28.
🕉
अध्याय २८ नवनाथ भक्तिसार ग्रंथ ओवीबद्ध
🪔
👉अध्याय अठ्ठाविसावा - फलश्रुति 👉 पाठकाचा विवाह होईल व त्याला सेवाभावी व गुणवान धर्मपत्नी मिळेल.

श्रीगणेशाय नमः
जयजयाजी जगदुद्धारा । अखिल निरंजना निर्विकारा । भक्तमानसचकोरचंद्रा । प्रेमांबुधारा ओसरसी ॥१॥
तरी तू असता कृपाळु आई । माय माझे विठाबाई । तरी आता ग्रंथप्रवाही । येऊनिया बैसे गे ॥२॥
मागिले अध्यायी प्रेमेंकरुन । वैभवी मेळविला राव विक्रम । भर्तरीसंगमी पिंगलालग्न । दत्तानुग्रह लाधला ॥३॥
उपरी मृगया करुनी । अवंतिकास्थाना जाऊनि । राजधामी कनकासनी । सभामंडपी बैसला ॥४॥
क्षणैक बैसूनि त्वरितात्वरित । पाकशाळे गेला नृपनाथ । पक्कान्न सेवूनि अंतापुरात । पिंगलागृही संचरला ॥५॥
कनकमंचकी सुमनशेजी । राव बैसवी पिंगला अजी । षोडशोपचारेंकरुनि पूजी । श्रद्धापूर्वक पिंगला ॥६॥
परम प्रीती भावारुढ । राये दर्शविले चित्ती कोड । मग करी कवळूनि स्नेहपाडे । निकट घेत पिंगला ॥७॥
तीते वामांकी बैसवोन । परम प्रीतीने घेत चुंबन । वाचेने म्हणे तुजसमान । अन्य दारा नावडती ॥८॥
अगे पिंगले माझे मन । भावी मम देहींचे ऐक्यरत्न । जैसे मित्र आणि रश्मिचिन्ह । ऐक्यदेही मिरवती ॥९॥
की राजमौळी तेजे आगळा । द्वितीये शोभली त्याची कळा । तेवी माते तू पिंगला । मम चित्तावरी धांवे ॥१०॥
अगे हे पिंगले माझा भाव । पिंगलाभर्तरी ऐक्यनांव । एकाचि देही मज वाढीव । भासे भास शुभानने ॥११॥
जैशी शर्करा आणि गोडी । नामे भिन्न परी ऐक्यप्रौढी । तेवी तू पिंगला माझे पाठी । भासे भास शुभानने ॥१२॥
जैसा उदधी आणि लहरी । परी ऐक्यता सागरी । तेवी माते तू सुंदरी । भास भाससी शुभानने ॥१३॥
ऐसे म्हणूनि परम प्रीती । पुन्हा चुंबन घेत नृपती । मग भोगूनि सकाम रीती । संतुष्ट चित्ती मिरवला ॥१४॥
मग विचार सुचला एक गहन । आनंदे बैसती प्रीतीकरुन । बैसल्या पिंगला बोलूनि वचन । विडा त्रयोदशगुणी देतसे ॥१५॥
म्हणे हे महाराजा नृपवरा । मम देहींचे प्राणप्रियेश्वरा । मम मानसचकोरचंद्रा । प्रेमांबु मिरवतसे ॥१६॥
तरी तुम्हा आम्हा गांठी । गांठी गांठिल्या त्या परमेष्ठी । गांठिल्या परी चित्तदेठी । ऐक्यभास भासतसे ॥१७॥
जसे लवण उदकी मिश्रित । भिन्न न दावी दृष्टींत । तन्न्याये ऐक्यचित्त । रावणराणी शोभत ॥१८॥
तरी ऐसा मिश्रित अर्थ । उदया पावला असे ऐक्यचित्त । परी नेणूनि निर्दय परम कृतांत । जगामाजी मिरवतसे ॥१९॥
चित्ती चित्तभय काया । हरण करीत असे राया । तरी नेणो आपण विषयचिंते या । बुद्धि जरी संचरली ॥२०॥
संचरता परी एक त्यांते माते दिसत उचितार्थ । तुम्हांआधी माते मृत्यु । सुगम चित्ता वाटतसे ॥२१॥
तरी हे ऐसे इच्छिल्याप्रमाण । ईश्वरसत्ते जरी आले घडोन । मग परम बरवे दैववान । जगी असे मी एक ॥२२॥
ऐसे बोलता शुभाननी । राव ऐकूनि बोले वाणी । नेणो सखे ईश्वरकरणी । पुढील काही वदवेना ॥२३॥
मज आधी तू कामिनी । मृत्यु पावो इच्छिसी मनी । परंतु नेणो निर्दयपणी । मित्रात्मज मिरवतसे ॥२४॥
तो कदा न जाणे वेदविधी । सदा वर्ततसे बिघडबुद्धी । नेणो मज मृत्यु तुज आधी । आल्या काय करशील ॥२५॥
ऐसे ऐकूनि वदे पिंगला । नेणो कैसे असे जी भाळा । रेखिली विधीने अकळ कळा । कळत नाही महाराजा ॥२६॥
परी ऐशा घडल्या गोष्टी । मी राहाणार नाही महीपाठी । देह दाहूनिया हव्यवाटी । गमन करीन तुम्हांसह ॥२७॥
राव ऐकूनि बोले वचन । पुरे आता तुझे बोलणे । प्राणांहूनि प्रिय कोण । घात त्याचा करवेना ॥२८॥
तरी हे बोल उगलेचि फोल । माझिया तोषाचे करिसी मोल । परी समय येता तव पाऊल । मागेंचि धांव घेणार ॥२९॥
तरी अनुभव माझिये चित्ता । सहज आहे मजला पाहता । अगे राज्यासनी विपुल वार्ता । सेवक श्रवण माझे करविती ॥३०॥
करविती परी कैशा रीती । समरंगणींचा भाव दाविती । शत्रुअनली प्राणाहुती । वेंचू ऐसे म्हणताती ॥३१॥
तरी समय पडता दृष्टी । जीवित्व रक्षिती बारा वाटी । मग कोण कोठील मोह पोटी । जीवित्वाचा वरिती गे ॥३२॥
तरी हे तैसे तुझे बोलणे । दावीत माते चांगुलपण । परी समय पडता अर्थ । भिन्न दुसराचि आहे गे ॥३३॥
की बहुरुपियाचे खेळमेळी । होऊनि बैसती महाबळी । परी ते शूरपणाची नव्हाळी । समरभूमी चालेना ॥३४॥
की श्वानपुच्छाची कैशी उग्रता । परी हार तेचि पडे बळी देखता । जैसी पालीची दृष्टी देखता । वृश्चिक नांगी उतरीतसे ॥३५॥
तन्न्याये तव बोलणे । माते दिसते सहज स्थितीने । ऐसे बोलता भर्तरीनंदने । पिंगला वदे स्वामीसी ॥३६॥
म्हणे महाराजा प्राणेश्वरा । या बोलाच वाग्दोरा । कंठी बांधिला आहे नरा । काया वाचा मानसी ॥३७॥
तरी आता व्यर्थ बोलून । नेणो घडेल अर्थ कोण । ईश्वरसत्तेचे प्रमाण ब्रह्मांदिका कळेना ॥३८॥
परी माझिये भावनेऐसे । येत आहे स्वचित्तास । विधवा शब्द शरीरास । लिप्त होणार नाही की ॥३९॥
जरी म्हणाल कैशावरुन । तरी काया वाचा चित्त मन । तुम्हांलागी केले अर्पण । साक्ष असे ईश्वर तो ॥४१॥
तरी ईश्वर तो सत्याश्रित । आहे म्हणती सकळ जगती । तरी वैधव्य शब्द जगमुखांत । माते लिप्त होणार नाही की ॥४१॥
असो बीज पेरिले तैसे फळ । दुमकोमादि दावी सकळ । तेवी माझो चाली सरळ । फळ उमटेल तैसेंचि ॥४२॥
ऐसे बोलूनि निवांतपणी । स्तब्ध राहिली कामिनी । परी रायाचे अंतःकरणी । शब्द सदृढ मिरवले ॥४४॥
मिरवले परी ठेविले मनांत । चमत्कार पाहू कोणे दिवसांत । असो हे जल्प बहु दिनांत । सारिते झाले प्रीतीने ॥४४॥
सहज कोणे एके दिवशी । राव जातसे पारधीसी । मृगुया खेळता विपिनासी । आठव झाला कांतेचा ॥४५॥
की आम्ही उभयता दोघे जण । बैसलो होतो सुखसंपन्न । तयामाजी मृत्यु बोलोन । निश्चयविले कांतेने ॥४६॥
तुम्ही झालिया गतप्राण । तुम्हांसवे करीन गमन । तरी त्या बोलाचे साचपण । आज पाहू निश्चये ॥४७॥
ऐसी चित्ती योजना करुन । मृगया करीत फिरे कानन । तो अकस्मात देखिला नयने । मृग एक नेटका ॥४८॥
राव देखता तयापाठी । लागूनि शीघ्र मही आर्‍हाटी । शीणचि त्या जीवी बहु मेळथाटी । मृग जीवंत धरियेला ॥४९॥
धरियेला परी हस्तेकरुन । तयाची ग्रीवा छेदून । मुकुटासह काढूनि भूषणे । रुधिरे अस्त्रे भिजविली ॥५०॥
भिजवोनिया सेवकाहाती । देता झाला शीघ्र नृपती । अन्य भूषणे उभवूनि कांती । सुखासनी बैसला ॥५१॥
उत्तम छाया पाहून । तयाखाली नृप जाऊन । उत्तम चीर कनकवर्ण । मृदु गालिचा आंथरला ॥५२॥
तयावरी बैसूनि नृपती । मंडळी दुरावूनि बैसे एकांती । परी रुधिरवस्त्रे जयाहाती । तयालागी पाचारी ॥५३॥
म्हणे ही रक्तवस्त्रे घेऊन । सेवका पिंगलेचे गांठी स्थान । वस्त्रे तीते गोचर करुन । राव निमाला म्हणावे ॥५४॥
निमाला परी कैसे रीती । जरी पिंगला बोलले उक्ती । तरी व्याघ्र संधांनी जीवित्वआहुती । घेऊनिया पळाला ॥५५॥
ऐसे वदोनि राव भृत्याते । गुप्त पाठविला अवंतिकेते । राजसदना जाऊनि भृत्ये । पिंगलेते विलोकिले ॥५६॥
मौळीचीरासह सकळ । रुधिरव्याप्त वस्त्रे सबळ । पुढे ठेवूनि करकमळ । जोडूनिया बोलतसे ॥५७॥
म्हणे जी महाराज महीस्वामिनी । मृगया करीत राव काननी । अवचित व्याघ्र जाळींतुनी । उठला राया न कळता ॥५८॥
मागाहूनि साधूनि उड्डाण । राव धरिला ग्रीवेकारण । धरितांचि हरुनि प्राण । रुधिर पिऊनि पळाला ॥५९॥
आत त्याचे करुनि दहन । चमू येईल सकळ परतोन । ऐसे पिंगला ऐकून । हृदय पिटी आक्रोशे ॥६०॥
हृदय पिटूनि महीवरती । भावे आपटी निष्ठुरगती । अहा म्हणूनि केश हाती । धरोनिया लुंचीतसे ॥६२॥
शब्द करुनि अट्टाहास । हंबरडा मारुनि उदास । पुन्हा महीते मस्तकास । वारंवार आफळीतसे ॥६२॥
मृत्तिका घेऊनि टाकी मुखांत । म्हणे हा जी प्राणनाथ । कैसे टाकूनि गेलांत माते । परत्रदेशभुवनासी ॥६३॥
अहा महाराजा प्राणेश्वरा । कूपी कापिला कैसा दोरा । अहा तव प्रीतीचा मोहझरा । आज कैसा आटला जी ॥६४॥
अहो मम प्राणनाथा । मजविण तुम्हा क्षण गमत नव्हता । प्रीती सोडूनि कैसे आता । परत्र देशा गमलेती ॥६५॥
ऐसे म्हणोनि आरंबळत । तो अंतःपुरी समजली मात । स्त्रिया राजाच्या द्वादश शत । आरंबळत पातल्या ॥६६॥
एक हृदय पिटिती आपुले हस्ती । एक धांवती मही पडती । एक ऐकतांचि झाली वरती । महीलागी मूर्च्छित ॥६७॥
एक हंबरडा फोडूनि ऊर्ध्व । म्हणती आमुचा गेला निध । आता महीते स्त्रीवृंद । दीनवंत झालो की ॥६८॥
ऐसे म्हणोनि आरंबळती । एकमेकींच्या गळा पडती । हृदय पिटूनि आपटिती । महीलागी मस्तक ते ॥६९॥
ऐसा सकळ अंतःपुरांत । कोल्हाळ झाला अदभुत । परी पिंगला दारा प्रीती बहुत । शोक करी आक्रोशे ॥७०॥
म्हणे महाराजा निढळवाणी । मज कैसे गेलेत जी सांडोनी । मोहाचा सकळ तरणी । लोपोनिया महाराजा ॥७१॥
बाळाहूनि मोह अत्यंत । मजविषयी पाळीत होतेत । तो मोह दवडूनि निष्ठुरवर । सांडूनि कैसे गेलांत ॥७२॥
अहो तुम्ही राया सिंहासनी । बैसत असता राजकारणी । परी मम स्मरण होता मनी । या धांवूनि सदनांत ॥७३॥
ऐसे म्हणोनि धरणीवर शरीर । पिंगला टाकी वारंवार । आजि सकळ सांडोनि राज्यभार । कैसा गेलासी महाराजा ॥७४॥
पाहूनि माझे मुखमंडन । पुन्हा सेविसी राज्यासन । मोह आजि सकळ सांडोन । कैसा गेलासी महाराजा ॥७५॥
अहा पिंगला अंडजखाणी । कोठे गेलीसे मम पक्षिणी । दाही दिशा ओस करोनी । अचर रानी चरावया ॥७६॥
मम पाडसाची हरिणी । परत्र तृण गोड पाहुनी । तिकडेचि गुंतली लोभेंकरुनी । माझा लोभ सांडोनिया ॥७७॥
अहा मज आंधळ्याची काठी । हिसकूनि नेली निर्दये पोरटी । की क्षुधिताची अन्नवाटी । जिंतूनि नेली भणंगे ॥७८॥
अहा राया मजवांचून । तूते गमत नव्हते एक क्षण । आज निष्ठुर मन करुन । कैसा गेलासी महाराजा ॥७९॥
अहा राया उत्तम पदार्थ । जो महीलागी उत्पन्न होत । तो मम आधी नृपनाथे । भक्षिला नाही कधी की ॥८०॥
माते बैसवोनि निजअंकास । मुखी ओपीत होता ग्रास । ऐसेपरी सांडोनि प्रीतीस । परत्र कैसे गेलांत ॥८१॥
ऐसेपरी नाना गुण । आक्रंदतसे आठवून । मग ते सेवेकाते पाचारुन । शय्यासाहित्य करवीतसे ॥८२॥
रायमौळीचा चीरमुगुट । परिधानी कबरी अलोट । स्फुरण दाटोनि मग बळकट । उत्तम चीरी कवळिला ॥८३॥
स्वामीचे वस्त्र परिधान करुन । घेती झाली सतीचे वाण । स्मशानवाटिकेचे साधन । सिद्ध केले तत्काळ ॥८४॥
मग सकळ समारंभासहित । येती झाली स्मशानवाटिकेंत । अग्निकुंडी विधाने करुन त्यांत । सबळ अग्नि चेतविला ॥८५॥
अग्नि लाविता विधानशक्ती । दाहूनि वर्तल अंगारनीती । धगधगोनि कुंडाप्रती । पावक शक्ति दावीतसे ॥८६॥
ऐसिया प्रकरणी पेटविला वन्ही । होता पातली सौदामिनी । अग्निकुंडी शिळा स्थापोनी । निरोप मागे सर्वाते ॥८७॥
सकळा जय देऊन आशीर्वचन । जय जय भर्ता ऐसे म्हणोन । तुझा देह तुज अर्पण । शीघ्रकाळी होवो का ॥८८॥
ऐसे म्हणोनि अग्निकुंडांत । सांडिती झाली स्वशरीराते । परी त्या पावकी होता स्थित । गुंडाळोनि गेली सर्वस्वी ॥८९॥
मग ते याचक अपार जन । धन्य म्हणती तियेकारण । स्वहित केले पिंगलेने । स्वामीसवे गमूनिया ॥९०॥
अहा पिंगला ऐसे म्हणती । पवित्र जाया सत्यवती । उदार कर्ण स्वकुळाप्रती । परकुळाते तारील ॥९१॥
भर्तरीपरी करिता परलोक । विव्हळ चित्ती करिती शोक । म्हणती आम्हा प्रजेचे दोंदिक । ईश्वरे कैसे नेले हो ॥९२॥
ऐसे म्हणोनि आक्रंदती । भर्तरी म्हणोनि आठविती । असो पावकी दाहोनि सती । लोक निघाले माघारे ॥९३॥
आपुलाल्या सदनी जाऊन । बैसले असती मुख वाळवोन । अहा भर्तरी ऐसे म्हणोन । श्वासोच्छवास सोडिती ॥९४॥
आणि राजसदनी स्त्रियांचा मेळ । शोक करीत अति तुंबळ । तो येरीकडे विपिनी नृपाळ । मृगया करुनि येतसे ॥९५॥
तो अस्तासी गेला चंडमणी । रात्र दाटली परम विपिनी । म्हणोनि राजा उठोनी । नगराप्रती चालिला ॥९६॥
पावकतेजी देदीप्यमान । हिलाल मागी प्रदीप्त करुन । जाता भृत्य पाठविला वस्त्रे देऊन । आठव तयाचा पै झाला ॥९७॥
राव बैसूनि सुखासनी । येता मागी मशाली पेटवोनी । त्यांत चंद्रज्योती शशिसमानी । दिशेलागी उजळती ॥९८॥
आठव होतांचि म्हणे चित्तांत । अबुद्धिपणे स्त्रियांची जात । नेणो गृही कैसी मात । घडोनि आली असेल की ॥९९॥
म्याही केले मूढपण । शोध केला नाही आणिका पाठवोन । सकल भ्रांतीत चित्त गोंवोन । पाठी लागलो मृगाच्या ॥१००॥
परी माते दिसते अहित । मूर्खपणा घेतला स्वपदरांत । ऐसी चिंता करीत । अवंतिके पातला ॥१॥
परी यांत श्रोते कल्पना घेती । पिंगला दाहिली पावशक्ति । तेव्हा विक्रम नृपती । शोध कैसा अंतरला ॥२॥
आणि जो भृत्य आला वस्त्रे घेऊन । तेणे कैसे पाहिले निर्वाण । तरी तो पिंगलेते वस्त्रे देऊन । आला होता अरण्यांत ॥३॥
परी रायाची न पडूनि गाठी । कटक शोधिता महीपाठी । मग तो अस्तमान होता शेवटी । कटकालागी मिळाला ॥४॥
आणि त्या समयी विक्रम नृपवरे । सेविले होते मातुळघर । मिथुळेस जाऊनि समाचार । सत्यवर्म्याचा घेतसे ॥५॥
मग सुमतिप्रधान चमूसहित । शुभविक्रमरायादि प्रज्ञावंत । सकळ मंडळीही ज्ञानभरित । रायासवे गेली ती ॥६॥
गृही तितुके स्त्रीमंडळ । ग्रामजनादि रक्षपाळ । सकळ अबुद्धि केवळ । ज्यांते शक्ति नातुडली ॥७॥
ऐसा समय आला घडून । तो त्यांतही घडले अपार विघ्न । पिंगला अबुद्धिपणे रत्न । देहान्त पावली ॥८॥
असो पाहिली मार्गवाट । राव भर्तरी चमूनेट । येऊनि अवंतिकेनिकट । ग्रामद्वारी संचारला ॥९॥
तंव ते उठोनि द्वारपाळ । रायासमोर झाले सकळ । आश्चर्य मानूनि उतावेळ । रायाप्रती वदताती ॥११०॥
म्हणती परी कैसे रीती । नम्रोत्तरे मंजुळ करिती । मुजरे करुनि निवेदिती । पिंगलेचा वृत्तांत ॥११॥
म्हणती महाराज दिनमणी । भृत्य एक आला वनांतूनी । तो दुश्विन्ह वदोनि वाणी । ग्राम बुडविला शोकांत ॥१२॥
परी त्या शोकाची ऊर्ध्वनळी । सती पडली सुमति बळी । नरस्वामिनी पिंगला दवडिली । परत्र देशी गेलीसे ॥१३॥
तरी तियेची करुनि बोळवण । आतांचि गृही आले सकळ जन । स्मशानवाटिका झाली भस्म । एक प्रहर लोटला ॥१४॥
ऐसे राव ऐकता वचन । परम घाबरले अंतःकरण । मग सुखासनांतूनि उडी टाकून । स्मशानवाटिके पातला ॥१५॥
पातला परी आक्रंदत । अट्टहास्ये शब्द करीत । अति लगबगे धांवत । स्मशानवाटिकेजवळी पै ॥१६॥
पातला परी चूम मागे । करीत जातसे अति लाग । सकळ कुळवृद्ध योग । रायालागी कवळिती ॥१७॥
राव जाता स्मशानमहीसी । पहात पिंगलेचे चित्तेसी । रव विरागी होऊनि मानसी । उडी टाकू म्हणतसे ॥१८॥
परी ते चमूमेळीचे गृहस्थ थोर । रायासी कवळूनि धरिती समग्र । स्मशानकुंडीचा वैश्वानर । वेष्टूनिया बैसले ॥१९॥
परी राव ते उद्देशी । प्राणघात इच्छी मानसी । परी वेष्टन पडता शरीरासी । उपाय कांही चालेना ॥१२०॥
मग बैसल्या ठायी आरंबळत । मही मस्तकाते आपटीत । हृदय पिटूनि शोक करीत । मूर्च्छनेलागी पावतसे ॥२१॥
मूर्च्छा गेलिया पुन्हा उठत । अग्नी आहुती द्यावया पहात । परी अपार जनांचे वेष्टन बहुत । बळ कांही चालेना ॥२२॥
ऊर्ध्व करुनि आपुला माथा । घडी घडी पाहे पिंगलाचिता । अहा म्हणोनि भाळ तत्त्वता । महीलागी आफळीतसे ॥२३॥
आफळूनि आठवी पिंगलेचे गुण । म्हणे कैसी वो गेलीस मज सांडून । माते मृत्युमही ठेवून । परत्र कैसी झालीस ॥२४॥
हे पिंगले तुझे मन । गमत नव्हते मजवांचून । आता कैसी निष्ठुर होऊन । परत्रदेशी गेलीस तू ॥२५॥
हे पिंगले तुझा मी पती । नव्हतो शत्रु होतो या जगती । कैसे जल्पूनि कुडेमती । भस्म तूते म्या केले ॥२६॥
अहा मी पतित दुष्ट दुर्जन । मूढमतीने घेतला प्राण । तरी मी तुझा शत्रु पूर्ण । पति न म्हणे पिंगले ॥२७॥
ऐसे म्हणोनि अंग धरणी । टाकी हा हा शब्द करोनी । हृदय पिटी दणाणोनी । मही मस्तक आफळीतसे ॥२८॥
अहा पिंगला म्हणोन । हांक मारी अट्टहास्येंकरुन । अहा पिंगले एकदा तव वदन । मज दृष्टी दावी का ॥२९॥
अहा पिंगले परत्रभुवनी । गेलीस माते तू सांडोनी । हृदय पिटी दणाणोनी । मही मस्तक आफळीतसे ॥१३०॥
हे पिंगले आसनी शयनी । मज बैसवीत होतीस अंतःकरणी । आता माझा विसर धरोनि । कैसी राहसी परत्र ॥३१॥
अहा पिंगले तुजवांचून । सर्वत्र माते दिशा शून्य । अहा पिंगला माझा प्राण । कुडी टाकून गेलासे ॥३२॥
अहा पिंगले तुजवांचून । सर्वत्र माते दिशा शून्य । शून्यमंदिरी निद्राशयन । कैसे येईल सांग पा ॥३३॥
अहा पिंगले माझी अधिक । जाणत होतीस तृषाभूक । आता निष्ठुर मन केले निक । कैसी सांडूनि गेलीस तू ॥३४॥
अहा पिंगले माझे शयनी । होतीस मृदु भाषणे करुनी । पाहता उर्वशी दिसे नयनी । संतोष माझा होतसे ॥३५॥
ऐसे पाहूनि सुगंधद्रव्य मी । रुंजी घाली षटपदकामी । ऐसे सुखसरितासंगमी । सुख कोठे पाहू आता ॥३६॥
यापरी पिंगले तव गुण । दयचे भांडार मुक्त करुन । की जगाचे करिसी पालन । धर्मानुकूळे सर्वस्वी ॥३७॥
ऐसिया प्रज्ञेचे पहुडपण । पिंगले कोठे मी जाऊन । ऐसे म्हणूनि धडाडून । धरणी अंग सांडीतसे ॥३८॥
यापरी सर्व जाणोनि लोक । रायाचा पाहूनि शोक । गहिंवर येतसे आणीक । शोकशब्देंकरुनिया ॥३९॥
की तरु मलयागरा । गंधी मिरवती समग्रा । तैसे रायाच्या शोकपारा । शोके व्याकुळित जाहले ॥१४०॥
असो हा ग्रामांत वृत्तांत सकळा । कळला परी सुखवसा झाला । जैसा प्राण जावोनि आला । शवशरीरा पुन्हा की ॥४१॥
मग गांवीचे ग्रामजन । स्मशानाजवळी आले धावोन । परी रायाचा शोक पाहून । तेही तैसेचि होती पै ॥४२॥
परी तो मायिक सहजस्थिती । दुःखरहित शोकावरती । जैसे बहुरुपी खेळाप्रती । शूरत्व मिरविती अपार ॥४४॥
की गुर्जरदेशी चाल सधन । रुदन घेती मोल देऊन । तैसे घरचे सर्व जन । येती प्रेतसंस्कार करावया ॥४४॥
तन्न्याये शोक करीत । राव पडला शोकार्णवांत । न वर्णवे तो आकांत । अल्प येथे वर्णिला ॥४५॥
असो ऐसी रुदनस्थिती । ज्याची त्याला माया चित्ती । परी ते लोक अभाव नीती । समजाविती रायाते ॥४६॥
तुम्ही सर्वज्ञ सकळराशी । बोध करिता अन्य जनासी । होऊनी गेले होणारासी । आश्चर्य याचे कायसे ॥४७॥
म्हणती महाराजा भविष्योत्तर । होऊनि गेले ते होणार । तयाच शोक करणे चतुर । योग्य आम्हा दिसेना ॥४८॥
अशाश्वताचा शोक करणे । तरी काय शाश्वत आपुले जिणे । पिंगला गेली आपणही जाणे । कदाकाळी सुटेना ॥४९॥
पहा आपुले पूर्वज अपार । मृत्यु पावले समग्र । एकामागे एक सर्वत्र । गेले न राहिले मेदिनी ॥१५०॥
की आजा गेला नातु उरला । ऐसा कोणी पाहिला । तरी अशाश्वताचा घट भरला । रिता होय क्षणमात्रे ॥५१॥
तरी हे सकळ अशाश्वतपण । पूर्ण मानिती ज्ञानवान । तरी तयाचा शोक करुन । व्यर्थ जीवा कष्टविता ॥५२॥
अहा पाहती जपी तपी । सिद्ध साधक नानारुपी । कोण वांचले देहसंकल्पी । मृत्युभुवनी महाराजा ॥५३॥
तरी जी जी जाईल घडी । ती सुखाचीच मानावी प्रौढी । ईश्वरनामी ठेवूनि गोडी । चित्त स्थिर असावे ॥५४॥
ऐसे बोधिता सर्वही जग । युक्तिप्रयुक्ती नानाबोध । परी रायाचे हृदय चांग । शोककाजळी उजळेना ॥५५॥
मग ते ग्रामीचे सकळ जन । थकित झाले बोध करुन । एकामागे एक उठोन । आपुल्या सदना सेविती ॥५६॥
असो तीही लोटली रात्री । उदया आला गभस्ती । पिंगलाचितेची पाहुनि शांती । पावक झाला अदृश्य ॥५७॥
मग तो मानूनि दुसरा दिन । पुन्हा पातले आप्तजन । उत्तरक्रिया संपादोन । अस्थिमिलन केले तै ॥५८॥
ते भर्तरीरावे पाहून । चित्ती विचार करिता पूर्ण । घेऊ देईना अस्थिसंचयन । स्पर्श कोणा न करवी ॥५९॥
आपण बैसूनि चिता रक्षीत । कोणा लावू देईना हात । मग ते आप्त जन समस्त । पुन्हा गेले माघारे ॥१६०॥
परी तो राव तैसाचि चितेंत । बैसता झाला दिवसरात । अन्नपाणी त्यजूनि समस्त । पिंगला पिंगला म्हणतसे ॥६२॥
मग हे निर्वाणीचे वर्तमान । मिथुळेसी दूत सांगती जाऊन । राव विक्रम करिता श्रवण । निघता झाला तेथोनी ॥६२॥
सत्यवर्मादि शुभविक्रम । विक्रमादि सुमति प्रधान । परम शोकार्णव रचून । अवंतिके पातले ॥६३॥
मग येतांचि स्मशानवाटी । पिंगला आणूनि चित्तदृष्टि । परम शोके जाहला कष्टी । शोकसिंधूंत निमग्न ॥६४॥
आठवी सर्व कन्येचे गुण । म्हणे मम हातीचे गेले निधान । विक्रम म्हणे मम गृहीचे रत्न । काळतस्करे नेले की ॥६५॥
अहा माउली उभयकुळांत । तारक झाली भवसरितेंत । पुन्हा दीपाची लावी वात । अदृश्य कैसी झाली वो ॥६६॥
अहा स्त्रीकटकी अंतःपुरी । मुख्य मिरवीत होती सज्ञानलहरी । जैसा हस्ती चमूभीतरी । चांगुलपण दावीतसे ॥६७॥
रुपवंत गुणवंत । सर्व लक्षणी ज्ञानवंत । सूचक सदा सर्वकाळ संगोपीत । चित्त सकळांचे लक्षी की ॥६८॥
ऐसे आठवोनि नाना गुण । शोक करी अति दारुण । मग विक्रम नृपति पुढे होऊन । भर्तरीलागी समजावी ॥६९॥
नाना युक्ति नाना वचन । भर्तरीचे बोधी मन । परी तो नायके पिसाटपण । पिंगला पिंगला वदतसे ॥१७०॥
परी राव बोध करिता उत्तम । लोटून गेला दिन दशम । मग विक्रमे उत्तरक्रिया करुन । शुचिर्भूत जाहला ॥७१॥
यापरी पुढे तेरावे दिवशी । जातिभोजन दानमानेसी । सर्व उरकोनि राज्यासनासी । घेऊनि राव बैसला ॥७२॥
भर्तरी न सोडी स्मशानवाटिका । धरुनि बैसला अचळ निका । जैसा वृंदे धरुनि हेका । विष्णु बैसला स्मशानी ॥७३॥
ऐसेपरी अचलपण । मिरवता झाला मित्रनंदन । परि नित्य नित्य विक्रम येऊन । बोध त्याते करीतसे ॥७४॥
ऐसा बोध करिता नित्य । द्वादश वर्षे लोटली सत्य । पर्णतृण भक्षूनि जीवित । उदकआहारे राखिले ॥७५॥
अहा देवा अनाथनाथा । कैसे केले त्वा अनंता । पिंगला माझी सगुण कांता । तूते कैसी आवडली ॥७६॥
ऐसे म्हणोनि नामोच्चार । शोक करीतसे वारंवार । रात्रदिवस चित्ती विसर । पिंगलेचा पडेना ॥७७॥
कृश शरीर झाले तेणे । कंठी उरलासे प्राण । मुखी आणूनि हरीचे नाम । शोके पिंगला वदतसे ॥७८॥
ऐसी लोटली द्वादश वर्षे । शुचिष्मंत झाले शरीर कृश । ते पाहूनिया अति क्लेश । मित्रावरुणी द्रवलासे ॥७९॥
पुत्रमोहाचे अपार भरते । लोट लोटले चित्तसरिते । मग मित्रावरुणी तुष्टोनि मनांत । अत्रिजानिकटी पातला ॥१८०॥
तंव तो प्राज्ञिक अत्रिनंदन । मित्रावरुणीस सन्मान देऊन । म्हणे महाराजा कामना कोण । धरुनि येथे आलासी ॥८१॥
येरी म्हणे जी द्विजोत्तमा । ज्ञानलतिकेच्या फलद्रुमा । जाणत असूनि पुससी आम्हा । अज्ञानत्व घेऊनि ॥८२॥
तरी तव शिष्य जो भर्तरी । त्याची कैसी झाली परी । ते हृदयी आणूनि हिताते वरी । विलोकी का महाराजा ॥८३॥
मग तो महाराजा ज्ञानवान । हृदयी पाहे विचारुन । तो विपत्काळी शोकेंकरुन । भर्तरीनाथ मिरवला ॥८४॥
अति क्लेश तयाचे पाहून । परम द्रवला मोहेंकरुन । मग मित्रावरुणीते बोले वचन । चिंता न करी महाराजा ॥८५॥
तुम्ही जावे स्वस्थानासी । मी भर्तरीचे आहे उद्देशी । स्वहित करीन चिंता मानसी । पाळू नका महाराजा ॥८६॥
माझा शिष्य जो मच्छिंद्रनाथ । तयाचा गोरक्ष प्रज्ञावंत । तो मही भ्रमत करीत तीर्थ । येथे येईल महाराजा ॥८७॥
तो परम आहे प्रज्ञावान । तयासी तेथे पाठवीन । तो नाना प्रयुक्ती करुन । शुद्ध पंथा आणील की ॥८८॥
ऐसे बोलता मित्रावरुणीसी । संतोषे मिरवला तो चित्तासी । मग पुसूनी अनसूयात्मजासी । स्वस्थानासी पै गेला ॥८९॥
यावरी पुढील अध्यायी कथा सुंदर । अध्यात्मदीपिका मनोहर । मालू सांगे धुंडीकुमर । नरहरीकृपेंकरोनिया ॥१९०॥
दत्त सांगेल गोरक्षनाथा । गोरक्ष येऊनि विरहसरिता । शोषण करील तत्त्वता । घटोदभवाचे कृपेने ॥९१॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार । संमत गोरक्षकाव्य किमयागार । सदा परिसोत भाविक चतुर । अष्टाविंशति अध्याय गोड हा ॥१९२॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
अध्याय २८॥
ओव्या ॥१९२॥
॥नवनाथभक्तिसार अष्टाविंशतितमोध्याय समाप्त ॥