25.
🕉
अध्याय २५ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय पंचविसावा - फलश्रुति 👉 दुसर्‍याचे शाप बाधणार नाहीत. मानवाशिवाय अन्य जन्म मिळणार नाही. तसेच आरोग्य लाभून पतिव्रता स्त्रीची प्राप्ती होईल व गुणी पुत्राचा लाभ होईल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी वासुदेवा । वासनाद्वासुदेवा मायाअवयवा । म्हणोनि तूर्ते माधवा । सगुणस्थिति विराजे ॥१॥
हे चक्रचाळका यदुपति । वदवी आता रसाळ युक्ती । जेणे श्रोते आनंद पावती । नवरसांते वेधूनिया ॥२॥
मागिले अध्यायी भर्तरीनाथ । अवंतिके आला व्यवसायाते । ते जननादि पाळण यथाश्रुत । वदविले महाराजा ॥३॥
यापरी पुढे कथा गहन । वदवी नवरसा सुढाळपण । ऐसे वदता रुक्मिणीरमण । संतोष चित्ती जाहला ॥४॥
जाहला तरी आता श्रोती । कथा स्वीकारा श्रवणार्थी । व्यवसायिक घेऊनि भर्तरीप्रती । अवंतिकेंसी पातले ॥५॥
पातले परी ग्रामाजवळी । करिते झाले शिबिरस्थळी । रचोनि गोण्या कनकपट सकळी । शिबिरावरी विराजले ॥६॥
ऐसियेपरी व्यवासायिक । उतरते झाले स्थानस्थायिक । तो अस्ताचळा गेला अर्क । व्यवसायिक मिळाले ॥७॥
अग्नि पेटवूनि एक्या ठायी । शेक घेती व्यवसायी । तो निकट येऊनि जंबुक मही । कोल्हाळ केला एकचि ॥८॥
कोल्हाळ केला परी स्वभाषेंत । बोलते झाले जंबूक समस्त । व्यवसायिक हो या स्थितींत । बैसू नका सावध व्हा ॥९॥
तुम्हांवरी आहे धाडी । महातस्कर बळी प्रोढी । द्रव्य हरुनि नेतील तांतडी । सावध होऊनि बैसा रे ॥१०॥
ऐसे जंबुक बोलता वाणी । भर्तरी ऐकता झाला कानी । ऐकतांचि विचार अंतःकरणी । करिता झाला महाराजा ॥११॥
मनांत म्हणे व्यवसायिक अन्न । आपण करीत आहो भक्षण । तरी यांते श्रुत करुन । उपकाराते सारावे ॥१२॥
की मातेचा उपकार । जेवी फेडीतसे खगेंद्र । तेवी व्यवसायिकांचा उपकार । जंबुकांचे भाष्य तेचि रीती सागावे ॥१३॥
मग म्हणे सकळ व्यवसायिका । तुम्ही असावध राहू नका । तस्कर धाड घालू आले ऐका । येत आहेती तुम्हांवरते ॥१४॥
म्हणती कळले कशावरुन । तरी जंबुक बोले स्वभाषेंकरुन । भुंकत तरी माषा मज कळून । येत आहे महाराजा ॥१५॥
तरी मी तुमचे भक्षिले अन्न । म्हणूनि वदलो गुप्त न ठेवून । ऐसे बोले भर्तरी वचन । विश्वासाते दाटले ॥१६॥
मग ते व्यवसायिक जन । नाना शस्त्रे करुनि धारण । बैसते झाले सावधपणे । काष्ठवणी योजूनिया ॥१७॥
पोटी घालूनि मालभरती । सावध पहारे देती भंवती । तो तस्कर घाडी शतानुशती । येऊनिया पोचले ॥१८॥
पोंचले परी व्यवसायिक । परम झुंझार ब्रीददायिक । यंत्रघाये तस्कर सकळिक । जर्जर केले सर्वस्वी ॥१९॥
परम जर्जर तस्कर होता । मग वित्ताची सोडूनि वार्ता । पळते झाले शस्त्रघाता साहवेना शस्त्रघात ॥२०॥
असो तस्कर शतानुशते । पळूनि गेले शस्त्रघाते । मग निवारण होऊनि हडबडत । बैसले शांत व्यवसायिक ॥२१॥
शांत होउनि भर्तरियासी । घेऊनि बैसले मंडपासी । परी सावधपणी लोटलिया निशी । दीड प्रहर राहिली ॥२२॥
राहिली दीड प्रहर रात्र । पुन्हा जंबुक येऊनि तेथ । भुंकती सर्व मंडळासहित । व्यवसायिक ऐकती ॥२३॥
ऐकती परी भर्तरीते । पुन्हा पुसती प्रश्न उक्ते । की पुन्हा जंबुक येऊनि येथे । काय बोलले ते सांग ॥२४॥
ऐसे बोलता व्यवसायिक । सांगता झाला वरदायक । म्हणे आता कोल्हे भुंके । वदले आहेत ते ऐका ॥२५॥
तरी उत्तर दिशेहूनि आता पांथिक । येत आहे दक्षिणे जात । शिववरदी महासमर्थ । राक्षस जाणे असे तो ॥२६॥
तयापाशी चार रत्ने । असती तेजस्वी दैदीप्यमान । तरी त्याते येईल जो मारुन । पूर्णलाभ तो लाभेल ॥२७॥
परी तो लाभ म्हणाल केउता । तरी तयाचा रुधिरटिळा रेखिता । पावेल मग लाभ सार्वभौमता । अवंतिकेमाजी दक्ष तो ॥२८॥
तरी त्याते योजूनि मरण । रुधिरे वस्त्र आणावे भरुन । ग्रामद्वारी टिळा रेखून । विजय भाळी रेखावा ॥२९॥
ऐसे भर्तरी बोलता त्याते । तो विक्रम नृप होता तेथे । ऐकतांचि शस्त्र हाताते । कवळूनिया चालिला ॥३०॥
यापरी श्रोते कल्पना घेती । शिववरदे त्या दानवाप्रती । काय धन लाभले क्षिती । तेचि कथानक सांगावे ॥३१॥
मग कवि म्हणे तो दानव । पूर्वी स्वर्गीचा होय गंधर्व । चित्रमा गंधर्व तयाचे नांव । महाप्रतापी आगळा ॥३२॥
तो सहजस्थिती कैलासासी । जाता झाला भावे मानसी । तो उमेसह द्यूतकर्मासी । शिव बैसले खेळत ॥३३॥
तो चित्रमा गंधर्वनाथ । येऊनि पोंचला अकस्मात । तो उमेसहित उमाकांत । भावेंकरुनि नमियेला ॥३४॥
नमिता देखिले नीलकंठे । मग आश्वासन देऊनि संनिध नीट । विराजवूनि गंधर्वभट । तुष्ट केला मानसी ॥३५॥
निकट गंधर्वा बैसवून । खेळ खेळती दोघे जण । तो अंबेने खेळी डाव जिंकोन । शिवावरी आणियेला ॥३६॥
आणिला परी अक्षभास । द्विविध भासला उभयतांस । तेणेंकरुनि प्रतिवादास । प्रवर्तली उभयता ॥३७॥
शिव म्हणे पडले अठरा । अंबा म्हणे पडले बारा । ऐसा बोलण्यांत फेरा । उभयतांसी पडियेला ॥३८॥
मग ते उभय वदती । विवादिता गंधर्वा पुसती । तेणे शिवपक्ष धरुनि चित्ती । अष्टादश पडले म्हणतसे ॥३९॥
परी ते पोबारा खरेपणी । असता क्षोभली मृडानी । म्हणे गंधर्वा शिवपक्ष धरोनी । बोलतोसी ऐसे तू ॥४१॥
परी तव देही असत्यवस्ती । आहे सदृढ पापमती । तरी तू जाऊनि मृत्युक्षिती । राक्षसरुपे वर्तसील ॥४१॥
ऐसे बोलता दक्षनंदिनी । गंधर्व व्यापला कंपेकरोनी । अंगी रोमांच उठवूनी । शिवचरणी लागला ॥४२॥
म्हणे महाराजा चंद्रमौळी । तव पक्ष धरित येणे काळी । मुखा लागली शापकाजळी । तरी आता काय करु ॥४४॥
ऐसे म्हणोनि अश्रु भरुन । आले उभय लोचन । तेणेंकरुनि चित्ती प्रसन्न । पशुपति दाटला ॥४४॥
म्हणे चित्रमा गंधर्वनाथा । न करी शापाची सहसा चिंता । पुढे सुरोचन गंधर्व महीपर्वता । शक्रशापे वर्तला की ॥४५॥
वर्तला परी तया क्षिती । पुत्र होईल तयाप्रती । तया पुत्राचेनि हाती । मुक्त होशील सुजाणा ॥४६॥
तो शस्त्रघाते राक्षसततूते । तव प्राणाते करील विभक्त । येरी म्हणे लाभ त्यात । मज मारावया कायसा ॥४७॥
शिव म्हणे तूते मुक्त करिता । रुधिरटिळक रेखिता माथा । तेणे टिळके सर्व शोभता । मही भोगील भोगाते ॥४८॥
तो चित्रमा गंधर्व बोलत । त्या पुत्रासी काय हे माहीत । तरी तो येऊनि मम वधाते । प्रवर्तेल महाराजा ॥४९॥
ऐसे ऐकूनि उमाकांत । म्हणे धृमिन अवतार भर्तरीनाथ । त्यांचे मुखे होईल श्रुत । सुरोचना पुत्रासी ॥५०॥
ऐसे बोलता पंचानन । मग स्वस्य झाले तयाचे मन । मग दिव्यदेहा आश्रमी ठेवून दानवदेही अवतरला ॥५१॥
अवतरला परी बळहीन । येत होता मार्गे करुन । तो शस्त्र नेऊनि विक्रम । काननाप्रती प्रवर्तला ॥५२॥
यापरी आणिक श्रोते बोलती । सुरोचन गंधर्व महीवरती । शक्रशापे पातला निगुती । कैशा अर्थी ते वदावे ॥५३॥
कवि म्हणे वो ऐका वचन । अमरपुरी पाकशासन । सभेंस्थानी सभा करुन । गांधर्वादिक बैसले ॥५४॥
पुढे अप्सरा नृत्य करिती । नेटके हावभाव दाविती । तिलोत्तमा आणि मेनका युवती । अर्कज्योति लावण्य ॥५५॥
कैसे त्यांचे चांगुलपण । ग्रंथी किती करु वर्णन । तरी तयांचे स्वरुप पाहता मदन । मूर्छागत होतसे ॥५६॥
ज्या सभास्थानी नाट्य करिता । दाविती चमचमका समता । जयांचे नेत्रकटाक्ष पाहता । जपी तपी नाडती ॥५७॥
मग मुनी येऊनि लुंगी कांसोटी । सोडूनी धांवती तयांचे पाठी । मग कैचे आचरण योगराहाटी । होती कष्टी कंदपे ॥५८॥
ऐसी गुणज्ञानस्वरुपस्थिती । लावण्यलतिका चंद्रज्योती । नाट्य करिती ते सभेप्रती । वेधे चित्ती कंदर्प ॥५९॥
ते नाट्य करिता सुरपती । सुरोचन गंधर्व पंचबाणी । अति वेधला निशिदिनी । लाज सोडूनि तिजकारणे ॥६०॥
परम वेधता पंचबाणी । देवसभेते मदे न गणूनी । एकाएकी सभेंत उठोनी । मेनकेते स्पर्शीतसे ॥६२॥
धरुनि मेनकेचा हस्त । कुच हस्ताने करी व्यक्त । ते पाहूनि शचीनाथ । परम चित्ती क्षोभला ॥६२॥
म्हणे सभास्थानी सोडूनि लाज । कवळीत रंभेते कामिककाजे । तरी हा ऐसा अघमध्वज । पदच्युत होवो का ॥६३॥
जयाते न कळे रागरांग । हीनबुद्धि कामियोग । तरी हा पतन पावो स्वर्ग । महागर्दभ होवो का ॥६४॥
ऐसे बोलता पाकशासन । तत्काळ झाला तेथूनि पतन । पतन होता सहस्त्रनयन । तुष्ट केला स्तुतीने ॥६५॥
म्हणे महाराजा अमरनाथा । उःशाप द्यावा माते आता । हे कर्म घडले असता । परी क्षमा करावी जी ॥६६॥
तू दयावंत प्रज्ञाराशी । सदा कळवळा हृदयी पाळिशी । तरी पोटी घालूनि अपराधासी । क्षमादान ओपावे ॥६७॥
तू माय मी लेकरु सहसा । न गणी माझे अपराधलेशा । तरी तू दृष्टि समपीयूषा । मिरवी का मजवरी ॥६८॥
ऐसे स्तुतीचे वदता वचन । संतुष्ट झाला पाकशासन । म्हणे द्वादशवर्षी पुन्हा परतोन । स्वस्थानाते येशील की ॥६९॥
येशील परी कैसे कर्म । मथुराधीश जो नरेंद्रोत्तम । ज्याते सत्यवर्मा नाम । महीलागी मिरवतसे ॥७०॥
तयाची कन्या लावण्यराशी । सद्विवेकी पुण्यराशी । तीते वरोनि कृत्रिमासी । विक्रमाते तोषवावे ॥७१॥
ता विष्णुविक्रममूर्ती ऐसी । स्वशक मिरवेल महीसी । तो येता तव उदारसी । मुक्त होशील महाराजा ॥७२॥
पाहता विक्रमसुताचे मुख । हरेल सर्व शापदुःख । मग भूलोकांते होवोनि विन्मुख । स्वर्गलोकवासी होसी तू ॥७३॥
ऐसे बोलता सहस्त्रनयन । गंधर्वा पावला तुष्टभान । जैसे मृत्युवेळी पियूषपान । लाभलेसे दैवाने ॥७४॥
की अत्यंत दारिद्र्य झाल्यास प्राप्त । दैवे मांदुसलाभ होत । की सरिताओधी जात वाहात । सांगडी हाता लागली ॥७५॥
की परम दुष्काळी न मिळे अन्न । भणंगरुप दावी दुरुन । ते आपंगिले सुरमीने । तैसे झाले गंधर्वी ॥७६॥
असो मग तो सुरोचन । तया झाले स्वर्गपतन । वायुचक्री मिथुळाकानन । सेविता झाला येऊनी ॥७७॥
परी तो येतांचि स्पर्शिता मही । होऊनि गेला गर्दभदेही । मग रासभपंक्ती काननप्रवाही । चरू लागे नित्यशा ॥७८॥
तंव त्या गांवी कुल्लाळ कमठ । उत्तम नामे असे सुभट । तो संचरोनि काननवाटे । गर्दभाते शोधीतस ॥७९॥
शोध शोधिता कमठ कुल्लाळ । देखिले गर्दभमंडळ । त्या गर्दभात हा शापबळ । गर्दभरुपी मिरवतसे ॥८०॥
मग तेणे हांकोनि गर्दभ समस्त । नेता झाला स्वसदनांत । त्याजसवे गर्दभ त्यांत । कुल्लाळशाळे गेला असे ॥८१॥
गेला परी बहु दिवस । तया कुल्लाळगृही असे । यावरी कमठ तो स्वसदनास । दरिद्रांत पावला ॥८२॥
तेणेंकरुनि गर्दभ समस्त । ओपिले परा घेऊनि वित्त । परी तो गर्दभ स्वसदनांत । रक्षोनिया ठेविला ॥८३॥
रक्षिला परी एकटा द्वारी । गर्दभ मनी विचार करी । एकांती एकट्यापरी । कमठ कुल्लाळे ठेविला ॥८४॥
मग रात्र पाहोनि दोन प्रहर । कुल्लाळाते बोले उत्तर । की सत्यवर्म्याची कन्या सुंदर । करुनि द्यावी मज कांता ॥८५॥
ऐसे दिनोदिन पुकारिता । कमठ कानी होय ऐकता । मग सदनाबाहेर येऊनि तत्त्वता । निजदृष्टीने विलोकी ॥८६॥
विलोकी परी कोठे कांही । पाहत्याप्रती वसत नाही । कोण बोलतो बोल प्रवाही । तोही कोण कळेना ॥८७॥
ऐसा होऊनि साशंकित । पुन्हा सदनामाजी जात । तो गर्दभ पुन्हा पाचरुनि त्याते । दारा द्यावी म्हणतसे ॥८८॥
पुन्हा कमठ येत परतोन । पाहता बोले याचे वदन । परी गर्दभ बोलतो ऐसे वचन । हे तो कोणा कळेना ॥८९॥
मग साशंकित होय चित्ती । कोण बोले तो गृहाप्रति । संशय येत तया चित्ती । उभा राहे कमठ तो ॥९०॥
कमठ सन्मुख उभा असता । गर्दभ विचार करी चित्ता । म्हणे भ्रांति फेडावी आता । आपुलिया शब्दाची ॥९१॥
मग कमठा जवळी पाचारुन । बोलता झाला गर्दभ वचन । म्हणे महाराजा संशये दारुण । पाहात अससी किमर्थ तू ॥९२॥
परी मी नित्य बोलतो वाणी । तू ऐकतोसी कानी । तरी सत्यवर्म्याची मज नंदिनी । करुनि देई ते भाजा ॥९३॥
ऐसे गर्दभ बोलता वचन । कमठ खोंचे भयेंकरुन । जरी हे ऐकिले पराने । तरी शिक्षा होईल आमुते ॥९४॥
अहा अहा रे प्रत्यक्ष गर्दभ तंव । मिसळू पाहशी सोयराणीव । मेरु मशक तेवी मानव । समरंगण मिरविशी ॥९५॥
कोठे राजा कोठे रजक । कोठे तू रे मागणार भीक । कोठे मेरु कोठे मशक । अर्की खद्योत मिरवला ॥९६॥
ऐसा विचार कमठ करीत । म्हणे बरवे नव्हे यांत । तरी आता त्यजूनि ग्रामाते । परदेशाप्रती वसावे ॥९७॥
तरी आता विषर्यास । कळता सत्यवर्म रायास । तो शिर छेदूनि कसायास । अंर्पील जाण निर्धारे ॥९८॥
ऐसा विचार करिता चित्ती । तो उदयास पावला गभस्ती । मग कांतेसी सांगूनि गर्दभनीती । पलायनास निश्चय केला पै ॥९९॥
परी ते मूढ दोघेजण । जयांलागी नसे ज्ञान । की प्रत्यक्ष पशूने बोलावे वचन । हे आश्चर्य वाटेना ॥१००॥
पशू असती वाचारहित । हा गर्दभ बोलतो मात । तरी हा पशू नव्हे निश्वित । प्रज्ञावंत समजेना ॥१॥
म्हणोनि असती मूढपणे । योजिले त्यांनी पलायन । त्याचि गर्दभी ग्रंथिका वाहोन । संसारग्रंथिका भरियेली ॥२॥
संसार वाहोनि गर्दभावरता । त्याससे चालती उभयता । सहजस्थिती चाल चालता । ग्रामद्वारी ते आले ॥३॥
परी द्वाररक्षक तेथे असती । तिही पाहता तयांची स्थिती । समजोनि त्यांची पलायनरीती । तार्किकज्ञानेंकरुनिया ॥४॥
मग ते हटकिती कमठाकारणे । म्हणती संसार गर्दभी वाहोन । किमर्थ तू पलायन । करिशी सांग कमठा रे ॥५॥
ऐसे पुसता द्वाररक्षक । तेव्हा तो झाला भये व्यापक । न बोले वचन कांहींएक । मुखस्तंभ बावरियेला ॥६॥
तरी ते नाना युक्तिप्रयुक्ती । पलायना अर्थ पुसती । परी तो न वदे दुःखाप्रती । संशयांत मिरवतसे ॥७॥
मनांत म्हणे कमठ कुल्लाळ । जरी हा अर्थ वदू केवळ । तरी सध्या हा वडवानळ । अंग स्पर्शील आमुचे ॥८॥
म्हणूनि त्याते न बोलेचि कांही । मुखस्तंभ विचरे वाचाप्रवाही । मग ते द्वारपाळ प्रज्ञादेही । अटक करिती कमठाते ॥९॥
म्हणती ऐसी वस्ती टाकून । कमठा तू करिशी पक्लायन । तरी ते रायाते श्रुत करुन । मग बोलवू तुज कमठा ॥११०॥
ऐसे वदूनि द्वारपाळ । राजांगणी जाऊनि चपळ । म्हणती महाराजा कुमठ कुल्लाळ । ग्रामांतूनि जातसे ॥११॥
मग त्वरे पाठवूनि आपुले दूत । कमठ आणिला राजसभेंत । सभास्थानी जातांच त्याते । राव स्वमुखे पुसतसे ॥१२॥
म्हणे काय झाली दुःखमात । कोणते दुःख तुज वसत । झाले म्हणोनि ग्रामाते । सांडूनिया जासी तू ॥१३॥
ऐसी असता महाराहाटी । तू कोणे अर्थे झालासी कष्टी । तरी तो अर्थ वदोनि होटी । श्रुत करी आमुते ॥१४॥
म्हणे कमठा सत्यवर्मा । नांव मिरवत नही आम्हा । तरी सत्य चालवीन नेमा । नामासमान वर्ततसे ॥१५॥
ऐसे बोलता राव वचन । कमठ बोले रायाकारणे । हे महाराजा प्रजापालन करणे । दक्ष तुम्हीच अहा की ॥१६॥
परी माते दुःख जे आहे । ते वाचेने बोलता न ये । बोलो जाता प्राण जाये । देहमुक्त होईन ॥१७॥
राव म्हणे मजकडून । जात असेल तुझा प्राण । तरी अन्याय माफ करीन । रक्षीन प्राण तुझा की ॥१८॥
तरी या बोलाकारणे । संशय मिरवीत असेल मने । तरी माझे सदैव वचन । घेई घेई कमठा तू ॥१९॥
ऐसी बोलता राजेंद्र वाणी । कमठ तुकावी ग्रीवेलागुनी । म्हणे महाराजा ऐसी वाणी । भाष द्यावी मज आता ॥१२०॥
अवश्य म्हणोनि सत्यवर्मा । करतळभाष देत उत्तमा । मग म्हणे कमठा क्लेशवर्मा । वदोनि दावी मज आता ॥२१॥
येरु म्हणे नरेशा । एकांती दावीन शब्दलेशा । ऐसे बोलता कमठ सहसा । एकांताते चालिले ॥२२॥
कमठ आणि नरेंद्रोत्तम । एकांती बैसले शुद्ध आश्रमा । मग कमठ म्हणे राया कामा । मम क्लेशाचे अवधारी ॥२३॥
हे राया तू सर्वज्ञमूर्ती । तव उदरींची कन्या युवती । नाम जियेचे सत्यवती । महीवरती मिरवतसे ॥२४॥
तरी काय सांगू विपर्यास । एक गर्दभ मम सदनास । तो रात्री पाचारुनि आम्हांस । विपरीत वाणी बोलतसे ॥२५॥
बोलतसे कैस रीती । की मज दारा करुनि दे सत्यवती । ऐसे बोलता चक्रवर्ती । भये व्यप्त मन माझे ॥२६॥
अहो हे पशु काय बोलत । जरी रायाते होत श्रुत । मत तो माते सदनासहि । कोपानळी जाळील ॥२७॥
ऐशा भयाची उमजोनि वार्ता । त्रास योजिला आपुले चित्ता । म्हणोनि राया सोडोनि स्वार्था । ग्रामाबाहेर जातसे ॥२८॥
ऐसे बोलता कमठ कुल्लाळ । मग विचार करीतसे नृपाळ । चित्ती म्हणे पशू केवळ । वाचारहित असती की ॥२९॥
तरी तो पशु न म्हणावा सर्वथा । कोणीतरी असेल देवता । परीक्षेविण माझिये चित्ता । पशुवेषे नटला असे ॥१३०॥
ऐसा विचार करुनि चित्ती । बोलता झाला कमठाप्रती । म्हणे कमठा भय चित्ती । धरु नको या हेतू ॥३१॥
तरी आता कुशळपणे । दावू आपले भावलक्षण । आणि तयाची परीक्षा करुन । सत्यवती ओपावी ॥३२॥
तरी तू आता सेवोनि सदन । स्वस्थ करी आपुले मन । गर्दभ करिता तूते भाषाण । उत्तरयुक्ती तू ऐक ॥३३॥
तूते बोलता गर्दभ मात । तरी त्याते उत्तर द्यावे त्वरित । की हा प्रकार रायाते श्रुत । केला असे महाराजा ॥३४॥
केले परी राजउत्तर । आले आहे तव बोलावर । तरी धातुताम्राचे मिथुळानगर । करुनि द्यावे सर्वस्वे ॥३५॥
पूर्ण झालिया ताम्रवती । मग आपुल्याते देईल सत्यवती । ऐसे सांगूनि तयाप्रती । तुष्ट करी चित्ताते ॥३६॥
ऐसे कमठा नरेंद्रोंत्तमे । सांगोनि दिला उत्तरनेम । तुष्ट करोनि मनोधर्म । बोळविला कमठ तो ॥३७॥
मग तुष्ट होवोनि कमठ चित्ती । जाता झाला सदनाप्रती । तो अस्ताचळा पावोनि गभस्ती । मही रात्र संचरली ॥३८॥
रात्र झाली दोन प्रहर । तंव गर्दभ बोले उत्तर । हे कमठा तू नरेश्वर । सत्यवती दे माते ॥३९॥
ऐसे बोलता पशु युक्ती । कमठ उत्तर दे तयाप्रती । म्हणे महाराजा नृपाप्रती । श्रुत केले आहे मी ॥१४०॥
केल्यावरी प्रत्युत्तर । राये दिधले अनिवार । की ताम्रधातूचे मिथुळानगर । करुनि द्यावे आमुते ॥४१॥
ग्राम झालिया ताम्रसदनी । अर्पीन त्याते नंदिनी । ऐसिया बोलप्रकरणी । बोलिला आहे नरेंद्र तो ॥४२॥
तरी ऐसिया बोला सरळा । असेल कांही दावा कळा । तुष्ट करोनि नरेंद्रपाळा । सत्यवती वरावी ॥४४॥
त्याते ताम्रवती देवोन । ग्रहण करावे कन्यारत्न । जैसे दानवा सुरा देवोन । पियूष घेतले देवांनी ॥४४॥
किंवा कष्टाते कचे ओपूनी । हरोनि गेला संजीवनी । तेवी रायाते तुष्ट करोनी । सत्यवती हरी का ॥४५॥
तरी कांच देवोनि पाच घेणे । हे तो बुद्धिमंतलक्षण । असेल कांही या प्रमाण । करुनि दावी महाराजा ॥४६॥
ऐशी कमठ बोलता उक्ती । हास्य करी गंधर्वपती । म्हणे रायाची विशाळ मती । नव्हे कमठा या प्रकरणी ॥४७॥
अरे हेमतगटी । रत्नकोंदणी । जरी तो आराधित वाणी । तरी करोनि देतो येचि क्षणी । अमरनगरीसमान की ॥४८॥
की सबळ शक्राची संपत्ती । आणूनि देतो तयाप्रती । तेथे मागणे ताम्रवती । अदैवपणी हे काय ॥४९॥
असे सकळकाननाब्धिसुरभिरत्न । कल्पतरु आदि चौदा करुनी । तै ताम्रवती मागणे वाणी । अदैववाणी हे काय ॥१५०॥
की सुरभि अब्धिरत्न । मागता देतो आणून । तेथे ताम्रवती नगर पूर्ण । अदैववाणी हे काय ॥५१॥
के रेवाकाननींचे पाषाण । निधि चिंतामणी देतो करुन । तै ताम्रवती नगर मागोन । अदैंवपणे हे काय ॥५२॥
तरी आता असो कैसे । जैसे ज्याचे संचित असे । तैसी बुद्धी होय प्रकाश । प्रारब्धबळे अनुक्रमे ॥५३॥
तरी कमठा अति निगुती । जावोनि सांगावे रायाप्रती । की मिथुळाग्राम ताम्रवती । ग्रहण करी नरेंद्रा ॥५४॥
अवश्य म्हणोनि कुल्लाळ । जावोनि वंदिला मिथुळापाळ । म्हणे महाराजा भूपा कुशळ । बोलिला ते ऐकावे ॥५५॥
म्हणे सिद्ध करोनि सत्यवती । कृपे ओपिजे माझे हाती । आज रात्री ताम्रवती । निजदृष्टी पाहशील ॥५६॥
ऐसे पशूचे वाग्वचन । कमठमुखे राव ऐकून । अवश्य कुल्लाळाते म्हणून । सदनाते पाठवी ॥५७॥
कुल्लाळ येतांचि स्वधामा । म्हणे प्राज्ञिका गर्दभोत्तमा । राया सांगता ऐसा महिमा । स्वीकारिले रायाने ॥५८॥
केला प्रत्यक्ष विश्वकर्मा । तो म्हणे महाराजा गंधर्वोत्तमा । कवण कामिक काम तुम्हा । वेधलासे महाराजा ॥५९॥
येरु म्हणे विराटस्वरुप तनया । मुख्य माझी तो ब्रह्मकाया । काम उदेला गुरुराया । मिथुळा कीजे ताम्रवती ॥१६०॥
विश्वकर्मा तुझे नाम । तरी जाणसी सकळ विश्वाचे कर्म । कर्म ओपूनि जगद्रुम । सुपंथ पंथा लाविले ॥६२॥
तरी सकळकर्म निर्माणकर्ता । म्हणोनि विश्वकर्मा नाम शोभत । आहेस म्हणोनि त्या अर्थे । पाचारिले तूते मी ॥६२॥
तरी जगदगुरु तू कर्मपाड । निवारी तू माझे इतुके साकडे । ताम्रवती मिथुळकोट । करुनि द्यावी महाराजा ॥६३॥
ऐसी ऐकता गंधर्वबाणी । मागिले प्रहरींची यामिनी । विश्वकर्मा ग्रामधामी । कृपा करोनि हांसतसे ॥६४॥
कृपादृष्टी अविट करिता । ताम्रधातु ग्राम समस्त । व्याप्त धामे सर्वथा । ताम्रवर्णी लखलखीत ॥६५॥
राजा अंत्यजादि सवे सकळ । कोणी न उरला धामी दुर्बळ । ताम्रवटिका सकळ स्थळ । ग्राम मिथुळा मिरवले ॥६६॥
ऐसे करोनि विश्वकर्मा । अदृश्य गेला आपुले धामा । येरीकडे उदयोत्तमा । होता पाहती ग्रामजन ॥६७॥
तो ताम्रधातू अंगणासहित । धामे विराजली सुशोभित । ऐसे पाहतांचि अपरिमिति । ठक पडले जगासी ॥६८॥
म्हणती हे काय अपूर्व झाले । न धडे तेचि घडून आले । परी राये पाहतांचि जाणवले । खूणपरीक्षा चित्ताते ॥६९॥
मग मनांत म्हणे सत्यवर्मा । कन्या ओपिता सुकर्मा । परी लौकिक अति जगदुर्गमा । हेळणेते पावेन मी ॥१७०॥
तरी हे जग दुर्गम नोहे भले । द्विमुख सावज होऊनि बैसले । पैशून्याचि देखूनि पावले । दंशावया धांवती ॥७१॥
तरी आता गुप्तगुप्ते । कन्या ओपूनि कुल्लाळाते । स्वग्रामधामाकारणे विभक्त । दूरदेशी बसवावी ॥७२॥
ऐसा विचार योजूनि चित्ती । मग पाचारुनि कमठाप्रती । लोकर्निदेच्या सकळार्थी । सुचविले तयाने ॥७३॥
म्हणे महाराजा ऐक । कन्या गर्दभा ओपिता देख । लोकनिंदा पतनशब्द चार्वाक । प्रविष्ट होईल भवनी की ॥७४॥
तरी लावण्य चपळा सत्यवती । घेऊनि जावी सदनाप्रती । परी या गांवी न करुनि वस्ती । दूरदेशी वसावे ॥७५॥
ऐसे बोलता राव स्पष्ट । अवश्य म्हणे कुल्लाळ कमठ । मग सदनी येऊनि संसारथाट । वस्त्री ग्रंथिका वाहिली ॥७६॥
अर्क झाला अस्तमानी । पुन्हा प्रवेशे राजसदनी । म्हणे राया ग्रंथिका बांधूनी । सिद्ध आहे जावया ॥७७॥
राव पाचारुनि कन्या युवती । म्हणे पवित्र सत्यवती । तूते अर्पिली देवाप्रती । स्वीकारावे तयाते ॥७८॥
म्हणशील परीक्षिले कैसे । तरी मिथुळा ताम्रवती लेशे । क्षण न लोटता केले असे । तस्मात् देव निश्चये तो ॥७९॥
तरी तू त्या स्वीकारुन । ओळखी आणिजे कोणाचा कोण । मी तोचि परीक्षिला निश्चये करुन । देवतारुपी गर्दभ तो ॥१८०॥
करिसी सहसा अनमान । तरी कायावाचामने करुन । शुचि होऊनि उत्तीर्ण । उभयकुळा हेचि करी ॥८१॥
जरी गर्दभ म्हणूनि अमपानिसी । तरी डाग लागेल मम कुळासी । आणि तो कोपला विपर्यासी । पतनशापा ओपील की ॥८२॥
तरी ऐसे करी नंदनी । युक्तिप्रयुक्ती तयालागुनी । गर्दभदेहाचा त्याग करुनी । स्वस्वरुपी मिरवी का ॥८३॥
तेणेंकरुनि उभयकुळपक्षी । उद्धारार्थ मिरवेल दक्षी । तरी आता शुद्धकांक्षी कमठसदना सेवी का ॥८४॥
ऐसे बोलता तींते सदनी । अवश्य म्हणूनि शुभाननी । मग कुल्लाळ गृही जात घेऊनी । निशीमाजी संचरली ॥८५॥
संचरली घरी म्हणता । बोटा लावूनि दावी भर्ता । सत्यवती ऐसे बोलता । राव पुसे कमठाते ॥८६॥
राव पुसे कमठासही । दावितांचि राव लागे पायी । म्हणे महाराजा हे जांवई । पाळण करी कन्येचे ॥८७॥
ऐसे बोलता तयापर । गर्दभ बोलता झाला याते म्हणतील काई । परी हे असे थोर । मी जांवई तुज असे ॥८८॥
पाहे माझी कळा गर्दभदेही । लोक याते म्हणतील काई । परी हे असो निंदाप्रवाही । परी धन्य भाग्य तुझे की ॥८९॥
राया तरी ऐक मात । शक्रशापे गर्दभदेहाते । मी विचरतो कृत्रिममते । नातरी सुरोचन गंधर्व मी ॥१९०॥
मग मूळापासूनि समूळ कथा । सांगूनि तोषविले नृपनाथा । ऐशी नृपे ऐकूनि वार्ता । तुष्ट चित्ती मिरवला ॥९१॥
मग देऊनि लावण्यराशी । राव गेला स्वसदनासी । भर्ता देऊनि सत्यवतीसी । कुल्लाळाते प्रार्थूनिया ॥९२॥
राव जाता स्वसदनी । कमठ सत्यवतीसी घेऊनी । अवंतिकेचा मार्ग धरुनी । गमन करी रात्री तो ॥९३॥
असो आता पुढिले अध्यायी । सत्यवती करील काई । तेचि कथा परिसावी । अवधान देऊनिया ॥९४॥
धुंडीसुत नरहरिवंशी । मालू नटला संतसेवेसी । सेवाप्रसाद तयापाशी रात्रंदिन मागतसे ॥९५॥
इतिश्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । पंचविंशति अध्याय गोड हा ॥१९६॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
शुभ भवतु ॥