1.
🕉️संत एकनाथ महाराज रुक्मिणी स्वयंवर

रुक्मिणी स्वयंवर-प्रसंग पहिला
श्रीगणेशाय नम: ॥ श्री सरस्वत्यै नम: ॥ श्रीगुरुभ्यो नम: ॥

ॐ नमोजी कृष्णनाथा । गणेशसरस्वती नामे धरिता ।
तूचि तू कुळदेवता । कवणा आता मी प्रार्थू ॥१॥
तूचि अखिल अवघे जन । सहज गुरु तू जनार्दन ।
कृष्णकथेसी लावी मन । नित्यात्मगुण गावया ॥२॥
ऎकता कृष्णकथाश्रवण । तेणे चित्तवृत्ति वेधली जाण ।
कर्माकर्मी अखंडपण । लागले ध्यान भीमकीसी ॥३॥
शुकयोगींद्राप्रती प्रश्न करी परीक्षिति । भीमकीहरण श्रीपति ।
काय निमित्त्ती पै केले ॥४॥
का करितोसी म्हणसि प्रश्न । तरी मी त्यक्तोदक जाण ।
वदे कथामृत श्रवण । ते जीवन मज तुझेनि ॥५॥
विशेष हे कृष्णचरित्र । तुझेनि शुद्धमुखे पवित्र ।
श्रवण करिता माझे श्रोत्र । अधिकाधिक भुकेले ॥६॥
इतर कथा नव्हे फुडी । नित्य नूतन इची गोडी ।
सेवू जाणति आवडी । ते परात्परथडी पावले ॥७॥
देखोनि प्रश्नाचा आदर । शुक कथेसी झाला सादर ।
कैसा वचन बोलिला गंभीर । कृपा अपार रायाची ॥८॥
ऎक बापा परीक्षिती । तू तव सुखाची सुखमुर्ती ।
भीमकीपाणिग्रहणस्थिती । यथानिगुती सांगेन ॥९॥
अगा वसुदेवाचिये तप:प्राप्ती । श्रीकृष्ण देवकीउदरा येती ।
कृष्णाची जे कृष्णशक्ती । जालो उतरती भूमंडळी ॥१०॥
कनकासवे जैसी कांती । सूर्यासवे जैसी दीप्ती ।
तैसी अवतरली कृष्णशक्ती । विदर्भदेशी रुक्मिणी ॥११॥
जैसा मूर्तिमंत विवेक । तैसा जाण राजा भीमक ।
सत्त्वाथिला अतिसात्त्विक । निष्कलंक शोभत ॥१२॥
श्रद्धा पत्‍नी शुद्धमती । झाला गर्भाते धरिती ।
तेथे जन्मली कृष्णशक्ती । चिच्छक्ती रुक्मिणी ॥१३॥
नवविधा तेचि नवमास । गर्भा भरले पूर्ण दिवस ।
साङ्‌ग जन्मली रूपस । नवनिधान रुक्मिणी ॥१४॥
पांचा विषयांचे शेवटी । सुबुद्धी उपजे गोमटी ।
तैसी पांचांहूनि धाकुटी । जाहली गोरटी रुक्मिणी ॥१५॥
जेंहूनी जन्मली कुशी । तैंहूनि आवडे रायासी ।
अमान्य करुनि पांचासी । तेची एकी पढियंती ॥१६॥
स्वरूपरूपे अतिसुंदर । लावण्यगुणे गुणगंभीर ।
दिवसेंदिवस जाहली थोर । वरविचार रायासी ॥१७॥
तेथे कीर्तिनामा ब्राह्मण । रायापाशी आला जाण ।
तेणे कृष्णकीर्तन । तेथे तनमन वेधले ॥१८॥
बसली होती रायापाशी । सादर देखोनि भीमकीसी ।
मग वर्णिले कृष्णरूपासी । चित्स्वरूपेसी साकार ॥१९॥
जो निर्गुण निर्विकार । जो निष्कर्म निरुपचार ।
तोचि जाहला जी साकार । लीलाविग्रही श्रीकृष्ण ॥२०॥
अतिसुरंग चरणतळे । उपमे कठिण रातोत्पले ।
बालसूर्याचेनि उजाळे । तैसी कवळे टांचांची ॥२१॥
ध्वजवज्रांकुशरेखा । चरणींची सामुद्रिके देखा ।
न वर्णवती सहस्रमुखा । ब्रह्मांदिका अलक्ष्य ॥२२॥
पिळूनि इंद्रनीळकिळी । वोतली कृष्णतनु सांवळी ।
पाउले सुकुमार कोवळी । घोटी निळी दोही भागी ॥२३॥
सुनीळ नभाचिया कळीका । तैशा आंगोळिया देखा ।
वरी नखे त्या चंद्ररेखा । चरण पीयूषा लुब्धल्या ॥२४॥
सांडूनि कठिणत्वाचे डिंभ । सचेतन मर्गजस्तंभ ।
तैसे चरण जी स्वयंभ । श्रीकृष्णशरीरी शोभती ॥२५॥
कृष्णअंगा जडलेंपणे । विजूसी पुट आले चौगुणे ।
विसरली अस्तमाना जाणे । पीतांबरपणे कासेसी ॥२६॥
कृष्णचरणींची भूषणे । वांकीने वेदांसी आणिले उणे ।
ते तव धरूनि ठेले मौने । कृष्णकीर्तने हे गर्जे ॥२७॥
सोहंभावाचेनि गजरे । चरणी गर्जती नेपुरे ।
मुमुक्षूचे मन निदसुरे । त्याते चेइरे करीतसे ॥२८॥
तोडर गर्जे कवणे मानी । जन्ममरणे हरिचरणी ।
नाही उपासकालागोनी । संकल्प विकल्प गेलिया ॥२९॥
अनंत रूप नाकळे वेदी । ते आकळी जेवी सद्‍बुद्धी ।
तैशी मेखला माजामधीं । चिद्रत्‍नसंधी जडली असे ॥३०॥
स्वपदा पावलियापाठी । जेवी वृत्ति होय उफराटी ।
तैशा किंकिणी क्षुद्रघंटी । अधोमुख मेखलेशी ॥३१॥
अतिशयेंसी माजू साना । होता अभिमान पंचानना ।
देखोनी श्रीकृष्णमध्यरचना । लाजोनि राना तो गेला ॥३२॥
पहावया कृष्णमध्यरचना ॥ चित्रींची लेपे जाहली जाणा ।
सांडूनि अंगींच्या अभिमाना । मेखले खेवणा स्वये जडिले ॥३३॥
नाभीशी नाभी नाभिता । देऊनि स्थापिला विधाता ।
तेथीचा तो पार पाहता । विधाता पै नेणेचि ॥३४॥
म्हणोनी पद्मनाभी नांवा । उदरी त्रैलोक्याचा सांटोवा ।
जेवी सागरामाजी ठेवा । तरंगांचा पै केला ॥३५॥
सागरी लहरीची नव्हाळी । तैसी उदरी त्रिगुणत्रिवळी ।
कर्माकर्म रोमावळी । बहिर्मुखे वाढलिया ॥३६॥
नकळे ह्रदयींचे महिमान । उपनिषदा पडले मौन ।
तेथेंही संचरले सज्जन । देहाभिमान सांडोनी ॥३७॥
शून्य सांडोनि निरवकाश । तेचि कृष्णह्रदय सावकाश ।
संती केला रहिवास । वृत्तिशून्य होऊनि ॥३८॥
तया पदी जे सुलीन । तेचि जडीत पदक जाण ।
मुक्त मोतिलग संपूर्ण । गुणेंविण लेइलासे ॥३९॥
ज्ञानवैराग्य शुक्तिसंपुटी । निपजली मुक्त मोतिये गोमटी ।
तेचि एकावळी कंठी । श्रीकृष्णाचे शोभत ॥४०॥
जनविजन समान कळा ॥ तेचि आपाद वनमाळा ।
शांति निजशांति निर्मळा । रुळे गळा वैजयंती ॥४१॥
ओंकार मातृकांसकट । तोची जाणावा कंबुकंठ ।
तेचि वेदांचे मूळपीठ । तेथूनि प्रगटे त्रिकांडी ॥४२॥
खणोनि उपनिशदांची खाणी । अर्थ काढिला शोधूनि ।
तोचि कंठी कौस्तुभमणी । निजकिरणी झळकत ॥४३॥
गगनगजाचे शुंडादंड । तैसे सरळ बाहुदंड ।
पराक्रमे अतिप्रचंड । अभयदानी उदित ॥४४॥
पंचभूते भिन्नभिन्न । तैसा आंगोळीया जाण ।
तळहात तो अधिष्ठान । पांचही मिळति एकमुष्टी ॥४५॥
चहू खाणी क्रियाशक्ती । त्या चारी भुजा शोभती ।
आयुधे वसविली हाती । कवणे स्थिती पाहा पा ॥४६॥
अत्यंत तेजे तेजाकार । द्वेतदलनी सतेज धार ।
तेचि धगधगती चक्र । अरिमर्दनी उद्भट ॥४७॥
घाये अभिमान करी चेंदा । तेचि झळकत पै गदा ।
नि:शब्दी उठवी शब्दा । वेदानुवाद पांचजन्य ॥४८॥
अभेदभक्त मज भेटती । तेव्हा सुमने कैची मिळती ।
त्यांचिये पूजेलागी हाती । ह्रदयकमळ वाहतसे ॥४९॥
बाहुवटे कीर्तिमुखे । चारी वेद जाहले सुखे ।
करी कंकणे जडित माणके । वार्तिकांत वेदात ॥५०॥
यंत्रउभवणी उपासका । त्याचि आंगोळीया मुद्रिका ।
त्रिकोण षट्‍कोण कर्णिका । जडित माणिका आगमोक्त ॥५१॥
पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । कुंडले जाहली कृष्णकर्णी ।
ती उपनिषदर्थकिरणी । झळकताती सतेज ॥५२॥
एक म्हणती साकार । एक म्हणती निराकार ।
परी साकार ना निराकार । श्रवणे विकार मावळती ॥५३॥
गाळोनिया मोक्षसुख । तेथींचा मुसावोनि हरिख ।
तेचि कृष्णाचे श्रीमुख । नित्य निर्दोष मिरवित ॥५४॥
उपमे चंद्रकळा गहन । तो तव कृष्णपक्षी क्षीण ।
उदय अस्ताविण संपूर्ण । वदनेंदु कृष्णाचा ॥५५॥
उपमेरहित हनुवटी । पाहता प्रेम दुणावे पोटी ।
त्रैलोक्यसौंदर्य एकवटी । दाविताहे दृष्टी निमासुरा ॥५६॥
जीवशिव एकाकार । तैसे मीनले दोन्ही अधर ।
माजी दंतपंक्ती तेजाकार । चिदानंदे झळकती ॥५७॥
नास्तिका देऊनि नास्तिक । उंचावले ते नासिक ।
पवन हिंडता पावला दु:ख । कृष्णश्वासे सुखी जाला ॥५८॥
विशाळ डोळे चैतन्यपणे । तेथे विसावो आले पाहते पाहणे ।
आपआपणिया देखणे । सबाह्याभ्यंतर समदृष्टी ॥५९॥
ज्ञानअज्ञानांची पाती । मिथ्यापणे लवत होती ।
तेही सारूनि मागुती । सहजस्थिती पहातसे ॥६०॥
अधिष्ठान विशाळभाळी । तैसी शोभा कपाळी ।
सच्चिदानंद एकमेळी । तोच त्रिवळी ललाटी ॥६१॥
उगाळूनि अहंपण । सोहं काढिले शुद्धचंदन ।
तेही केले कृष्णार्पण । निजभाळी मळवट ॥६२॥
सपूर गगनांकुर सरळ । तैसी मस्तकी केश कुरळ ।
कृष्णमुखेसी विन्मुख सबळ । अधोगती धाविन्नले ॥६३॥
म्हणोनि ऎक्याचिये मुष्टी । आणुति बांधिले वीरगुंठी ।
सहज भावाचिये मुगुटी । मग दाटले सुबुद्ध ॥६४॥
तया मुगुटा-तळवटी । मुक्तमयूरपिच्छा वेटी ।
कैसी शोभताहे गोमटी । दृश्यदृष्टी अतीत ॥६५॥
सलोक सरूप समीपता । ते तव सांडी पिसे सर्वथा ॥
देखणेंपणेविण डोळसता । तेचि माथा स्तबक ॥६६॥
अलंकारामाजी आवडी । तेथे कृष्णासी अधिक गोडी ।
तेचि सांगू विसरली फुडी । चुकी गाढी पडियेली ॥६७॥
सकळ भूषणांमाजी भूषण । ब्राह्मणाचा दक्षिण चरण ।
ह्रदयी वाहे नारायण । श्रीवत्सलांच्छन गोविंद ॥६८॥
श्रीकृष्णाची कृष्णमूर्ती । लावण्य आले त्रिजगती ।
बरविया बरवा श्रीपती । वाचा किती अनुवादों ॥६९॥
जे जे अत्यंत सुंदर दिसे । ते ते कृष्णाचेनि लेशें ।
डोळिया तेणे लाविले पिसे । जाली मोरपिसे हरिअंगी ॥७०॥
सौंदर्याचा अभिमान । मदनाआंगी संपूर्ण ।
तेणे देखोनिया श्रीकृष्ण । स्वदेहासी विटला ॥७१॥
मदने कृष्ण देखिला साङ्‌ग । अंग जाळूनी जाला अनंग ।
पोटी येऊनिया चांग । उत्तमांग पावला ॥७२॥
बरवेपणे मीच मोठी । हे होते लक्ष्मीचे पोटी ।
कृष्ण देखोनिया दृष्टी । तेही उफराटी जाहली ॥७३॥
रूपा भाळोनिया कैसी । रमा झाली परम पिसी ।
लक्ष्मी नावडे देवासी । जाली दासी पायांची ॥७४॥
कृष्ण देखिला जिये दृष्टी । ते परतोनि मागुती नुठी ।
अधिकाधिक घाली मिठी । होय तल्लीन हरिरूपी ॥७५॥
कृष्ण पहावयाच्या लोभा । नयनी नयनासी निघती जिभा ।
श्रवणी श्रवणासी वल्लभा । अभिनव शोभा कृष्णाची ॥७६॥
कृष्णरस जे सेवित । तयांसी फिके होय अमृत ।
अमर अमृताते सेवित । तेही चरफडित । हरिरसा ॥७७॥
श्रिया वाखाणिता अमरेंद्र । कृष्ण इंद्राचाही इंद्र ।
क्षय पावती इंद्र चंद्र । कृष्ण नरेंद्र अक्षयी ॥७८॥
असुर सुरा उत्थापिती । ते गार्‍हाणे हरीसी देती ।
इंद्र चंद्र प्रजापती । तेही चरफडती हरिपदा ॥७९॥
ते वेळी कृष्णनाथ । कंस केशिया करी घात ।
देवा निजपदी स्थापित । अमरनाथ श्रीकृष्ण ॥८०॥
कृष्णऎसा त्रिशुद्धी । उदार न देखे स्वात्मबुद्धी ।
सेवका बैसवी निजपदी । अक्षय सिद्ध देऊनिया ॥८१॥
जे नेदी देवकीयशोदेसी । ते गति दिधली पूतनेसी ।
समान येणे अरिमित्रांसी । उदारतेसी काय वानू ॥८२॥
निजपदाते श्रीकृष्णनाथ । सद्भक्तांसी आपण देत ।
आपण होय भक्तांकित । राहे तिष्ठत तयांपासी ॥८३॥
भक्ताआज्ञा मानी मोठी । सिंह सूकर होय जगजेठी ।
प्रकटला कोरडिये काष्ठी । वचनासाठी भक्ताच्या ॥८४॥
ऎसा धीरवीर उदार । गुणागुणी गुणगंभीर ।
पृथ्वीवरी यदुवीर । दुजा नाही सर्वथा ॥८५॥
कृष्णचरणींचा आराम । पाहाता विसरे क्रियाकर्म ।
समाधी तेथे विश्राम । मनोरम हरिपदी ॥८६॥
कृष्णरूपाची प्राप्ती । भीमकी सादर श्रवणार्थी ।
ह्रदयी आविर्भवली मूर्ती । बाह्यस्फूर्ति मावळली ॥८७॥
आंग जाहले रोमांचित । कंठी बाष्पे पै दाटत ।
शरीर चळचळा कांपत । पडे मूर्च्छित धरणीये ॥८८॥
एक म्हणती धरा धरा ॥ एक पल्लवे घालिती वारा ।
एक म्हणती हे सुंदरा । कृष्णकीर्तने झडपली ॥८९॥
भक्तीपाशी भावना जाये । तैसी धाविन्नलि धाये ।
झणी दृष्टी लागेल माये । म्हणोनि कडिये घेतली ॥९०॥
रायासी कळले चिन्ह । ईस जाहले कृष्णश्रवण ।
तेथेचि वेधले असे मन । कृष्णार्पण हे करावी ॥९१॥
मनी धरोनि हाचि भाव । अंत:पुरा आला रावो ।
रुक्मिणीसी कृष्णनाहो । राणिये रावो पुसतसे ॥९२॥
मग बोलली शुद्धमती । हेचि होते माझिये चित्ती ।
कन्या अर्पावी श्रीपती । पुण्य त्रिजगती न समाये ॥९३॥
वर मानला आम्हासी । कन्यादान श्रीकृष्णासी ।
तरीच सार्थकता जन्मासी । दोही पक्षांसी उद्धार ॥९४॥
विकल्परुक्मिया कृष्णद्वेषी । वचन न मानेचि त्यासी ।
काय म्हणावे वडिलांसी । गोवळीयासी सोयरीक ॥९५॥
कृष्ण अगुणांचा अरूप । कन्या सुगण अतिस्वरूप ।
दोहींशी घटिताचा विकल्प । शून्य संकल्प सोयरिके ॥९६॥
रुक्मिया कृष्णनिंदा करित । वाग्देवता स्तुति वदत ।
निंदेसी वागेश्वरी भीत । पाप अद्‍भुत निंदेचे ॥९७॥
एका जनार्दनी विनवित । निंदेमाजी स्तुति होत ।
श्रोती तेथे ठेवुनि चित्त । कथा निश्चित परिसावी ॥९८॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कंधे हरिवंशसंहितासंमते
रुक्मिणीस्वयंवरे प्रथम: प्रसंग: ॥१॥
॥ श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु ॥