15. संत कान्हो पाठक
संत कान्हो पाठक यांचे जीवनचरित्र
जन्म आणि पारिवारिक पार्श्वभूमी: संत कान्हो पाठक हे पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्याच्या केदूर (पाबळ) या गावात जन्मलेल्या यर्जुवेदी ब्राह्मण घराण्यातील होते. त्यांना राजमान्यता (शाही कुवत) लाभलेली होती. त्यांच्या कुटुंबाची वंशपरंपरा प्राचीन आहे – त्यांच्या पूर्वजांमध्ये पिलापाठक आणि त्यांचे पुत्र त्रिमल यांचा समावेश होता, तर त्रिमल यांचा मुलगा स्वयं कान्हो तथा कान्होचे पुत्र हरि आणि नातू नामापाठक हे पुढील पिढीत प्रसिद्ध झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या ग्रंथसूचनेनुसार, हा संत कान्हो पाठक हे संत नामदेव यांचे समकालीन होते; ते, त्यांचा पुत्र नामापाठक आणि कन्या निर्मला, हे सर्व साहित्यिक गुणी होते. वारकरी परंपरेत असेही मानले जाते की ज्ञानेश्वर महाराजांनी समाधीपूर्वी आपली सर्व वस्त्र-पात्रे व वैद्यकीय वस्तू या कान्होराजांना अर्पण केल्या, त्यामुळे त्यांच्या वंशजांना आजही ज्ञानेश्वरांच्या आरतीत विडा-खीरापतीचा मान मिळतो.
गुरू नागेश आणि तपश्चर्या: संत कान्होपाठक हे सिद्धयोगी म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या गुरू सद्गुरु नागेश महाराजांनी त्यांना जंगलात तपश्चर्या करण्याचा आदेश दिला. त्यानुसार कान्हो महाराज केदूरजवळील पिंपळखोरे या निर्जन ठिकाणी ओढ्याकाठी एका शिळेवर बसून कठोर तपश्चर्या करायला लागले, ज्यातून त्यांना अनेक सिद्धी प्राप्त झाली. त्यानंतर त्यांनी गुरुगृहात जाऊन वेदांताचे शिक्षण घेतले आणि आपल्या तीव्र बुद्धिमत्तेमुळे ते संशोधन पटकन पूर्ण केले.
गृहस्थ जीवन आणि वैराग्य: अध्ययन पूर्ण झाल्यावर संत कान्होंचे आईवडिलांनी त्यांचे लग्न लावले. अत्यंत गुणवैशिष्ट्यपूर्ण आणि सुशील पत्न्यांमुळे ते वैधवसुखात जीवन कुटुंबीयांना आनंदाने नव्हते परंतु स्वभावाने विरक्त असल्यामुळे संसारात रमू शकले नाहीत. त्यांनी पुन्हा पिंपळखोरीच्या तपोवनात जाऊन साधना सुरू केली आणि उरलेला वेळ समाजात धर्म-शास्त्राचे उपदेश देण्यात घालवला. साधनेला साधारण १०–१२ वर्षे झाल्यावर आईवडिलांच्या आग्रहामुळे त्यांचा दुसरा विवाह झाला. दोन्ही पत्नी एकत्र आनंदाने राहायला लागल्या, त्यामुळे त्यांचा संसार सुखानंच पुढे चालला. काळाच्या ओघात कान्होंचे आई-वडील कालांतराने मार्गस्थ झाले, परंतु गुरूंच्या कृपेने ते संसारात असूनही शुद्ध शास्त्रानुसार आचरण करीत समाजासमोर आदर्श ठरले. या काळात त्यांनी गृहस्थ जीवन व वैराग्य यांचा समन्वय साधून प्रत्येकाला धर्माचे मार्ग दाखवले.
ज्ञानेश्वर समाधी आणि किर्तन (२ डिसेंबर १२९६): संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी २ डिसेंबर १२९६ (कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी, शके १२१८) रोजी आळंदी येथे समाधी घेतली. त्या वेळी संत नामदेव महाराज दु:खाने संपूर्ण पंगावस्थेत असत, त्यामुळे त्यांना कीर्तन करणे शक्य झाले नव्हते. सर्व संतांनी त्यावेळी समाधीचे कीर्तन कान्होपाठक महाराज यांच्याकडे सोपवले, कारण कान्हो सिद्धयोगी होते. कान्होपाठकांनी समर्पित भावनेने ज्ञानेश्वर समाधीचे भक्तिपूर्ण किर्तन केले, ज्यामुळे या घटनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
समाधी मंदिर आणि वारसा: कान्होपाठक यांची समाधी केदूर गावात त्यांचे वास्तव्य असलेल्या वाड्यासमोरील परिसरात आहे. या समाधीवर मंदिर बांधले गेले असून येथे त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी विशेष उत्सव साजरे केले जातात. उदाहरणार्थ, महाशिवरात्रीला त्यांची जयंती मानली जाते, कोजागिरी पूर्णिमा आणि मार्गशीर्ष मासातील वद्य चतुर्थी ते त्रयोदशीच्या काळात विशेष पूजा-पण साजरी केली जाते. येथील वारकरी भाविक दररोज सकाळी काकडा आरती आणि रात्री हरिनामकीर्तन आयोजन करतात. मस्तानीला श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांनी देखील या परंपरेला मान देत केदूर, पाबळ, लोणी ही मंत्रे मस्तानींकडे प्रदान केली होती.
साहित्य आणि कृतिसंग्रह: संत कान्होपाठक हे विद्वानसंत होते. त्यांना विविध ग्रंथ आणि अभंग रचण्यात तज्ज्ञ मानले जाते. त्यांच्या लेखनीत ‘गीतासार’ नावाचा एक ग्रंथ उल्लेखनीय आहे. तसेच त्यांच्या वंशजांनीही साहित्यरचना केली – उदाहरणार्थ त्यांचा नातू नामापाठक यांनी ‘नामापाठकी अश्वमेध’ हे श्लोकग्रंथ सादर केले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रंथसूचनेनुसार, या कुटुंबातील सर्व लेखिकेतील सदस्य – कान्हो, नामापाठक व निर्मला – हे लेखन कौशल्याने सिद्ध होते.
सारांश: संत कान्हो पाठक हे ज्ञानेश्वर–नामदेव युगातले एक महान वारकरी संत होते. त्यांनी गुरु नागेश यांच्या मार्गदर्शनाखाली कठोर तपश्चर्या करून अनेक सिद्धी प्राप्त केल्या. गृहस्थ म्हणूनही त्यांनी शास्त्रनिष्ठ आचरण ठेवले आणि द्वितीय विवाहानंतरही संसारात विघटन न करता धर्माचे उपदेश केले. ज्ञानेश्वर समाधीच्या किर्तनात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. आज त्यांची समाधी पुण्यतिथी उत्सवांनी उजळते, आणि त्यांच्या लिखित ‘गीतासार’सारख्या ग्रंथांमुळे त्यांचा वारसा आजही साक्षात आहे.
स्रोत: वरील माहिती महाराष्ट्र राज्य ग्रंथसूची, परंपरागत वारकरी साहित्यासंचिते आणि संबंधित ताळेबंद यांसारख्या विश्वसनीय स्रोतांवर आधारित आहे