3770.
(गौळणींची अवस्था)
विचार करिती बैसोनि गौळणी । ज्या कृष्णकामिनी कामातुरा ॥१॥
एकांती एकल्या एका च सुखाच्या । आवडती त्यांच्या गोष्टी त्यांला ॥२॥
तर्कवितर्किणी दुराविल्या दुरी । मौन त्या परिचारी आरंभिले ॥३॥
कुशळा कवित्या कथित्या लोभिका । त्या ही येथे नका आम्हांपाशीं ॥४॥
बोलक्या वाचाळा कृष्णरता नाही । यां चोरोनि तींहीं खेट केली ॥५॥
भेऊनियां जना एकी सवा झाल्या । वाती विझविल्या दाटोबळें ॥६॥
कृष्णसुख नाही कळलें मानसी । निंदिती त्या त्यासी कृष्णरता ॥७॥
तो नये जवळी देखोनि कोल्हाळ । म्हणउनि समेळ मेळविला ॥८॥
अंतरी कोमळा बाहेरी निर्मळा । तल्लीन त्या बाळा कृष्णध्यानीं ॥९॥
हरीरूपीं दृष्टि कानी त्याची गोष्टी । आळंगिती कंठी एका एकी ॥१०॥
न साहे वियोग करिती रोदना । भ्रमिष्ट भावना देहाचिया ॥११॥
विसरल्या मागे गृह सुत पती । अवस्था याचिती गोविंदाची ॥१२॥
अवस्था लागोनि निवळ चि ठेल्या । एका एकी झाल्या कृष्णरूपा ॥१३॥
कृष्ण म्हणोवूनी देती आलिंगन । विरहताप तेणे निवारेना ॥१४॥
ताप कोण वारी गोविंदावांचूनि । साच तो नयनी न देखता ॥१५॥
न देखता त्यांचा प्राण रिघो पाहे । आजि कामास ये उशिर केला ॥१६॥
रित्या ज्ञानगोष्टी तया नावडती । आळिंगण प्रीती कृष्णाचिया ॥१७॥
मागे कांही आम्ही चुकलों त्याची सेवा । असेल या देवा राग आला ॥१८॥
आठविती मागे पापपुण्यदोष । परिहार एकीस एक देती ॥१९॥
अनुतापे झाल्या संतप्त त्या बाळा । टाकुनि विव्हळा धरणी अंग ॥२०॥
जाणोनि चरित्र जवळी च होता । आली त्या अनंता कृपा मग ॥२१॥
होउनी प्रगट दाखविले रूप । तापत्रय ताप निवविले ॥२२॥
निवाल्या देखोनि कृष्णाचें श्रीमुख । शोक मोह दुःख दुरावला ॥२३॥
साच भाव त्यांचा आणुनियां मना । आळंगितो राणा वैकुंठींचा ॥२४॥
हरीअंगसंगें हरीरूप झाल्या । बोलों विसरल्या तया सुखा ॥२५॥
व्यभिचारभावें भोगिलें अनंता । वर्तोनि असता घराचारी ॥२६॥
सकळा चोरोनि हरी जया चित्ती । धन्य त्या नांदती तयामध्यें ॥२७॥
उणें पुरें त्यांचे पडों नेंदी कांही । राखे सर्वा ठायी देव तया ॥२८॥
न कळे लाघव ब्रम्हादिकां भाव । भक्तिभावें देव केला तैसा ॥२९॥
तुका म्हणे त्यांचा धन्य व्यभिचार । साधिले अपार निजसुख ॥३०॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — कृष्णावर प्रेम करणाऱ्या, त्याच्याविषयी कामातुर झालेल्या गोपिका बसून त्याचाच विचार करीत असतात (१); त्या एकांतात एकमेकींशी कृष्णसुखाच्या गोष्टी सांगण्यात रमलेल्या असतात (२); त्यांनी तर्क-वितर्क दूर केले आहेत आणि मौनाने अंतर्मनात कृष्णसेवा सुरू केली आहे (३); कुशल बोलणारे, काव्य करणारे, लोभी लोक — तुम्ही आमच्याकडे येऊ नका (४); फक्त बोलणारे पण कृष्णभक्ती नसलेले लोक बाजूला झाले आहेत (५); लोकांची भीती सोडून त्या सर्व एकत्र झाल्या आणि बाह्य व्यवहार (दिवे) बंद केले (६); ज्यांना कृष्णसुख कळले नाही तेच कृष्णभक्तांची निंदा करतात (७); गोंधळ आणि कोलाहल पाहून कृष्ण जवळ येत नाही, म्हणून त्यांनी शांत संगती केली (८); त्या अंत:करणाने कोमल आणि बाहेरूनही निर्मळ असून कृष्णध्यानात तल्लीन झाल्या आहेत (९); त्यांच्या डोळ्यांत कृष्णरूप, कानांत त्याच्या कथा आणि त्या एकमेकींना आलिंगन देतात (१०); कृष्णवियोग सहन होत नाही म्हणून त्या रडतात आणि देहभाव विसरतात (११); त्यांनी घर, मुलं, पती यांचा विसर पडून फक्त गोविंदाची अवस्था प्राप्त केली आहे (१२); त्या अवस्थेत त्या स्वतःच कृष्णरूप झाल्यासारख्या वाटतात (१३); “कृष्ण” म्हणत त्या एकमेकींना आलिंगन देतात, पण विरहाचा ताप कमी होत नाही (१४); गोविंदाशिवाय हा ताप कोण घालवणार? त्याला न पाहता मन शांत होत नाही (१५); त्याला न पाहिल्यास प्राणही जाईल असे वाटते, उशीर झाला असे वाटते (१६); कोरड्या ज्ञानाच्या गोष्टी त्यांना आवडत नाहीत, त्यांना कृष्णप्रेमाचे आलिंगन हवे आहे (१७); “आमच्याकडून काही चूक झाली का?” असा विचार करून देव रागावला असे वाटते (१८); त्या आपल्या पाप-पुण्याचा विचार करून परस्पर उपाय सांगतात (१९); अनुतापाने त्या व्याकुळ होऊन जमिनीवर लोळतात (२०); त्यांचा भाव जाणून अनंताने (कृष्णाने) त्यांच्यावर कृपा केली (२१); प्रगट होऊन त्याने आपले रूप दाखवले आणि त्यांचा त्रिविध ताप शांत केला (२२); कृष्णाचे दर्शन होताच त्यांचा शोक, मोह आणि दुःख नाहीसे झाले (२३); त्यांच्या खऱ्या भावामुळे वैकुंठाचा स्वामी त्यांना आलिंगन देतो (२४); हरिसंगामुळे त्या हरिरूप झाल्या आणि त्या आनंदात बोलणेही विसरल्या (२५); जरी त्या बाहेरून व्यभिचारासारख्या दिसल्या तरी त्या अनंताला (कृष्णाला)च प्राप्त झाल्या (२६); ज्यांच्या चित्तात हरी आहे त्या सर्वांमध्ये धन्य आहेत (२७); देव त्यांच्या उणे-पुरे सर्व सांभाळतो आणि त्यांचे रक्षण करतो (२८); ब्रह्मादिकांनाही जो भाव कळत नाही तो त्यांनी भक्तिभावाने प्राप्त केला (२९); तुकाराम महाराज म्हणतात — त्यांचा हा “व्यभिचार” (परमप्रेम) धन्य आहे, कारण त्यांनी त्यातून अपार आत्मसुख प्राप्त केले (३०).