3667.
(सद्गती आणि अधोगतीयांचे उपाय)
ऐका संतजन उत्तरे माझे बोबडे बोल । करी लाड तुम्हापुढे हो कोणी झणी कोपाल ॥१॥
उपाय साधन आइका कोण गति अवगति । दृढ बैसोनि सादर तुम्ही धरावे चित्ती ॥धृपद॥
धर्म तयासी घडे रे ज्याचे स्वाधीन भाज । कर्म तयासी जोडे रे भीत नाही लाज ॥२॥
पुण्य ते जाणा रे भाइनो परउपकाराचे । परपीडा परनिंदा रे खरे पाप तयाचे ॥३॥
लाभ तयासी झाला रे मुखी देव उच्चारी । प्रपंचापाठी गुंतला हाणी तयासी च थोरी ॥४॥
सुख ते जाणा रे भाइनो संतसमागम । दुःख ते जाणारे भाइनो शम तेथे विशम ॥५॥
साधन तयासी साधे रे ज्याची स्वाधीन बुद्धि । पराधीनासी आहे घात रे थोर जाण संबंधी ॥६॥
मान पावे तो आगळा मुख्य इंद्रिये राखे । अपमानी तो अधररसस्वाद चाखे ॥६॥
जाणता तयासी बोलिजे जाणे समाधान । नेणता तयासी बोलिजे वाद करी भूषण ॥८॥
भला तोचि एक जाणा रे गयावर्जन करी । बुरा धन नष्ट मेळवी परद्वार जो करी ॥९॥
आचारी अन्न काढी रे गाई अतितभाग । अनाचारी करी भोजन ग्वाही नसता संग ॥१०॥
स्वहित तेणे चि केले रे भूती देखिला देव । अनहित तयाचे झाले रे आणी अहंभाव ॥११॥
धन्य जन्मा ते चि आले रे एक हरीचे दास । धिग ते विषयी गुंतले केला आयुष्या नास ॥१२॥
जोहोरि तोचि एक जाणा रे जाणे सिद्धलक्षणे । वेडसरु तो भुले रे वरदळभूषणे ॥१३॥
बिळयाढा तोचि जाणा रे भक्ती दृढ शरीरी । गांढ्या तयासी बोलिजे एक भाव न धरी ॥१४॥
खोल तो वचन गुरूचे जो गिळूनि बैसे । उथळ धीर नाही अंगी रे म्हणे होईल कैसे ॥१५॥
उदार तो जीवभाव रे ठेवी देवाचे पायी । कृपण तयासी बोलिजे पडे उपाधिठाई ॥१६॥
चांगलेपण ते चि रे ज्याचे अंतर शुद्ध । वोंगळ मिळन अंतरी वाणी वाहे दुगपध ॥१७॥
गोड ते चि एक आहे रे सार विठ्ठलनाम । कडु तो संसार रे लक्षचौर्‍याशी जन्म ॥१८॥
तुका म्हणे मना घरी रे संतसंगतिसोईं । न लगे काही करावे राहे विठ्ठलपायी ॥१९॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — ऐका हो संतजन, माझे हे बोबडे (अपूर्ण, साधे) बोल आहेत, मी तुमच्यासमोर लाडाने बोलत आहे, कृपया कोणी राग करू नये (१); उपाय आणि साधन काय आहे, कोणती गति आणि अवगति आहे हे नीट ऐका, स्थिर बसून आदराने हे सर्व मनात धरा (धृपद); ज्याच्या हातात स्वतःचे नियंत्रण आहे त्यालाच धर्म साधतो, आणि जो कर्म करतो तो लाज-भीती न बाळगता योग्य मार्गाने वागतो (२); हे भाऊहो, दुसऱ्याच्या उपकारात जे पुण्य आहे तेच खरे पुण्य आहे, आणि दुसऱ्याला पीडा देणे व निंदा करणे हेच खरे पाप आहे (३); ज्याच्या मुखी देवाचे नाव आहे त्यालाच खरा लाभ झाला आहे, पण जो प्रपंचात गुंततो त्याला मोठी हानी होते (४); हे भाऊहो, संतांचा संग हा खरे सुख आहे, आणि जिथे मनाला शांती नाही तेथेच खरे दुःख आहे (५); ज्याची बुद्धी स्वतःच्या ताब्यात आहे त्यालाच साधन साधते, पण जो पराधीन आहे त्याचा मोठा घात होतो (६); जो आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवतो तोच खरा मान मिळवणारा आहे, आणि जो अपमानास पात्र होतो तो विषयभोगात (अधररस) रमणारा असतो (७); जो जाणतो आणि समाधान प्राप्त करतो त्यालाच खरा जाणता म्हणतात, आणि जो न जाणता वाद करतो तो फक्त वादालाच महत्त्व देतो (८); जो वाईट गोष्टी टाळतो तोच खरा चांगला आहे, आणि जो दुसऱ्याच्या दारात जाऊन वाईट मार्गाने धन मिळवतो तो वाईट आहे (९); जो आचाराने अन्न कमावतो आणि इतरांना देतो तो श्रेष्ठ आहे, पण जो अनाचाराने अन्न खातो तो संगतीशिवाय वाईट मार्गावर जातो (१०); ज्याने सर्व जीवांत देव पाहिला त्यानेच आपले खरे हित केले, आणि ज्याच्यात अहंकार आहे त्याचे अनहित झाले (११); ज्यांनी हरीचे दासत्व स्वीकारले तेच धन्य जन्माला आले, आणि जे विषयांत गुंतले त्यांनी आपले आयुष्य वाया घालवले (१२); जो सिद्धांच्या लक्षणांना ओळखतो तोच खरा जाणकार आहे, आणि जो बाह्य आडंबरात गुंततो तो मूर्ख आहे (१३); ज्याच्या शरीरात भक्ती दृढ आहे तोच खरा ठाम आहे, आणि ज्याच्या मनात एकनिष्ठ भाव नाही तो मूर्ख आहे (१४); जो गुरूचे वचन मनात खोलवर धारण करतो तोच खरा खोल आहे, आणि जो उथळ आहे त्याला धीर नसतो व तो “कसे होईल?” असे म्हणत राहतो (१५); जो आपला जीवभाव देवाच्या चरणी अर्पण करतो तो उदार आहे, आणि जो उपाधींमध्ये अडकतो तो कृपण आहे (१६); ज्याचे अंत:करण शुद्ध आहे तोच खरा चांगला आहे, आणि ज्याचे अंत:करण वाईट आहे त्याची वाणीही दूषित असते (१७); विठ्ठलाचे नाव हेच खरे गोड आहे, आणि संसार हा कडू असून जन्ममरणाच्या फेरात टाकणारा आहे (१८); तुकाराम महाराज म्हणतात — हे मन, आपल्या घरी संतसंगाची सोय कर, मग काही वेगळे करावे लागणार नाही, तू विठ्ठलाच्या चरणीच राहशील (१९).