3820.
(बाळक्रीडा अभंग)
जगाचा हा बाप दाखविले माये । माती खाता जाये मारावया ॥१॥
मारावया तिणे उगारिली काठी । भुवने त्या पोटी चौदा देखे ॥२॥
देखे भयानक झांकियेले डोळे । मागुता तो खेळे तियेपुढे ॥३॥
पुढे रिघोनिया घाली गळा कव । कळो नेदी माव मायावंता ॥४॥
मायावंत विश्वरूप काय जाणे । माझे माझे म्हणे देवा बाळ ॥५॥
बाळपणी रीठा रगडिला दाढे । मारियेले गाढे कागबग ॥६॥
गळा बांधऊनि उखळासी दावे । उन्मळी त्या भावे विमळार्जुन ॥७॥
न कळे जुनाट जगाचा जीवन । घातले मोहन गौळियांसी ॥८॥
सिंकी उतरूनि खाय नवनीत । न कळे बहुत होय तरी ॥९॥
तरी दुधडेरे भरले रांजण । खाय ते भरून दावी दुणी ॥१०॥
दुणी झाले त्याचा मानिती संतोष । दुभत्याची आस धरूनिया ॥११॥
आशाबद्धा देव असोनि जवळी । नेणती ते काळी स्वार्थामुळे ॥१२॥
मुळे याच देव न कळे तयांसी । चित्त आशापाशी गोवियेले ॥१३॥
लेंकरू आमचे म्हणे दसवंती । नंदाचिये चित्ती तोचि भाव ॥१४॥
भाव जाणावया चरित्र दाखवी । घुसळिता रवी डेरियांत ॥१५॥
डेरियांत लोणी खादले रिघोनि । पाहे तो जननी हाती लागे ॥१६॥
हाती धरूनिया काढिला बाहेरी । देखोनिया करी चोज त्यासी ॥१७॥
सिकवी विचार नेणे त्याची गती । होता कोणे रीती डेरियांत ॥१८॥
यांसी पुत्रलोभे न कळे हा भाव । कळो नेदी माव देव त्यासी ॥१९॥
त्यासी मायामोहजाळ घाली फांस । देर आपणास कळो नेदी ॥२०॥
नेदी राहो भाव लोभिकांचे चित्ती । जाणता चि होती अंधळी ती ॥२१॥
अंधळी ती तुका म्हणे संवसारी । जिही नाही हरी ओळखिला ॥२२॥

अर्थ :
(बाळक्रीडा अभंग) संत तुकाराम महाराज म्हणतात — हा जगाचा बाप (भगवान) मायेने असा दाखवतो की तो जणू माती खातो आहे आणि आई त्याला मारायला धावते (१); ती काठी उगारते तेव्हा तिच्या पोटी त्याला चौदा भुवने दिसतात (२); हे भयानक विश्वरूप पाहून ती डोळे झाकते, आणि मागे वळून पाहते तर तो पुन्हा बाललीला करीत तिच्यासमोर खेळत असतो (३); पुढे जाऊन तो तिच्या गळ्यात पडतो, पण आपल्या मायेने आईला हे खरे स्वरूप कळू देत नाही (४); हा मायावंत देव विश्वरूप असूनही “माझे बाळ” असेच आईला वाटते (५); बालपणी तो दातांनी रीठा फोडतो आणि कावळे-बगळे मारतो (६); उखळाला बांधल्यावर त्याने विमळार्जुन (यमलार्जुन वृक्ष) उपटून टाकले (७); असा हा जगाचा जीवनदाता असूनही गोपिकांना त्याचे खरे स्वरूप कळत नाही, तो त्यांना मोहात टाकतो (८); तो शिंक्यावरून उतरून नवनीत खातो, तरी त्याचे महत्त्व त्यांना कळत नाही (९); जरी घरात दुध-दही भरलेले असले तरी तो ते खाऊन दाखवतो आणि दुप्पट करून दाखवतो (१०); ते पाहून त्या संतुष्ट होतात आणि दुध-दह्याचीच आस धरून राहतात (११); देव जवळ असूनही आशांनी बांधलेले असल्यामुळे त्या त्याला ओळखत नाहीत (१२); आशा-तृष्णेमुळे त्यांचे चित्त अडकलेले आहे, म्हणून हा देव त्यांना कळत नाही (१३); “हे आमचेच लेकरू आहे” असा भाव नंदाच्या मनात आहे (१४); हा भाव जाणवावा म्हणून देव स्वतःच्या लीलांनी दाखवतो, जसे लोणी घुसळताना (१५); तो लोणी खाऊन बाहेर येतो आणि आईच्या हाती लागतो (१६); आई त्याला धरून बाहेर काढते आणि त्याच्याशी खेळते (१७); ती त्याला शिकवते पण त्याची खरी लीला तिला कळत नाही, तो डेर्यात (घरात) कसा गेला हेही समजत नाही (१८); पुत्रप्रेमामुळे त्यांना त्याचे खरे स्वरूप कळत नाही आणि देवही ते कळू देत नाही (१९); तो आपल्या मायेच्या जाळ्यात त्यांना अडकवतो आणि स्वतःचे खरे रूप दाखवत नाही (२०); लोभामुळे त्यांच्या चित्तात खरा भाव राहत नाही आणि जाणूनही त्या अंधळ्या होतात (२१); तुकाराम महाराज म्हणतात — जे हरीला ओळखत नाहीत ते संसारात अंधळ्यासारखेच आहेत (२२).