3666.
(कलियुगामधील लोकांचे वर्तन)
पाहा हो कलिचे महिमान । असत्यासी रिझले जन ।
पापा देती अनुमोदन । करिती हेळण संतांचे ॥१॥
ऐसे अधर्माचे बळ । लोक झकविले सकळ ।
केले धर्माचे निर्मूळ । प्रळयकाळ आरंभला ॥धृपद॥
थोर या युगाचे आश्चर्य । ब्रम्हकर्म उत्तम सार ।
सांडूनिया द्विजवर । दावलपीर स्मरताती ॥२॥
ऐसे यथार्थाचे अनर्थ । झाला बुडाला परमार्थ ।
नाही ऐसी झाली नीत । हा हा भूत पातले ॥३॥
शांति क्षमा दया । भावभक्ती सित्क्रया ।
ठाव नाही सांगावया । सत्त्वधैर्य भंगिले ॥४॥
राहिले वर्णावर्णधर्म । अन्योन्य विचरती कर्म ।
म्हणविता रामराम । महा श्रम मानिती ॥५॥
थेर भोरप्याचे विशी । धावती भूते आमिषाा तैसी ।
कथा पुराण म्हणता सिसी । तिडीक उठी नकरियाची ॥६॥
विषयलोभासाठी । सवार्थेसी प्राण साटी ।
परमार्थी पीठ मुठी । मागता उठती सुनींसीं ॥७॥
धनाढ्य देखोनि अनामिक । तयाते मनिती आवश्यक ।
अपमानिले वेदपाठक । शास्त्रज्ञ सात्त्विक संपन्न ॥८॥
पुत्र ते पितियापाशी । सेवा घेती सेवका ऐसी ।
सुनांचिया दासी । सासा झाल्या आंदण्या ॥९॥
खोटे झाले आली विंवसी । केली मर्यादा नाही.ी ।
भ्रतारे ती भार्‍यासी । रंक तैसी मानिती ॥१०॥
नमस्कारावया हरीदासा । लाजती धरिती काही गर्वसा ।
पोटासाठी खौसा । वंदिती म्लेच्छाया ॥११॥
बहुत पाप झले उचंबळ । उत्तम न म्हणती चांडाळ ।
अभक्ष भिक्षती विटाळ । कोणी न धरी कोणाचा ॥१२॥
कैसे झाले नष्ट वर्तमान । एकादशीस खाती अन्न ।
विडे घेऊनि ब्राम्हण । अविंदवाणी वदताती ॥१३॥
कामिनी विटंबिल्या कुळवंती । वदने दासीची चुंबिती ।
सोवळ्याच्या स्फीती । जगी मिरविती पवित्रता ॥१४॥
मद्यपानाची सुराणी । नवनीता न पुसे कोणी ।
केळवती व्यभिचारिणी । दैन्यवाणी पतिव्रता ॥१५॥
केवढी दोषाची सबळता । जाली पाहा हो भगवंता ।
पुण्य धुडावोनी संता । तीर्था हरी आणिली ॥१६॥
भेणे मंद जाल्या मेघवृष्टि । आकांतली कापे सृष्टि ।
देव रिगाले कपाटी । आटाआटी प्रवर्तली ॥१७॥
अपीक धान्ये दिवसे दिवसे । गाई म्हैसी चेवल्या गोरसे ।
नगरे दिसती उध्वंसे । पिकली बहुवसे पाखांडे ॥१८॥
होम हरपली हवने । यज्त्रयाग अनुष्ठाने ।
जपतपादिसाधने । आचरणें भ्रष्टली ॥१९॥
अठरा यातीचे व्यापार । करिती तस्कराई विप्र ।
सांडोनिया शुद्ध शुभ्र । वस्त्रे निळी पांघरती ॥२०॥
गीता लोपली गायत्री । भरले चमत्कार मंत्री ।
अश्वाचियापरी । कुमारी विकिती वेदवक्ते ॥२१॥
वेदाध्ययनसंहितारुचि । भकाद्या करिती तयांची ।
आवडी पंडितांची । मुसाफावरी बैसली ॥२२॥
मुख्य सर्वोत्तम साधने । ती उच्छेदुनि केली दीने ।
कुडी कापटे महा मोहने । मिरविताती दुर्जन ॥२३॥
कळाकुशळता चतुराई । तर्कवादी भेद निंदेठायी ।
विधिनिषेधाचा वाही । एक ही ऐसी नाडली ॥२४॥
जे संन्यासी तापसी ब्रम्हचारी । होता वैरागी दिगांबर निस्पृही वैराग्यकारी ।
कामक्रोधे व्यापिले भारी । इच्छाकरी न सुटती ॥२५॥
कैसे विनाशकाळाचे कौतुक । राजे जाले प्रजांचे अंतक ।
पिते पुत्र सहोदर । एकाएक शत्रुघाते वर्त्तती ॥२६॥
केवढी ये रांडेची अंगवण । भ्रमविले अवघे जन ।
याती अठरा चार्‍ही वर्ण । कर्दम करूनि विटाळले ॥२७॥
पूवा अहो ते भविष्य केले । संती ते यथार्थ जाले ।
ऐकत होतो ते देखिले । प्रत्यक्ष लोचनी ॥२८॥
आता असो हे आघवे । गति नव्हे कळीमध्येवागवरावे ।
देवासी भाकोनि करुणावे । वेगे स्मरावे अंतरी ॥२९॥
अगा ये वैकुंठानायका । काय पाहातोसि या कौतुका ।
धांव कलीने गांजिले लोका । देतो हाका सेवक तुकयाचा ॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — पाहा हो कलीयुगाचे महिमान, लोक असत्याला आवड देतात, पापाला अनुमोदन देतात आणि संतांची हेळणा करतात (१); असे अधर्माचे बळ वाढले आहे की सर्व लोक भ्रमित झाले असून धर्माचा नाश होऊन प्रलयकाळ सुरू झाल्यासारखी अवस्था झाली आहे (धृपद); या युगाचे आश्चर्य असे की ब्राह्मणांनी आपले श्रेष्ठ ब्रह्मकर्म सोडून इतर (दावलपीर इ.) मार्ग धरले आहेत (२); त्यामुळे सत्याचा अनर्थ झाला, परमार्थ बुडाला आणि नीती नष्ट झाली आहे (३); शांती, क्षमा, दया, भावभक्ती यांचा ठाव नाही आणि सत्त्वधैर्य नष्ट झाले आहे (४); वर्णधर्म राहिले नाहीत, लोक एकमेकांची कर्मे करतात आणि रामनाम घेणेही त्यांना जड वाटते (५); भोंदू लोकांच्या मागे लोक धावतात, पण कथा-पुराण ऐकताना त्यांना कंटाळा येतो (६); विषयलोभासाठी स्वतःचा जीव धोक्यात घालतात, पण परमार्थासाठी काहीच देत नाहीत (७); श्रीमंताला महत्त्व देतात आणि वेदपाठी, शास्त्रज्ञांचा अपमान करतात (८); मुलं वडिलांकडून सेवकाप्रमाणे सेवा करून घेतात आणि सुना सासूंना दासीसारखे वागवतात (९); स्त्रियांनी मर्यादा सोडल्या आहेत आणि पतीला तुच्छ मानतात (१०); हरिदासांना नमस्कार करायला लाज वाटते, पण पोटासाठी म्लेच्छांना वंदन करतात (११); पाप वाढले आहे, चांगले-वाईट याचा भेद उरलेला नाही, अभक्ष्य खाल्ले जाते (१२); एकादशीला अन्न खातात आणि ब्राह्मणही चुकीची वाणी बोलतात (१३); कामिनींनी कुळवंत स्त्रियांची विटंबना केली आहे, “वदने दासीची चुंबिती” म्हणजे तोंडाने दासीचे (नीच स्त्रीचे) चुंबन घेतात, आणि सोवळेपणाचा दिखावा करतात (१४); मद्यपानाची आवड झाली आहे आणि नवनीत (शुद्ध आहार) आवडत नाही, व्यभिचारिणी स्त्रिया वाढल्या आहेत आणि पतिव्रतेचे महत्त्व कमी झाले आहे (१५); पापाची ताकद इतकी वाढली आहे की पुण्य नष्ट झाले आणि संतांचा अपमान होतो (१६); त्यामुळे पाऊस कमी झाला, सृष्टी त्रस्त झाली आणि देव जणू लपून बसला आहे (१७); शेती नष्ट होत आहे, जनावरे कमी झाली आहेत, नगरे उद्ध्वस्त झाली आहेत आणि पाखंडी लोक वाढले आहेत (१८); यज्ञ, जप, तप यांसारखी साधने नष्ट झाली आहेत (१९); ब्राह्मणही चोरीसारखे व्यवहार करतात आणि शुद्धता सोडून देतात (२०); वेद, गीता यांचा अभ्यास कमी झाला असून खोट्या मंत्रांना महत्त्व आले आहे (२१); वेदाध्ययनाची आवड कमी झाली असून खोट्या गोष्टींना मान मिळतो (२२); खरे साधन नष्ट झाले असून कपट आणि मोह वाढला आहे (२३); तर्कवाद, निंदा वाढली असून धर्माचे नियम पाळले जात नाहीत (२४); संन्यासी, तपस्वीही काम-क्रोधात अडकले आहेत (२५); राजा-प्रजा, नातेवाईक यांच्यात वैर झाले आहे (२६); सर्व समाज अधर्मात बुडून विटाळला आहे (२७); पूर्वी जे ऐकले होते ते आता प्रत्यक्ष दिसत आहे (२८); म्हणून या कलीयुगात देवाचे स्मरण करून त्याच्याकडे करुणेने धाव घ्यावी (२९); तुकाराम महाराज शेवटी म्हणतात — हे वैकुंठनाथा, कलीयुगाने लोकांना त्रस्त केले आहे, म्हणून तू लवकर धाव घे, तुझा सेवक तुला हाक मारतो.