3851.
(बाळक्रीडा अभंग)
म्हणे चेंडू कोणे आणिला या ठाया । आलो पुरवावया कोड त्याचे ॥१॥
त्याचे आइकोन निष्ठुर वचन । भयाभीत मन जाले तीचे ॥२॥
तिची चित्तवृत्ती होती देवावरी । आधी ते माघारी फिरली वेगी ॥३॥
वेगी मन गेले भ्रताराचे सोयी । विघ्न आले काही आम्हावरी ॥४॥
वरी उदकास नाही अंत पार । अक्षोभ सागर भरलासे ॥५॥
संचार करूनि कोण्या वाटे आला । ठायी च देखिला अवचिता ॥६॥
अवचिता नेणो येथे उगवला । दिसे तो धाकुला बोल मोठे ॥७॥
मोठ्याने बोलतो भय नाही मनी । केला उठवूनी काळ जागा ॥८॥
जागविला काळसर्प तये वेळी । उठिला कल्लोळी विषाचिये ॥९॥
यमुनेच्या डोहावरी आला ऊत । काळ्याकृतांतधुधुकारे ॥१०॥
कारणे ज्या येथे आला नारायण । झाले दर्शन दोघामध्ये ॥११॥
दोघामध्ये झाले बोल परस्परे । प्रसंग उत्तरे युद्धाचिया ॥१२॥
चिंतावला चित्ती तोंडे बोले काळ । करीन सकळ ग्रास तुझा ॥१३॥
झाला सावकाश झेंप घाली वरी । तव म्हणे हरी मुष्टिघाते ॥१४॥
तेणे काळे त्यासि दिसे काळ तैसा । हरावया जैसा जीव आला ॥१५॥
आठवले काळा हाकारिले गोत । मिळाली बहुत नागकुळे ॥१६॥
कल्हारी संधानी वेष्ठीयेला हरी । अवघा विखारी व्यापियेला ॥१७॥
यांस तुका म्हणे नाही भक्तीविण । गरुडाचे चिंतन केले मनी ॥१८॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — कृष्ण म्हणतो, “हा चेंडू येथे कोणी आणला? मी तो परत आणण्यासाठी आलो आहे” (१); त्याचे हे कठोर वचन ऐकून त्या (गोपिके/लोकांच्या) मनात भय निर्माण झाले (२); तिची चित्तवृत्ती आधी देवावर होती, पण ती लगेच मागे फिरली (३); लगेच तिचे मन पतीच्या संसाराकडे वळले आणि “आपल्यावर काही विघ्न आले” असे वाटले (४); वर पाण्याचा अथांग सागर आहे, त्याला अंत नाही, तो शांत पण भयंकर आहे (५); हा (कृष्ण) कोणत्या मार्गाने आला, कसा आला, हे कळत नाही — तो अचानक दिसतो (६); अचानक प्रकट होऊन तो लहान दिसतो, पण मोठमोठ्याने बोलतो (७); तो निर्भयपणे बोलतो आणि जणू मृत्यूला (काळाला) जागे करतो (८); त्याने काळसर्पाला जागवले आणि विषाचा प्रचंड उद्रेक झाला (९); यमुनेच्या डोहावर विषाचा प्रचंड उकळा आला आणि काळिय नाग प्रकट झाला (१०); त्या कारणाने नारायण तेथे आला आणि दोघांचा सामना झाला (११); त्या दोघांमध्ये संवाद झाला आणि युद्धाचा प्रसंग उभा राहिला (१२); काळिय नाग मनात विचार करून म्हणतो — “मी तुला पूर्ण गिळून टाकीन” (१३); मग तो सावकाश झेप घेतो, पण हरी त्याला मुष्टिघात करतो (१४); त्या काळियाला कृष्णच स्वतःसारखा (मृत्यूसारखा) भासतो, जणू त्याचा अंत करण्यासाठी आला आहे (१५); मग काळिय नागाने आपल्या नातेवाईकांना हाक मारली आणि अनेक नाग एकत्र झाले (१६); त्यांनी मिळून हरीला वेढले आणि सर्वत्र विष पसरले (१७); तुकाराम महाराज म्हणतात — भक्तीशिवाय या संकटातून सुटका नाही, म्हणून गरुडाचे (भगवंताचे वाहन) चिंतन करावे (१८).