । पांचांमुखी बदूनि श्रीपती । मुक्त करी अन्यायी ॥३४॥
तस्मात् राहो अथवा जावो प्राण । पुढे येवो कैसे घडून । परी सत्य वाचे खरे भाषण । वृत्तांत झाला तैसा वदू ॥३५॥
मग चरणी ठेवूनि भाळ । उभय जोडूनि करकमळ । म्लानमुख दीन विकळ । वृत्तांत सकळ निरोपी ॥३६॥
म्हणे महाराजा क्षमाशीळा । आपण जो का प्रसाद दिधला । परी अन्याय मजपासूनि झला । भस्म गारी सांडिले ॥३७॥
सांडिले म्हणाल काय म्हणून । तरी विश्वासे व्यापिले नव्हते मन । भस्माने पुत्र होईल कोठून । ऐसे म्हणून सांडिले ॥३८॥
शेजारी असती बोलती जन । दारा म्हणती प्रज्ञावान । खरे नाहे निरुपण । केले विचित्र तुजलागी ॥३९॥
तेणे संशय आणूनि मनी । नेणो कैसी घडेल करणी । जठरी पेटला कोपवन्ही । तरी आपणचि भोगावा ॥४१॥
अपत्याकरिता परम अहित । परगृही मिरवावे का यथार्थ । म्हणोनि गौप्य धरिले चित्तांत । समस्ती बदलीसे ॥४१॥
जन्मांत आल्या परोपकार । करावा हे शास्त्रनिर्धार । न घडेल तरी उपकार । अनुपकार करु नये ॥४२॥
उत्तम वृक्षाची करावी लावणी । न धडे तरी न टाकावा खंडुनी । धर्म करावा न मेदिनी । वारु नये कवणाते ॥४४॥
आपण स्वता तीर्थासी जावे । न घडे तरी परा न वारावे । विवाहकार्य कदा न मोडावे । आपुली बुद्धी वेंचुनिया ॥४४॥
गौतमी करु जाता चोरी । तेथे वेचू नये वैखरी । तस्कराते मारिता अधिकारी । आड त्याते होऊ नये ॥४५॥
सुतापाशी पित्याचे अवगुण । सांगूनि न करावे मन क्षीण । सुनेपाशी सासू हीन । म्हणू नये कदाचि ॥४६॥
कूप तडाग मळे बागाईत । करता वारु नये कवणाते । कोणी कीर्तनासी असतील जात । आड येऊ नये त्यासी ॥४७॥
आपुली वैखरी वेचल्यांत । होऊ पाहे पराचे अनहित । तरी ते विचारुनि स्वचित्तांत । मौने कांही न बोलावे ॥४८॥
ऐसे जाणोनि सरस्वती । सत्य बोलली ती युवती । की महाराजा विश्वास चित्ती । ठसला नव्हता त्या वेळे ॥४९॥
ऐसिया युक्तीप्रयुक्तीकरुन । भावाभावी दृष्टी वेंचून । जेणे जनाचे होय कल्याण । तोचि अर्थ करावा ॥५०॥
म्हणूनि भस्माचे सांडवण । मज दयाळा घडले पूर्ण । काय करु दैवहीन । उपाय तो अपाय झालासे ॥५१॥
की वाटे चालता चाली । धनाची ग्रंथिका पुढे आली । परी दैवहीना बुद्धी संचरली । अंध व्हावे ते समयी ॥५२॥
की कल्पतरुच्या वृक्षाखाली । कल्पिली कल्पना फळा आली । की पिशाचवत बुद्धी संचरली । दैवहीना शेवटी ॥५३॥
तन्न्याये माते झाले । आता क्षमा करावी माउले । अज्ञानापणे उडविले । हित माझे महाराजा ॥५४॥
परी ही ऐकता वाणी । मच्छिंद्र खिन्न झाला मनी । म्हणे स्त्रिया जाती पापरुपिणी । अविश्वासाचे भांडार हे ॥५५॥
हिताहित कदा न जाणती । भलतेसे पद ठेविती । आपण बुडूनि दुसर्‍यास बुडविती । बेचाळीस पूर्वजांसी ॥५६॥
स्त्रियांसंगे लाभ किंचित । कांही दिसेना सकळ अनहित । उगाचि रावे भडाइत । वृषभ जेवी वनीचा ॥५७॥
उदयापासूनि सायंकाळ । कष्ट अमित होती तुंबळ । एक क्षणही चित्त शीतळ । विश्रांतीते मिळेना ॥५८॥
या विषयसुखाची परी । मानावी जरी हृदयांतरी । तेथे होय स्वशक्तिबोहरी । निर्बळपणी मिरवावे ॥५९॥
ऐसी जीवासी अवस्था होय । मेलिया नरकामाजी जाय । केल्या कर्माचे रुप फेडाया । आचरण कांही नसेचि ॥६०॥
शिष्यपाप गुरुनाथा । स्त्रीपाप भोगणे भर्ता । तस्मात् जिकडे तिकडे पाहता । अनर्थाचे मूळ ती ॥६२॥
तस्मात् स्त्रियांचे बुद्धी लागे जन । तो प्राणी गा प्रज्ञाहीन । महामूर्ख अति मलीण । दुष्कर्माचा भांडारी ॥६२॥
तन्न्याये मी मूर्ख झालो । या बाईच्या बोली लागलो । वरदमंत्रभस्य ओपिलो । सूर्यवीर्या आणोनी ॥६३॥
याउपरी आणीक वर । मंत्रसंजीवनी आहे अमर । सूर्यवीर्ये देहवर । रचिला असेल कोठेंही ॥६४॥
तरी आता ठाव सांडिला । शोध करुनि पाहू वहिला । ऐसा मनी विचार केला । सरस्वतीते बोलतसे ॥६५॥
म्हणे माय वो ऐक वचन । घडले घडो दैवयोगाने । तरी सांडिले भस्म ते ठिकाण । मम दृष्टीसी दावी का ॥६६॥
तुजवरी क्षोभ करावा कांही । तरी पदरी कांही पडत नाही । तरी सांडिला ठाव माझे आई । निजदृष्टी दावी का ॥६७॥
ऐसे बोलता नाथ वाणी । भय फिटले मुळींहूनी । प्रांजळ चित्ते शुभाननी । मुखचंद्रा उचंबळी ॥६८॥
म्हणे महाराजा योगद्रुमा । सांडिला ठाव दावित्ये तुम्हा । पुढे चाले उगमा । नाथ जातसे सवे सवे ॥६९॥
तंव तो उकिरडा केर उद्दाम । गोवर पडिला पर्वतासमान । तेथे जाऊनि सुमधुम । नाथाप्रती सांगतसे ॥७०॥
हे महाराजा तपाजेठी । येथे सांडिली भस्मचिमुटी । ऐसे ऐकोनि नाथ होटी । हांक मारी बालकाते ॥७१॥
हे हरीनारायण प्रतापवंता । मित्रवर्या सूर्यसुता । जरी असशील या गोवरांत । नीघ त्वरित या समयी ॥७२॥
या गोवरगिरींत नरदेहजन्म । मिरवला असे तूते उत्तम । तरी गोरक्ष ऐसे तूते नाम । सुढाळपणी मज वाटे ॥७३॥
द्वादश वर्षेपर्यंत । बैसलासी गोवरक्षणार्थ । म्हणूनि गोवररक्षक नाम तूते । पाचारितो स्वच्छंद्रे ॥७४॥
तरी आता न लावी उशीर । हे गोरक्षनाथा निघे बाहेर । ऐसे वदता नाथ मच्छिंद्र । बाळशब्द उद्देला ॥७५॥
म्हणे महाराजा गुरुवर्या । गोरक्ष असे मी या ठाया । परी गोवरनगाने गुंफित काया । भार मौळी विराजला ॥७६॥
तेणेंकरुनि शरीरवेष्टण । झाले आहे दडपण । तरी गौरीयाते विचारुन । बाहेर काढी महाराजा ॥७७॥
ऐसे ऐकूनि बोले उत्तर । लौकरी आणून लोहपत्र । मही विदारुनि नगगौर । बाळतनू काढिली ॥७८॥
काढिली परी ती तनुलता । बालार्ककिरणी दिसे समता । की घनमांदुसी विद्युल्लता । चमक दावी आगळी ॥७९॥
की पूर्ण चंद्र प्रकाश पौर्णिमेचा । दिशा उजळे समयी निशीच्या । तेवी तनुगर्म मदनाचा । जगामाजी मिरवला ॥८०॥
की दुसरा ईश तो चक्रधर । त्यजोनि आता मूर्तिसार । वीट मानूनी क्षीरसागर । म्हणूनि येथे आला असे ॥८१॥
कुंकुमाकार पदपंकज । सकळ आंगोळ्या तेजःपुंज । चंद्राकारसम विराजे । नखे अग्न आंगोळी ॥८२॥
घोटींव सुनीळ अपूर्व देखा । की इंद्रनिळाची झळके बिका । मनगटावरी अलौलिका । सकळ पोटरी विराजे ॥८३॥
गुडघ्यावरी जानुस्थळ । जैसे स्तंभ कर्दळीचे उभय सरळ । त्यावरी कटितटा अति निर्मळ । हरिमाजासम जाणावी ॥८४॥
कटीवरती नाभिघाम् । त्यावरते हृदय अति सुगम । सुगम परी विद्याधाम । ऐसेपरी वाटतसे ॥८५॥
सरळ बाहु स्कंधी शोभत । परी आजानबाहु दिसो येत । तयामाजी जग समस्त । उभ्या कर्दळी मिरवती ॥८६॥
त्यातेंही अंगुळ्या सरळ प्रकाम । तयांअग्री नख उग्रतम । चंद्राकृती तेज उत्तम । कोर जैसी द्वितीयेची ॥८७॥
असो स्कंधामाजी ग्रीवा सकळ । घोटिता बीक दावी सकळ । तयावरी हनुवटी निर्मळ । अधरोपरी शोभतसे ॥८८॥
अधर दंत जिव्हेसहित । आनन केवळ चंद्र मूर्तिमंत । परी आनन नोहे धाम निश्वित । वेदधनाचे विराजे ॥८९॥
सरळ नासिका शुकाग्रवत । उभय चक्षु विशाळवंत । चक्षु नव्हेत ते शशिआदित्य । नांदावया पातले ॥९०॥
भाळ विशाळ कबरी भार । कुरळ वरती पिंगटाकार । ऐसा महाराज सर्वेश्वर । उदया आला वाटते ॥९१॥
द्वादश वर्षे अलोलिक । सर्वगुणी पाहता बालक । सरस्वतीने भाळी देख । तर्जनीते लाविले ॥९२॥
मनांत म्हणे ती गोरटी । आहा जनी मीच करंटी । ऐसा पुत्र माझिये पोटी । येता दैवे उच्छेदिला ॥९३॥
चित्ती उठोनि परम तळमळ । नेत्री दाटले अपार जळ । मोहे करपे हृदयकमळ । रुदनसंवादा अनुवादी ॥९४॥
ते पाहूनि मच्छिंद्रनाथ । म्हणे खेद का वो करिसी व्यर्थ । तुझा नव्हता तो सुत । प्राप्त कैसा होईल ॥९५॥
पहा पहा अन्नयोग । श्वान पराचा भक्षितो भाग । परी उलटोनि रसनामार्ग । श्वान दैवे विराजे ॥९६॥
तन्न्याये मूर्तिमंत । विभाग नसे हा ऐसा सुत । आता शोक करिसी का व्यर्थ । नवशापविभाग मिरविसी ॥९७॥
तरी जा तू येथूनी । नाहक घेसील शापवाणी । माझा कोप प्रत्यक्ष अग्नी । ब्रह्मादिका साहेना ॥९८॥
ऐसी बोलिला क्रूर वार्ता । सरस्वती पावली भय चित्ता । मागे पाऊल ठेवूनि तत्त्वता । निजसदना पातली ॥९९॥
येरीकडे गोरक्षनाथे । येऊनि वंदिले गुरुपदाते । मच्छिंद्रनाथ तो प्रसन्नचित्ते । अनुग्रह ओपितसे ॥१००॥
ॐ इति एकाक्षर अक्षर । संबोधीत समग्र । नारायणी नामोच्चार । मंत्रविधीने निरोपिला ॥१॥
वरदहस्त ठेवूनि मौळी । सकळ निवटिली अज्ञानकाजळी । वरदविभूती चर्चूनि भाळी । मुख कुरवाळी प्रेमाने ॥२॥
मग हस्त धरोनि तत्त्वता । म्हणे तान्हुल्या ऊठ आता । महीचे गोचर करुनि तीर्था । हरिपरायणा सकामाते ॥३॥
अवश्य म्हणूनि गोरक्षनाथ । सलीन चरणी माथा ठेवित । श्रीमच्छिंद्राचा धरुनि हस्त । गमन करिता पै झाला ॥४॥
चंद्रागिरींस्थान सोडूनि । करिती जगन्नाथी गमन । तो मार्गी जाता एक ग्राम । कनकगिरि लागला ॥५॥
मच्छिंद्र पाहता ग्राम सुरस । बोलता झाला गोरक्षास । बा रे प्रारंभ क्षुधेस । जठरामाजी दाटला ॥६॥
कक्षेमाजी घालूनि झोळी । बा रे संचरोनी वस्तिमेळी । भिक्षा मागूनि ये वेळी । क्षुधा माझी हरी की ॥७॥
अवश्य म्हणूनि गोरक्षनाथ । सत्वर झोळी कक्षे घेत । संचरोनि कनकग्रामांत । भिक्षा मागे घरोघरी ॥८॥
भिक्षा मागता अति उद्देशी । तंव तो गेला एका विप्रगृहासी । तेथे पाहता ते दिवशी । पितृश्राद्ध मिरवले ॥९॥
विप्र करुनिया भोजन । उपरी मागत्यासी देतसे अन्न । ते संधीसी गोरक्ष जाऊन । ' अलक्ष ' जल्पतसे ॥११०॥
तंव त्या घरची नितंबिनी । महाप्राज्ञिक सुस्वरुपिणी । क्षमाशांतीची लावण्यखाणी । सर्वगुणी संपन्न ॥११॥
तिने पाहता गोरक्षनाथ । भाविती झाली चित्तांत । म्हणे धन्य हे बाळ अतित । चांगुलपर्णी मिरवतसे ॥१२॥
प्रत्यक्ष माते भासे कैसा । की बालर्कतनूचा ओतिला ठसा । की हरुनि चपळेचे मांदुसा । महीलागी उतरला ॥१३॥
परी हा तापसी योगी वरिष्ठ । माते भासतो योग हा श्रेष्ठ । पूर्वीचा कोणी योगभ्रष्ट । जगामाजी मिरवतसे ॥१४॥
ऐसे जाणूनि लवडसवडी । पात्री पदार्थ स्वकरे वाढी । अन्नसामग्री अति तांतडी । घेऊनि आली भिक्षेसी ॥१५॥
खाज्या करंज्या पदार्थ धिवर । पोळी भात शिरा कचोर । मालुपुव्यादि सुकुमार । परम मृदू भक्ष्य तो ॥१६॥
चोटी मुगदळ बुंदी विशेष । पूर्ण पोळिया विस्तीर्ण पात्रास । धान्या पुर्‍या पंच मधुरस । श्रद्धापूर्ण ठेविल्या ॥१७॥
वड्या पातवड्या शाखा बहुत । सौभ्यमठ्ठकाचे द्रोण थरित । कोशिंबिरी आंबेरायते । बहु भात चटणिया ॥१८॥
कढी सांबारे वडी त्यांत । सार आमटी चणचणीत । नाना द्रोण भरुनि घृत । मेतकुटादि वाढिले ॥१९॥
मध्यभागी ठेवूनि भात । त्यावरी वरण कनकवर्णात । तळी वडे पोखरे दह्यांत । घालोनिया वाढिले ॥१२०॥
ऐसियापरी षड्रसान्न । घवघवीत पात्र वाढून । श्रीगोरक्षापुढे ठेवून । नमस्कारी प्रीतीने ॥२१॥
गोरक्ष पाहता पात्र सुरस । मनी वाटला परम हर्ष । चित्ती म्हणे त्या नितंबिनीस । धन्य धन्य माउले ॥२२॥
अहा आम्ही कोठील कोण । नोहे इष्ट सोयरे जन । आम्हासाठी सिद्ध करुन । पात्र वाढून आणिले ॥२३॥
पात्र पहा घवघवीत । हे पात्र नोहे यथार्थ । शिवलिंगी शोभला भात । पात्र शाळुंका मिरवली ॥२४॥
नाना पदार्थ अर्थप्रकरण । ते शिवासी अपार सुगम । की शिवलाखोली ढांसळून । शाळुंकाते मिरविली ॥२५॥
की प्रीती पाहता तो भात । सकळ अन्नाचा प्रभु शोभत । पात्रमहीते प्रीतीने बहुत । नाना पदार्थ मिरवले ॥२६॥
तरी शाक नोहे पुतनावेळ । खाजे मंत्री दिसे सकळ । मौळी छत्र तेजाळ । वरान्न हे मिरविले ॥२७॥
ऐसा भास भासूनि हृदयी । पात्र कक्षझोळीन ठेवी । आशीर्वचने तोषवूनि बाई । जाता झाला महाराज ॥२८॥
चित्ती म्हणे उदरापुरते । प्राप्त अन्न झाले माते । आता वेंचूनि स्वकष्टाते । केवी हिंडावे घरोघरी ॥२९॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । येऊनि वंदिले श्रीगुरुमूर्ती । भिक्षाझोळी । कक्षेंतूनि निगुते । काढूनि ठेवी पुढारा ॥१३०॥
तंव ती प्रत्यक्ष तपोमौळी । विकासूनि पाहे झोळी । तंव ते अन्न सुंदर परिमळी । निजदृष्टी देखिले ॥३१॥
मग ते घेऊनि आपुलेपासी । भोजन करी योगींद्र तापसी । अन्न स्वादिष्ट रसनेसी । लागता भक्षी आवडीने ॥३२॥
मुखामाजी कवळ करिता । रसना न लावी दंता । म्हणे दे तरकी होतील आता । लवडसवडी लोटीतसे ॥३३॥
जठरभांडारी भरुनि भरते । आणीक इच्छे नाही पुरते । परी सर्व पदार्थ कामनायुक्त । वंडा प्रिय मिरवला ॥३४॥
परी पदार्थ अपूर्वपणी । कामना येथे राहिली मनी । की वडा आणीक असता भोजनी । चांगुलपणा मिरवितो ॥३५॥
ऐसी चित्ती कल्पना आणून । पाहता झाला गोरक्षवदन । तो सच्छिष्य ओळखून । बोलता झाला गुरुसी ॥३६॥
म्हणे महाराजा तपोधना । कवण कामना आली मना । तो अर्थ उघड दावूनि वचना । आम्हा कार्या निरोपावे ॥३७॥
येरु म्हणे गोरक्षनंदना । कामना वेधली माझिया मना । आणिक वडा असता भोजना । तृप्त चित्ती मिरवतो ॥३८॥
ऐसे ऐकोनि गुरुचे चोज । म्हणे गुरुराजा महाराज । आतांचि वडा आणूनि सहज । तुम्हांप्रती देईन मी ॥३९॥
ऐसे म्हणूनि तात्काळिक । उठता झाला तपोनायक । विप्रगृही येऊनि देख । मारी हांक गोरक्ष तो ॥१४०॥
म्हणे माय वो माय आता । आणिक वडा दे तत्त्वता । मम गुरुची कामना असे चित्ता । तृप्ती अस्ताते पावेना ॥४१॥
तंव ते बोले नितंबिनी । आलासी गुरुचे निमित्त करोनी । परी सकामसविता स्वेच्छापणी । हृदयापात्री हेलावे ॥४२॥
माते दावूनि गुरुभक्ती । कामने करु पाहसी तृ[ती । तस्मात् सकळ अर्थ कळू आला चित्ती । मजलागी जाण पा ॥४४॥
येरु म्हणे जननी ऐसे । कामनी वेधले नाही मानस । गुरुइच्छा कामउद्देश । पाहू आलो त व ठाया ॥४४॥
तंव ती बोले विप्रनंदिनी । गुरुअर्थ काम मी । वेधली म्हणतोसी तरी प्राज्ञी । वन माजे ऐकावे ॥४५॥
अगा मम भक्तीचे प्रसंगेंकरुन । तूते दिधले पहा वाढून । पुन्हा आलासी मागून । तरी ते नाही फुकाचे ॥४६॥
येरु म्हणे तरी त्यास । काय लागते सांग आम्हांस । तेचि देऊनि तूते खास । वडे जाण इच्छितो ॥४७॥
येरी म्हणे गुरुभक्ती । माते दावू पावलासी शक्ती । परी वडे अन्नावरते पाहिजेत । डोळा काढूनि देई का ॥४८॥
येरु म्हणे काय कठिण ॥चक्षुकामनी वेधले मन ॥तरी चक्षु आता देईन जाण ॥उशीर नसे या कार्या ॥ ४९॥
ऐसे बोलुनि केले कौतुका । तत्काळ अंगुळी अनामिका । चक्षुद्वारी घालोनि देखा । बाहेर काढिले बुबुळाते ॥१५०॥
बुबुळगोळ वामकरतटी । ठेविता लोटला रुधिर पाटी । जैसा नगी झरा लोटी । अकस्माद उदभवलासे ॥५१॥
की मांदारनदी स्वर्गीहुनी । उत्तरे मनकर्णिकेचे जीवनी । तन्न्याये चक्षुद्वाराहूनी । लोटे लोटला रुधिराचा ॥५२॥
म्हणावी ती रुधिर नोहे शक्ती । दाखवू पातली गुरुभक्ती । विप्रकामना पात्र भरुनि । जीवनभागीरथी दाविली ॥५३॥
का ते जाया हेलनभाव । ती सागराची मिरवली ठेव । तदर्थ जीवनभागिरथीराव । गोरक्षनगीची आणिली असे ॥५४॥
असो ऐसे तेणे रुधिरा । लोट लोटला महीवरा । ते पाहूनि चिंतातुरा । प्रेमे जाया मिरवली ॥५५॥
रुधिर वाहता भडभडाट । मही लोटला रक्तपाट । खंडणा नोहे परम अचाट । भूषण मिरवी लोकाते ॥५६॥
तरी तो पाहता रुधिरपाट । नोहे धरादेवीचा शुद्ध मळवट । भाळी चर्चूनि कुंकुमपाट । भूषण मिरवी लोकांते माजी परतली ॥५८॥
चित्ती म्हणे हा अहाहा कैसे । बोलता झाले विपर्यासे । धन्य हा एक शिष्य असे । जगामाजी मिरवला ॥५९॥
अहा कैसे केले धैर्यपण । बोलतांचि काढिला जेणे नयन । परी ती व्यापूनि भयसंपन्न । म्लानवदन मिरवली ॥१६०॥
मग वडे घेऊनि सातपांच । देऊ पातली लगबगे साच । पुढे ठेवूनि वदे वाचे । ऐक्याथे करी भावार्थ ॥६२॥
उपरी जोडूनि उभय पाणी । विनंती करी म्लानवदनी । म्हणे महाराजा सहजबाणी । शब्द माझा उदेला ॥६२॥
परी उदय होता न लाविता वेळ । तुम्ही बाहेर काढिले बुबुळ । परी मम अन्यायी शब्द केवळ । क्षमापात्री मिरवणे ॥६३॥
तुम्ही कृपाळू संपूर्ण । बैमता अंगी क्लेश धरुन । परी तितुके दुःख पराकारण । देऊ ऐसे वाटेना ॥६४॥
की कमळ करी अस्तसमयी । घ्यावया विद्रा इच्छा घेत हृदयी । परी ते दुःखप्रवाही । कदाकाळी मिरवेना ॥६५॥
शेवटी आपण पावोनि मरण । पराते कळिके सुख ओपून । राहे तन्न्याये करुन । तुम्ही संत आहाती ॥६६॥
उपरी बोले गोरक्षनाथ । तू किमर्थ झालीस भयभीत । वडे अन्न तत्प्राप्त्यर्थ । चक्षु दिधला म्या आपुला ॥६७॥
तरी तू भयभीत न होई सकळ । स्वकरी माझे विराजे बुबुळ । येरी म्हणे तपस्वी स्नेहाळ । कृपा करी मजवरी ॥६८॥
इतुके देऊनि माते दान । बुबुळासहित नेईजे अन्न । आपुले कार्य संपादून । क्षमा वाढवी आमुते ॥६९॥
ऐसे ऐकूनि गोरक्षनाथ । म्हणे तू न होई भयभीत । बुबुळासह वडे अन्नाते । घेऊनिया चालिलो ॥१७०॥
चक्षूसी आडवोनि पदर । जावोनि उभा राहिला गुरुसमोर । वाचे बोले नम्रोत्तर । इच्छा पूर्ण करा जी ॥७१॥
परी तो कनवाळु मच्छिंद्रनाथ । सच्छिष्याचे मुख पाहत । तंव वसनपदर चक्षूवरते । घेऊनिया मिरवला ॥७२॥
ते पाहूनि चक्षुवसन । म्हणे चक्षू झांकिला केवी वसने । येरु म्हणे उगेच करुन । चक्षु वसने धरियेला ॥७३॥
मनांत कल्पी गोरक्षनाथ । जरी मी याते करी श्रुत । तरी धिक्करुनि वडे अन्नासहित । दुःखप्रवाही मिरवेल ॥७४॥
जेसा श्रावणाचा अंतकाळ । ऐकता न सेविती वृद्ध तेथे केवळ । तन्न्याये येथे केवळ । दुःखसरिता लोटेल ॥७५॥
म्हणूनि पुसता गुरुंनी वचन । बोले श्रीगुरुते गौप्य धरुन । सहजस्थिती चक्षुवसन । धरिले असे महाराजा ॥७६॥
येरु म्हणे बा मुखकमळा । प्रत्यक्ष पाहू दे माझिया डोळा । येरु म्हणे गुरुस्नेहाळा । भोजन झालिया दाखवीन ॥७७॥
मी तो असता सहजस्थिती । की परी उगलाच नयन केउतगती । ठणका उठला चक्षुप्रती । आला की काय कळेना ॥७८॥
तरी ते दावूनि चक्षुद्वार । परम दिसेल अपवित्र । किळस बाधील भोजनोत्तर । चक्षु पहावा महाराजा ॥७९॥
येरु म्हणे बा न घडे ऐसे । आधी पाहुनि तव मुखास । नंतर सारु भोजनास । दुःख तुझे हरोनिया ॥१८०॥
जरी तू करिसी अनमान । तरी प्रत्यक्ष गोमांसमान । मानीन हे अन्न निश्वय जाण । चक्षु आधी दावी का ॥८१॥
ऐसे ऐकता निर्वाणवचन । गोरक्ष बोले श्रीगुरु कारण । की मागू गेलो वडेअन्न । कथा झाली ती ऐका ॥८२॥
जया घरी वडेअन्न तेथील सद्भक्ति आहे कामिन । तिनोंचे प्रथम दिधले अन्न । मागूनि गेलो दुसर्‍याने ॥८३॥
तुमची इच्छा काम दावून । म्या मागितले बडेअन्न । तंव ती बोलली मजकारण । गुरुभक्त म्हणविसी ॥८४॥
तरी तू काढूनि देई डोळा । मग वडे देईन बाळा । ऐसे बोलता तर्जनी बुबुळा । खोवूनिया काढिले ॥८५॥
तरी हा अन्याय घालूनि पोटी । माते करावी कृपादृष्टी । ऐसे ऐकता तपोजेठी । परम चित्ती तोषला ॥८६॥
मग चक्षुरद्वाराहूनि वसन । हस्ते काढी मछिंद्रनंदन । तो रुधिरप्रवाह अति दारुण । चक्षुद्वारा येतसे ॥८७॥
मग बोले मच्द्रिनंदन त्याते । बुबुळ कोठे सांग माते । येरु काढूनि स्वहस्ते । गुरुनाथा दर्शवी ॥८८॥
मग तो प्रतापी योगद्रुम । मंत्रसंजीवनी आराधोनि नेम । सवितातेज बुबुळधामी । मंत्रप्रयोगी स्थापिले ॥८९॥
पूर्णमंत्राचा होता पाठ । बुबुळ संचरले चक्षुकपाट । मग पूर्वस्थितीहूनि अचाट । तेजालागी मिरवले ॥१९०॥
मग अंकी येऊनि गोरक्षनाथ । स्वकरे मुख कुरवाळीत । म्हणे धन्य धन्य बा महिंत । तूंचि एक सच्छिष्य ॥९१॥
मग त्यासी घेऊनि अंकावरी । सच्छिष्यासह भोजन करी । परी धैर्यशक्तींची अपार लहरी । मच्छिंद्रदेही मिरवतसे ॥९२॥
झालिया सांगोपांग भोजन । गोक्षरकासी बोले मच्छिंद्र जाण । बा रे तव भक्ति पाहून । परम चित्ती संतोषलो ॥९३॥
तरी मजपासींचे विद्याधन । हृदयी साठवी ठेवून । मग अस्त्रविद्या दत्रात्रेयदेणे । सकळ तूते निरोपीन ॥९४॥
कवित्वविद्या साबरी सबळ । तीही विद्या अर्पिली सकळ । एक मास करुनि वस्तीस्थळ । विद्येचा अभ्यास केला पै ॥९५॥
असो आता निरुपण । पुढले अध्य़ायी धुंडीनंदन । मालू सांगेल श्रोत्यांकारण । नरहरिप्रसादेंकरुनिया ॥९६॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । स्मंत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । नवाध्याय गोड हा ॥१९७॥
अध्याय ९॥ ओव्या ॥१९७
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
॥नवनाथभक्तिसार नवमाध्याय समाप्त ॥

📖 वाचा