3836.
(बाळक्रीडा अभंग)
नारायण भूती न कळे जयांसि । तया गर्भवासी येणे जाणे ॥१॥
येणे जाणे होय भूताच्या मत्सरे । न कळता खरे देव ऐसा ॥धृपद॥
देव ऐसा जया कळला सकळ । गेली तळमळ देहबुद्धी ॥२॥
बुद्धीचा पालट नव्हे कोणे काळी । हरी जळी स्थळी तया चित्ती ॥३॥
चित्त ते निर्मळ जैसे नवनीत । जाणिजे अनंत तयामाजी ॥४॥
तयामाजी हरी जाणिजे त्या भावे । आपुले परावे सारिखे चि ॥५॥
चिंतने जयाच्या तरती आणीक । जो हे सकळिक देव देखे ॥६॥
देव देखे तो ही कसा देव नव्हे । उरला संदेहे काय त्यासि ॥७॥
काया वाचा मने पूजावे वैष्णव । म्हणउनि भाव धरूनिया ॥८॥
यांसि कवतुक दाखविले रानी । वोणवा गिळूनि गोपाळांसि ॥९॥
गोपाळांचे डोळे झांकविले हाते । धरिले अनंते विश्वरूप ॥१०॥
पसरूनि मुख गिळियेले ज्वाळ । पहाती गोपाळ बोटा सांदी ॥११॥
संधि सारूनिया पाहिले अनंता । म्हणती ते आता कळलांसी ॥१२॥
कळला हा तुझा देह नव्हे देवा । गिळिला वोणवा आणीक तो ॥१३॥
तो तया कळला आरुषा गोपाळा । दुर्गम सकळा साधनांसि ॥१४॥
शीण उरे तुका म्हणे साधनाचा । भाविकांसि साचा भाव दावी ॥१५॥

अर्थ :
(बाळक्रीडा अभंग) संत तुकाराम महाराज म्हणतात — सर्व भूतांमध्ये नारायण आहे हे ज्यांना कळत नाही, त्यांना जन्म-मरणाच्या गर्भवासाच्या फेर्‍यात येणे-जाणे करावे लागते (१); भूतांवर मत्सर केल्यामुळे हे चक्र चालू राहते, कारण खरा देव सर्वत्र आहे हे कळत नाही (धृपद); ज्याला सर्वत्र देव आहे हे कळते त्याची देहबुद्धी आणि तळमळ नाहीशी होते (२); ज्याची बुद्धी बदलली आहे त्याच्या चित्तात हरी जळी-स्थळी सर्वत्र वास करतो (३); त्याचे चित्त नवनीतासारखे निर्मळ होते आणि त्यामध्ये अनंत देव जाणवतो (४); त्या भावाने त्याला सर्वत्र हरी दिसतो आणि आपले-परके असा भेद राहत नाही (५); ज्याच्या चिंतनाने इतरही तारले जातात आणि जो सर्वत्र देव पाहतो (६); जो सर्वत्र देव पाहतो तोच खरा देवस्वरूप होतो, त्याला काहीही संशय राहत नाही (७); काया-वाचा-मनाने वैष्णवांची पूजा करावी, असा भाव धरावा (८); अशा भक्तांना देवाने आपली लीला दाखवली — जसे वनवा (अग्नि) गिळून गोपाळांचे रक्षण केले (९); गोपाळांचे डोळे झाकून त्यांना विश्वरूप दाखवले (१०); त्याने आपले मुख पसरून अग्नि गिळला, आणि गोपाळांनी ते आश्चर्याने पाहिले (११); तेव्हा गोपाळ म्हणाले — “आता आम्हाला कळले” (१२); “हा तुझा साधा देह नाही, तू देव आहेस, तू अग्निही गिळलास” (१३); असा देव गोपाळांना सहज कळला, पण तो इतर साधनांनी जाणणे कठीण आहे (१४); तुकाराम महाराज म्हणतात — साधनाने थकवा येतो, पण भाविकांना देव खरा भाव दाखवतो (१५).