3668.
(एका खडीचा अभंग)
करावा कैवाड । नाही तरी आला नाड ॥१॥
स्मरा पंढरीचा देव । मनी धरोनिया भाव ॥धृपद॥
खचविले काळे । उगवा लवलाहे जाळे ॥२॥
गजर नामाचा । करा लवलाहे वाचा ॥३॥
घरटी चक्रफेरा । जन्ममृत्याचा भोंवरा ॥४॥
नानाहव्यासांची जोडी । तृष्णा करी देशधडी ॥५॥
चरणी ठेवा चित्त । म्हणवा देवाचे अंकित ॥६॥
छंदे नानापरी । कळा न पविजे हरी ॥७॥
जगाचा जनिता । भुक्तीमुक्तींचा ही दाता ॥८॥
झणी माझे माझे । भार वागविसी ओझे ॥९॥
यांची का रे गेली बुद्धि । नाही तरायाची शुद्धि ॥१०॥
टणक धाकुली । अवघी सरती विठ्ठली ॥११॥
ठसा त्रिभुवनी । उदार हा शिरोमणि ॥१२॥
डगमगी तो वाया जाय । धीर नाही गोता खाय ॥१३॥
ढळो नये जरी । लाभ घरिचिया घरी ॥१४॥
नाही ऐसे राहे । काही नासिवंत देहे ॥१५॥
तरणा भाग्यवंत । नटे हरीकीर्तनांत ॥१६॥
थडी टाकी पैलतीर । बाहे ठोके होय वीर ॥१७॥
दया तिचे नांव । अहंकार जाय जीवे ॥१८॥
धनधान्य हेवा । नाडे कुटुंबाची सेवा ॥१९॥
नाम गोविंदाचे । घ्या रे हे चि भाग्य साचे ॥२०॥
परउपकारा । वेचा शक्ती निंदा वारा ॥२१॥
फळ भोग इच्छा । देव आहे जया तैसा ॥२२॥
बरवा ऐसा छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥२३॥
भविष्याचे माथा । भजन न द्यावे सर्वथा ॥२४॥
माग लागला न संडी । अळसे माती घाली तोंडी ॥२५॥
यश कीर्ती मान । तरी जोडे नारायण ॥२६॥
रवि लोपे तेजे । जरी हारप हे दुजे ॥२७॥
लकार लाविला । असता नसता चि उगला ॥२८॥
वासने चि धाडी । बंद खोड्या नाड्या बेडी ॥२९॥
सारते न कळे । काय झांकियेले डोळे ॥३०॥
खंती ते न धरा । होणे गाढव कुतरा ॥३१॥
सायासाच्या जोडी । पिके काढियेल्या पेडी ॥३२॥
हाती हित आहे । परि न करिसी पाहे ॥३३॥
अळंकार लेणे । ल्या रे तुळसीमुद्राभूषणे ॥३४॥
ख्याति केली विष्णुदासी । तुका म्हणे पाहा कैसी ॥३५॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — देवाकडे जाण्याचा दरवाजा (कैवाड) उघडा, नाहीतर संकट (नाड) येईल (१); पंढरीच्या देवाचे स्मरण करा आणि मनात भाव धरा (धृपद); काळाने (मृत्यूने) सर्वांना पकडले आहे, विनाशाचे जाळे सर्वत्र पसरले आहे (२); म्हणून नावाचा गजर करा, आपल्या वाणीने सतत नामस्मरण करा (३); जन्म-मृत्यूचा चक्रफेरा प्रत्येकाच्या घरी चालू आहे, जीव या भोंवऱ्यात अडकलेला आहे (४); नानाविध हव्यासांची संगत करून तृष्णा माणसाला इकडे-तिकडे फिरवते (५); म्हणून चित्त देवाच्या चरणी ठेवा आणि स्वतःला देवाचा म्हणून माना (६); विविध छंद आणि कलेमध्ये गुंतून हरी मिळत नाही (७); तोच जगाचा जनक आहे आणि भुक्ती-मुक्ती देणारा आहे (८); “माझे माझे” म्हणत राहू नका, नाहीतर ओझे वाहावे लागते (९); ज्यांना हे कळत नाही त्यांची बुद्धी गेली आहे आणि त्यांना तारण्याची जाणीवही नाही (१०); विठ्ठलाच्या धाकाने सर्व अडचणी संपतात (११); त्याची कीर्ती तीनही लोकांत आहे, तो उदारांचा शिरोमणी आहे (१२); जो डगमगतो तो वाया जातो, धीर नसल्याने तो संसारात बुडतो (१३); जरी घरातच लाभ (देव) असला तरी मन ढळू देऊ नका (१४); हा देह नाशवंत आहे, तो कायम राहणार नाही (१५); जो भाग्यवान आहे तो हरिकीर्तनात रमतो (१६); जो धैर्याने पुढे जातो तो भवसागर पार करतो (१७); दया म्हणजे अहंकाराचा नाश होणे होय (१८); धन, धान्य आणि मत्सरामुळे कुटुंबसेवाही अडते (१९); गोविंदाचे नाम घ्या, हेच खरे भाग्य आहे (२०); परोपकारासाठी आपली शक्ती वापरा आणि निंदा टाळा (२१); जशी इच्छा तसा फलभोग मिळतो, देव तसाच न्याय देतो (२२); “गोविंद गोविंद” असे म्हणणे हा चांगला छंद आहे (२३); भविष्याच्या चिंता डोक्यावर घेऊ नका, भजन सोडू नका (२४); जो आळशी आहे तो मागे राहतो आणि स्वतःचे नुकसान करतो (२५); यश, कीर्ती आणि मान हे नारायणामुळेच मिळतात (२६); सूर्य मावळल्यावर त्याचे तेज लोपते, तसेच इतर गोष्टीही नाशिवंत आहेत (२७); “माझे” असे म्हणण्याचा अहंकार असत्यावर आधारलेला आहे (२८); वासनांनी मनाला बांधून ठेवले आहे (२९); लोकांना खरे तत्त्व कळत नाही, जणू डोळे झाकले आहेत (३०); याची खंतही वाटत नाही, त्यामुळे माणूस अधःपाताला जातो (३१); कष्ट केल्यावरच फळ मिळते (३२); हित आपल्या हातात असतानाही माणूस ते करत नाही (३३); तुळशीमाळा धारण करून देवाचे अलंकार धरा (३४); तुकाराम महाराज म्हणतात — पाहा, विष्णुदासांनी अशी ख्याती मिळवली आहे (३५).