🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 7

श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‌गुरु चतुरक्षरा । चतुरचित्तप्रबोधचंद्रा ।
‘जनार्दना’ सुरेंद्रइंद्रा । ज्ञाननरेंद्रा निजबोधा ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकारस्वरूपी चतुरक्षरी देवा ! हे चतुरांच्या चित्ताला आल्हाद देणाऱ्या प्रबोधचंद्रा ! हे इंद्राच्याही इंद्रा, जनार्दना ! हे ज्ञाननरेंद्रा, निजबोधरूपा ! तुला नमस्कार असो १.

तुझी करितांचि गोठी । प्रगटसी पाठींपोटी ।
सन्मुख ठसावसी दृष्टी । हृदयगांठी छेदूनी ॥२॥

अर्थ :-
तुझी गोष्ट काढली की, तू आंतून व बाहेरूनही प्रगट होतोस. हृदयाची गांठ (चिदचिद्‌ग्रंथि) तोडून दृष्टीसमोर उभा राहतोस २.

छेदूनि विषयवासना । स्वये प्रगटसी जनार्दना ।
भवअभवभावना । नेदिसी मना आतळो ॥३॥

अर्थ :-
हे जनार्दना ! विषयवासनेचा उच्छेद करून तू स्वतः प्रगट होतोस आणि संसार किंवा असंसार ह्यांची भावना मनाला शिवू देत नाहींस ३.

आतळता तुझे चरण । आकळले राहे मन ।
सहज देशी समाधान । आनंदघन अच्युता ॥४॥

अर्थ :-
तुझ्या चरणांचा स्पर्श झाला की, मन हे स्थिर होऊन राहते. आणि मग हे आनंदघना अच्युता ! तू सहज समाधान देतोस ४.

ऐशिया जी गुरुनाथा । समसाम्ये चरणी माथा ।
पुढील परिसावी जी कथा । जेथ वक्ता श्रीकृष्णु ॥५॥

अर्थ :-
अशा हे गुरुनाथा ! तुमच्या चरणांवर एकात्मभावाने मस्तक ठेवतों; आणि विनंति करतो की, पुढील कथा जीत प्रत्यक्ष श्रीकृष्णाचेंच भाषण आहे ती श्रवण करावी ५.

उद्धवे विनविलियावरी । कृपा कळवळला श्रीहरी ।
निजज्ञान अतिविस्तारी । बोधकुसरी सांगतु ॥६॥

अर्थ :-
उद्धवाने विनंति केली तेव्हा श्रीकृष्णाच्या मनांत कृपा उत्पन्न होऊन त्यास गहिवर आला आणि त्याने मोठ्या कौशल्याने आत्मज्ञान विशद करून सांगण्यास आरंभ केला ६.

होते कृष्णाचे मानसी । ‘मज गेलिया निजधामासी ।
माझे निजज्ञान कोणापासी । अतियत्नेंसी ठेवावें’ ॥७॥

अर्थ :-
कृष्णाच्या मनांतही हेच होते, की मी निजधामाला गेल्यावर माझे निजज्ञान म्हणून जे आहे, ते यत्नपुरःसर कोणापाशी ठेवावे ? ७.

तंव देखिली उद्धवाची अवस्था । सुख जाहले श्रीकृष्णनाथा ।
वैराग्ययुक्त उपदेशिता । होय सर्वथा निजज्ञान ॥८॥

अर्थ :-
इतक्यांत उद्धवाचीही कळकळ दृष्टी पडली व श्रीकृष्णाला फारच संतोष झाला, म्हणून त्याने वैराग्ययुक्त संपूर्ण आत्मज्ञानाचा उपदेश करण्यास आरंभ केला ८.

एव वांचवावया उद्धवासी । कृष्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ।
शाप न बाधी ब्रह्मवेत्यांसी । हे हृषीकेशी जाणतु ॥९॥

अर्थ :-
उद्धवाला ब्रह्मशापांतून वाचविण्यासाठी ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करणे जरूर होते; कारण, ब्रह्मवेत्याला काही शापाची बाधा होत नाही, हे श्रीकृष्ण जाणत होता ९.

ब्रह्मउपदेशाची हातवटी । उपदेशू जाणे जगजेठी ।
वैराग्य उपजवी उठाउठी । जेणे पडे मिठी निजतत्वी ॥१०॥

अर्थ :-
ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश मनांत कसा ठसवावा, ह्याची हातोटी पूर्णपणे माहीत होती. म्हणून ज्याच्या योगाने आत्मतत्त्वालाच मिठी पडेल, असे वैराग्य तो हा हा म्हणता उत्पन्न करीत असे १०.

नव्हता वैराग्य दारुण । उपदेशु केला तो वृथा जाण ।
हे श्रीकृष्णचि जाणे खूण । वैराग्यविंदान बोलतु ॥११॥

अर्थ :-
तत्त्व चांगल्या रीतीने सांगितले, पण प्रखर वैराग्य उत्पन्न झाले नाही, तर केलेला उपदेश व्यर्थ होतो, ही खूण कृष्णाला माहीत होती, म्हणून त्याने वैराग्याचे तत्त्व सुंदर रीतीने सांगितले ११.

पहिले उद्धवाच्या बोलासी । अनुमोदन दे हृषीकेशी ।
तेणे अन्वये सावकाशी । ज्ञानवैराग्य त्यासी बोलतु ॥१२॥

अर्थ :-
कृष्णांनी प्रथमतः उद्धवाच्या भाषणाला अनुमोदन दिले. आणि मग त्यावरूनच संदर्भासंदर्भाने हळूहळू ज्ञानवैराग्यासंबंधी तो बोलू लागला १२.
श्रीभगवानुवाच -
यदात्थ मा महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।
ब्रह्माभवो लोकपालाः स्वर्वास मेऽभिकाङ्‌क्षिणः ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १]-श्रीकृष्ण म्हणाले हे उद्धवा ! तू मला जे म्हणालास, तेच मी करू इच्छितो ब्रह्मदेव, शंकर, इंद्र इत्यादी लोकपालांनासुद्धा मी त्यांच्या लोकात यावे, असे वाटते. (१)

जो वेदांचा वेदवक्ता । जो ज्ञानियांचा ज्ञानदाता ।
तो श्रीकृष्णु म्हणे भाग्यवंता । ऐके निजभक्ता उद्धवा ॥१३॥

अर्थ :-
जो वेदांचा वेदवक्ता व ज्ञान्यांचा ज्ञानदाता, तो श्रीकृष्ण म्हणाला-भाग्यवान् भक्ता उद्धवा ऐक १३.

जे तू बोलिलासी भावयुक्त । ते वचन तुझे सत्य सत्य ।
तेचि माझे मनोगत । जाण निश्चित निर्धारे ॥१४॥

अर्थ :-
तू हे भावयुक्त भाषण केलेस ते तुझे भाषण एकवार नव्हे, त्रिवार सत्य आहे आणि खरोखर माझा मनोदयही तसाच आहे १४.

माझी अवस्था जाश्वनीळा । ब्रह्मादिदेवा सकळा ।
येथ आले होते मिळोनि मेळा । लोकपाळांसमवेत ॥१५॥

अर्थ :-
माझी अवस्था म्हणजे उत्कंठा शंकर ब्रह्मदेव इत्यादि सार्‍या देवांना कशी लागली आहे, लोकपाळांसहवर्तमान त्यांचा घोळकाच्या घोळका येथे येऊन गेला १५.

येऊनि माझी घेतली भेटी । अपेक्षा जे होती पोटी ।
पुशिली माझ्या प्रयाणाची गोठी । जेणे तुज मोठी अवस्था ॥१६॥

अर्थ :-
त्यांनी माझी भेट घेतली, आणि माझ्या पोटांत जी इच्छा होती ती प्रयाणकालाची गोष्ट त्यांनी विचारली, म्हणून तुला अत्यंत वाईट वाटत आहे १६.

म्या वेगी यावे वैकुंठा । हे समस्तांसी उत्कंठा ।
आदिकरून नीळकंठा । सुरवरिष्ठा झालीसे ॥१७॥

अर्थ :-
शंकर आदिकरून सर्व देवांना मी लौकर वैकुंठास यावे अशी उत्कंठा लागून राहिली आहे १७.

मया निष्पादित ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।
यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २ ]-पृथ्वीवर देवतांचे जे काम होते, ते मी पूर्ण केले आहे ब्रह्मदेवाच्या प्रार्थनेवरून याच कामासाठी मी बलरामासह अवतीर्ण झालो होतो. (२)

ज्यालागी ब्रह्मेनि प्रार्थिले । ते देवकार्य म्या संपादिले ।
अवतार नटनाट्य धरिले । ज्येष्ठत्व दिधले बळिभद्रा ॥१८॥

अर्थ :-
पूर्वी ज्यासाठी ब्रह्मदेवाने प्रार्थना केली होती, ते देवांचे कार्य मी सिद्धीस नेले. मनुष्यरूप धारण करून बळरामाला मोठेपण दिले १८.

ज्येष्ठकनिष्ठभावना । दोघांमाजी नाही जाणा ।
कृष्णा आणि संकर्षणा । एकात्मता निजांशे ॥१९॥

अर्थ :-
पण उभयतांमध्ये लहानमोठेपणाची मुळीसुद्धा भावना नाही. कृष्णामध्ये आणि बळरामामध्ये निजांशाने एकात्मताच होती १९.

कुल वै शापनिर्दग्ध नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् ।
समुद्रः सप्तमेऽहन्ये एता पुरी च प्लावयिष्यति ॥३॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३ ]-ब्राह्मणांच्या शापाने जणू भस्म झालेला हा यदुवंश आता आपापसात युद्ध करून नष्ट होऊन जाईल आजपासून सातव्या दिवशी या पुरीला समुद्र बुडवून टाकील. (३)

उरले असे आमुचे कुळ । शापनिर्दग्ध केवळ ।
अन्योन्यविग्रहे सकळ । कलहमूळ नासेल ॥२०॥

अर्थ :-
आता शापाग्नीने दग्ध झालेले आमचे कुल बाकी राहिलेले आहे, तेही परस्परांत कलह होऊन नाशाला जाईल २०.

भूमि मागोनि समुद्रापाशी । म्या रचिले द्वारकेसी ।
मज गेलिया निजधामासी । तो सातवे दिवसी बुडवील ॥२१॥

अर्थ :-
मी समुद्रापासून जमीन मागून घेऊन द्वारका वसविली. मी निजधामास गेलो की, तो ती सातव्याच दिवशी बुडवून टाकील २१.

यर्ह्येवाय मया त्यक्तो लोकोऽय नष्टमङ्गलः ।
भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४]-प्रिय उद्धवा ! ज्या क्षणी मी मृत्यूलोकाचा त्याग करीन, त्याच क्षणी येथील सर्व मांगल्य नष्ट होईल आणि थोड्याच दिवसात पृथ्वीवर कलियुगाचा महिमा सुरू होईल. (४)

ऐके उद्धवा हितगोष्टी । म्या सांडलिया हे सृष्टि ।
थोडियाचि काळापाठी । नष्टदृष्टी जन होती ॥२२॥

अर्थ :-
हे उद्धवा ! तुला हिताची गोष्ट सांगतो ऐक, मी हे जग सोडून गेलो की, पाठीमागे थोड्याच दिवसांत लोक नष्टबुद्धि होतील २२.

अधर्म वाढेल प्रबळ । लोक होतील नष्ट अमंगळ ।
ते अमंगळतेचे मूळ । ऐक समूळ सांगेन ॥२३॥

अर्थ :-
अतिशय अधर्म माजून राहील, लोक नष्ट आणि अमंगल होतील. त्या अमंगलतेचे कारण समूळ सांगतो ऐक २३.

मज नांदता ये सृष्टी । कलि उघडू न शके दृष्टी ।
मज गेलियापाठी । तो उठाउठी उठेल ॥२४॥

अर्थ :-
मी जोपर्यंत ह्या सृष्टीमध्ये वावरतो आहे, तोपर्यंत कलीची डोळा उघडून पाहण्याची प्राज्ञा नाही; पण मी गेलो की तो लागलाच चवताळून उठेल २४.

कलि वाढेल अतिविषम । ब्राह्मण सांडितील स्वधर्म ।
स्वभावे नावडे दानधर्म । क्रियाकर्म दंभार्थ ॥२५॥

अर्थ :-
कलीचे दुर्धर प्राबल्य झाले म्हणजे ब्राह्मण आपला स्वधर्म टाकून देतील; दानधर्म मुळीच नकोसा होऊन केवळ ढोंग दाखविण्याकरता क्रियाकर्मे करतील २५.

न वस्तव्य त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।
जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५]-मी या पृथ्वीचा त्याग केल्यावर तू येथे राहू नकोस कारण बाबा रे ! कलियुगातील बहुतेक लोकांची रूची अधर्माकडेच राहील. (५)

म्या सांडिलिया महीतळी । प्रबळ बळे वाढेल कळी ।
आजीच तुवा निघिजे तत्काळी । जंव तो कळी नातळे ॥२६॥

अर्थ :-
मी पृथ्वीचा पृष्ठभाग सोडला की, कलि अतिशय माजेल. ह्याकरता त्या कलीने भूमीला जोपर्यंत स्पर्श केला नाही, तोपर्यंत आजच्या आज तू निघण्याची तयारी कर २६.

कळी आतळेल जेव्हा । जनी अधर्मु वाढेल तेव्हा ।
कुविद्येच्या उठती हांवा । सैंघ धांवा निंदेच्या ॥२७॥

अर्थ :-
कलि जेव्हा संचार करील तेव्हा लोकांत अधर्म वाढेल, कुविद्येची बंडे उठतील, आणि निंदेच्या शर्यतीच सुरू होतील २७.

न लभे स्वार्थाची कवडी । तरी करिती निंदेच्या कोडी ।
ऐसी कलियुगी वस्ती कुडी । तुवा अर्ध घडी न रहावे ॥२८॥

अर्थ :-
कवडीचासुद्धा स्वार्थ लाभणार नाही, पण निंदेचे डोंगर उभारतील, अशी कलियुगांतील वाईट वस्ती आहे, करता तू अर्ध घटका येथे राहू नकोस २८.

त्व तु सर्व परित्यज्य स्नेह स्वजनबन्धुषु ।
मय्यावेश्य मनः संयक् समदृग्विचरस्व गाम् ॥६॥

अर्थ :-
[ श्लोक ६]-तू आपले आप्त, स्वजन आणि भाऊबंदांचा स्नेहसंबंध सोडून दे आणि अनन्य प्रेमाने माझ्याठायी आपले मन लावून समदृष्टीने पृथ्वीवर विहार कर. (६)

उद्धवा तू यालागी । येथोनि निघावे वेगी ।
एकलाचि आंगोवांगी । हितालागी सर्वथा ॥२९॥

अर्थ :-
ह्यासाठी उद्धवा ! आपल्या कल्याणाकरता तूंही येथून एकटाच लोकर निघून जा २९.

धनधान्यसमृद्धीसी । सांडावे स्वजनगोत्रजांसी ।
भ्रातादुहितानिजभगिनींसी । स्त्री-पुत्रासी त्यजावे ॥३०॥

अर्थ :-
धन्यधान्यांची कोठारे असतील तरी ती टाकून दे; आप्त इष्ट असतील त्यांना सोड; आपल्या भाऊबहिणी, बायका, मुले ह्यांचीही आशा धरू नको ३०.

स्नेहो ठेवूनि घरदारी । अंगे तू जरी निघालासि बाहेरी ।
तरी तो त्यागूचि कठिण भारी । अनर्थकारी होईल ॥३१॥

अर्थ :-
घरादारांत आशा ठेवून तू नुसत्या शरीरानेंच बाहेर निघालास, तर तो त्यागच मोठा कठीण व अनर्थकारक होईल ३१.

आधी समूळ स्नेहो सांडावा । पाठी अभिमानुही दंडावा ।
वासनाजटाजूट मुंडावा । मग सांडावा आश्रमु ॥३२॥

अर्थ :-
पहिल्यांदा स्नेह समूळ सोडून द्यावा; पाठीमागून अभिमानालाही दंडण करावें; नंतर वासनारूप जटाजूटाचे मुंडण करावे आणि मग आश्रमांतून बाहेर पडावे ३२.

‘स्नेहो कैसेनि सांडे । अभिमानु कैसेनि दंडे’।
हे तुज वाटेल सांकडे । तरी रोकडे परियेसी ॥३३॥

अर्थ :-
आता स्नेह कसा तुटेल ? अभिमानाला, दंड कसा लागेल ? हे तुला संकट वाटत असेल तर तेही सांगतो ऐक ३३.

माझे स्वरूप जे सर्वगत । तेथ ठेवोनिया चित्त ।
सावधाने सुनिश्चित । राहावे सतत निजरूपी ॥३४॥

अर्थ :-
सर्वव्यापी जे माझे स्वरूप आहे तेथे चित्त ठेवून, निश्चयाने आणि सावधपणाने त्या आत्मस्वरूपांतच निरंतर राहावे ३४.

तये स्वरूपी चित्ता । निर्धारेंसी धारणा धरिता ।
निजभावे तन्मयता । तद्रूपता पावेल ॥३५॥

अर्थ :-
त्या व्यापक स्वरूपामध्ये निश्चयाने धारणा ठेवली. म्हणजे त्या निजभावाच्या योगे चित्त तन्मय होऊन त्याला तद्‌रूपता प्राप्त होते ३५.

भृंगी जड कीटी मूढ । ध्याने तद्रूप होय दृढ ।
अभ्यासी कांही नाही अवघड । तो अभ्यास गूढ विशद केला ॥३६॥

अर्थ :-
भृंगी ही जड असते व आळी ही मूढच असते. तरी दृढ ध्यानाने ती तद्‌रूप होते. तात्पर्य, अभ्यास केला म्हणजे काहींच अवघड नाही. तो गूढ अभ्यास मी तुला स्पष्ट सांगितला ३६.

माझे स्वरूप ज्ञानघन । ध्याता जीवु स्वये सज्ञान ।
या स्थिती करिता ध्यान । सहजे जाण तद्रूप ॥३७॥

अर्थ :-
माझे स्वरूप तर ज्ञानघनच आहे आणि ध्यान करणारा जीवही सज्ञानच असतो. त्यामुळे अशा रीतीने ध्यान केल्याने तोही तद्‌रूपच होतो ३७.

तेथ समसाम्ये समस्त । समत्व पावेल चित्त ।
तेणे समभावे निश्चित । तेथींचा तेथ रहावे ॥३८॥

अर्थ :-
तेथे सारी समदृष्टीच होत असल्याने चित्तही समत्वालाच प्राप्त होते; तो समभावच निश्चयाने वाढवून जेथल्या तेथे राहावे ३८.

आधी गृहाश्रमाते त्यागावे । मग म्या म्हणसी कोठे राहावे ।
ऐसे मानिसील स्वभावे । तेविखी बरवे परियेसी ॥३९॥

अर्थ :-
आधी गृहस्थाश्रमाला सोडावें, आणि मग मी कोठे राहावें, असे तुझ्या मनांत येणे स्वाभाविक आहे. तर त्याविषयीही नीट ऐक ३९.

स्वरूपसाम्ये समदृष्टी । समभावे विचरे सृष्टी ।
निवासस्थानांची आटाटी । सर्वथा पोटी न धरावी ॥४१॥

अर्थ :-
स्वरूपसाम्याने समदृष्टि होते; त्या समदृष्टीनेंच तू सृष्टीत फिरत राहा. राहण्याच्या स्थानासाठी तू मनांत काळजी अथवा योजना करू नकोस ४०.

जेथ अल्प काळ वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे ।
वसतिस्थान ऐसे कुडे । वस्तीचे सांकडे सर्वथा न धरी ॥४१॥

अर्थ :-
थोडा काळ जरी एके ठिकाणी वस्ती घडली, तरी त्या स्थानाचा अभिमान चढतो. ह्याप्रमाणे वसतिस्थान खोटे आहे, ह्याकरता स्थानाची खटपट तू मुळीच करू नको ४१.

तू सर्वी सर्वगत होसी । सर्वाधार सर्वदेशी ।
ऐसा मी होऊन मज पावसी । न हालता येसी निजधामा ॥४२॥

अर्थ :-
तू सर्वी सर्वगत, सर्वाधार व सर्वदेशी झालास म्हणजे मी होऊन मला पावशील, आणि न हालतांचालता निजधामाला येशील ४२.

‘मज निजधामा न्यावें’ । होते पुशिले उद्धवे ।
ते निजबोधस्वभावे । स्वये केशवे सांगितले ॥४४॥

अर्थ :-
मला निजधामाला न्यावे असे उद्धवाने विचारले होते, तो उपाय आत्मबोधाच्या रूपाने स्वतः श्रीकृष्णाने सांगितला ४३.

न करिता हे उपायस्थिती । सर्वथा न घडे माझी प्राप्ती ।
मग तू निजधामाप्रती । कैशा गती येशील ॥४४॥

अर्थ :-
असा उपाय जर केला नाही, तर माझी प्राप्ति कधीच व्हावयाची नाही. मग तू निजधामाला कशा रीतीने येणार ? ४४.

गरुडी वाऊनि वेगेंसी । न्यावे निजधामा म्हणसी ।
गति तेथ नाही पाखांसी । गम्य गरुडासी ते नव्हे ॥४५॥

अर्थ :-
गरुडावर बसवून मला लौकर निजधामाला न्यावे असे म्हणशील, पण पंखाची गति येथे नसल्यामुळे गरुडाला तेथे जातांच येत नाही ४५.

सांडूनि उभय पक्षांसी । साधक पावती मद्रूपासी ।
पक्षाभिमान असे गरुडासी । गमन त्यासी तेणे नव्हे ॥४६॥

अर्थ :-
म्हणून साधक आहेत ते उभय पक्ष सोडून देऊनच मद्‌रूपाला पावतात. पण गरुडाला पक्षाभिमान आहे, म्हणून त्याला तेथे जाता येत नाही ४६.

म्हणसी न्यावे घेवोनि खांदी । मज खांदाचि नाही त्रिशुद्धी ।
तुज न सांडिता अहंबुद्धी । गमनसिद्धी तेथ नाही ॥४७॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, मला खांद्यावरून घेऊन जा, पण मला खरोखर खांदाच नाही. ह्याकरता अहंबुद्धि सोडल्याशिवाय तुला तेथे जाता येणार नाही ४७.

न त्यागिता अहंभावस्थिती । केल्या नाना उपाययुक्ती ।
तेणे निजधामाप्रती । नव्हे गती सर्वथा ॥४८॥

अर्थ :-
अहंभाव न सोडता कितीही उपाय आणि कितीही युक्तिप्रयुक्ति केल्या, तरी निजधामांत प्रवेश व्हावयाचा नाही ४८.

जे जे देखसी साकार । ते ते जाण पा नश्वर ।
तेचि विखींचा निर्धार । करी साचार निजबोधे ॥४९॥

अर्थ :-
साकार म्हणून जेवढे जेवढे तू पाहतोस, तेवढे सारे नाशवंत आहे. ह्या गोष्टीचा तू निजबोधाने निश्चय कर ४९.

यदिद मनसा वाचा चक्षुर्भ्या श्रवणादिभिः ।
नश्वर गृह्यमाण च विद्धि मायामनोमयम् ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७]-या जगात मन, वाणी, डोळे, कान इत्यादी इंद्रियांनी जे अनुभवले जाते, ते सर्व नाशवान आहे मनाचा कल्पनाविलास आहे, म्हणून मायाच आहे, असे समज. (७)

जे जे ‘दृष्टीं’ देखिले । ते ते दृष्यत्वे वाळिले ।
जे जे ‘श्रवणा’ गोचर झाले । तेंही वाळिले शब्दत्वे ॥५०॥

अर्थ :-
दृष्टीने जे जे पाहावे ते ते दृश्यत्वामुळेच नाहीसे होते, कानाला जे जे कळते ते ते शब्दत्वाने लयास जाते ५०.

जे जे ‘वाचा’ वदे । ते ते वाळिजे जल्पवादे ।
वाचिक सांडविले वेदे । ‘नेति’ शब्दे लाजिला ॥५१॥

अर्थ :-
वाणी जे जे बोलते, ते ते वितंडवादाने बुडते. म्हणून वेदाने बोलणेच सोडून देऊन ‘नेति’ शब्दानेंच तो लाजून गेला ५१.

जे जे ‘संकल्पें’ आकळिले । ते ते कल्पित पै झाले ।
जे जे ‘अहंकारा’ आले । ते ते वाळिले विजातीय ॥५२॥

अर्थ :-
मनाच्या संकल्पाने हे आकलन केले, ते कल्पितच होऊन बसले ! आणि अहंकाराला जे विषय झाले, ते विजातीयत्वामुळे फुकट गेले ५२.

जे जे ‘इंद्रियां’ गोचरे । ते ते जाण पा नश्वरे ।
हे नित्यानित्यविचारे । केले खरे निश्चित ॥५३॥

अर्थ :-
इंद्रियांना जेवढे गोचर होते, तेवढे सारे नश्वर असते. ह्याप्रमाणे नित्यानित्यविचाराने निश्चित केले आहे ५३.

तोही ‘नित्यानित्यविवेक’ । जाण पा निश्चित मायिक ।
एव मायामय हा लोक । करी संकल्प सृष्टीते ॥५४॥

अर्थ :-
पण तो नित्यानित्यविवेक सुद्धा मायिकच आहे हे लक्षात ठेव. मिळून हा सारा लोक मायामयच आहे. आणि माया संकल्प सृष्टीच उत्पन्न करते ५४.

जेव्हडा देखसी संसार । तेव्हडा मायिक व्यवहार ।
हा वोळख तू साचार । धैर्यनिर्धार धरोनी ॥५५॥

अर्थ :-
संसार म्हणून जेवढा तुझ्या दृष्टीस पडतो, तेवढा सारा मायिक व्यवहार आहे, ह्याप्रमाणे तू खरोखर धैर्याचा निर्धार धरून त्याला ओळख (मनांतून पक्के समज) ५५.

जैशी स्वप्नींची राणीव । केवळ भ्रमचि जाणीव ।
तैसेंचि जाण हे सर्व । भववैभवविलास ॥५६॥

अर्थ :-
स्वप्नांतील राज्य ज्याप्रमाणे केवळ भ्रमाचेच होते, असे प्रत्ययास येते; त्याप्रमाणेच हा सारा संसारांतील वैभवाचा विलास मायिक आहे, लक्षात ठेव ५६.

पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक् ।
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८]-ज्या पुरूषाचे मन एकाग्र नसते, त्याला वस्तू पुष्कळ आहेत, असा भ्रम होतो अनेकत्वाचा भ्रम झाल्यानेच गुणदोष दिसू लागतात ज्याची बुद्धी गुणदोषयुक्त असते त्याच्यासाठीच कर्म, अकर्म आणि विकर्म असा भेद असतो. (८)

परमात्मेंसी जो विभक्त । तो पुरुष बोलिजे ‘अयुक्त’ ।
त्यासी नानात्वे भेदु भासत । निजी निजत्व विसरोनी ॥५७॥

अर्थ :-
परमात्म्याशी जो विभक्त असतो, त्या पुरुषाला ‘अयुक्त’ असे म्हणतात. आपल्या एकमेवाद्वितीय अद्वैत आत्मस्वरूपाची ओळख विसरल्यामुळे त्याला अनेकत्वाने भेद भासू लागतो ५७.

त्या विसराचेनि उल्हासे । मिथ्या भेदु सत्यत्वे भासे ।
त्या भेदाचेनि आवेशे । अवश्य दिसे गुणदोषु ॥५८॥

अर्थ :-
त्या विस्मृतीच्या भरांत मिथ्या भेद सत्यत्वाने भासतो; आणि भेददृष्टीच्या आवेशांत गुणदोष हटकून दिसू लागतात ५८.

जरी भेदूचि नाही । तरी गुणदोष कैंचा पाही ।
दिसावया ठावोचि नाही । शुद्धाचे ठायी सर्वथा ॥५९॥

अर्थ :-
मुळी जर भेदच नाही, तर शुद्ध वस्तूच्या ठिकाणी गुणदोष दिसावयाला जागाच राहात नाही ५९.

यालागी भेदाच्या उद्‌भटी । गुणदोषदृष्टी उठी ।
तेथे कर्माकर्मत्रिपुटी । भेददृष्टी ठसावे ॥६०॥

अर्थ :-
भेदाच्या जोरानेंच गुणदोषदृष्टी उत्पन्न होते, व कर्माकर्माची त्रिपुटी भेददृष्टीमुळेच दृढावते ६०.

भेदे थोर केले विषम । कर्म अकर्म विकर्म ।
जन्ममरणादि धर्म । निजकर्म प्रकाशी ॥६२॥

अर्थ :-
भेदाने मोठे वाईट केलेले आहे. तो कर्म, अकर्म, विकर्म, जन्ममरणादि धर्म आणि स्वकर्म प्रकाशित करतो ६१.

कर्मे विकर्मे नरकयातना । काम्यकर्मे स्वर्गु जाणा ।
कर्मेंचि करूनि कर्ममोचना । समाधाना पाविजे ॥६२॥

अर्थ :-
कर्माने आणि विकर्माने नरकयातना भोगाव्या लागतात; आणि कामनिक कर्माने स्वर्ग प्राप्त होतो; करता कर्म करूनच कर्ममुक्त होऊन समाधान प्राप्त करून घ्यावे ६२.

येथ म्हणती ‘कर्म’ कोण । ‘अकर्माचें’ काय लक्षण ।
‘विकर्माचा’ कवण गुण । तेंही संपूर्ण परिस पा ॥६३॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, कर्म ते कोणते ? अकर्माचे लक्षण काय ? विकर्माचा गुण कोणता ? तर तेही सारे ऐक ६३.

काया वाचा अथवा मन । करिजे तितुके ‘कर्म’ जाण ।
सूक्ष्म स्फूर्तीचे जे भान । ते मूळ जाण कर्माचे ॥६४॥

अर्थ :-
कायेने, वाचेने आणि मनाने जे जे कांही करावें, ते ते कर्म होय; आणि सूक्ष्म स्फूर्तीचे हे भान, ते कर्माचे मूळ होय ६४.

मनसा वाचा देही । सर्वथा कर्मबीज नाही ।
‘अकर्म’ म्हणिजे ते पाही । न पडे ठायी देहवंता ॥६५॥

अर्थ :-
मनांत, वाणीत किंवा देहांत कर्माचे बीज मुळीच उत्पन्न न होणे असे जे ‘अकर्म, ’ ते देहाभिमानवंताला कधीच घडणार नाही ६५.

जे कर्मावेगळे सर्वांगे । जेथ कर्म लावितांही न लगे ।
जे नव्हे कर्मठाजोगे । ते जाण सवेगे ‘अकर्म’ ॥६६॥

अर्थ :-
जे सर्वोपरी कर्माहून वेगळे, ज्याला कर्म लावू गेले तरी सुद्धा लागत नाही, जे कर्मठाजोगे नव्हे, तेच खरोखर ‘अकर्म’ होय असे समज ६६.

विधिनिषेधजोडपाडे । जेथ विशेष कर्म वाढे ।
‘विकर्म’ त्याते म्हणणे घडे । थोर सांकडे पै याचे ॥६७॥

अर्थ :-
विधिनिषेधाची पर्वा न करता जेथे विशेष कर्म वाढते, त्याला ‘विकर्म’ असे म्हणतात. हे मोठे संकटांत घालणारे आहे ६७.

कर्म सर्वसाधारण । तेचि विकाराते पावले जाण ।
उठिले विधिनिषेध दारुण । ‘विकर्म’ जाण ते म्हणिपे ॥६८॥

अर्थ :-
सर्वसाधारण कर्म असते तेच विकृत होऊन त्यांत मोठमोठाले विधिनिषेध उत्पन्न झाले, म्हणजे त्याला ‘विकर्म’ असे म्हणतात ६८.

जे विधीसी नातुडे । ते निषेधाचे अंग चढे ।
करिता चुके ठाके विकळ पडे । तेंही रोकडे ‘निषिद्धचि’ ॥६९॥

अर्थ :-
जे विधीला अनुसरून होत नाही, ते निषेधाकडे वळते हे उघड आहे. जे आचरीत असता चूक होते किंवा त्यांत खंड पडतो, अथवा त्यांत विकलता उत्पन्न होते, तेही खरोखर ‘निषिद्ध’ च होय ६९.

ऐसे कर्म विकारले । ते ‘विकर्म’ पदे वाखाणिले ।
एव कर्माकर्म दाविले । विभाग केले तुजलागी ॥७०॥

अर्थ :-
अशा विकारयुक्त कर्माचे ‘विकर्म’ ह्या पदाने स्वरूप दाखवून दिले. ह्याप्रमाणे कर्माकर्माचे विभाग तुला स्पष्ट दर्शविले ७०.

जीवासी आविद्यक उत्पत्ती । त्याची कर्मे आविद्यके होती ।
श्रीधरव्याख्यानाची युक्ती । तेही उपपत्ती परियेसी ॥७१॥

अर्थ :-
जीवाची उत्पत्तिच प्रथम अविद्येमुळे झालेली असल्याने त्याची कर्मेंही अविद्यात्मकच होत असतात. आता श्रीधरस्वामींनी केलेल्या व्याख्यानाची युक्तिही सांगतो ती, ऐकून ठेव. ७१
अविद्यायुक्त जीव परम । त्यासी नित्यक्रिया तेचि ‘कर्म’ ।
नित्य न करणे ते ‘अकर्म’ । ‘विकर्म’ ते निषिद्ध ॥७२॥

अर्थ :-
जीव हा परम अविद्यायुक्त आहे. नित्यक्रिया हेच त्याचे ‘कर्म’; नित्यकर्म न करणे तेच ‘अकर्म’ आणि निषिद्ध कर्म ते ‘विकर्म’ होय ७२.

ऐशी कर्माकर्मविकर्मत्रिपुटी । भेदानुरूपे वाढली सृष्टी ।
तेथ गुण-दोषबुद्धीच्या पोटी । भेददृष्टी वाढती ॥७३॥

अर्थ :-
अशी भेदानुरूप कर्माकर्मविकांची त्रिपुटी सृष्टीमध्ये वाढत असते, तेव्हा गुणदोषबुद्धीच्या पोटामध्ये भेददृष्टीही प्रबल होते ७३.

अभेदी भेदु कैसा उठी । जेणे गुणदोषी नांदे दृष्टी ।
विधिनिषेधी पाडी गांठी । तेही गोठी परियेसी ॥७४॥

अर्थ :-
ज्याच्या योगाने गुणदोषामध्येंच दृष्टि राहते व विधिनिषेधांच्या गांठी पडतात, तो भेद अभेदामध्ये उत्पन्न तरी कसा होतो ? असे म्हणशील तर तीही गोष्ट ऐक ७४.

पुरुष एकला एकु असे । तोचि मनोरथपूजे बैसे ।
ध्येय-ध्याता-ध्यानमिसे । वाढवी पिसे भेदाचे ॥७५॥

अर्थ :-
पुरुष हा एकीएक असतो, पण जेव्हा तो मनोरथाच्या पूजेला (मानसपूजेला) बसतो, तेव्हा ध्येय, ध्याता आणि ध्यान ह्यांच्या निमित्ताने भेदाचे वेड माजवितो ७५.

तेथे नानापरीचे उपचार । पूजासामाग्रीसंभार ।
ऐसा एकपणी अपार । भेदु साचार वाढवी ॥७६॥

अर्थ :-
तेथे नाना प्रकारचे उपचार, पूजेच्या साहित्याचा संभार वगैरे कल्पीत असतो. याप्रमाणे एकपणामध्येंच तो मनस्वी भेद वाढवितो ७६.

तेथ ‘ध्येय’ उत्तम म्हणे जाण । ‘ध्याता’ नीच होये आपण ।
तदंगे ‘ध्यान’ गौण । गुणदोष जाण वाढवी ॥७७॥

अर्थ :-
तेथे ध्येय ते ‘उत्तम’ म्हणतो आणि ध्याता जो आपण त्याला ‘नीच’ मानतो, यामुळे ध्यान ‘गौण’ होऊन गुणदोषांना वाढविते ७७.

ध्यानी गुणदोष विचित्र । ध्येय म्हणे परम पवित्र ।
ध्याता आपण होये अपवित्र । शौचाचारदोषत्वे ॥७८॥

अर्थ :-
ध्यानामध्ये विचित्र गुणदोष आहेत; ध्येय आहे ते ‘परमपवित्र’ म्हणतो. आणि आपले आचरण पवित्र नाही म्हणून ध्याता आपण अपवित्र असा होतो ७८.

एव ध्यानाचिये दृष्टी । आपणचि आपुल्या पोटी ।
गुणदोषांची त्रिपुटी । भेददृष्टी वाढवी ॥७९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे ध्यानाच्या दृष्टीने आपणच आपल्या पोटामध्ये गुगदोषाची त्रिपुटी आणि भेदष्टि वाढवितो ७१.

ध्येय-ध्याता-ध्यान । आघवाची आहे आपण ।
ते सांडोनिया जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥८०॥

अर्थ :-
खरोखर ध्येय, ध्याता आणि ध्यान सारे आपणच असता ते सोडून देऊन गुगदोषांचे स्वरूप मात्र वाढवीत बसतो ८०.

उद्धवा हे अवघी सृष्टी । वाढली असे भेददृष्टी ।
तेणे भेदे उठाउठी । कर्मत्रिपुटी वाढविली ॥८१॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ही सारी सृष्टि भेददृष्टीने वाढलेली आहे; आणि त्या भेदामुळेच कर्माची त्रिपुटीही त्याच्या मागोमाग वाढली ८१.

जंव जंव भेदाचा जिव्हाळा । जंव जंव विषयांचा सोहंळा ।
पाळिजे इंद्रियांचा लळा । तंव तंव आगळा संसारु ॥८२॥

अर्थ :-
भेदाचा जिव्हाळा जसा जसा वाढतो, किंवा विषयांचे प्रेम जसे जसे वाढते अथवा इंद्रियांचा लळा जसा जसा पुरविला जातो, तसा तसा संसार हा वाढतच असतो ८२.

सापा पाजिजे पीयूख । तेचि परतोनि होय विख ।
तैसे इंद्रिया दीजे जंव जंव संतोख । तंव तंव दुःख भोगिजे ॥८३॥

अर्थ :-
सापाला अमृत पाजले तर फिरून विषच व्हावयाचे. त्याप्रमाणे इंद्रियांना जो जो संतोष द्यावयास जावें, तो तो दुःख मात्र भोगावे लागते ८३.

तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इद जगत् ।
आत्मनीक्षस्व विततमात्मान मय्यधीश्वरे ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९]- म्हणून तू अगोदर आपली सर्व इंद्रिये आणि मन ताब्यात ठेव मग हे सगळे जग आपल्या आत्म्यामध्येच पसरलेले असून, तो आत्मा आणि परमात्मा एकरूप आहेत, असा अनुभव घे. (९)

यालागी इंद्रियांच्या द्वारी । विषयो नेदावा चतुरी ।
जेवी विषे रांधिली क्षीरधारी । सांडिजे दुरी न चाखता ॥८४॥

अर्थ :-
ह्याकरता शहाण्याने इंद्रियांच्या द्वारांत विषयाला जाऊंच देऊ नये. ज्याप्रमाणे विषांत शिजविलेली खीर, तोंडांतसुद्धा न घालता फेकून द्यावयाची असते ८४.

घमघमित अमृतफळे । वरी सर्पे घातलिया गरळे ।
ते न सेविती काउळे । सेवनी कळे निजघातु ॥८५॥

अर्थ :-
किंवा रसरसलेल्या अमृतफळांवर सर्पाने गरळ टाकले असता ती कावळे खात नाहीत; कारण तसे करण्यांत आपला घात आहे, हे त्यांस कळते. ८५.

तैसे सेविता विषयांसी । कोण गोडी मुमुक्षासी ।
प्रतिपदी । आत्मघातासी ।
अहर्निशी देखती ॥८६॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे विषयांचे सेवन करतांना मुमुक्षूंना गोडी कशी वाटणार ? रात्रंदिवस आणि पावलोपावली त्यांत आत्मघात असल्याचे त्यांना दिसत असते ८६.

आत्मघातु न देखती । ते विषयी विषयो सेविती ।
जैशी दिवाभीता मध्यराती । असता गभस्ति मध्यान्ही ॥८७॥

अर्थ :-
ज्यांना त्यांतील आत्मघात दिसत नाही, असे विषयी लोकच विषयांचे सेवन करतात. ज्याप्रमाणे सूर्य भर दोनप्रहरी मस्तकावर असतांही घुबडाला मध्याह्न रात्र वाटते ८७.

तैसेंचि विषयसेवन । मुमुक्षांसी घडे जाण ।
तेणे न चुके जन्ममरण । आत्मपतन तयांचे ॥८८॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे विषयसेवनाने मुमुक्षूची स्थिति होते. कारण, त्याच्या योगाने जन्ममरण तर चुकत नाहीच, पण उलट त्यांचे आत्मपतन मात्र होते ८८.

म्हणसी ‘प्राणियांची स्थिती । विषयावरी निश्चिती ।
विषयत्यागे केवी राहती’ । ते सुगम स्थिती अवधारी ॥८९॥

अर्थ :-
‘प्राण्यांचे जीवित्व खरोखर विषयांवरच अवलंबून असते, विषयांचा त्याग करून ते कसे जगतील ? ’ असे म्हणशील तर त्याचाही सुगम मार्ग सांगतो ऐक ८९.

असता इंद्रियांचा नेमु । करी चित्ताचा उपरमु ।
ऐसा दोंहीपरी सुगमु । उत्तमोत्तमु हा त्यागु ॥९०॥

अर्थ :-
इंद्रियांचा विधिनियमाने निग्रह केला असतां, चित्त शांत होते. ह्याप्रमाणे इंद्रियांचा व मनाचा निग्रह, ह्या दोन्ही मार्गाने हा त्याग उत्तमोत्तम व सोपा होतो ९०.

इंद्रिये असोतु विषयांवरी । मन रिघो नेदी त्यांभीतरी ।
हाही त्यागु सर्वांपरी । योगेश्वरी बोलिजे ॥९१॥

अर्थ :-
इंद्रिये विषयांवर असेनात का, परंतु मन मात्र त्यांत शिरू देऊ नये, हाही सर्वतोपरी त्यागच आहे, असे मोठमोठे योगीही म्हणतात ९१.

मनासी विषयांचे बळ । विषयध्यासे ते चपळ ।
नव्हे म्हणती ते निश्चळ । ऐक समूळ तो उपावो ॥९२॥

अर्थ :-
‘मनाला विषयाचे बळ असल्यामुळे विषयाच्या ध्यासाने ते चंचल होते, ते निश्चळ कधी व्हावयाचे नाही, ’ असे म्हणशील तर त्याचाही उपाय ऐक ९२.

माझे स्वरूप सर्वगत । मनाबाहेरी आणि आंत ।
जेथ जेथ जाईल चित्त । तेथ तेथ ते असे ॥९३॥

अर्थ :-
माझे स्वरूप सर्वव्यापी आहे. ते मनाच्या आंतही असते आणि बाहेरही असते. जेथे जेथे मन जाईल तेथे तेथे ते असतेच ९३.

मजवेगळे जावयासी । ठावो नाही पै चित्तासी ।
स्वदेशी हो परदेशी । अहर्निशी मज आंतु ॥९४॥

अर्थ :-
माझ्याशिवाय चित्ताला जावयाला दुसरी जागाच नाही. ते स्वदेशी असो, की परदेशांत जावो, रात्रंदिवस माझ्या आंतच असते ९४.

ऐसे निजरूप संतत । पाहता थोरावेल चित्त ।
त्या चित्तामाजी आद्यंत । पाहे समस्त हे जग ॥९५॥

अर्थ :-
असे निरंतर आत्मस्वरूपच पाहात राहिले म्हणजे तेंच चित्त सर्वव्यापक होईल. मग त्या चित्तामध्ये हे सारे जग आदीपासून अंतापर्यंत तुला दिसू लागेल ९५.

अथवा जीवस्वरूप तुझे चांग । त्यामाजी पाहता हे जग ।
जगचि होईल तुझे अंग । अतिनिर्व्यंग निश्चित ॥९६॥

अर्थ :-
अथवा तुझे जीवस्वरूपही चांगलेच आहे, त्यांतच जर हे सारे जग पाहू लागलास, तर जगच तुझे निर्व्यंग अंग होऊन राहील ९६.

चरे आणि अचरे । लहाने का थोरे ।
जीवरूपी सविस्तरे । पाहे निर्धारे हे जग ॥९७॥

अर्थ :-
चर आणि अचर, लहान आणि थोर असे जे म्हणून आहे ते सारे आपल्या जीवरूपांत पाहात जा ९७.

म्हणसी जीवु तो एकदेशी । त्यामाजी केवी पहावे जगासी ।
त्यासी ऐक्यता करी मजसी । जेवी कनकेंसी अळंकार ॥९८॥

अर्थ :-
तू म्हणशील की, जीव हा एकदेशी आहे त्यांत सारे जग कसे पाहावे ? तर सोने आणि अलंकार हे जसे एकरूप आहेत, त्याप्रमाणे जीवाची माझ्याशी ऐक्यता कर म्हणजे झाले ९८.

चिंतिता कीटकी भिंगुरटी । तेचि ते होऊन उठी ।
तैसा तू उठाउठी । होई निजदृष्टी निजतत्व ॥९९॥

अर्थ :-
कीटकाने भिंगुरटीचा ध्यास घेतला, म्हणजे तो भिंगुरटीच होऊन बाहेर पडतो, त्याप्रमाणे तूंही तत्काल आत्मदृष्टीने आत्मतत्त्वच होऊन जाशील ९९.

हो का सैंधवाचा खडा । पडल्या सिंधूमाजिवडा ।
तो होवोनि ठाके त्याएवढा । तैसा तू रोकडा मी होसी ॥१००॥

अर्थ :-
अरे ! मिठाचा खडा समुद्रांत पडला असता तो समुद्राएवढाच होऊन राहतो, त्याप्रमाणे तूंही तत्काल मद्‌रूप होऊन राहशील १००.

जेथ मीतूंपणाचा भेद । फिटोनि जाईल विशद ।
परमानंदे शुद्धबुद्ध । मुक्त सिद्ध तू होसी ॥१॥

अर्थ :-
ज्यावेळी मीतूंपणाचा भेद निखालस मोडून जाईल, त्यावेळी तू परमानंदरूप शुद्ध, बुद्ध, मुक्त व सिद्ध होऊन जाशील १०१.

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् ।
अत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०]-त्यानंतर शब्दज्ञान आणि अनुभव यांनी चांगल्या रीतीने संपन्न होऊन तू आपल्या आत्म्याच्या अनुभवामध्येच आनंदमग्न होशील तसेच सर्व शरीर धारण करणार्‍यांचा आत्मा होऊन राहाशील असे झाल्यानंतर कोणत्याही विघ्नाने तू दुःखी होणार नाहीस. (१०)

शास्त्रश्रवणे दृढ ‘ज्ञान’ । मननाभ्यासे होय ‘विज्ञान’ ।
या दोंहींची जाणोनि खूण । ब्रह्मसंपन्न तू होसी ॥२॥

अर्थ :-
शास्त्रश्रवणाने दृढज्ञान होते, मननाभ्यासाने ज्ञानाचे विज्ञान होते, ह्या दोहोंचे स्वरूप लक्षात घेशील तेव्हा तू ब्रह्मस्वरूप होशील २.

ऐसिया स्वार्थाचेनि लवलाहे । अविश्रम भजावे तुझे पाये ।
म्हणसी ‘वोढवतील अंतराये । त्यासी काये करावें’ ॥३॥

अर्थ :-
‘ह्याप्रमाणे स्वहिताकरता तुझ्या पायांचे अखंड भजन करीत राहावें; पण त्यांत विघ्न येईल तेव्हा काय करावे ? ’ असे म्हणशील तर (सांगतो ऐक) ३.

सांडोनि दांभिक लौकिक । त्यजोनिया फळाभिलाख ।
जो मज भजे भाविक । विघ्न देख त्या कैंचे ॥४॥

अर्थ :-
दांभिकपणा आणि लौकिक सोडून, फलाभिलाषाचा त्याग करून जो भक्त माझे भजन करतो, त्याला विघ्न कशाचे ? ४
त्याच्या विघ्ननाशासी देख । करी चक्राची लखलख ।
घेऊनि पाठिसी अचुक । उभा सन्मुख मी असे ॥५॥

अर्थ :-
त्याच्या विघ्नाच्या नाशासाठी हे लखलखीत चक्र हातामध्ये धारण करून त्याच्या पाठीमागे व समोर मी उभा असतो ५.

यापरी गा उद्धवा । जो मज भजे निजभावा ।
त्यासी विघ्न करावया देवा । नव्हे उठावा मज असता ॥६॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ह्याप्रमाणे निजभावाने जो माझे भजन करतो, त्याला विघ्न करावयाला, मी असतांना देवांनासुद्धा प्राज्ञा नाही ६.

एव ब्रह्मसंपन्न जाहलियावरी । आत्मा तूंचि चराचरी ।
जंगमी आणि स्थावरी । सुरासुरी तूंचि तू ॥७॥

अर्थ :-
तात्पर्य तू ब्रह्मस्वरूप झाल्यानंतर चराचरांतील आत्मा तूंच होऊन राहशील. स्थावरांत काय, जंगमांत काय आणि देवदानवांत काय, सारा तूंच तू ७.

तुजहूनि कांही । अणुभरी वेगळे नाही ।
तेथ विघ्न कैंचे कायी । तुझ्या ठायी बाधील ॥८॥

अर्थ :-
तुझ्याशिवाय एक अणुभरसुद्धा वेगळे असे काही राहाणार नाही, तेव्हा तुझ्या ठिकाणी विघ्न येऊन कसे बाधा करील ? ८.

ब्रह्मादिकांसी जो ग्रासी । त्या काळाचा तू आत्मा होसी ।
पाठी थापटून हृषीकेशी । उद्धवासी सांगतु ॥९॥

अर्थ :-
ब्रह्मादिकांनाही ग्रासून टाकणारा जो काळ, त्याचाही तू आत्मा होऊन राहशील. ह्याप्रमाणे श्रीकृष्णांनी पाठ थोपटून उद्धवाला सांगितले ९.

ऐशी बाध्यबाधकता फिटली । संकल्पकल्पना तुटली ।
ब्रह्मानंदे पाहांट फुटली । वाट मोडली कर्माची ॥११०॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे बाध्यबाधकताच नाहीशी होऊन जाते, संकल्पकल्पना बंद पडते, ब्रह्मानंदाची पहाट होते, आणि कर्माची वाट मोडून जाते ११०.

ऐसा ब्रह्मानुभवी जो देख । कर्म तेथ होय रंक ।
वेद तयाचे सेवक । विधिविवेक कामारी ॥११॥

अर्थ :-
असा जो ब्रह्मानुभवी होतो, त्याच्यासमोर कर्म हे रंक म्ह. निःसत्त्व होऊन जाते; वेद हे त्याचे सेवक होतात; आणि विधिविवेक कामाठी बनतात ११.

हेचि किती सांगो कायी । मी त्याचा आज्ञाधारक पाही ।
प्रतिष्ठिती जे जे ठायी । तेथ पाही प्रगटतु ॥१२॥

अर्थ :-
हे तुला किती आणि काय सांगावे ? मीही त्याचा आज्ञाधारक होऊन राहातो. असे भक्त ज्या ज्या ठिकाणी माझी प्रतिष्ठा करतात, त्या त्या ठिकाणी मला प्रगट व्हावे लागते १२.

वचनमात्रासाठी । प्रगटलो कोरडे काष्ठी ।
दुर्वासा वाइला पाठी । त्वांही दिठी देखिले ॥१३॥

अर्थ :-
भक्तवचन खरे करण्यासाठी नरसिंहावतारामध्ये मला वाळलेल्या लांकडांत प्रगट व्हावे लागले, दुर्वासाला तर पाठीवर वाहून नेलेले तू आपल्या डोळ्यांनी पाहिलेच आहेस १३.

म्हणसी ‘देव ज्याचा आज्ञाधारु । कर्म त्याचे होय किंकरु ।
तरी ज्ञाते यथेष्टाचारु । विषयी साचारु विचरती’ ॥१४॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, देव ज्याचा आज्ञाधारक झाला, त्याचे कर्म हे सहजच किंकर होणार; मग ज्ञाते हे विषयामध्ये पाहिजे तसा स्वेच्छाचार करीत राहातील ! १४.

ज्ञात्यासी स्वेच्छा विषयाचरण । सर्वथा न घडे गा जाण ।
तेही विषयींचे लक्षण । सावधान परियेसी ॥१५॥

अर्थ :-
(त्याविषयी सांगतो ऐक) ज्ञात्यांना स्वेच्छ-विषयाचरण कधीही घडणार नाही. त्याचे कारणही सांगतो ते लक्ष देऊन ऐक १५.

ज्यासी दग्धपटअ भिमान । मिथ्या प्रपंचाचे भान ।
मृषा विषयांचे दर्शन । विषयाचरण त्या नाही ॥१६॥

अर्थ :-
ज्याचा अभिमान दग्ध झालेल्या वस्त्राप्रमाणे असतो, त्याला प्रपंचाचे भान मिथ्या असून विषयांचे दर्शनही मिथ्याच वाटते. म्हणून त्याला विषयाचरणही नसतेच १६.

जयासी प्रपंचाची आवडी । विषयाची अतिगोडी ।
यथेष्टाचरणाची वोढी । पडे सांकडी तयासी ॥१७॥

अर्थ :-
ज्याला प्रपंचाची आवड असते, विषयांची अतिशय गोडी असते, त्यालाच मनसोक्त आचरणाकडे ओढ असते, तोच संसारसंकटांत सांपडतो १७.

ज्ञातयाच्या ठायी । सत्यत्वे विषयो नाही ।
मा भोगावया कायी । अभिलाषी पाही तो होईल ॥१८॥

अर्थ :-
परंतु ज्ञात्याला विषयाच्या ठिकाणी सत्यमति नसते, त्यामुळे तो विषयभोगांत कसा लुब्ध होईल ? १८.

आता ज्ञातयाचे कर्म । ऐक सांगो त्याचे वर्म ।
नातळता मनोधर्म । क्रियाकर्म आचरती ॥१९॥

अर्थ :-
आता ज्ञात्याच्या कर्मांतील मर्म सांगतो ते ऐक. ज्ञाते हे मनोधर्माला न शिवता साऱ्या क्रिया आणि सारे धर्म आचरण करीत असतात १९.

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।
गुणबुद्ध्या च विहित न करोति यथार्भकः ॥११॥

अर्थ :-
[ श्लोक ११]-जो माणूस गुणदोषबुद्धीच्या पलीकडे जातो, तो लहान मुलाप्रमाणे सदोष म्हणून निषिद्ध कर्मे टाकून देत नाही की गुणबुद्धीने विहित कर्मे करीत नाही. (११)

गुणदोषातीत ज्ञाता । तो निषेधी न वर्ते सर्वथा ।
परी भ्यालेपण चित्ता । नाही तत्वता तयासी ॥१२०॥

अर्थ :-
गुणदोषातीत झालेला ज्ञाता भलत्याच रीतीने कधीही वागत नसतो; पण त्याच्या चित्ताला भित्रेपणाही कधी ठाऊक नसतो १२०.

तो विहितही कर्म करी । तेथ गुणत्वे बुद्धि न धरी ।
कुलालचक्राचियेपरी । पूर्वसंस्कारी वर्तत ॥२१॥

अर्थ :-
तो विहित कर्मही करतो; पण हे मी चांगले केले, अशी गुणबुद्धीही धरीत नाही. कुंभाराच्या चाकाप्रमाणे पूर्वप्रारब्धानुसार तो वागत असतो २१.

संकल्पु नाही वृत्ती । हेतु स्फुरेना चित्ती ।
ऐसी कर्मे ज्ञाते करिती । शरीरस्थिती केवळ ॥२२॥

अर्थ :-
वृत्तींत संकल्प उठत नाही, चित्तांत हेतु स्फुरत नाही, अशी केवळ शरिरानेंच ज्ञाते कर्मे करीत असतात २२.

तेथ सत्कर्म सिद्धी गेले । तेणे फुगेना म्या हे केले ।
अथवा माझारी विकळ पडिले । तेणे तगमगिलेंपण नाही ॥२३॥

अर्थ :-
म्हणून सत्कर्म केलेले सिद्धीला गेले तर ‘हे मी केले’ असे म्हणून तो फुगत नाही. किंवा मध्येंच ते बंद पडले, तरी त्याबद्दल त्याला तगमग वाटत नाही. २३.

निद्रितामागे बैसला वाघु । अथवा पुढे आला स्वर्गभोगु ।
त्यासी नाही रागविरागु । तैसा लागु ज्ञात्याचा ॥२४॥

अर्थ :-
झोपी गेलेल्याच्या पाठीमागे वाघ बसला किंवा समोर स्वर्गभोग येऊन राहिला, तर त्याची त्याला भीतीही वाटत नाही व प्रीतीही उपजत नाही, त्याप्रमाणेच ज्ञात्यांची स्थिति असते २४.

गुणदोषी चित्तवृत्ती । सांडोनिया सहजस्थिती ।
बाळके जेवी क्रीडती । तैशी स्थिति ज्ञात्याची ॥२५॥

अर्थ :-
गुण किंवा दोष कांही एक मनांत न आणता मुले जशी सहजगत्या खेळत असतात, त्याचप्रमाणे ज्ञात्यांची स्थिति असते २५.

‘अभिमाने कर्मप्राप्ती । त्या अभिमानाते त्यागिती ।
मग निरभिमाने केवी वर्तती । कर्मस्थिती त्या न घडे’ ॥२६॥

अर्थ :-
‘कर्मप्राप्ति अभिमानाने घडत असते, तो अभिमानच जर ते सोडून देतात, तर निरभिमानाने ते कसे वागतात ? कर्म म्हणून त्यांजकडून घडावयाचेंच नाही’ २६.

ऐसा विकल्पु जरी करिसी । ते स्थिति न कळे इतरांसी ।
निरभिमानता स्वानुभवेंसी । केवी येरासी कळेल ॥२७॥

अर्थ :-
असा जर तू विकल्प मनांत आणशील, तर सांगतो की, ही स्थिति इतरांना कळण्यासारखी नव्हे, निरभिमानपणा हा स्वतःचा अनुभव असतो, इतरांना तो कसा कळणार ? २७.

देह प्रारब्धाचेनि मेळे । स्वभावे सर्व कर्मी चळे ।
तेथ अज्ञानाचेनि बळे । अभिमानु खवळे ‘मी कर्ता’ ॥२८॥

अर्थ :-
प्रारब्धानुसार देह सहजगत्या साऱ्या कर्माची हालचाल करीत असतो, पण अज्ञानाच्या जोरामुळे अभिमान बोकाळतो, आणि ‘मी कर्ता’ असे म्हणू लागतो २८.

तेथ गुरुवाक्य-अनुवृत्ती । अभ्यासूनि यथा निगुती ।
अज्ञानेंसहित निरसिती । अभिमानस्थिति निजबोधे ॥२९॥

अर्थ :-
त्या वेळी गुरुवचनाच्या अनुवृत्तीने यथोचित अभ्यास करून ज्ञातेजन अज्ञानासहवर्तमान अभिमानाचे निरसन करतात २९.

शेष-प्रारब्धाचेनि मेळे । निरभिमाने देह चळे ।
ज्ञाते कर्मे करिती सकळे । जाण केवळे शरीरे ॥१३०॥

अर्थ :-
तेव्हा शेष राहिलेल्या प्रारब्धानुसार निरभिमानाने त्यांचा देह वागत असतो. अर्थात् ज्ञानसंपन्न लोकांची सारी कर्मे केवळ शरीरमात्रानेंच होत असतात १३०.

केवळ शरीरे कर्मे होती । तींच ‘अहेतुक’ बोलिजेती ।
अर्भकदृष्टांते उपपत्ती । हेचि स्थिति सांगितली ॥३१॥

अर्थ :-
आणि केवळ शरीरमात्रानेंच कर्मे घडतात त्यांनाच ‘अहेतुक’ असे म्हणतात. बालकाची उपमा देऊन ह्या स्थितीचे लक्षण वर सांगितले ३१.

निरभिमानाची लक्षणे । कृष्ण उद्धवाते ऐक म्हणे ।
येरु आनंदला अंतःकरणे । सादरपणे परिसतु ॥३२॥

अर्थ :-
कृष्ण उद्धवाला म्हणाला, आता निरभिमानाची लक्षणे सांगतो ऐक. तेव्हा उद्धवाला मनापासून आनंद झाला, आणि तो लक्ष देऊन ऐकू लागला ३२.

सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।
पश्यन्मदात्मक विश्व न विपद्येत वै पुनः ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२]-ज्याने श्रुतींच्या तात्पर्याचे यथार्थ ज्ञान प्राप्त करून त्याचा अनुभवही घेतला आहे, तो सर्व प्राण्यांचा अकारण मित्र होतो आणि त्याच्या वृत्ती नेहमीच शांत राहातात सर्व दृश्य विश्वाला तो माझेच स्वरूप समजतो म्हणून त्याला जन्ममृत्यू असत नाहीत. (१२)

पहिले शास्त्रश्रवणे ‘ज्ञान’ । तदनुभवे होय ‘विज्ञान’ ।
ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । निरभिमान तो होय ॥३३॥

अर्थ :-
प्रथम शास्त्रश्रवणाने ‘ज्ञान’ उत्पन्न होते; त्या ज्ञानाच्या अनुभवाने ‘विज्ञान’ प्राप्त होते. असा ज्ञानविज्ञानाने संपन्न झाला म्हणजे तो निरभिमान होतो ३३.

साचचि निरभिमानता । जरी आली होय हाता ।
तरी ‘शांति’ तेथ सर्वथा । उल्हासता पै पावे ॥३४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे खरी खरी निरभिमानता हातास चढली म्हणजे त्याच्या ठिकाणी ‘शांति’ उल्हसित होत असते ३४.

दाटूनि निश्चळ होणे । का दांत चावूनि साहणे ।
ते ‘शांति’ ऐसे कोण म्हणे । आक्रोशपणे साहातु ॥३५॥

अर्थ :-
जुलमाने चित्त निश्चल करण्याचा प्रयत्न करणे, किंवा दांतओंठ चावून परापकार सहन करणे, त्याला शांति असे कोण म्हणेल ? आक्रोशाने सहनशीलता आंगी आणणे ही कांही शांति नव्हे ३५.

‘शांति’ म्हणिजे ते ऐशी । सागरी अक्षोभ्यता जैसी ।
चढ वोहट नाही तिसी । सर्वदेशी सर्वदा ॥३६॥

अर्थ :-
शांति म्हटली म्हणजे ती अशी असली पाहिजे की, जसा कांही क्षुब्ध न होणारा समुद्र ! त्याला केव्हांही आणि कोठेही वाढ व तूट नाही ३६.

नाना सरितांचे खळाळ । आणूनि घालिती समळ जळ ।
तो तिळभरी नव्हे डहुळ । अति निर्मळ निजांगे ॥३७॥

अर्थ :-
शेकडो नद्या गढूळ पाण्याचे लोंढेच्या लोंढे आणून समुद्रांत घालीत असतात, पण तो तिळभरसुद्धा गढूळ होत नाही. तो स्वतः अगदी निर्मळ असतो तसाच असतो ३७.

तैशी नानाभूतविषमता । स्वार्थविरोधे अंगी आदळता ।
पालटू नव्हे ज्याच्या चित्ता । ते जाण सर्वथा ‘निजशांति’ ॥३८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्वार्थाला विरोध करणारी अशी नानाभूतविषमता अंगी आदळली, तरी ज्याच्या चित्तांत यत्किंचितही पालट होत नाही, तीच ‘खरी शांति’ होय ३८.

ऐसी शांति ज्यासी देखा । तोचि सर्वभूतांचा सखा ।
आवडता सर्व लोका । ‘सुहृद’ तो का सर्वांचा ॥३९॥

अर्थ :-
अशी शांति ज्याला प्राप्त होते, तोच सर्व प्राणिमात्रांचा खरा सखा होय; सर्व लोकांचा आवडता तोच; आणि सर्वांचा ‘सुहृद’ही तोच ३९.

नवल सख्यत्वाची परी । सर्वस्व दे निजमैत्री ।
स्वार्थी वंचनार्थ न करी । कृपापात्री उपदेशु ॥१४०॥

अर्थ :-
त्याच्या सख्यत्वाचा प्रकारही मोठा नवलाचा आहे. तो आपल्या मैत्रीसाठी सर्वस्व अर्पण करतो; तो आपला स्वार्थ साधण्यासाठी कोणाला फसवीत नाहीं; कृपापात्र असेल त्यालाच उपदेश करीत असतो १४०.

अतर्क्य त्याची पाहती दिठी । मद्रूपे देखे सकळ सृष्टी ।
जगासी मज अभिन्न गांठी । निजदृष्टी बांधली ॥४१॥

अर्थ :-
त्याची पाहाण्याची दृष्टि मोठी अतर्क्य असते, त्याच्या दृष्टीला सारी सृष्टि मद्‌रूपच दिसते. त्याने आपल्या दृष्टीने जगाची व माझी अभिन्न गांठ बांधलेली असते ४१.

मग तो जेउते पाहे । तेउता मीचि तया आहे ।
तो जरी माते न पाहे । ते न पाहणेंही होये मीचि त्याचे ॥४२॥

अर्थ :-
मग तो जिकडे जिकडे पाहातो, तिकडे तिकडे त्याला मीच असतो. त्याने जरी मला पाहिले नाही, तरी त्याचे ते न पाहाणेही मीच होतो ४२.

त्याची पाहती जे दिठी । ते मीचि होये जगजेठी ।
ऐशी तया मज एक गांठी । सकळ सृष्टीसमवेत ॥४४॥

अर्थ :-
त्याची पाहाणारी जी दृष्टि, ती मीच स्वतः होतो. अशी सर्व सृष्टीसहवर्तमान त्याची व माझी एक गट्टी जमून राहते ४३.

अवघे जगचि मी होये । तेव्हा ‘तो मी’ हे भाष जाये ।
ऐसा तो मजमाजी समाये । समसाम्येंसमत्वे ॥४४॥

अर्थ :-
सारे जगच मी होऊन राहिलो म्हणजे ‘तो’ व ‘मी’ हे शब्दच नाहींसे होतात. असा तो सर्वत्र समदृष्टीच्या योगाने एकात्मतेनेंच माझ्यामध्ये राहतो ४४.

सांडोनिया मनोधर्म । ऐसा ज्यासी मी झालो सुगम ।
त्यासी पुढती कैंचे जन्म । दुःख दुर्गम ज्याचेनी ॥४५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मनोधर्मच सोडल्यामुळे ज्याला मी सुगम होतो, त्याला पुढे ज्याच्या योगाने दुर्धर दुःख भोगावे लागते, तो जन्म कसा येईल ? ४५.

मातेच्या उदरकुहरी । रजस्वलेच्या रुधिरामाझारी ।
पित्याचेनि रेतद्वारी । गर्भसंचारी संसरण ॥४६॥

अर्थ :-
मातेच्या उदररूपी गुहेमध्ये रजस्वलेच्या रुधिरांत पित्याच्या रेतद्वाराने गर्भसंचार होऊन संसाराला आरंभ होतो ४६.

जे मातेच्या उदरी । जंतु नाकी तोंडी उरी शिरी ।
विष्ठामूत्राचे दाथरी । नवमासवरी उकडिजे ॥४७॥

अर्थ :-
आईच्या पोटांत असलेले जंतु त्याच्या नाकातोंडांत, छातींत व मस्तकांत शिरतात, असा तो प्राणी नऊ महिने विष्ठामूत्रामध्ये उकडून निघत असतो ४७.

जठराग्नीच्या तोंडी । घालूनि गर्भाची उंडी ।
उकडउगकडूनि पिंडी । गर्भकांडी घडिजेति ॥४८॥

अर्थ :-
जठराग्नीच्या तोंडामध्ये गर्भाचा गोळा द्यावयाचा, आणि मग तो उकडून उकडून एक एक अवयव बनावयाचा ! ४८.

ते गर्भींचे वेदना । नानापरींची यातना ।
नको नको रघुनंदना । चिळसी मना येतसे ॥४९॥

अर्थ :-
हे नारायणा ! ती गर्भातील वेदना, आणि तेथच्या नाना प्रकारच्या यातना, नकोत रे नकोत ! त्या ऐकूनच मनाला चिळस येते ४९.

अवघ्यांच्या शेवटी । प्रसूतिवातु जो आटी ।
सर्वांगी वेदना उठी । योनिसंकटी देहजन्म ॥१५०॥

अर्थ :-
नंतर साऱ्यांच्या पाठीमागून प्रसूतिवायु म्हणून जो उठतो, त्याने तर साऱ्या अंगाला विंचवाप्रमाणे वेदना उठतात, आणि मोठ्या संकटाने योनीतून देहाचा जन्म होतो १५०.

ऐसे अपवित्र जे जन्म । ते न पवतीच ते नरोत्तम ।
जींही ठाकिले निजधाम । ते पुरुषोत्तम समसाम्ये ॥५१॥

अर्थ :-
असा जो अपवित्र जन्म तो त्या उत्तम पुरुषांना कधींच प्राप्त होत नाही. ज्यांनी निजधाम प्राप्त करून घेतलेले असते, ते समदृष्टीच्या योगाने स्वतः पुरुषोत्तमस्वरूपच होतात १५१.

मी असता पाठीपोटी । त्यांसी काइशा जन्मगोठी ।
कळिकाळाते नाणिती दिठी । आले उठाउठी मद्रूपा ॥५२॥

अर्थ :-
त्यांच्या मागे पुढे मीच असल्यावर त्यांना जन्माच्या गोष्टी कशाच्या ? ते कलिकाळाचीही पर्वा न करता तत्काल मत्स्वरूपाला येऊन पोचतात ५२.

जेथ जन्म नाही जाहले । तेथ मरण न लगतांचि गेले ।
ऐसे भजोनि माते पावले । भजनबळे मद्‌भक्त ॥५३॥

अर्थ :-
जेथे जन्मच नाहीसा झालेला असतो, तेथे मृत्युही रिकाम्या हाताने परत जातो. अशा प्रकारे माझे भक्त माझे भजन करून त्या भजनाच्या बळानेंच मला पावतात ५३.

कृष्ण उद्धवाते थापटी । म्हणे वेगे उठी उठी ।
हेचि हातवशी हातवटी । जन्मतुटी तेणे होय ॥५४॥

अर्थ :-
इतके बोलून कृष्णाने उद्धवाची पाठ थोपटली आणि म्हटले, ‘चल ऊठ ऊठ लवकर, हीच युक्ति साध्य कर, म्हणजे हिनेंच जन्माची यातायात चुकेल ‘ ५४.

जैसे मेघमुखींचे उदक । वरिच्यावरी झेलिती चातक ।
तैसे कृष्णवचनांसी देख । उद्धवे मुख पसरिले ॥५५॥

अर्थ :-
मेघाच्या तोंडांतून आलेले उदक चातक ज्याप्रमाणे वरच्यावर झेलून घेतो, त्याप्रमाणेच कृष्णाच्या भाषणालाही उद्धवाने तोंड पसरले ५५.

का चंद्राकिरणी चकोर । जेवी अत्यंत सादर ।
तेवी उद्धवाचा आदर । दिसे थोर हरिवचनी ॥५६॥

अर्थ :-
किंवा चंद्रकिरणासाठी चकोर ज्याप्रमाणे अगदी उतावळे होतात, त्याप्रमाणेच हरीच्या भाषणावर उद्धवाचीही अतिशय आवड दिसू लागली ५६.

हो का पक्षिणी देखोनि पिले । जाणोनि चार्यांचे वेळे ।
सांडोनिया आविसाळे । मुख कोंवळे जेवी पसरी ॥५७॥

अर्थ :-
किंवा पिले पक्षिणीला पाहातांच चार्‍याची वेळ झाली हे जाणून ज्याप्रमाणे घरट्यांतून पुढे सरून आपली कोवळी तोंडे पसरतात ५७.

तेवी देखोनि कृष्णमुख । उद्धवासी अत्यंत हरिख ।
श्रवणाचे मुखे देख । कृष्णपीयूष सेवित ॥५८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे कृष्णाचे मुख पाहून उद्धवाला अत्यंत आनंद झाला, आणि पाहा ! तो कानाच्याच मुखाने कृष्णामृत प्राशन करू लागला ५८.
श्रीशुक उवाच -
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप ।
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्व जिज्ञासुरच्युतम् ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३]- श्रीशुक म्हणतात - परीक्षिता ! भगवान श्रीकृष्णांनी असा उपदेश केला, तेव्हा भगवद्‌भक्त उद्धवाने त्यांना नमस्कार करून तत्वज्ञान प्राप्त करून घेण्याच्या इच्छेने विचारले. (१३)

शुक म्हणे कौरवनाथा । कृपा उपजली भगवंता ।
उपदेशिले महाभागवता । ज्ञानकथा निजबोधु ॥५९॥

अर्थ :-
शुकाचार्य म्हणतात हे परिक्षिति ! भगवंताला कृपाच उत्पन्न झाली, म्हणून त्याने आपल्या महान् भक्ताला आत्मज्ञानाचा उपदेश केला ५९.

ते ऐकोनि उद्धव । श्रवणी थोर उठी हांव ।
कैसे बोलिला ज्ञानगौरव । अतिअपूर्व श्रीकृष्ण ॥१६०॥

अर्थ :-
तो ऐकून उद्धवाची ऐकण्याची हांव वाढली. यावरून श्रीकृष्णाचे हे ज्ञानयुक्त किती अपूर्व होते ते पाहा ! ६०.

श्रीकृष्ण श्रीमुखे सांगे कोड । ते निरूपण अतिगोड ।
जीवी उठली श्रवणचाड । नुल्लंघी भीड देवाची ॥६२॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाने स्वमुखानेंच आपले हृद्‌गत सांगितलेलें; ते निरूपण अत्यंत गोड; त्यामुळे ऐकण्याची इच्छा मनामध्ये वाढली; पण देवाची भीड मोडवली नाही ६१.

आवडी कळवळे चित्त । घाली साष्टांग दंडवत ।
हात जोडोनि पुसत । प्रेमळ भक्त उद्धव ॥६२॥

अर्थ :-
प्रेमाने उद्धवाचे चित्त सद्‌गदित झाले, त्याने त्यास साष्टांग दंडवत घातला आणि तो प्रेमळ भक्त त्याला विचारू लागला ६२.
श्रीउद्धव उवाच -
योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव ।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४]-उद्धव म्हणाला - आपण योगेश्वर, सर्व योगांचे आधार, त्यांचे कारण आणि योगस्वरूप आहात माझ्या परम कल्याणासाठी आपण त्या संन्यासरूप त्यागाचा मला उपदेश केला आहे. (१४)

ऐके योगियांच्या योगपती । योग्यांचा ठेवा तू श्रीपती ।
योगी प्रगट तू योगमूर्ती । योग उत्पत्ती तुजपासी ॥६३॥

अर्थ :-
उद्धव म्हणाला, हे योग्यांच्या योगिराजा ! तू श्रीपति योग्यांचा ठेवा आहेस. तू योगाची साक्षात् मूर्ति असून योगानेंच तू प्रगट होतोस. साऱ्या योगांची उत्पत्ति तुझ्याचपासून ६३.

मज मोक्षासी कारण । त्यागु संन्यासलक्षण ।
बोलिलासी तो अति कठिण । परम दारुण हा त्यागु ॥६४॥

अर्थ :-
आता मला मोक्ष लाभावा म्हणून तू त्यागाचे व संन्यासाचे लक्षण सांगितलेस. पण हा त्याग अतिशय कठिण व परम दारुण आहे ६४.

त्यागोऽय दुष्करो भूमन् कामाना विषयात्मभिः ।
सुतरा त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५]-परंतु हे अनंता ! जे लोक विषयांतच गुरफटले गेले आहेत, त्यांना विषयभोगांचा त्याग करणे अतिशय कठीण आहे हे सर्वस्वरूपा ! त्यातसुद्धा जे लोक आपल्याला विन्मुख आहेत, त्यांना तर हे सर्वथैव अशक्य आहे, असे माझे मत आहे. (१५)

पाहता या त्यागाची रीती । मज तंव दुर्धरु गा श्रीपती ।
मग इतरांची येथ मती । कवण्या स्थिती होईल ॥६५॥

अर्थ :-
ह्या त्यागाची रीत पाहिली तर ती श्रीकृष्णा, मलासुद्धा अत्यंत दुर्घट वाटते. मग इतरांची त्यांत गति कशी होईल ? ६५.

कामु जयाच्या चित्ती । विषयी आसक्त मती ।
त्यासी या त्यागाची गती । नव्हे श्रीपति सर्वथा ॥६६॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णा ! ज्यांच्या चित्तामध्ये काम आहे, ज्यांची बुद्धि विषयांत आसक्त झालेली आहे; त्यांना हा त्याग कधीच घडावयाचा नाही ६६.

तुझी कृपा जंव नव्हे । तंव तो अभक्ता केवी करवे ।
त्यागु बोलिला जो देवे । तो सर्वांसी नव्हे सर्वथा ॥६७॥

अर्थ :-
तुझी कृपा जोपर्यंत झालेली नाही, तोपर्यंत हा त्याग अभक्तांच्या हातून कसा घडणार ? देवाने जो त्याग सांगितला, तो सर्वांना होण्यासारखा नाही ६७.

तू सर्वात्मा असता हृदयी । चित्त प्रवेशेना तुझे ठायी ।
ते आवरिले असे विषयी । नवल कायी सांगावे ॥६८॥

अर्थ :-
अहो काय चमत्कार सांगावा ? तू सर्वात्मा प्रत्यक्ष हृदयांत असता त्या तुझ्यांत चित्त शिरत नाही, आणि ते विषयांत गुंतून पडते ! ६८.

ऐसे प्रपंची आसक्त । यालागी विमुख झाले अभक्त ।
त्यांसी त्यागु नव्हे हा निश्चित । चित्त दुश्चित सर्वदा ॥६९॥

अर्थ :-
असे प्रपंचांत आसक्त झालेले असल्यामुळे अभक्त तुझ्याशी विन्मुख होतात, त्यांना खरोखर त्याग व्हावयाचाच नाही, कारण सदासर्वकाळ त्यांचे चित्त दूषित झालेले असते ६९.

त्यागु का नव्हे म्हणसी । ते परिस गा हृषीकेशी ।
कठिणत्व जे त्यागासी । ते तुजपाशी सांगेन ॥१७०॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णा ! त्याग का होत नाही ? असे म्हणशील तर तेही सांगतो ऐक. त्याग करण्यामध्ये कठिण काय आहे, तेही तुझ्यापाशी कथन करतो १७०.
सोऽह ममाहमिति मूढमतिर्विगाढः
त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे ।
तत्त्वञ्जसा निगदित भवता यथाहं
संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६]-हे प्रभो ! मीही आपल्या मायेने रचलेल्या देह आणि देहाशी संबंधित ‘मीमाझे’ या मिथ्या कल्पनेने प्रापंचिक वस्तूंमध्ये बुडून गेलो आहे म्हणून हे भगवन ! आपण ज्या संन्यासाचा मला उपदेश केला, त्याचे स्वरूप आपल्या या सेवकाला अशा प्रकारे समजावून सांगा की, मी सहजपणे ते आचरू शकेन. (१६)

तुझी माया विचित्र उपाधी । शरीरी केली आत्मबुद्धी ।
आत्मीये शरीरसंबंधी । विपरीत सिद्धी वाढली ॥७१॥

अर्थ :-
तुझी माया ही विचित्र उपाधि आहे. ती शरीरामध्ये ‘आत्मबुद्धि’ उत्पन्न करते, आणि शरीरसंबंधी जेवढे काही आहे, ते सारे ‘आत्मीय’ म्ह. आपले आहे असे भासविते ! याप्रमाणे विपरीत भावना वाढून गेली आहे ! ७१
‘मी-माझें’ वाढले गाढ । तेणे मति झाली मूढ ।
गृहासक्ति लागली दृढ । त्यागु अवघड यालागी ॥७२॥

अर्थ :-
‘मी’ आणि ‘माझे’ हेच माजून राहिल्यामुळे बुद्धि विचारशून्य होऊन घरादारावर अतिशय आसक्ति जडते; त्यामुळे त्याग हा अवघड होऊन बसतो ७२.

ऐशी ही बुद्धि विवळे । अप्रयासे तत्व आकळे ।
तैशी कृपा कीजे राउळे । दास गोपाळे तारावया ॥७३॥

अर्थ :-
ती बुद्धि निर्मळ होईल, अनायासाने आत्मस्वरूप आकलन होईल अशी देवाने कृपा केली पाहिजे, तरच दास तरून जातील ७३.

ऐके गा पुरुषोत्तमा । निजदासा आपुल्या आम्हा ।
सोडवी गा संसारश्रमा । आत्मयारामा श्रीकृष्णा ॥७४॥

अर्थ :-
हे पुरुषोत्तमा ! हे श्रीकृष्णा ! हे आत्मारामा ! ह्या आमच्यासारख्या आपल्या दासांना संसाराच्या यातनेंतून मुक्त कर ७४.

तुज सांडोनि हृषीकेशी । पुसो जावे आणिकांपासी ।
ते नये माझिया मनासी । विषयी सर्वांसी व्यापिले ॥७५॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णा ! तुला सोडून हे दुसऱ्या कोणाला विचारावयास जाणे माझ्या मनाला आवडत नाही. कारण साऱ्यांना विषयांनी ग्रासून सोडले आहे ७५.
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं
वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे ।
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे
ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७]-हे प्रभो ! आपण त्रिकालाबाधित सत्यस्वरूप, स्वयंप्रकाश व सर्वांचे आत्मा आहात हे प्रभो ! आत्मतत्त्वाचा उपदेश करणारा आपल्याव्यतिरिक्त देवतांमध्येसुद्धा मला दुसरा कोणी दिसत नाही कारण ब्रह्मदेव इत्यादी शरीराभिमानी देव आपल्या मायेने मोहित झालेले आहेत त्यामुळेच ते बाह्य विषयांना सत्य मानतात. (१७)

पुसो जावे ब्रह्मयासी । तो गुंतला सृष्टिकर्मासी ।
प्रजाउत्पत्ति मानसी । अहर्निशी चिंतितु ॥७६॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवाला विचारावयाला जावें, तर तो सृष्टि उत्पन्न करण्यामध्ये गुंतलेला. रात्रंदिवस प्रजा उत्पन्न कशी करावी हीच त्याला विवंचना ७६.

जो आपुल्या निजस्वभावी । सदा संसारु वाढवी ।
तो केवी संसारु तोडवी । केले न बुडवी सर्वथा ॥७७॥

अर्थ :-
जो आपल्या अंगच्या स्वभावधर्माप्रमाणे सदासर्वदा संसार वाढवीत असतो, तो संसाराला तोडविणार कसा ? आपण केलेले तो कधीच बुडविणार नाही ७७.

वाढो नेदी संसारासी । कोपु आला प्रजापतीसी ।
शापु दिधला नारदासी । ब्रह्म उपदेशी म्हणौनी ॥७८॥

अर्थ :-
नारद ब्रह्मोपदेश करून संसार वाढू देईनासा झाला, म्हणून ब्रह्मदेवाला राग येऊन त्याने नारदाला शाप दिला ७८.

ऐसे संसारी आसक्त । नित्य संसारयुक्त ।
त्यांसी पुसो न मनी चित्त । जाण निश्चित श्रीकृष्णा ॥७९॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णा ! असे संसाराच्या आसक्तीने जे निरंतर त्यांत गढून गेलेले आहेत, त्यांना विचारावयाला मुळीच मन घेत नाही ७९.

पुसो जावे ऋषींप्रती । तंव ते सदा आपमती ।
आपुले मत प्रतिष्ठिती । अन्यथा देती शापाते ॥१८०॥

अर्थ :-
बरे, ऋषींना विचारावयास जावे, तर ते सदा सर्वकाल स्वमताभिमानी ! आपलेच मत स्थापन करू पाहातात; आणि त्यांच्या विरुद्ध जरा कोणी बोलले की, त्याला शाप देतात ! १८०.

जीवी धरोनि अर्थासक्ती । शिष्यांते उपदेशिती ।
विषयो धरोनिया चित्ती । जीविकावृत्ती उपदेशु ॥८१॥

अर्थ :-
मनांत द्रव्याचा अभिलाष धरून जे शिष्यांना उपदेश देतात, त्यांच्या मनांतच विषय असल्यामुळे, तो उपदेश म्हणजे पोट भरण्याचे एक साधन होय ८१.

गुरूसीच विषयासक्ती । तेथ शिष्यासी कैची विरक्ती ।
ऐशियासी जे पुसती । ते भ्रंशती स्वार्थाते ॥८२॥

अर्थ :-
गुरूलाच जर विषयासक्ति, तर शिष्याला विरक्ति येणार कोठून ? अशाला जे विचारावयाला जातात, ते स्वार्थाला मुकतात ८२.

सत्यस्वरूप स्वप्रकाश । आत्मा तू अविनाश ।
युक्तिप्रयुक्ती उपदेश । विकल्पनिरास जाणसी ॥८३॥

अर्थ :-
तू सत्यस्वरूप, स्वयंप्रकाश, सर्वात्मा व अविनाशी असा असल्यामुळे युक्तिप्रयुक्तीने उपदेश कसा करावा व विकल्पाचा निरास कसा करून टाकावा हे तूंच जाणतोस ८३.

ब्रह्मज्ञानाचा वक्ता । तुजवेगळा श्रीकृष्णनाथा ।
न दिसे गा सर्वथा । मज पाहता त्रिलोकी ॥८४॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णनाथा ! ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करण्यास समर्थ असा तुझ्याशिवाय मला त्रिभुवनांत कोणी दिसत नाही ८४.

एव आत्मा तू तत्वता । तूंचि आत्मज्ञानदाता ।
आत्मबोधी संस्थापिता । कृष्णनाथा तू एकु ॥८५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे कृष्णा ! खरोखर आत्मा असा तूंच आहेस, आत्मज्ञान देणाराही तूंच, आत्मबोधामध्ये स्थिर करणाराही एक तूंच आहेस ८५.
तस्माद्‌भवन्तमनवद्यमनन्तपारं
सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् ।
निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो
नारायण नरसख शरण प्रपद्ये ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८]-भगवन ! आपण निर्दोष, अनन्त, सर्वज्ञ, नियन्ते, शक्तिमान आणि अविनाशी अशा वैकुंठधामाचे निवासी, तसेच माणसाचे नित्य सखा नारायण आहात म्हणूनच त्रिविध तापांनी पोळल्यामुळे विरक्त होऊन मी आपल्याला शरण आलो आहे. (१८)

यालागी जी यादवपती । नित्य शुद्ध पवित्र मूर्ती ।
तुज मायामोहो नातळती । पवित्र ख्याती यालागी ॥८६॥

अर्थ :-
हे यादवश्रेष्ठा ! तू नित्य, शुद्ध आणि पवित्रमूर्ति आहेस, म्हणून तुला मायामोह शिवत नाही, आणि म्हणून ‘तू पवित्र आहेस’ अशी तुझी लोक कीर्ति गातात ८६.

गोंवळांचे उच्छिष्टकवळे । ज्याची पवित्रता न मैळे ।
तेणेचि उच्छिष्टबळे । गोंवळे सकळे तारिली ॥८७॥

अर्थ :-
गोपांच्या उच्छिष्ट घांसाने ज्याची पवित्रता भंग पावली नाही, उलट त्या उच्छिष्ट घांसानेंच गवळ्यांची पोरे तू तारलींस ८७.

प्राणे शोषिले पूतनेसी । तरी पवित्रता अधिक कैशी ।
तेणेचि उद्धरिले तिसी । दोषे दोषांसी तारकु ॥८८॥

अर्थ :-
पूतनेला प्राणांसहवर्तमान शोषून घेतलेंस, तरी तुझी पवित्रता कमी झाली नाही. कारण त्यामुळेच तिचा उद्धार झाला. अर्थात् दोषच दोषांना तारक झाले ! ८८.

करूनि कालीयमर्दन । मर्दिला त्याचा अभिमान ।
तरी मैळेना पवित्रपण । निर्विषे जाण तारिला ॥८९॥

अर्थ :-
कालियासर्पाचे मर्दन करून त्याचा अभिमान नाहीसा केलास; तरी पवित्रता मोडली नाहीच. त्याला निर्विष करून त्याचा उद्धार केलास ८९.

रजक अपवित्र अत्यंत । आतळे तया अधःपात ।
त्यासी मारूनिया निश्चित । केला पुनीत सायुज्या ॥१९०॥

अर्थ :-
रजक हा जातीने अत्यंत हीन, तो अधःपातास जावयाचा; पण त्याला मारून पुनीत करून सायुज्यमुक्तीला पात्र केलेंस १९०.

करूनि गोपिकांसी निंद्य काम । तेणे त्या केल्या नित्य निष्काम ।
तेचि पवित्रता अनुत्तम । सायुज्यधाम पावल्या ॥९१॥

अर्थ :-
गोपीशी निंद्य भासणारे कर्म करूनच त्यांना निष्काम करून सोडलेंस. त्यामुळे त्या अत्यंत पवित्र होऊन सायुज्यसदनाला गेल्या ९१.

करिता सुकर्म कुकर्म । ज्याची पवित्रता अनुत्तम ।
यालागी नामे ‘पुरुषोत्तम’ । अकर्तात्म निजबोधे ॥९२॥

अर्थ :-
सुकर्म असो की कुकर्म असो, करीत असता पवित्रता निर्भेळ राहाते, म्हणूनच, म्हणजे अकर्तात्मबोधामुळेच तुला पुरुषोत्तम हे नाम पडले आहे ९२.

जो आकळे गुणांआंतु । त्यासी ते गुण करिती प्रांतु ।
त्या गुणांसी तुजमाजी अंतु । यालागी तू ‘अनंतु’ सर्वथा ॥९३॥

अर्थ :-
त्रिगुणांमध्ये जो सांपडतो, त्याला ते गुण जखडून टाकतात. पण त्या गुणाचा तुझ्यामध्ये अंतच होऊन जातो, म्हणून तू सर्वथा ‘अनंत’ आहेस ९३.

देशतः कालतः पार । तुज न करवेचि साचार ।
यालागी अनंत तू अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥९४॥

अर्थ :-
देशाच्याने किंवा कालाच्याने तुला कांही मर्यादा घालवत नाही, म्हणून तू ‘अनंत’ व ‘अपार’ आहेस. श्रुतींना सुद्धा तुझा पार लागत नाही ९४.

तुज म्या करावी विनंती । किती यावे काकुळती ।
तू हृदयस्थ ज्ञानमूर्ती । जाणता त्रिजगती तू एकु ॥९५॥

अर्थ :-
तुला मी काय विनंति करावी आणि किती म्हणून काकुळतीला यावे ? तू हृदयस्थ ज्ञानमूर्ति आहेस, त्यामुळे सार्‍या त्रैलोक्यांत जाणता असा काय तो तूंच एक ९५.

ज्ञान अज्ञान मायाशक्ती । ईश्वराआधीन गा असती ।
त्या ईश्वराची तू ईश्वरमूर्ती । सत्यकीर्ति तू श्रीकृष्णा ॥९६॥

अर्थ :-
ज्ञान, अज्ञान ह्या मायाशक्ति, ह्या सार्‍या ईश्वराधीन आहेत. पण त्या ईश्वराचीही ईश्वरमूर्ति तू आहेस. हे श्रीकृष्णा ! ही तुझी कीर्ति सत्य आहे ९६.

तू सर्वांचा नियंता । सर्व करूनि अकर्ता ।
ऐसा ‘ईश्वरु’ तू कृष्णनाथा । भोगूनि अभोक्ता तू एकु ॥९७॥

अर्थ :-
हे कृष्णनाथा ! सर्वांचा नियंता, सर्व करून अकर्ता व सर्व भोगून अभोक्ता असा ईश्वर तूंच एक आहेस ९७.

देशतः कालतः स्वभावेंसी । नाशु न पावे ज्या स्थानासी ।
तेथींचा तू निवासवासी । पूर्ण पूर्णांशी अवतारु ॥९८॥

अर्थ :-
ज्या स्थानाचा देशाने किंवा कालानेही नाश होत नाही, तेथचा तू रहिवाशी असून पूर्णाशाचा पूर्ण अवतार आहेस ९८
नराचे अविनाशस्थान । यालागी तू ‘नारायण’ ।
तुझेनि जीवासी चळणवळण । चाळकपण तुजपाशी ॥९९॥

अर्थ :-
नराचे तू अविनाश स्थान आहेस, म्हणून तुला ‘नारायण’ असे म्हणतात. तुझ्यामुळेच जीवाचे चलनवलन होते. सर्वांचे चालकपण तुझ्यापाशी आहे ९९.

ऐसा ईश्वर तू आपण । ‘नरसखा-नारायण’ ।
युद्धसमयी अर्जुनासी जाण । ब्रह्मज्ञान त्वा दिधले ॥२००॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचा तू स्वतः ईश्वर असून नराचा खास नारायण आहेस, तूंच युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाला ब्रह्मज्ञान दिलेंस २००.

दारुण होता संग्रामासी । पावडा पावो युद्धासी ।
तेव्हा ब्रह्मज्ञान सांगसी । निज सख्यासी अर्जुना ॥१॥

अर्थ :-
भयंकर रणसंग्रामात एकमेकांचा जीव घेण्याकरता पाऊल पुढे करून राहिलेल्या प्रसंगी आपला सखा जो अर्जुन त्याला ब्रह्मज्ञान सांगितलेस १.

ऐसा कृपाळू तू नारायण । यालागी तुज आलो शरण ।
त्रिविधतापे तापलो जाण । दुःख दारुण संसारु ॥२॥

अर्थ :-
नारायण असा कृपाळू असल्यामुळे मी तुला शरण आलो आहे. आधिभौतिक, आध्यात्मिक व आधिदैविक ह्या विविध तापांनी मी तप्त झालो आहे. हा संसार भयंकर दुःखाने युक्त आहे २.

संसार म्हणजे अंधकूप । माजी कामक्रोधादि दुष्ट सर्प ।
निंदा स्पर्धा कांटे अमूप । दुःखरूप मी पडिलो ॥३॥

अर्थ :-
संसार म्हणजे एक अंधारी विहीर आहे. तींत कामक्रोधादि महादुष्ट सर्प आहेत. निंदा व स्पर्धा हे कांटे तींत पसरले आहेत. अशा दुःखांत मी पडलो आहे ३.

तेथ पडीलियापाठी । ब्रह्मद्वेषाचा शूळ पोटी ।
भरला जी उठाउठी । तेणे हिंपुटी होतुसे ॥४॥

अर्थ :-
तेथे पडल्यामुळे ब्रह्मद्वेषाचा पोटांत शूळ उठून त्याने मी तळमळत आहे ४.

तेथून निघावया त्रिशुद्धी । उपावो न दिसे गा निजबुद्धी ।
कृपाळुवा कृपानिधी । आत्मबोधी मज काढी ॥५॥

अर्थ :-
त्यांतून बाहेर निघावयाला आपल्या बुद्धीला तर मुळीच उपाय सुचत नाही. ह्याकरता हे कृपानिधे ! हे दयाळा ! मला आत्मज्ञानाचा बोध करून वर काढ ५.
श्रीभगवानुवाच -
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।
समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९]-श्रीकृष्ण म्हणाले - हे उद्धवा ! जगामध्ये जे लोक व्यवहारात चतुर आहेत, ते चित्तातील अशुभ वासनांपासून बहुधा स्वतःच स्वतःचा उद्वार करून घेतात. (१९)

भूत संचरलियापाठी । सुटती जल्पवादगोठी ।
त्याते गुणिया पाहोनि दिठी । अक्षता त्राहाटी मंत्रोनी ॥६॥

अर्थ :-
अंगांत भुताचा संचार झाला म्हणजे तो मनुष्य अचावचा बडबडत सुटतो. त्याला पाहून पंचाक्षरी अक्षता मंत्रून त्याच्यावर टाकतो ६.

पाहता पांचभौतिक संसारु । सहजे झाला असे थोरु ।
माजी झोंबलासे कृष्णवियोगखेचरु । उद्धव लेंकरू झडपिले ॥७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे पंचमहाभूतांचा संचार अगोदरच झाला होता, त्यांत कृष्णवियोगरूप समंध अंगांत शिरल्यामुळे उद्धव लेंकरू अगदी झडपून गेले ! ७.

मिसे उद्धवाची झडपणी । अहं-म्हैसासुर लागला जनी ।
त्यासी करावया झाडणी । कृष्ण गुणी चालिला ॥८॥

अर्थ :-
तेव्हा उद्धवाला झपाटा झाल्याचे निमित्त करून लोकांमध्ये जो ‘अहं’ नावाचा म्हसोबा शिरला होता, त्याला काढून टाकण्यासाठी कृष्णरूप पंचाक्षरी निघाला ८.

तेथ झाडणीलागी आता । यदुअवधूतसंवाद कथा ।
त्याचि मंत्रूनि मंत्राक्षता । होय झाडिता श्रीकृष्णु ॥९॥

अर्थ :-
त्या अहं - महषासुराला काढून टाकण्यासाठी यदुअवधूतसंवादकथेच्या मंत्राक्षता मंत्रून श्रीकृष्ण त्या भूताला झाडीत आहे. ९.

श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवासी । सावध होई निजमानसी ।
येऊनिया मनुष्यलोकासी । आपआीपणांसी उद्धरिती ॥२१०॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाला, आता तू आपले मन सावध कर; ह्या मृत्युलोकाला येऊन आपणच आपला उद्धार करून घेतला पाहिजे २१.

पाहता यया परमार्था । साह्य नव्हे माता पिता ।
पुत्र भ्राता दुहिता कांता । साह्य सर्वथा हे नव्हती ॥११॥

अर्थ :-
खरे पाहू गेले असता ह्या परमार्थाला माता पिता साहाय्य करू शकत नाहीत. पुत्र, बंधु, कन्या किंवा कांता ही कधीच साह्य होत नाहींत ११.

साह्य परमार्था नव्हे व्याही । शेखी साह्य नव्हे जांवयी ।
आपणिया आपण साह्य पाही । जो निजदेही विवेकी ॥१२॥

अर्थ :-
परमार्थाला व्याही साह्य होत नाहीं; शेवटी जांवयीही साह्य करीत नाही; तर जो आपल्या देहांत राहून विवेक करीत असतो, तोच आपण आपल्याला साह्य होतो १२.

मुमुक्षुमार्गींचे सज्ञान । लोक तत्वविचक्षण ।
विचारूनि कार्याकारण । स्वबुद्धी जाण उद्धरले ॥१३॥

अर्थ :-
मुमुक्षुमार्गांतील तत्त्वविचार करणारे सज्ञान लोक, कार्यकारणाचा विचार करून आपल्याच बुद्धीने हा संसार तरून जात असतात १३.

नित्यानित्यविवेके । अनित्य सांडिती त्यागमुखे ।
नित्य ते यथासुखे । हित संतोखे अंगीकारिती ॥१४॥

अर्थ :-
नित्य कोणते व अनित्य कोणते याचा विचार करून त्यागाच्या द्वारे अनित्याला सोडून देतात आणि नित्य असते त्याचा स्वहितासाठी मोठ्या संतोषाने व स्वेच्छेने अंगीकार करतात १४.

नित्यत्वे जे उरले जाण । ते स्वरूप माझे चिद्‌घन ।
तेचि साधकांचे साधन जाण । अनन्यपणे चिंतिती ॥१५॥

अर्थ :-
नित्यत्वाने हे शिल्लक राहते, तेच माझे चिद्घन स्वरूप होय हे लक्षात ठेव. साधकांचे साधनही तेच. म्हणून तेही अनन्यत्वाने म्ह. आपणच ते तत्त्व अशा भावनेने त्याचे चिंतन करीत असतात १५.

भाविता माझी दृढ भावना । मीचि ते होती जाणा ।
कीटकी-भृंगीचिया खुणा । आपआणपणिया उद्धरिती ॥१६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे माझी दृढभावना भावीत गेल्याने, कीट-भृंगन्यायाने ते मीच होऊन जातात, व आपणच आपला उद्धार करतात १६.

आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः ।
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्या श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०]- सर्व प्राण्यांचा, विशेषतः मुनष्याच्या बाबतील आपणच आपले गुरू असतो कारण मनुष्य प्रत्यक्ष आणि अनुमान यांच्या द्वारेच आपले कल्याण करून घेतो. (२०)

पश्वादि योनींच्या ठायी । हिताहितज्ञान असे पाही ।
मा पुरुषाच्या पुरुषदेही । ज्ञान पाही स्फुरद्‌रूप ॥१७॥

अर्थ :-
पशुपक्ष्यादि योनीमध्ये सुद्धा हित कशांत आहे व अनहित कशांत आहे, ह्याचे ज्ञान असते. मग मनुष्याच्या देहांत ते कसे असणार नाही ? ते सहज स्फुरद्‌रूप असते हे लक्षात ठेव १७.

जे कर्म करितो मी देही । तेणे तरेन की नाही ।
हे ज्याचे त्याचे ठायी । स्फुरद्‌रूप पाही कळतसे ॥१८॥

अर्थ :-
मी देहाने हे कर्म करतो, त्याने तरेन किंवा नाही, हे ज्याचे त्याला आपापल्या ठिकाणी स्फूर्तीच्या रूपाने कळतच असते १८.

सांडूनि अशुभ वासना । जो न करी विषयकल्पना ।
तो आपुला गुरु आपण जाणा । नरकयातना चुकविली ॥१९॥

अर्थ :-
अशुभ वासना सोडून देऊन जो विषयाची कल्पनाही मनांत आणीत नाहीं, तो आपला आपणच गुरु होऊन नरकाच्या यातना चुकवितो हे लक्षात ठेव १९.

जो कंटाळला जन्मगर्भासी । मरमरो उबगला मरणासी ।
आधि लागली मानसी । जन्ममरणासी नासावया ॥२२०॥

अर्थ :-
जो गर्भावस्था व जन्म ह्यांना कंटाळतो, मरमर मरण्याचा ज्याला उबग येतो, जन्ममृत्यूच्या नाशाविषयी ज्याच्या मनाला तळमळ लागून राहाते २२०.

आवडी नुपजे स्त्रीपुत्रांसी । निद्रा न लागे अहर्निशी ।
काळे ग्रासिले आयुष्यासी । निजहितासी न देखिजे ॥२१॥

अर्थ :-
स्त्रीपुत्राविषयी ज्याच्या मनांत मोह वसत नाही, आयुष्य काळाने ग्रासले तरी आपले खरे हित अजून कशांतच दिसत नाही, अशा विचाराने त्याला रात्रंदिवस झोप नसते २१.

तुझीच तुजचि देखता । काळे गिळिली बाल्यावस्था ।
तारुण्याचा ग्रासिला माथा । वार्धक्याभंवता लागला असे ॥२२॥

अर्थ :-
विचार कर की, तुझ्याच देखत तुझी बाल्यावस्था काळाने ग्रासून टाकली, तारुण्याचे शिखर त्याने गिळून सोडले आणि आता तो वार्धक्याभोवती घिरट्या घालीत आहे २२.

केवळ वार्धक्याचा जरंगा । त्यासीही काळु लागला पै गा ।
आयुष्य व्यर्थ जातसे वेगा । हा निजनाडु जगा कळेना ॥२३॥

अर्थ :-
वार्धक्य म्हणजे केवळ जाळे आहे, पण त्याच्याही मागे काळ लागलाच आहे. आयुष्य हे अशा प्रकारे झपाट्याने व्यर्थ जात आहे, हा आपला घात जगाला कळत नाही २३.

क्षणक्षणा काळु जातसे व्यर्थ । कांही न साधे जी परमार्थ ।
जन्ममरणांचा आवर्त । पुढे अनर्थ रोकडा ॥२४॥

अर्थ :-
क्षणोक्षणी काळ व्यर्थ चाललेला आहे, परमार्थाचे साधन तर कांहींच होत नाही, त्यामुळे जन्ममरणाचा भोंवरा हा अनर्थ पुढे दिसत असतो २४.

स्वर्ग नरक कर्म ब्रह्म । चहू प्राप्तींसी मनुष्यधर्म ।
यालागी त्यजूनि पापकर्म । मोक्षधर्म धरावा ॥२५॥

अर्थ :-
स्वर्ग, नरक, कर्म व ब्रह्म ह्या चारीही गोष्टी मनुष्यत्वामुळेच प्राप्त होत असतात. ह्याकरता पापकर्म सोडून देऊन मोक्षधर्माचाच स्वीकार केला पाहिजे २५.

नरदेह मोक्षाचा वांटा । वृथा जातसे कटकटा ।
हृदयी आधी लागला मोठा । विषयचेष्टा विसरला ॥२६॥

अर्थ :-
अरेरे ! नरदेह हा मोक्षाचा वांटा असून तो व्यर्थ जात आहे ना ! ही गोष्ट त्याला शल्यासारखी हृदयांत सलते, म्हणून तो विषयव्यापार विसरून जातो २६.

‘प्रत्यक्ष’ लक्षणे अनित्य । संसारु दिसे नाशवंत ।
यालागी तो नव्हे आसक्त । होय विरक्त इहभोगी ॥२७॥

अर्थ :-
अनित्यपणाच्या प्रत्यक्ष लक्षणानेंच संसार हा नाशवंत असल्याचे दिसून येते, म्हणून तो त्यांत आसक्त होत नाहीं; ह्या मृत्युलोकाच्या भोगाविषयी तो विरक्त होतो २७.

याचिपरी ‘अनुमाना’ । परलोकभोगभावना ।
आतळो नेदी मना । नश्वर पतना जाणोनि ॥२८॥

अर्थ :-
ह्याचप्रमाणे परलोकच्या सुखाचेही अनुमान बांधून तेही नश्वरच आहे, त्यांतही पतनच आहे, हे लक्षात आणून त्याचाही मनाला स्पर्श होऊ देत नाही २८.

कै कृपा करील गोविंद । कै तुटेल भवबंध ।
कै देखेन तो निजबोध । परमानंद जेणे होय ॥२९॥

अर्थ :-
भगवान् केव्हा कृपा करील ? संसाराचे बंधन केव्हा तुटेल ? ज्याच्या योगाने परमानंद प्राप्त होतो असा तो आत्मबोध केव्हा लाभेल ? २५.

धांव पाव गा श्रीहरी । कृपा करी दीनावरी ।
मज उद्धरी भवसागरी । भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ॥२३०॥

अर्थ :-
हे श्रीहरी ! लवकर धाव, ह्या दीनावर दया कर; हे भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ! ह्या संसारसागरांतून माझा उद्धार कर २३०.

जैसी जीवनावेगळी मासोळी । तैसा बोधालागी तळमळी ।
प्रेमपडिभराच्या मेळी । देह न सांभाळी सर्वथा ॥३१॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे, पाण्याशिवाय जसा मासा तळमळतो, तसा आत्मज्ञानासाठी तो तळमळत असतो; भक्तिप्रेमाच्या उसळ्यांवर उसळ्या येत असल्यामुळे देहसंरक्षणाचीही त्याला मुळीच शुद्ध राहात नाही ३१.

एक नेणोनि नरदेहा मुकले । एकी नव्हे म्हणोनि उपेक्षिले ।
एक ज्ञानगर्वे गिळिले । एक भुलले विषयार्थी ॥३२॥

अर्थ :-
कोणी न कळल्यामुळे नरदेहाला मुकले, कोणी नास्तिकपणामुळे त्याची उपेक्षा केली, कोणाला ज्ञानाच्या गर्वाने ग्रासून टाकलें, आणि कोणी विषयालाच भुलून पडले ३२.

एक साधनाभिमाने ठाकिले । एक करू करू म्हणता गेले ।
एक करिता अव्हाटा भरले । करणे ठेले तैसेंचि ॥३३॥

अर्थ :-
कोणी साधनाच्या अभिमानाने ठकले गेले, कोणी करू करू असे म्हणता म्हणता मरण पावले, कोणी करता करता आडमार्गात घुसून भलतीकडेच वाहवले आणि करणे जेथल्या तेथेच राहिले ३३.

जरी विवेक कळला मना । तरी न तुटती विषयवासना ।
तेणे संतप्त होऊनि जाणा । नारायणा चिंतितु ॥३४॥

अर्थ :-
मनाला विवेक कळला तरी विषयवासना सुटत नाहीत, त्यामुळे संताप उत्पन्न होऊन तो नारायणाचे चिंतन करतो ३४.

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । सविवेक वैराग्य असे ज्यासी ।
तोचि आपुला गुरु आपणासी । विशेषेंसी जाणावा ॥३५॥

अर्थ :-
कृष्ण उद्धवाला म्हणतो-विवेकासह वैराग्य ज्याला उत्पन्न होते, तोच विशेषेकरून आपणाला आपण गुरु होतो असे जाण ३५.

त्याचिये निजबुद्धीसी । मीचि विवेकु प्रकाशी ।
तो स्वये जाणे निजबोधासी । निजमानसी विवेके ॥३६॥

अर्थ :-
त्याच्या बुद्धीला मीच विवेकाचा प्रकाश देतो, आणि त्या विवेकाने तो आपल्या मनामध्ये आत्मबोध जाणतो ३६.

ज्यासी जैसा भावो । त्यासी मी तैसा देवो ।
ये अर्थी संदेहो । उद्धवा पहा हो न धरावा ॥३७॥

अर्थ :-
ज्याचा जसा भाव असतो, त्याला मी देवही तसाच होतो. ह्यांत तिळमात्र संशय धरू नकोस ३७.

उद्धवा येथ केवळ । पाहिजे निजबुद्धि निर्मळ ।
तरी आत्मबोध तत्काळ । होय सफळ सर्वथा । ॥३८॥

अर्थ :-
हे पाहा उद्धवा ! ह्याला केवळ बुद्धीच निर्मळ पाहिजे, तरच आत्मबोध तत्काळ सफळ होतो ३८.

पुरुषत्वे च मा धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।
आविस्तरा प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥२१॥

अर्थ :-
[ श्लोक २१] - सांख्ययोगपारंगत विद्वान या मनुष्ययोनीमध्ये इंद्रियशक्ती, मनःशक्ती इत्यादींना आश्रयभूत असणार्‍या माझा आत्मतत्त्वाचा पूर्णतः प्रगटरूपाने साक्षात्कार करून घेतात. (२१)

एव वैराग्ये पूर्ण भरित । धीर पुरुष विवेकयुक्त ।
सांख्ययोग विवंचित । निजी निज प्राप्त तत्काळ ॥३९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे वैराग्याने पूर्ण भरलेला व विवेकाने युक्त असा जो धैर्यवान् पुरुष असतो, तो सांख्याचा व योगाचा विचार करतो, त्याला अंतःकरणामध्ये आत्मज्ञानाची प्राप्ति तत्काळ होते ३९.

नरदेही विवेक वसे । निजरूप पावले कैसे ।
जे सर्वशक्तियुक्त असे । ते सावकाशे देखती ॥२४०॥

अर्थ :-
ज्या नरदेहांमध्ये विवेक राहतो, त्यांना आत्मस्वरूपाची प्राप्ति होते. जे सर्वशक्तिमान् तत्त्व आहे, तेच त्यांना हळुहळू दृष्टिगोचर होत असते २४०.

जे प्रसवे सर्वशक्तींते । ते सर्वशक्ति-शक्तिदाते ।
जे नातळे सर्वशक्तीते । त्या स्वरूपाते पाहताति ॥४१॥

अर्थ :-
ज्याच्यापासून सर्व शक्ति उत्पन्न होतात, ते सर्व शक्तीला शक्ति देणारे आहे; परंतु ते सर्व शक्तींनाही कळत नाही, अशा स्वरूपाला ते पाहातात ४१.

उद्धवा काय सांगो गोष्टी । बहुत शरीरे सृजिली सृष्टी ।
मज नरदेही आवडी मोठी । उठाउठी मी होती ॥४२॥

अर्थ :-
हे उद्धवा ! काय काय आणि किती किती गोष्टी म्हणून तुला सांगाव्यात ? ह्या सृष्टीमध्ये मी अनेक प्रकारची शरीरे निर्माण केली, परंतु मला नरदेहाचीच फार आवड; कारण तो देह धारण करणारे जीव तत्काळ मद्‌रूप होऊ शकतात ४२.

एकद्वित्रिचतुस्पादो बहुपादस्तथापदः ।
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासा मे पौरुषी प्रिया ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२]-मी एक, दोन, तीन, चार आणि चारापेक्षाही अधिक पाय असलेली आणि पाय नसलेली अशी अनेक प्रकारची शरीरे निर्माण केली आहेत त्या सर्वांमध्ये मला माणसाचेच शरीर अधिक प्रिय आहे. (२२)

केली एकचरणी शरीरे । दोंपायांची अपारे ।
तींपायांची मनोहरे । अतिसुंदरे चतुष्पदे ॥४४॥

अर्थ :-
मी काही शरीरे एका पायाचीच केली, दोन पायांची शरीरे तर पुष्कळच केली, कांही तीन पायांची केली ती तर मौजेची दिसतात; चतुष्पाद प्राणी तर फारच सुंदर दिसतात ४३.

सर्पादि योनींच्या ठायी । म्या चरणचि केले नाही ।
एके चालती बहु पायी । केली पाही शरीरे ॥४४॥

अर्थ :-
सर्पादि प्राण्यांना मी पायच दिले नाहीत; कितीएक अनेक पायांनी चालणारे आहेत; अशी नानाप्रकारची शरीरे मी घडवलेली आहेत ४४.

ऐशी शरीरे नेणो किती । म्या निर्माण केली ये क्षिती ।
मज कर्त्याते नेणती । मूढमति यालागी ॥४५॥

अर्थ :-
अशी पृथ्वीवर मी निर्माण केलेली शरीरे किती आहेत त्यांचा अंत नाही; पण ते प्राणी मला कर्त्याला ओळखीत नाहीत म्हणून मंतिमंद होत ४५.

मज कर्त्याची प्राप्ति । होआवयालागी निश्चिती ।
स्वांशे प्रकाशोनि ज्ञानशक्ती । पौरुषी प्रकृति म्या केली ॥४६॥

अर्थ :-
मज कर्त्यांची प्राप्ति होण्यासाठी म्हणून मी आपल्या अंशाने ज्ञानशक्ति प्रकाशित करून मनुष्यशरीर निर्माण केले ४६.

जेणे देहे मज पावती । त्या देहाची मज अतिप्रीति ।
यालागी श्रुति नरदेह वर्णिती । देव वांछिती नरदेहा ॥४७॥

अर्थ :-
ज्या देहाने मला पावतात, त्या देहाची मला फार आवड; म्हणूनच वेद नरदेहाचे वर्णन करतात, आणि देवही नरदेहाची इच्छा करतात ४७.

ऐशी नरदेहाची प्रीती । कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती ।
येणे शरीरे मज पावती । नाना युक्तिविचारे ॥४८॥

अर्थ :-
अनेक युक्तींच्या विचाराने लोक ह्याच नरदेहाने मला पावतात. अशी नरदेहाची असलेली प्रीति श्रीकृष्णाने उद्धवाला सांगितली ४८.

अत्र मा मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् ।
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३ ]- कारण या मनुष्यशरीरात एकाग्रचित्त मनुष्य बुद्धी इत्यादी ग्रहण केल्या जाणार्‍या साधनांनी अनुमानाचा विषय नसूनही माझासर्वप्रवर्तक ईश्वराचा साक्षात अनुभव घेतात. (२३)

येऊनि नरदेहाप्रती । कर्त्याची गवेषणा जे करिती ।
जो मी ईश्वर त्रिजगती । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता ॥४९॥

अर्थ :-
नरदेहाला येऊन ते कर्त्यांचा शोध करतात; जो मी त्रिभुवनाची उत्पत्ति, स्थिति व संहार करणारा परमेश्वर ४९.

बुद्धियुक्ती विवेक करणे । ते जडे प्रकाशपणे ।
त्याचाही मी प्रकाशकु म्हणे । येणे लक्षणे लक्षिती ॥२५०॥

अर्थ :-
त्या माझा बुद्धीच्या अनुमानाने विचार करतात, पण ते अनुमान व त्यापासून निष्पन्न होणारे ज्ञानही जडच असते; कारण, त्या ज्ञानाला प्रकाशित करणारा स्वयंप्रकाश मी त्याहून निराळा आहे. अशा लक्षणाने मला ते जाणतात २५०.

ऐशा नानापरींच्या अनुमाना । मी तंव वश नव्हे जाणा ।
जे लक्षिती सांडोनि अभिमाना । साक्षात्पणा ते येती ॥५१॥

अर्थ :-
पण अशा प्रकारची कितीही अनुमाने केली तरी मी काही त्यांना वश होणारा नव्हे; तर जे कोणी अभिमान सोडून माझे स्वरूप पाहू लागतात, त्यांनाच माझ्या स्वरूपाचा साक्षात् अनुभव येत असतो हे लक्षात ठेव ५१.

ज्याची आशा होय निराश । तोचि ब्रह्म पावे सावकाश ।
तेणे कळीकाळावरी कांस । जाण अवश्य घातली ॥५२॥

अर्थ :-
ज्याची सर्व आशा नाहीशी होते, तोच सावकाशपणे ब्रह्मस्वरूपाला पोचतो; त्यानेंच कलिकाळाशी झगडण्याकरता कास घातली म्हणून समजावे ५२.

मुख तंव स्वतःसिद्ध असे । ते निर्मळ आरिसा दिसे ।
तेवी बुद्धीचेनि विवेकवशे । आत्मा भासे नरदेही ॥५३॥

अर्थ :-
तोंड हे तर स्वतःसिद्ध असतेच, पण निर्मळ आरसा असेल तरच ते त्यांत दिसेल; त्याचप्रमाणे बुद्धीला विवेक प्राप्त झाला म्हणजे नरदेहांत आत्मा भासू लागतो ५३.

येचिविखींचा इतिहास जाण । तुज मी सांगेन पुरातन ।
यदुअवधूतसंवादलक्षण । ज्ञानसाधन साधका ॥५४॥

अर्थ :-
ह्याविषयींचा एक जुना इतिहास आहे, तो मी आता तुला सांगतो. यदु आणि अवधूत ह्या दोघांचा हा संवाद साधकांना ज्ञानसाधनरूप आहे ५४.

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् ।
अवधूतस्य संवाद यदोरमिततेजसः ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४ ]- या संबंधात महात्मे हा एक प्राचीन इतिहास सांगतात हा इतिहास म्हणजे परम तेजस्वी अवधूत आणि राजा यदू यांच्यातील संवाद आहे. (२४)

हरिखे म्हणतसे गोविंदु । उद्धवा आमुचा पूर्वज यदु ।
तेणे ब्रह्मज्ञानासी संवादु । केला विशदु अवधूतासी ॥५५॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण आनंदाने म्हणाला, उद्धवा ! आमचा यदु म्हणून जो पूर्वज होऊन गेला, त्याने अवधूताबरोबर ब्रह्मज्ञानासंबंधी सुंदर संवाद केला होता ५५.

राजा यदु म्हणसी कैसा । क्षात्रसृष्टीचा सूर्यो जैसा ।
राजा चंद्राच्या प्रकाशा । निजतेजवशा लोपितु ॥५६॥

अर्थ :-
तो यदुराजा कसा होता म्हणशील, तर क्षत्रिय ज्ञातीतील जणू काय सूर्यच; इतर नृपतिरूप चंद्राच्या प्रकाशाला तो आपल्या तेजाने दिपवीत असे ५६.

तेणे गुरूची लक्षणे ऐकता । सायुज्यमुक्ति आली हाता ।
ते हे पुरातन कथा । तुज मी आता सांगेन ॥५७॥

अर्थ :-
त्याने अवधूताकडून गुरूची लक्षणे श्रवण केल्यामुळे, सायुज्यता मुक्ति त्याच्या हाताला आली. तीच प्राचीन कथा आता मी तुला सांगतो ५७.

अवधूत द्विज कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् ।
कवि निरीक्ष्य तरुण यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५ ]-धर्माचे मर्म जाणणार्‍या यदूने एकदा एक त्रिकालदर्शी, तरूण, अवधूत, ब्राह्मण निर्भयपणे विहार करीत असलेले पाहून त्यांना विचारले. (२५)

कोणी एक अवधूतु । निजतेजे प्रकाशवंतु ।
ब्रह्मानंदे डुल्लतु । यदूने येतु देखिला ॥५८॥

अर्थ :-
आत्मतेजाने प्रकाशणारा आणि ब्रह्मानंदाने डुलत असणारा कोणीएक अवधूत येत असलेला यदूने पाहिला ५८.

त्या अवधूताचे लक्षण । यदु निरीक्षी आपण ।
देखिले ब्रह्मसूत्रधारण । होय ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता ॥५९॥

अर्थ :-
यदूने त्या अवधूताच्या स्वरूपाचे बारीक निरीक्षण केले. त्याने यज्ञोपवीत धारण केलेले त्याच्या दृष्टीस पडले त्यावरून तो ब्राह्मण असून ब्रह्मवेत्ता असावा अशी त्याची खात्री झाली ५९.

ऐसा तो अवधूतु । निर्भय निःशंक वर्ततु ।
यदु व्याहाळिये होता जातु । देखिला वनांतु सन्मुख ॥२६०॥

अर्थ :-
यदु हा वनामध्ये क्रीडा करण्याकरता गेला असतां, हा अवधूत निर्भय आणि निःशंकपणाने वागणरा त्याला समोरच येत असलेला दिसला २६०.

आंतुला प्राण तत्त्वता । बाहेर रिघो नेदी सर्वथा ।
स्वभावे प्राणापानसमता । झाली न धरिता धारणा ॥६२॥

अर्थ :-
आंतला प्राण तो बाहेर निवू देत नव्हता अशी प्राणापानाची समता, धारणा न धरतांच, त्याची आपोआप झालेली होती ६१.

नवल तयाचे पाहणे । दृश्य दृश्यत्वे देखो नेणे ।
झाला सर्वांगे देखणे । देखणेंपणे पाहातसे ॥६२॥

अर्थ :-
त्याचे पाहणेही नवलाचेच होते. दृश्यपणाने दृश्य पाहाणे त्याला कळत नव्हते. तो सर्वांगाने देखणे झालेला असून द्रष्टेपणानेंच तो दृश्य पाहात असे ६२.

मी एकु वनी वसता । हेंही नाठवे त्याचिया चित्ता ।
झाली सर्वत्र सर्वगतता । समसाम्यता समत्वे ॥६३॥

अर्थ :-
मी एक वनांत फिरणारा अशी त्याच्या मनाला जाणीवच नव्हती. समदृष्टीच्या योगाने त्याला सर्वत्र व्यापकपणाच आलेला होता ६३.

कर्म कार्य कर्ता जाण । अवघा जाहला तो आपण ।
क्रियेने वाहूनिया आण । निंबलोण जीवे केले ॥६४॥

अर्थ :-
कर्म, कार्य आणि कर्ता ही सारी तो आपण स्वतःच बनून राहिलेला होता. क्रियेने शपथ घेऊन जिवाभावाने लिंबलोणच उतरलेले होते ६४.

देहाचिया माथा । ठेविली होती अहंता ।
ते देहमिथ्यात्व पावता । समूळ अहंता पळाली ॥६५॥

अर्थ :-
देहावर अहंता ठेवली होती, तो देह मिथ्या ठरतांच ती अहंता पळून गेली ! ६५.

नित्यानित्य होमद्वारे । ब्रह्माग्नि प्रज्वळला एकसरे ।
जाळूनि आश्रमांची चारी घरे । केले खरे निराश्रमी ॥६६॥

अर्थ :-
नित्यानित्यविवेकरूपी होमामुळे एकदम ब्रह्माग्नीच प्रज्वळित झाला. त्याने चारही आश्रमांची घरे जाळून त्याला निराश्रमीच करून टाकले ६६.

त्या आश्रमामाजी होती । शास्त्रश्रवणविधिवादपोथी ।
ते जळाली जी निश्चिती । भस्म हाती न लगेचि ॥६७॥

अर्थ :-
त्या आश्रमामध्ये शास्त्रश्रवणविधीची पोथी होती ती जळून खाक झाली. तिची राखसुद्धा हाती लागली नाही ६७.

विधिनिषेध पैजा । जळाली पंचायतनदेवपूजा ।
होता संचितक्रियमाणपुंजा । तोही वोजा जळाला ॥६८॥

अर्थ :-
विधिनिषेधाच्या पैजा व पंचायतन देवपूजा ह्यांची राखरांगोळी झाली. संचित-क्रियमाणकर्माची पुंजी होती तीही जळून खाक झाली ६८.

यापरी तो अवधूतु । ब्रह्मानंदे जी डुल्लतु ।
निजसुखे वेल्हावतु । देखिला येतु यदुराये ॥६९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे तो अवधूत ब्रह्मानंदाने डुलत असणारा व निजसुखाने झुलत राहणारा येत असलेला यदूने पाहिला ६९.

संकल्प-विकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत ।
यालागी बोलिजे ‘अवधूत’ । येर्हलवी विख्यात ब्राह्मणु ॥२७०॥

अर्थ :-
सर्वसंकल्पविकल्परहितपणाची विभूति त्याने सर्वांगाला लावलेली होती. म्हणूनच त्याला ‘ अवधूत’ असे म्हणावयाचें; एरव्ही तो ब्राह्मणच होता २७०.

सभोंवता समस्तु । प्रपंच निजबोधे असे धूतु ।
यालागी बोलिजे ‘अवधूतु’ । येर्हरवी विख्यातु ब्राह्मणु ॥७१॥

अर्थ :-
सभोवती असलेला सारा प्रपंच त्याने आत्मबोधाने धुऊन टाकला होता. म्हणूनही त्याला ‘अवधूत’ म्हणावें. एरव्ही तो एक विख्यात ब्राह्मण होता ७१.

अहं धुई तो ‘अवधूतु’ । तोचि योगी तोचि पुनीतु ।
जो का अहंकारग्रस्तु । तोचि पतितु जन्मकर्मी ॥७२॥

अर्थ :-
‘अहं’ जो धुतो तोच अवधूत, तोच योगी, आणि तोच पुनीत होय. जो अहंकारग्रस्त असतो तोच जन्मकर्मामध्ये पतित होतो म्हणून समजावे ७२.

वार्धक्य यावे देहासी । तंव देहपण नाही देहापासी ।
रिगमु नव्हेच जरेसी । तारुण्यासी ते मूळ ॥७३॥

अर्थ :-
त्या अवधूताच्या देहाला वार्धक्य यावे, तर देहाला मुळी देहत्वच नाही, तेव्हा वार्धक्य येणार कोठून ? वार्धक्याला मुळी शिरकावच नाहीं; व हेच तारुण्य कायम राहाण्याचे मूळ कारण होय ७३.

आणिकही त्याची लक्षणे । नीच नवा बोधु मैळो नेणे ।
भोगिजे नित्य नूतनपणे । परम तारुण्ये टवटवला ॥७४॥

अर्थ :-
आणखीही त्याची लक्षणे आहेत. त्याचे नित्य नवे असणारे ज्ञान मळत नाहीं; तो ते नित्यनवेपणानेंच भोगीत असतो. म्हणून तो नेहमी तारुण्याने अगदी मुसमुसलेला होता ७४.

निजबोधाचिया सत्ता । द्वैत जिंतिले तत्त्वता ।
ऐसा निःशंकु विचरता । भय सर्वथा त्या नाही ॥७५॥

अर्थ :-
आत्मज्ञानाच्या सामर्थ्याने त्याने द्वैताला जिंकले असल्यामुळे तो असा निःशंकपणाने वावरत होता. त्याला भय म्हणून कोठेच कसलेही वाटत नव्हते ७५.

ऐशी लक्षणे निर्धारिता । अवधूत निजबोधे पुरता ।
यदूसी उपजली विनीतता । श्रद्धा सर्वथा अनिवार ॥७६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे अवधूताच्या लक्षणांचा निश्चय झाला व तो आत्मज्ञानाने पूर्ण आहे असे वाटले, त्यामुळे यदूच्या मनांत त्याच्याविषयी पूज्यबुद्धि उत्पन्न होऊन त्याच्यावर अनिवार श्रद्धा बसली व नम्रपणा उत्पन्न झाला ७६.

करूनि साष्टांग दंडवत । अतिनम्र श्रद्धायुक्त ।
हात जोडूनि पुसत । प्रसन्न चित्त रायाचे ॥७७॥

अर्थ :-
राजाचे चित्त प्रसन्न झाले व त्याने त्यास साष्टांग दंडवत घालून अत्यंत नम्रतेने भक्तिपूर्वक हात जोडून प्रश्न केला ७७.
श्रीयदुरुवाच -
कुतो बुद्धिरिय ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा ।
यामासाद्य भवाल्लोक विद्वांश्चरति बालवत् ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६ ] - यदूने विचारले ब्रह्मन ! आपण काही कर्म तर करीत नाही, तरीपण आपल्याला ही चतुर बुद्धी कोठून प्राप्त झाली ? जिच्यामुळे आपण विद्वान असूनही लहान मुलासारखे जगामध्ये वावरत आहात. (२६)

अपूर्व बुद्धि हे स्वामी । तुमचे ठायी देखो आम्ही ।
जे न लभे यमनियमी । कर्मधर्मी आचरता ॥७८॥

अर्थ :-
यदु म्हणाला, स्वामी ! धर्मकर्म आचरून किंवा यमनियम साधूनही जी बुद्धि प्राप्त व्हावयाची नाही, ती अपूर्व बुद्धि मला आपल्यामध्ये दिसून येत आहे ७८.

दिसतोसी सर्वार्थी कुशळ । परी कांही न करूनि निश्चळ ।
अकर्तात्मबोधे तू केवळ । जैसे बाळ अहेतुक ॥७९॥

अर्थ :-
आपण सर्व कर्मामध्ये तर कुशल दिसतां, परंतु कांही एक न करता निश्चल असतां; आत्मज्ञानामुळे अकर्तात्मबोध आपल्या ठिकाणी बाणला आहे आणि त्यामुळेच अहेतुक बालकाप्रमाणे आपली स्थिती दिसून येते. ७९.

तू बालाऐसा वर्तसी । परी बालबुद्धि नाही तुजपासी ।
सर्वज्ञ सर्वथा होसी । ऐसे आम्हांसी दिसतसे ॥२८०॥

अर्थ :-
आपण बालासारखे वागतां, पण बालबुद्धि मात्र आपणापाशी नाहीं; आपण सर्वथा सर्वज्ञ आहा असे मला वाटते २८०.

येवोनिया या लोकासी । पावोनिया नरदेहासी ।
सार्थकता तुझ्याऐसी । आणिकापाशी न देखो ॥८१॥

अर्थ :-
ह्या मृत्युलोकांत येऊन नरदेह मिळून आपल्यासारखी त्याची सार्थकता केलेली इतरांपाशी दिसत नाही ८१.

प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्साया च मानवाः ।
हेतुनैव समीहन्ते आयुषो यशसः श्रियः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] - साधारणतः असे दिसते की, माणसे आयुष्य, यश, संपत्ती किंवा मोक्ष इत्यादींच्या इच्छा मनात धरूनच धर्म, अर्थ, काम किंवा तत्त्वजिज्ञासामध्ये प्रवृत्त होतात. (२७)

प्रायशा ये लोकी लोक । धर्मअर्थकामकामुक ।
येचिविखी ज्ञान देख । आवश्यक करिताति ॥८२॥

अर्थ :-
ह्या लोकांतील लोक बहुतकरून धर्मार्थकामाचीच इच्छा करणारे आहेत, म्हणून त्या विषयांचेच ज्ञान ते अवश्य प्राप्त करून घेतात ८२.

आम्ही स्वधर्म करितो म्हणती । स्नानसंध्येची कीर्ति मिरविती ।
शेवटी गायत्रीचे फळ देती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥८३॥

अर्थ :-
आम्ही स्वधर्म पाळतो म्हणतात, स्नानसंध्येची कीर्ति मिरवतात आणि शेवटी द्रव्यासाठी गायत्रीचे फळ देऊन टाकतात ! ८३.

वेदोक्त आम्ही करितो याग । संस्थापितो वेदमार्ग ।
शेखी तो करिती जीविकायोग । स्वर्गभोग वांछिती ॥८४॥

अर्थ :-
आम्ही वेदोक्त यज्ञ करतो, वेदमार्गाची स्थापना करतो, असे म्हणून शेवटी इच्छा धरून ते एक उदरनिर्वाहाचेच साधन करून सोडतात ८४.

एक म्हणती आम्ही स्वकर्मक । कुश मृत्तिका नाशिती उदक ।
समयी आलिया याचक । इवलीसी भीक न घालिती ॥८५॥

अर्थ :-
कोणी आम्ही स्वकर्मनिष्ठ आहोत असे म्हणून दर्भ, मृत्तिका व पाणी ह्यांचा नाश करतात; पण वेळेला एखादा याचक आला असता त्याला मूठभर भीकही घालीत नाहीत ! ८५.

दांभिक वाढवावया स्फीती । वैष्णवदीक्षा अवलंबिती ।
देवपूजा झळफळीत दाविती । शंख लाविती दो हाती ॥८६॥

अर्थ :-
ढोंगी लोक आपला लौकिक वाढविण्यासाठी वैष्णवदीक्षा घेतात, आणि झकपक देवपूजा करून दोहो हातांनी शंख वाजवून दाखवितात ! ८६.

आयुष्यदानी पुण्यपुरुष । आम्ही चिकित्सक अहिंस ।
स्थावर जंगम जीव अशेष । मारूनिया यश मिरविती ॥८७॥

अर्थ :-
आयुष्य दान देणारे पुण्यपुरुष आपल्याला वैद्य व अहिंसक म्हणवितात; परंतु स्थावरजंगमादि सर्व जीवांच्या हत्या करून यशाचे स्तोम मिरवितात ८७.

यश वाढवावया कारण । तुळापुरुष करिती दान ।
देहो मूत्रविष्ठे परिपूर्ण । धन त्यासमान जोखिती ॥८८॥

अर्थ :-
आपली कीर्ति वाढवावी म्हणून कोणी कोणी तुळापुरुषदान करतात; ते लोक मळमूत्राने भरलेला देह द्रव्याबरोबर तोलतात ! ८८.

परी परमार्थाचिया चाडा । कोणी वेंचीना कवडा ।
भूल कैशी पडली मूढा । स्वार्थ रोकडा विसरले ॥८९॥

अर्थ :-
परंतु परमार्थाच्या इच्छेने कोणी कवडीसुद्धा खर्चीत नाहीत. मूर्ख लोकांना ही कशी भुरळ पडते पाहा ! ते खरा स्वार्थ विसरून जातात ! ८९.

पूर्वी अदृष्टी नाही प्राप्ती । ते श्रीकामा उपास्ती करिती ।
श्रियेचा स्वामी श्रीपती । त्याते न भजती अभाग्य ॥२९०॥

अर्थ :-
पूर्वी पेरून ठेवलेला द्रव्ययोग नशिबांत नसलेले लोक लक्ष्मीची उपासना करतात; पण लक्ष्मीचा पति जो श्रीहरि त्याचे ते अभागी भजन करीत नाहींत २९०.

लक्ष्मी विश्वगुरु हरीची पत्‍नी । तीते जो तो राखे अभिलाषूनी ।
नेदिती हरीची हरिलागोनी । त्याते पतनी हरि पचवी ॥९१॥

अर्थ :-
विश्वाचा गुरु जो श्रीहरि, त्याची लक्ष्मी ही पत्नी होय. तिचा जो तो अभिलाष करून राखून ठेवतो. हरीची पत्नी हरीला देत नाहीत. त्यांना हरि नरकांत घालतो ९१.

रोगत्यागे आयुष्य मागती । यालागी सविता उपासिती ।
देहो नश्वर हे नाठवे चित्ती । पडली भ्रांती निजपदा ॥९२॥

अर्थ :-
रोगाचा नाश होऊन आयुष्य मिळावे म्हणून सूर्याची उपासना करतात; परंतु देह हा नश्वर आहे, ह्याची आठवणही नसते. त्यामुळे आत्मस्वरूपाची विस्मृति पडते ! ९२.

एव आयुष्य-यश-श्रीकामी । समस्त भजता देखो आम्ही ।
परी नवल केले तुवा स्वामी । परब्रह्मी निजबोधु ॥९३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे आयुष्याकरतां, कीर्तीकरता व द्रव्याकरतांच लोक भजनी लागलेले आम्ही पाहातों; परंतु स्वामी ! आपले मोठे नवल दिसते की, आपण परब्रह्मस्वरूपांत संलग्न होऊन राहिला आहा ९३.

विषयबळ अलोलिक । मिथ्या भ्रमे भ्रमले लोक ।
ज्ञानसाधने साधोनि देख । विषयसुख वांछिती ॥९४॥

अर्थ :-
विषयाचा जोर विलक्षण असतो. त्यामुळे मिथ्या भ्रमाने लोक भ्रमले आहेत. ज्ञानाची साधने साध्य करून विषयसुखाची इच्छा करतात ! ९४.

वेदांतवार्तिकवाक्स्फू र्ती । अद्वैत ब्रह्म प्रतिपादिती ।
शेखी पोटासाठी विकिती । नवल किती सांगावे ॥९५॥

अर्थ :-
वेदांत-वार्तिकाच्या वाक्पटुत्वाने अद्वैतब्रह्माचे प्रतिपादन करतात, पण शेवटी पोटासाठी त्या ज्ञानाचा ते विक्रा करतात, त्याचे आश्चर्य किती वर्णावे बरे ? ९५.

एक म्हणविती योगज्ञानी । वायुधारणा दाविती जनी ।
टाळी लावूनि बैसती ध्यानी । जीविका मनी विषयांची ॥९६॥

अर्थ :-
कोणी आपल्याला योगज्ञानी म्हणवून लोकांमध्ये वायु कोंडून दाखवितात व डोळे मिटून ध्यानस्थ बसतात; पण मनांत मात्र विषयाचे चिंतन ! ९६.

ऐसे विविदिषा लोक । साधने साधूनि झाले मूर्ख ।
तुवा केले जी अलोलिक । आत्मसुख साधिले ॥९७॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ज्ञानेच्छु लोक अनेक प्रकारची साधने साध्य करून मूर्ख बनतात; पण आपण मात्र आत्मसुखच संपादन केले हे मात्र अलौकिक होय ९७.

ऐसे स्वामी अवधूता । तुवा तृणप्राय केले जीविता ।
तुच्छ करोनि लोका समस्ता । निजात्महिता मीनलासी ॥९८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे हे अवधूत स्वामी ! आपण जीविताला तृणप्राय करून सोडले असून व सर्व लोकांना तुच्छ करून अगदी आत्महितालाच गांठ घातली आहे ! ९८.

निजानंदे निवालासी । अंतरी शीतळ झालासी ।
ऐसे दिसताहे आम्हांसी । उपलक्षणेंसी परियेसी ॥९९॥

अर्थ :-
आपण आत्मानंदाने तृप्त होऊन हृदयांत शांत झाला आहां, असे आम्हांला दिसते. त्याची लक्षणेही ऐकावीत ९९.

त्व तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः ।
न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] - परंतु आपण कर्म करण्यासाठी समर्थ, विद्वान, निपुण, सुंदर आणि अमृतमधुर बोलणारे आहात असे असूनही आपण वेडा, उन्मत्त किंवा पिशाच्च यांच्यासारखे राहाता काही करीत नाही की काही इच्छित नाही. (२८)

सर्वज्ञज्ञाता तू होसी । ते ज्ञातपण दिसो न देसी ।
कांही करिसी ना वांछिसी । जडत्वे दाविसी निजशांती ॥३००॥

अर्थ :-
आपण सर्वज्ञ आहां; परंतु ते ज्ञातेपण आपण दिसू देत नाही. आपण काही करीतही नाही व कांही इच्छीतही नाही. आपली आत्मशांति जडत्वाची आहे असे लोकांस दाखविता ३००.

सर्वथा उगा अससी । परी तू अंगे विकळ नव्हसी ।
अंगी अव्यंगु दिसतोसी । स्वरूपरूपेंसी शोभितु ॥१॥

अर्थ :-
आपण सर्वथैव स्वस्थ असलेले दिसतां, परंतु तुमच्या अंगांत कसलीच विकलता नाही. आपण अंगाने अव्यंग असल्यामुळे स्वरूपानेंही फार शोभिवंत दिसता १.

ज्ञान एकलेपणे ठेले । दुजेनिवीण परदेशी झाले ।
ते तुजमाजी सामावले । यालागी आले ‘कवि’ पद ॥२॥

अर्थ :-
ज्ञान हे एकटेंच होते; त्याच्या बरोबर दुसरे कोणीच नसल्यामुळे ते परदेशी झालेले होते. ते तुमच्यामध्ये शिरून राहिले. म्हणूनच तुम्हांला ‘कवि’ म्ह. ज्ञानी हे पद आले. २.

करूनि झालासी अकर्ता । हेचि तुझी थोर ‘दक्षता’ ।
ब्रह्मरसे ‘रसाळ’ बोलता । चवी अमृता ते कैची ॥३॥

अर्थ :-
तुम्ही करून अकर्ते झाला आहांत, हीच तुमची ‘दक्षता’ आहे. तुम्ही ब्रह्मरसाने परिपूर्ण असे ‘ रसाळ’ भाषण करतां, ते माधुर्य अमृताला कसचे येणार ? ३.

ब्रह्मरस तू प्यालासी । ब्रह्मानंदे मातलासी ।
जगी ‘उन्मत्त’ झालासी । दृष्टी नाणिसी कोणाते ॥४॥

अर्थ :-
आपण ब्रह्मरस प्राशन करून ब्रह्मानंदाने मत्त झाला आहात. त्यायोगे ‘उन्मत्त’ होऊन तुम्ही कोणाला नजरेतच आणीत नाही ! ४.

सदा सावध निजरूपेंसी । यालागी ‘माझें-तुझें’ न म्हणसी ।
तेचि ‘पिसेंपण’ तुजपाशी । दिसे जगासी सर्वथा ॥५॥

अर्थ :-
आपण सदासर्वदा आत्मस्वरूपामध्ये जागृत असतां, म्हणून हे ‘माझें’ आणि ते ‘तुझें’ असे म्हणत नाही. हेच आपणापाशी असलेले ‘वेड’ मात्र जगाला नेहमी दिसत असते ५.

निजबोधे तृप्त झालासी । परमानंदे निवालासी ।
ती ही लक्षणे तुजपासी । निर्धारेंसी दिसताती ॥६॥

अर्थ :-
आपण आत्मज्ञानाने तृप्त झाला असून परमानंदाने निवाला आहां; ती लक्षणेही आपल्यापाशी स्पष्ट दिसून येत आहेत ६.

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९]-जगातील अधिकांश लोक काम आणि लोभरूप वणव्यात होरपळत असतात परंतु आपल्याला मात्र त्या आगीची झळ लागलेली दिसन नाही. जशी गंगेमध्ये असलेल्या हत्तीला वणव्याची आच लागत नाही. (२९)

कामलोभदावाग्नी- । माजी जळता लोक तीन्ही ।
देखत असो जी नयनी । वेगळा कोणी दिसेना ॥७॥

अर्थ :-
कामलोभरूपी दावाग्नीमध्ये जळत असलेले तिन्ही लोक आमच्या डोळ्यांना दिसत आहेत. त्यांतून सुटलेला कोणीच दिसत नाही ७.

ते दावाग्नीमाजी असता । तू न पोळसी गा अवधूता ।
नवल तुझी अक्षोभ्यता । नकळे सर्वथा आम्हांसी ॥८॥

अर्थ :-
परंतु हे अवधूता ! आपण मात्र त्या दावाग्नीमध्ये असूनही पोळत नाही. ही तुमची अक्षोभ्यता मोठी आश्चर्यकारक आहे. ती आम्हांला कधीही कळणार नाही ८.

वणवा जळे दोंही थडी । गजे गंगाजळी दिधली बुडी ।
त्यासी न लागती तापाच्या वोढी । तैसे निरवडी तुज देखो ॥९॥

अर्थ :-
दोहो थडीला वणवा लागला असतां, हत्तीने गंगाजळांत बुडी दिली म्हणजे त्याला जशा अग्नीच्या झळा लागत नाहीत, त्याप्रमाणेच आपणही दुःखमुक्त आहांत असे दिसून येते ९.

ऐशी द्वंद्वे तुज नातळती । दृढ राहिलासी ब्रह्मस्थिती ।
कांही एक करीन विनंती । कृपामूर्ति दयाळुवा ॥३१०॥

अर्थ :-
शीतोष्णादि द्वंद्वे आपल्याला शिवत नाहीत; आपण ब्रह्मस्वरूपामध्ये निश्चळ राहिला आहांत. ह्याकरता हे दयाळा ! हे कृपामूर्ति ! आपणास थोडीशी विनंती करतो ३१०.

त्व हि नः पृच्छता ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् ।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०]- ब्रह्मन ! संसारातील विषयांचा स्पर्शही नसलेले आपण केवळ एकटेच असता तरीही आपल्याला स्वतःमध्येच आनंद कसा मिळतो ? आपण हे आम्हांला सांगावे. (३०)

तू ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण । निजानंदे परिपूर्ण ।
त्या आनंदाचे कारण । विशद करून सांगावे ॥११॥

अर्थ :-
आपण ब्रह्मवेत्ते ब्राह्मण असून आत्मानंदाने परिपूर्ण आहां. त्या आनंदाचे कारण काय, ते मला स्पष्ट करून सांगावे ११.

तू देही वर्तसी विदेहस्थिती । तुज विषय आतळू न शकती ।
हे अलिप्तपणाची प्राप्ती । कवण्या रीती तुज झाली ॥१२॥

अर्थ :-
आपण देहांत असून विदेहस्थितीने वागतां, आपल्याला विषय स्पर्शसुद्धा करू शकत नाहीत. इतका अलिप्तपणा आपल्याला कोणत्या रीतीने प्राप्त झाला ? १२.

तुज नाही रायाची भीड । न करिसी धनवंताची चाड ।
दीनवचन मानिसी गोड । पुरविसी कोड निजबोधे ॥१३॥

अर्थ :-
आपल्याला राजाची भीड नाहीं, श्रीमंताची चाड नाहीं; दीनाचे भाषण मात्र गोड मानतां, आणि त्याचे मनोरथ आत्मज्ञान देऊन पूर्ण करता १३.

ऐसा केवळ तू कृपाळू । आर्तबंधु दीनदयाळु ।
निजात्मभावे तू केवळु । भक्तवत्सलु भावार्थे ॥१४॥

अर्थ :-
असे आपण अगदी कृपाळू आहां. आपण दुःखार्ताचे बंधु असून दीनांचे दयाळू आहात. तसेंच निजात्मभावाने भावार्थी लोकांचे भक्तवत्सल आहांत १४.

ऐसा यदूचा संवादु । आवडी सांगे गोविंदु ।
उद्धवासी म्हणे सावधु । हृदयी बोधु धरावा ॥१५॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे श्रीकृष्ण यदूचे भाषण मोठ्या आवडीने सांगू लागला. तो उद्धवास म्हणाला, सावधानचित्ताने हा बोध हृदयांत धारण कर १५.
श्रीभगवानुवाच -
यदुनैव महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनत द्विजः ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१]- श्रीकृष्ण म्हणाले ब्राह्मणभक्त, शुद्धबुद्धी, यदूने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा सत्कार करून त्यांना हा प्रश्न विचारला आणि मोठ्या नम्रतेने मस्तक लववून तो त्यांच्यासमोर उभा राहिला तेव्हा ब्राह्मण म्हणाले. (३१)

श्रीमुखे श्रीकांत । यदूचे भाग्य वर्णित ।
ब्राह्मणभक्त सत्त्वयुक्त । बुद्धिमंत श्रद्धाळु ॥१६॥

अर्थ :-
तो श्रीपति आपल्या मुखाने यदूच्या भाग्याचे वर्णन करू लागला. यदुराजा ब्राह्मणांचा मोठा भक्त असून सत्त्वशील होता. तसाच तो अत्यंत बुद्विमान् व श्रद्धाळू होता १६.

भगवद्‌भाग्ये भाग्यवंतु । यदूसी भेटला तो अवधूतु ।
त्यासी होऊनि अतिविनीतु । असे विनवितु निजहिता ॥१७॥

अर्थ :-
भगवद्‌भाग्याने भाग्यवंत असलेला तो अवधूत यदूला भेटला. तेव्हा आपल्या कल्याणाकरता अत्यंत नम्र होऊन यदूने त्यास विनंती केली १७.

मृदु मंजुळ वचनी प्रार्थिला । मधुपर्कविधाने पूजिला ।
अवधूत अतिसंतोषला । बोलता झाला निजमुखे ॥१८॥

अर्थ :-
मधुपर्कविधीने त्याची पूजा करून मृदु-मधुर वाणीने त्याने प्रार्थना केली. तेव्हा अवधूताला अत्यंत संतोष होऊन तो प्रेमाने बोल लागला १८.
श्रीब्राह्मण उवाच -
सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः ।
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥३२॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३२]-ब्राह्मण म्हणाले राजन ! मी आपल्या बुद्धीनेच पुष्कळ गुरूंचा आश्रय घेतला आहे. त्यांच्याकडून ज्ञान ग्रहण करून मी या जगात मुक्तपणे, फिरत असतो तू त्या गुरूंची नावे आणि त्यांच्यापासून घेतलेली शिकवण ऐक. (३२)

क्षीरसागर उचंबळला । की कृपेचा मेघ गर्जिन्नला ।
निजसुखाचा वाधावा आला । तैसे बोलिला ब्राह्मणु ॥१९॥

अर्थ :-
क्षीरसागर उचंबळावा किंवा कृपारूप मेघ गर्जू लागावा, अथवा आत्मसुखाची तुतारी वाजावी, त्याप्रमाणे तो ब्राह्मण बोलू लागला १९.

ऐके राजया चूडामणी । यदुकुळदीप दिनमणी ।
धन्य धन्य तुझी वाणी । निजगुणी निवविले ॥३२०॥

अर्थ :-
हे राजचूडामणी ! ऐक. तू यदुकुलदीपांतील सूर्यच आहेस. तुझी वाणी मोठी धन्य आहे. तू आपल्या गुणांनी मला तृप्त केलेंस ३२०.

राजा आणि सात्त्विकु । सिद्धलक्षणे लक्षकु ।
पृथ्वीमाजी तूचि एकु । न दिसे आणिकु सर्वथा ॥२१॥

अर्थ :-
राजा असून सात्त्विक, सिद्ध लक्षणांनी युक्त अथवा सिद्धलक्षणे ओळखणारा असा पृथ्वीवर तूंच एक आहेस. दुसरा कोणी दिसत नाही २१.

सुंदर आणि सगुण । उत्तमोत्तम केला प्रश्न ।
पुसिले निजानंदकारण । ते यथार्थ जाण सांगेन ॥२२॥

अर्थ :-
तू जो प्रश्न केलास, तो सुंदर गुणयुक्त आणि उत्तमांतला उत्तम असा आहे. तू स्वानंदाचे कारण विचारलेंस, ते मी तुला यथार्थ सांगतो. ऐक २२.

गुरूविण आत्मप्राप्ती । सर्वथा न घडे गा नृपती ।
ते गुरूही मी तुजप्रती । यथानिगुती सांगेन ॥२३॥

अर्थ :-
हे राजा ! गुरूशिवाय आत्मप्राप्ति कधीच घडत नसते. ते गुरुही मी तुला यथार्थ रीतीने सांगतो २३.

निजबुद्धीच्या विवेकस्थिती । बहुत गुरु म्या केले असती ।
जे जे सद्गुयण म्या देखिले भूती । ते ते स्थिती तो गुरु ॥२४॥

अर्थ :-
आत्मबुद्धीच्या विचारांत गुंतलो असतांना मी अनेक गुरु केले. ज्या ज्या प्राण्यामध्ये जे जे सद्गुण दृष्टीस पडले, त्या त्या गुणापुरता तो तो गुरु मी केला २४.

बुद्धीने अंगिकारिले गुणा । निजधैर्ये धरिली धारणा ।
तेणे मी मुक्त झालो जाणा । स्वेच्छा अटणा करीतसे ॥२५॥

अर्थ :-
बुद्धीने त्या त्या गुणाचा स्वीकार केला; आणि निजधैर्याने त्याची धारणा धरली. त्यामुळे मी मुक्त झालो आणि असा स्वेच्छेने फिरत असतो २५.

संसारु तरावया । मुख्य ‘सद्बुेद्धि’ गा राया ।
रिगमू नाही आणिका उपाया । व्यर्थ कासया शिणावे ॥२६॥

अर्थ :-
हे राजा ! संसारांतून तरून जाण्याला मुख्य ‘सद्‌बुद्धि’ पाहिजे. दुसर्‍या उपायाचा तेथे रिघाव नाही. मग व्यर्थ कष्ट सोसण्यांत काय अर्थ ? २६.

सद्बु द्धि नाही ज्यापासी । तो संसाराची आंदणी दासी ।
उसंत नाही अहर्निशी । दुःखभोगासी अनंत ॥२७॥

अर्थ :-
ज्याच्यापाशी सद्बुद्धि नसते, तो संसाराला आंदण दिलेल्या दासीसारखाच होय. रात्रंदिवस हजारो दुःखे भोगीत असता त्याला क्षणाचीही विश्रांति मिळत नाही २७.

सद्बुनद्धि नाही हृदयभुवनी । तेथ वैराग्य नुपजे मनी ।
मा तो तरेल कैसेनी । विवेक स्वप्नी न देखे ॥२८॥

अर्थ :-
ज्याच्या हृदयमंदिरांत सद्बुद्धि नसते, त्याच्या मनांत वैराग्य कधींच उत्पन्न होत नाही. मग तरणार कशाने ? विवेक म्हणून कसला तो स्वप्नांत सुद्धा पाहात नाही २८.

वैराग्याचेनि पडिपाडे । ज्यासी सद्बु द्धि सांपडे ।
तेथ संसार कोण बापुडे । घाये रोकडे विभांडी ॥२९॥

अर्थ :-
वैराग्याच्या बरोबर सद्बुद्धि मिळाली, म्हणजे तिच्यापुढे संसार बिचारा काय करणार ? ती त्याचे एका घावांत दोन तुकडे करून टाकील २९.

आधी संसारु एकु असावा । मग तो खटाटोपे नासावा ।
जो रिघाला विवेकगांवा । त्यासी तेव्हा तो नाही ॥३३०॥

अर्थ :-
आधी संसार म्हणून काही एक असला पाहिजे, तरच त्याच्या नाशाकरता खटाटोप केला तर चालेल; पण जो मनुष्य विवेकाच्या गांवांत शिरतो, त्याचा संसार नाहींसाच होतो ३३०.

संसारनाशासी मूळ । शिष्य-प्रज्ञाचि केवळ ।
तिचे झाल्या अढळ बळ । होये मृगजळ संसारु ॥३१॥

अर्थ :-
संसारनाशाचे खरे कारण म्हणजे शिष्याची ‘प्रज्ञाच’ होय. तिचे बळ कायम असले की, संसार हा मृगजळवत् होऊन जातो ३१.

जे मी गुरु सांगेन म्हणे । ते निजप्रज्ञेचेनि लक्षणे ।
हेयादेयउरपायपणे । घेणे त्यजणे सविवेके ॥३२॥

अर्थ :-
मी जे गुरु सांगेन म्हणतो, ते मी आपल्या बुद्धीच्या निवडीप्रमाणे सांगणार आहे. त्याचा ग्राह्याग्राह्य विचार करून ग्राह्याचा स्वीकार करावा व त्याज्याचा त्याग करावा ३२.

हेचि मर्हा ठिया भाखा । सांगेन ते सावध ऐका ।
जेणे शिष्याचा आवांका । पडे ठाउका प्रत्यक्ष ॥३३॥

अर्थ :-
तेच मी आता मराठी भाषेने सांगेन, ते नीट लक्ष देऊन ऐक. त्याच्या योगाने शिष्याची ग्राहकशक्ति स्पष्टपणे दृष्टोत्पत्तीस येईल ३३.

ऐक प्रज्ञेची लक्षणे । सांगेन दृष्टांतपणे ।
सूप चाळणी रांधणे । घेणे त्यजणे विवेके ॥३४॥

अर्थ :-
आता त्या बुद्धीची लक्षणे दृष्टांताच्या रूपाने सांगतो. सूप, चाळण व रांधण म्ह. चूल * ह्याप्रमाणे बुद्धीचा उपयोग करावा ३४.

चाळणीमाजी जे जे पडे । सूक्ष्म निजतत्त्व तळी सांडे ।
उरती गुणदोषांचे खडे । करिती बडबडे खडबडित ॥३५॥

अर्थ :-
चाळणीमध्ये जे जे पडते, त्यांतील खरे सूक्ष्मतत्त्व खाली सांडते, आणि गुणदोषांचे खडे मात्र तिच्या पोटांत राहतात, व खडबड खडबड करीत असतात ३५.

ऐसी जे अवस्था । ते त्यागावी सर्वथा ।
भ्रंशु होईल स्वार्था । हे राखता त्रिशुद्धी ॥३६॥

अर्थ :-
अशा स्थितीचा त्याग करावा. तसे न केल्यास म्ह. गुणदोषांचे खडे पोटांत ठेवल्यास स्वार्थाची निश्चित हानी होईल ३६.

सुपाची दशा ते ऐशी । त्यजी रजःकण भुसासी ।
निडारल्या निजबीजासी । निजहृदयेंसी राखत ॥३७॥

अर्थ :-
पण सुपाची स्थिति निराळी असते; भूस, कोंडा अथवा कचरा वगैरे ते टाकून देते. आणि अस्सल बीज आपल्या पोटांत धरून ठेवते ३७.

स्वये वैराग्ये तापणे । ते दशा ‘रांधणें’ म्हणे ।
अपक्कासी परिपक्क करणे । निजगुणे निजांगे ॥३८॥

अर्थ :-
स्वतः वैराग्याने तापणे व आपल्या गुणांनी अपक्वाला परिपक्क करणे हा स्वभाव चुलीचा होय ३८.

एव या दोनी दशा । दृढ धराव्या वीरेशा ।
तेणे परमार्थु होये आपैसा । जेवी आरिसा हातींचा ॥३९॥

अर्थ :-
हे वीरवर्या ! अशा प्रकारे ह्या दोन्ही (तिन्ही) स्थिति निश्चयेंकरून धारण कराव्यात, म्हणजे हातच्या आरशाप्रमाणे परमार्थही आपोआप हाती येतो ३९.

यदूसी म्हणे ब्राह्मण । जे म्या सांगितले लक्षण ।
तेथे ठेवूनिया मन । सावधान परियेसी ॥३४०॥

अर्थ :-
यदूला तो ब्राह्मण म्हणाला, मी जे लक्षण सांगितले, त्यावर लक्ष ठेवून नीट ऐकत रहा ३४०.

जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्या केला जाण ।
गुरूसी आले अपारपण । जग संपूर्ण गुरु दिसे ॥४१॥

अर्थ :-
ज्याचा जो जो गुण मी घेतला, तो मी गुरु केला; ह्यामुळे माझे गुरु अगणित झाले. ते इतके की, सारे जग गुरूंनीच भरलेले मला दिसत आहे ४१.

ज्याचा गुण घेतला । तो सहजे गुरुत्वा आला ।
ज्याचा गुण त्यागरूपे घेतला । तोही गुरु झाला अहितत्यागे ॥४२॥

अर्थ :-
ज्याचा मी गुण घेतला, तो सहजच माझा गुरु झाला. पण ज्याच्यांतील दोष पाहून मी त्याग केला, तोही पण माझा गुरुच झाला ४२.

एव त्यागात्यागसमतुके । दोहींसी गुरुत्व आले निके ।
राया तू पाहे पा विवेके । जगचि असके गुरु दिसे ॥४४॥

अर्थ :-
अशा रीतीने गुणग्रहण आणि दोषत्याग ह्या दोन्हींतील समान भावाने दोघांकडेही गुरुपणाच आला. राजा ! आता तूंसुद्धा विचार करून पाहा. म्हणजे तुलाही सारे जग गुरुमय दिसेल ४३.

ऐसे पाहता सावकाशी । गुरुत्व आले जगासी ।
हेचि साधन जयापासी । तोचि परमार्थासी साधकु ॥४४॥

अर्थ :-
अशा रीतीने सावकाश पाहिले असता सारे जगच गुरु दिसू लागते. हेच साधन ज्याच्यापाशी असते तोच परमार्थाला साधतो ४४.

ऐसे सांगता अचाट । तुज वाटेल हे कचाट ।
तरी गुरु सांगो श्रेष्ठ श्रेष्ठ । मानिले वरिष्ठ निजबुद्धी ॥४५॥

अर्थ :-
असे हे अचाट सांगितलेले ऐकून तुला मोठे कचाट (अवघड) वाटेल; ह्याकरता श्रेष्ठ श्रेष्ठ म्हणून मी ज्यांना गुरु मानले, त्यांपैकी मुख्य मुख्य सांगतो ते ऐक ४५.

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः ।
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद्गजः ॥३३॥

अर्थ :-
मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः ।
कुमारी शरकृत्सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३-३४ ] - माझ्या गुरूंची नावे अशी आहेत पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, अग्नी, चंद्र, सूर्य, कबुतर, अजगर, समुद्र, पतंग, मधमाशी, हत्ती, मध गोळा करणारा, हरीण, मासा, पिंगला, टिटवी, बालक, कुमारी, बाण तयार करणारा, साप, कोळी (कीटक) आणि कुंभारमाशी. (३३-३४)
गुरु सांगेन अशेष । संख्याप्रमाण ‘चोवीस’ ।
त्यांची नांवे तू परिस । सावकाश सांगेन ॥४६॥

अर्थ :-
माझे सारे गुरु सांगतो. त्यांच्या संख्येचे प्रमाण चोवीस आहे. त्यांची नांवे मी सावकाशपणे सांगतो ती तू ऐक ४६.

पृथ्वी वायु आकाश । अग्नि आप सीतांश ।
सातवा तो चंडांष । कपोता परिस आठवा ॥४७॥

अर्थ :-
(१) पृथ्वी, (२) वायु, (३) आकाश, (४) अग्नि, (५) जल, (६) चंद्र, आणि सातवा तो सूर्य. आठवा कपोत, तोही ऐकून ठेव ४७.

अजगर सिंधु पतंग । मधुमक्षिका गज भृंग ।
हरिण मीन वेश्या साङ्ग । नांवे सुभग ‘पिंगला’ ॥४८॥

अर्थ :-
(९) अजगर, (१०) समुद्र, (११) पतंग, (१२) मधमाशी, (१३) हत्ती (१४) भुंग, (१५) हरिण, (१६) मासा, (१७) पिंगला नांवाची वेश्या, (१८) ४८.

टिटवी आणि लेंकरू । कुमारी आणि शरकारु ।
सर्प कातणी पेशस्करु । इतुकेन गुरु चोवीस ॥४९॥

अर्थ :-
टिटवी, आणि (१९) मूल. (२०) कुमारी (२१), बाण करणारा लोहार, (२२) सर्प, (२३) कांतणी, (२४) कुंभारीण माशी, इतके मिळून चोवीस गुरु होत ४९.

पावावया तत्त्व पंचविसावे । चोविसा गुरूंसी उपासावे ।
विवेकयुक्तिस्वभावे । गुरु भजावे निजबुद्धी ॥३५०॥

अर्थ :-
पंचविसावे तत्त्व हे परब्रह्म ते प्राप्त होण्यासाठी ह्या चोवीस गुरूंची उपासना केली पाहिजे. विचाराच्या युक्तीने व आत्मबुद्धीने ह्या गुरूंचे भजन करावे ३५०.

ठाकावया निजबोधासी । निजविवेके अहर्निशी ।
गुरुत्व देऊनि अनेकांसी । निजहितासी गुरु केले ॥५१॥

अर्थ :-
आत्मज्ञान हृदयांत नीटपणे ठसावे म्हणून आत्मविचारानेंच रात्रंदिवस अनेकांना गुरुत्व देऊन आत्महिताकरता त्यांस मी गुरु करून घेतले ५१.

कोण युक्ति कोण विचारु । कोणे लक्षणे कोण गुरु ।
केला तोही निजनिर्धारु । सविस्तारु परियेसी ॥५२॥

अर्थ :-
कोणत्या युक्तीने, कोणत्या विचाराने, कोणत्या गुणासाठी कोणता गुरु केला ? तोही माझा निश्चय सविस्तर ऐक ५२.

एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिताः ।
शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥३५॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३५]-राजन ! मी या चोवीस गुरूंचा आश्रय घेतला आणि हे करीत असलेल्या आचरणावरून माझ्यासाठी शिकवण घेतली. (३५)

ऐके राजवर्य नृपती । विवेकधवलचक्रवर्ती ।
गुरुसंख्या तुजप्रती । यथानिगुती सांगितली ॥५३॥

अर्थ :-
हे निर्मलविवेकचक्रवर्ती राजराजेश्वरा ! गुरूंची संख्या जेवढी होती ती मी तुला सांगितली ५३.

यांचिया शिक्षिता वृत्ती । शिकलो आपुलिया युक्ती ।
मग पावलो आत्मस्थिती । विकल्पभ्रांती सांडूनी ॥५४॥

अर्थ :-
त्यांच्यापाशी घेण्यासारखे जे जे गुण होते, ते ते मी आपल्याच युक्तीने शिकलो. आणि मग विकल्पाची भ्रांति सोडून देऊन आत्मस्थितीला पोंचलो ५४.

यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६]- हे वीरवर ययातिनंदन ! मी ज्याच्याकडून, ज्या प्रकारे, जे काही शिकलो आहे, ते सर्व तुला सांगतो ऐक. (३६)

नहुषाचा पुत्र ययाती । ययातीचा यदु निश्चिती ।
‘नहुषनंदन’ यदुसी म्हणती । मूळ व्युत्पत्ती तेणे योगे ॥५५॥

अर्थ :-
नहुषाचा पुत्र ययाति; ययातीचा पुत्र यदु; ह्या वंशपरंपरेने यदूला ‘नाहुषनंदन’ असे म्हणतात ५५.

यालागी म्हणे ‘नाहुषनंदना’ । पुरुषांमाजी पंचानना ।
सांगेन गुरूंच्या लक्षणा । विचक्षणा परियेसी ॥५६॥

अर्थ :-
म्हणून अवधूत म्हणाला, हे नाहुषपुत्रा ! पुरुषसिंहा ! आता गुरुची लक्षणे सांगतों, तर हे चतुरा ! ती तू श्रवण कर ५६.

ज्या गुरूचे जे शिक्षित । मी शिकलो सुनिश्चित ।
ते ते सांगेन समस्त । सावध चित्त करी राया ॥५७॥

अर्थ :-
ज्या गुरूचा जो जो गुण होता, तो तोच मी निश्चितपणे शिकलों. ते कसे ते मी सारे सांगतो. हे राजा ! ते नीट लक्ष देऊन ऐक ५७.

ऐकावया गुरुलक्षण । यदूने सर्वांग केले श्रवण ।
अर्थी बुडवूनिया मन । सावधान परिसतु ॥५८॥

अर्थ :-
ते गुरूंचे लक्षण ऐकण्यासाठी यदूने साऱ्या अंगाचे कान केले आणि अर्थामध्ये मन घालून तो लक्ष देऊन ऐकू लागला ५८.

शब्द सांडोनिया मागे । शब्दार्थामाजी रिगे ।
जे जे परिसतु ते ते होय अंगे । विकल्पत्यागे विनीतु ॥५९॥

अर्थ :-
शब्द मागे टाकून तो शब्दांच्या अर्थामध्येंच शिरत होता. सर्व विकल्प सोडू्न मन झालेला तो राजा, जो जो विषय ऐके तो तो अंगाने तद्‌रूपच होत असे ५९.

भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्ष क्षितेर्व्रतम् ॥३७॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३७ ]-पृथ्वीपासून मी क्षमा शिकलो पृथ्वीला लोकांनी कितीही त्रास दिला, तरी ती तो सर्व शांतपणे सहन करते तिच्याकडून मी ‘क्षमा’ हे व्रत शिकलो जगातील प्राणी आपापल्या प्रारब्धानुसार वागत असतात त्यांच्यापासून त्रास झाला तरी धैर्यवान पुरूषाने त्यांची अगतिकता जाणून आपला धीर सोडू नये आणि आपल्या मार्गापासून ढळू नये. (३७)

परमार्थी मुख्य शांती । साधकांसी पाहिजे निश्चिती ।
यालागी प्रथम गुरु क्षिती । निजशांतीलागूनी ॥३६०॥

अर्थ :-
परमार्थामध्ये शांति ही मुख्य आहे. याकरता खरोखर साधकाच्या अंगी ती अवश्य असली पाहिजे. म्हणून प्रथमतः त्या शांतीकरता मी पृथ्वी हा गुरु केला ३६०.

‘पृथ्वी’ गुरु त्रिविध पाही । पर्वत वृक्ष आणि मही ।
यांची लक्षणे धरिता देही । गुरुत्व पाही पृथ्वीसी ॥६२॥

अर्थ :-
पृथ्वी तीन प्रकारे गुरु आहे. पर्वत, पक्ष आणि भूमि; या तिन्हींचे गुण देहामध्ये धारण केल्यामुळे पृथ्वीकडे गुरुपणा आलेला आहे ६१.

अंतरनिग्रहो ते ‘शांती’ । बाह्येंद्रियनिग्रहो ते ‘दांती’ ।
उभयसहिष्णुता ते ‘क्षांती’ । क्षांतीसी क्षिति गुरु केली ॥६२॥

अर्थ :-
अंतर्निग्रह करणे ती ‘शांति’ आणि बाह्येंद्रियनिग्रह करणे ती ‘दांती’ होय; आणि द्वंद्वसहिष्णुता ती ‘क्षांति’ होय. म्हणून क्षांति हा गुण संपादण्यासाठी पृथ्वीला गुरु केले ६२.

पृथ्वीते नानाभूती । माझी माझी म्हणौनि झोंबती ।
नाना भेदी भिन्न करिती । निजवृत्तिव्यवहारे ॥६३॥

अर्थ :-
अनेक प्रकारचे प्राणी ही ‘पृथ्वी माझी माझी’ म्हणून तिला झोंबत असतात. आणि आपापल्या वृत्तीप्रमाणे, व्यवहाराप्रमाणे, तिचे अनेक प्रकारांनी तुकडे तुकडे करीत असतात ६३.

त्या भूतांचे भिन्न वर्तन । पृथ्वी संपादी आपण ।
मोडो नेदी अभिन्नपण । अखंड जाण सर्वदा ॥६४॥

अर्थ :-
परंतु त्या जीवांचे निरनिराळे व्यापार पृथ्वी आपण होऊन चालवीत असते. पण आपली एकात्मता न मोडता ती सदासर्वदा अखंडच असते असे समज ६४.

तैसे योगियांचे लक्षण । करिता कर्म भिन्नभिन्न ।
वृत्ति अखंडदंडायमान । सर्वदा जाण असावी ॥६५॥

अर्थ :-
तसेच योग्यांचे लक्षण असते. तो जरी भिन्न भिन्न कर्म करू लागला तरी वृत्ति सदा सर्वदा अखंडदंडायमान म्ह. एकरूपच असते ६५.

देहासी अदृष्टयोगे गती । भूते अदृष्टयोगे आक्रमिती ।
भूती निजात्मता भाविती । द्वंद्वे न बाधिती साधका ॥६६॥

अर्थ :-
देह हा प्रारब्धयोगानेंच चालतो; आणि जीव हेही प्रारब्धाप्रमाणेच वागत असतात. हे लक्षात आणून प्रत्येक जीवांत आपलाच आत्मा भरलेला आहे, अशी जे भावना धरतात, त्या साधकांना द्वंद्वाची बाधा होत नाही ६६.

येथ भूती पृथ्वी पूजिली । नातरी विष्ठामूत्री गांजिली ।
हर्षविषादा नाही आली । निश्चल ठेली निजक्षांती ॥६७॥

अर्थ :-
येथे जीवांनी पृथ्वीची पूजा केली, किंवा मलमूत्रोत्सर्ग करून गांजिली, तरी तिला हर्षही होत नाही, किंवा वाईटही वाटत नाही आपल्या क्षांतीमुळे ती अगदी निश्वळ असते ६७.

भूते पार्थिवेंचि तंव झाली । तिंही पृथ्वी पूजिली ना गांजिली ।
ऐक्ये द्वंद्वभावा मुकली । निश्चळ झाली निजरूपे ॥६८॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्र पृथ्वीपासून उत्पन्न झालेले आहेत. त्यांनी आपल्या बर्‍याबाईट कृतीने पृथ्वीची पूजाही केली नाही, किंवा तिला छळलेही नाही, तर ऐक्यभावामुळे द्वंद्वभावाला मुकून ती निजरूपाने निश्चळच होउन राहते ६८.

तैसाचि योगियाही जाणा । भूतवैषम्ये डंडळेना ।
सर्वभूती निजात्मभावना । विषमी समाना भाविता ॥६९॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगीही प्राणिमात्रांच्या भिन्नभिन्न स्वभावामुळे भीत नाही. सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी त्याची निजात्मभावना असल्यामुळे, विषमाच्या ठिकाणीही त्याचा समभाव असतो ६९.

आता पृथ्वीची अभिनव शांति । ते सांगेन राया तुजप्रती ।
जे शांति धरोनि संती । भगवद्‌भक्ती पावले ॥३७०॥

अर्थ :-
हे राजा ! आता तुला, पृथ्वीची अद्‌भुत शांति सांगतो ऐक. तीच शांति साधुसंतांनी धरल्यामुळे ते भगवद्‌भक्तीला पात्र झाले ३७०.

पृथ्वी दाहेंकरूनि जाळिली । नांगर घालूनि फाळिली ।
लातवरी तुडविली । तोडिली झाडिली पै भूती ॥७१॥

अर्थ :-
पृथ्वीवर अग्नि पेटवून तिला जाळली; किंवा नांगर घालून तिला फाळली; अथवा लाथा मारून तिला तुडविली; किंवा जीवांनी तिला तोडली व झोडली ७१.

तो अपराधु न मनूनि क्षिती । सवेंचि भूतांते प्रसन्न होती ।
तेथेंचि पिकवूनि नाना संपत्ती । तृप्ति देती भूतांते ॥७२॥

अर्थ :-
तरी पृथ्वी तो अपराध मनांत न आणता त्या प्राण्यांवर तत्काळ प्रसन्नच होते आणि तेथेच नानाप्रकारची पिके पिकवून प्राणिमात्रांना तृप्त करून सोडते ७२.

ऐसऐेशिया निजशांती- । लागी गुरु म्या केली क्षिती ।
ऐक सभाग्या भूपती । शांतीची स्थिति अभिनव ॥७३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या निजात्मशांतीसाठी मी पृथ्वीला गुरु करून घेतले. हे भाग्यवंता राजा ! अशी शांतीची अभिनव स्थिति ऐकून घे ७३.

एके अपराधु केला । दुजेनि उगाचि साहिला ।
इतुकेनि शांतु केवी झाला । उपेक्षिला अपराधी ॥७४॥

अर्थ :-
हे पाहा ! एकाने दुसऱ्याचा अपराध केला, आणि दुसऱ्याने तो मुकाट्याने सहन करून घेतला, म्हणजे त्याने अपराध्याची उपेक्षा केली इतकेंच; पण तेवढ्यानेंच तो शांत कसा म्हणता येईल ७४.

ऊंसु मोडी त्या गोड भारी । छेदिते शस्त्र गोड करी ।
पिळिलियाआळिलियावरी । स्वादाचिया थोरी अपकार्या देतु ॥७५॥

अर्थ :-
ऊंस मोडतो त्याला गोड लागतो, त्याला छेदणारे शस्त्रही तो गोड करून सोडतो; आणि त्याला पिळलें, कढविलें, म्हणजे त्या अपकार करणाऱ्यांना तर तो उत्कृष्ट स्वादच देतो ७५.

अपराध साहोनु अंगी । त्याच्या प्रवर्ते हितालागी ।
तेचि ‘शांति’ पै जगी । होय दाटुगी निर्द्वंद्व ॥७६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्वतः दुसऱ्याचा अपराध सहन करून त्याचे हित करू लागावयाचे, हीच जगांतील खरीखरी व निर्द्वंद्व ‘शांति ‘ होय ७६.

अपराध साहोनि अंगावरी । अपराध्या होईजे उपकारी ।
हे शिकलो पृथ्वियेवरी । परोपकारी पर्वत ॥७७॥

अर्थ :-
आपण अपराध सहन करून अपराध्यावर उपकार करणे, हे पृथ्वीवरील परोपकारी पर्वतापासून मी शिकलो ७७.

शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥३८॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८] - पृथ्वीचेच रूप असणारे पर्वत आणि वृक्ष यांच्या सर्व क्रिया नेहमी दुसर्‍यांच्या हितासाठीच असतात. किंबहुना दुसर्‍याचे हित करण्यासाठीच त्यांचा जन्म असतो साधु पुरूषाने त्यांचे शिष्यत्व पत्करून त्यांच्याकडून परोपकार करण्याचे शिकावे. (पृथ्वी पासून क्षमा व परोपकार हे गुण घ्यावेत). (३८)

पृथ्वीपासोनि झाले । ते पर्वतही म्या गुरु केले ।
त्यांपासोनि जे जे शिकले । तेंही वहिले परियेसी ॥७८॥

अर्थ :-
पृथ्वीपासून झालेल्या पर्वतांनाही मी गुरु केले, आणि त्यांच्यापासून जे जे शिकलों, तेही आता ऐक ७८.

रत्नं-निकर समस्त । पर्वत परार्थचि वाहत ।
तृण जळ नाना अर्थ । तेही परार्थ धरितसे ॥७९॥

अर्थ :-
रत्नादि पदार्थांचा पर्वत जो संग्रह करून ठेवतो, तो केवळ परोपकाराकरतांच असतो. गवत, पाणी किंवा दुसरे अनेक पदार्थ तो केवळ परोपकाराकरतांच बाळगतो ७९.

कोणासी नेमी ना निवारी । उबगोनि न घाली बाहेरी ।
याचकाचे इच्छेवरी । परोपकारी देतसे ॥३८०॥

अर्थ :-
तो कोणाला या म्हणत नाही, व नकोही म्हणत नाही; किंवा कोणाला उबगून बाहेर घालीत नाही. याचकाची जी इच्छा असेल, ती परोपकारबुद्धीने तो पुरी करीत असतो ३८०.

ग्रीष्माअंती सर्व सरे । परी तो देता मागे न सरे ।
सवेंचि भगवंते कीजे पुरे । वर्षोनि जळधरे समृद्धी ॥८१॥

अर्थ :-
ग्रीष्मऋतु संपला की, त्याच्यावरील तृण धान्य वगैरे सर्व संपून जाते; पण पर्वत देतांना काही मागे सरत नाही, म्हणून परमेश्वरही लागलीच मेघवृष्टि करून त्याला समृद्ध करून सोडतो ८१.

जंव जंव उल्हासे दाता देतु । तंव तंव पुरवी जगन्नाथु ।
विकल्प न धरिता मनाआंतु । देता अच्युतु अनिवार ॥८२॥

अर्थ :-
दाता जो जो उल्हासाने देऊ लागतो, तो तो जगन्नाथ त्याला पुरवठा करीतच असतो. मनांत विकल्प ठेवला नाही तर अच्युत भगवान् अनिवार देणारा आहे ८२.

सत्य अच्युत दाता । हे न मनेचि तत्त्वता ।
यालागी दरिद्रता । विकल्पवंता लागली ॥८३॥

अर्थ :-
परंतु संशयखोर लोकांना भगवान् खराखुरा दाता आहे हे खरे वाटत नाही. म्हणूनच त्यांना दारिद्य भोगावे लागते ८३.

एव पर्वताची जे उत्पत्ती । ते परोपकारार्थ एकांती ।
उपकारावांचूनि चित्ती । दुजी वृत्ति जाणेना ॥८४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे पर्वताची उत्पत्ति फक्त परोपकाराकरतांच आहे. परोपकारावांचून दुसरी कल्पनाच त्याच्या मनाला माहीत नाही ८४.

त्या पर्वताऐशी तत्त्वता । असावी साधकासी उदारता ।
काया वाचा आणि चित्ता । सर्वस्व देता उल्हासु ॥८५॥

अर्थ :-
साधकाला खरोखर त्या पर्वतासारखे औदार्य पाहिजे. कायेनें, वाचेने आणि मनाने सर्वस्व देतांनाही उल्हासच वाटला पाहिजे ८५.

चेष्टामात्रे परोपकारता । सर्वदा करावी समस्ता ।
कोटिलाभा हाणोनि लाता । उपकारी तत्त्वता उद्यतु ॥८६॥

अर्थ :-
नेहमी हरएक काम करतांना सर्वांवर उपकार करीत असावें. कोट्यवधि लाभांवर लाथ मारूनही उपकार करण्याविषयी नेहमी तयार असावे ८६.

परमार्थाचिया चाडा । स्वार्थ सांडोनि रोकडा ।
परोपकारार्थ अवघडा । रिघे सांकडा परार्थे ॥८७॥

अर्थ :-
परमार्थाची खरी इच्छा असणारा साधक समोर आलेला प्रत्यक्ष स्वार्थ सोडून, परोपकाराकरता अवघड संकटांतही उडी घालतो ८७.

उपकारुचि साकारला । की परोपकारु रूपा आला ।
तैसा जन्मोनि उपकारी झाला । उपकारला सर्वांसी ॥८८॥

अर्थ :-
मूर्तिमंत उपकार जन्मावा किंवा परोपकारच रूपाला यावा त्याप्रमाणे हा जन्मून उपकारी होऊन राहातो ८८.

ऊंसु जैसा अवधारी । सर्वासी गोडपणे उपकारी ।
तैसाचि योगिया संसारी । परोपकारी मधुरत्वे ॥८९॥

अर्थ :-
हे पाहा ! ऊस जसा अंगच्या गोडपणाने सर्वांवर उपकार करतो, त्याचप्रमाणे योगीही संसारामध्ये राहून गोड वर्तनाने परोपकार करीत असतो ८९.

जैसे पर्वती निर्झर । तैसे उपकाराचे पाझर ।
सुको नेणती निरंतर । कृतोपकार जग केले ॥३९०॥

अर्थ :-
पर्वतांतून जसे झरे निघत असतात, त्याप्रमाणे त्याच्यापासून उपकाराचे पाझर फुटून ते निरंतर वाहातच असतात. त्यांना आटावयाचे कधी माहीतच नाही. इतके त्याने जगाला उपकारबद्ध करून सोडलेले असते ३९०.

सांडोनि कृपणवृत्तीची संगती । उपकारी पर्वत एकांती ।
राहिलासे उपकारमूर्ती । धैर्यवृत्ति निर्धारे ॥९१॥

अर्थ :-
कृपणपणाची संगत सोडून देऊन पर्वत एकांतांत उपकार करीत राहतो किंवा धैर्यवृत्तीच्या निर्धाराने तो उपकाराची साक्षात् मूर्तिच बनून राहातो ९१.

परोपकारालागी निश्चित । गुरु केला म्या पर्वत ।
आता वृक्षापासोनि जे शिक्षित । तेंही समस्त परियेसी ॥९२॥

अर्थ :-
खरोखर परोपकारासाठीच मी पर्वताला गुरु केलें. आता वृक्षापासून काय शिकण्यासारखे असते तेही ऐक ९२.

सर्वांगे सर्वभावेंसी । सर्वकाळ सर्वदेशी ।
पराधीन होआवे सर्वांसी । हे वृक्षापाशी शिकलो ॥९३॥

अर्थ :-
सर्वांगाने सर्वोपरी, सर्वकाळ आणि सर्वत्र सर्वांच्या पराधीनतेत असावें, हेच मी वृक्षापाशी शिकलो ९३.

वृक्ष जेणे प्रतिपाळिला । तो त्या आधीन जाहला ।
का जो छेदावया रिघाला । त्याही झाला स्वाधीनु ॥९४॥

अर्थ :-
वृक्ष ज्याने लावलेला असतो, त्याच्याच तो अधीन असतो असे नाही, तर त्याला तोडावयला जो तयार होतो, त्याच्याही तो अधीनच असतो ९४.

योगिया पालखीसी घातला । तेव्हा त्याचिया आधीन झाला ।
एकी शूळी द्यावया चालविला । तेव्हा त्याच्याही बोला आधीनु ॥९५॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योग्याला पालखीत बसविले, तर तो त्यांच्या अधीन होतो. किंवा कोणी सुळावर द्यावयाला चालविले, तर तो त्यांच्याही आज्ञेत चालत असतो ९५.

सांडूनि देहींची अहंता । योगियासी झाली पराधीनता ।
विश्व माझा आत्मा सर्वथा । सर्वांच्या वर्तता बोलाआंतु ॥९६॥

अर्थ :-
देहाची अहंता सोडून दिल्यामुळे योग्याला पराधीनता प्राप्त झालेली असते. विश्व हे सर्वोपरी माझा आत्माच आहे, असे समजून सर्वांच्या बोलण्याप्रमाणे तो वागतो ९६.

सर्व ते मीचि आहे । यालागी साधक बाधक न पाहे ।
त्याच्या बोलामाजी राहे । वर्तता होये संतोषे ॥९७॥

अर्थ :-
सारे आहे ते मीच आहे, असे समजून तो साधकाबाधकाकडे लक्ष न देता त्याच्या आज्ञेंत राहून संतोषाने वागत असतो ९७.

प्राप्त जे जे सुखदुःख । ते ते अदृष्टाआधीन देख ।
आत्मा मानुनी सकळ लोक । पराधीन देख वर्तत ॥९८॥

अर्थ :-
सुख दुःख म्हणून जे जे प्राप्त होईल, ते ते प्राक्तनाच्या अधीन असते; सारे लोक हाच आपला आत्मा असे समजून तो पराधीन होऊन वागत असतो ९८.

सकळ लोकी निजात्मता । देखता जाहली पराधीनता ।
हे वृक्षापासोनि तत्त्वता । ‘परात्मता’ शिकलो ॥९९॥

अर्थ :-
सर्व लोकांमध्ये आपला आत्मा आहे, असे पाहू लागल्याबरोबर पराधीनता सहज प्राप्त होते. हीच ‘परात्मता’ खरोखर मी वृक्षापासून शिकलो ९९.

आणीक एक लक्षण । वृक्षापासोनि शिकलो जाण ।
अतिथीचे पूजाविधान । ते सावधान परियेसी ॥४००॥

अर्थ :-
वृक्षापासून आणखी एक गुण शिकलो आहे. तो कोणता ? तर अतिथीचे पूजन करणे. तेही नीट लक्ष देऊन श्रवण कर ४००.

अतिथि आल्या वृक्षापासी । वंचनार्थु न करी त्यासी ।
पत्रपुष्पफलमूळच्छायेसी । त्वचाकाष्ठांसी देतसे ॥१॥

अर्थ :-
वृक्षापाशी अतिथि आला, तर तो त्याला कधीच विन्मुख दवडीत नाही. पान, फूल, फळ, मूळ, छाया, साल, लाकूड कांही ना काही तरी देतोच १.

जो वृक्षासी प्रतिपाळी । का जो घावो घालू ये मूळी ।
दोंहीसीही सममेळी । पुष्पी फळी संतुष्टी ॥२॥

अर्थ :-
वृक्षाचा जो प्रतिपाळ करतो त्याला, किंवा जो मुळांत धाव घालतो त्याला, त्या दोघांनाही सारख्याच रीतीने पुष्पांनी आणि फळांनी तो संतुष्ट करतो २.

जैसा वृक्ष समूळ सगळा । अर्थियांलागी सार्थक जाहला ।
तैसा चित्ते वित्ते देहे बोला । साधु संतुष्टला अर्थ्यांसी ॥३॥

अर्थ :-
वृक्ष ज्याप्रमाणे मूळासहवर्तमान सगळाच्या सगळा अतिथीप्रीत्यर्थच देह खर्ची घालून सार्थक्य करून घेतो, त्याचप्रमाणे साधुही चित्त, वित्त, देह आणि शब्द सारेच अतिथीला अर्पण करून संतुष्ट करतो, ३.

अतिथीसी नव्हे पराङ्मुदख । हा साधूसी गुण अलोलिक ।
अन्न धन उदक । यथासुखे देतुसे ॥४॥

अर्थ :-
अतिथीला पराङ्मुख होऊ द्यावयाचे नाहीं, हाच साधूमध्ये अलौलिक गुण असतो. तो त्याला अन्न, द्रव्य, पाणी इत्यादि मोठ्या आनंदाने देत असतो ४.

अर्थ :
ी आल्या अर्थावयासी । विमुख न व्हावे सर्वस्वेंसी ।
हे शिकलो वृक्षापासी । विवेकेंसी निजबुद्धी ॥५॥

अर्थ :-
याचक मागावयास आला असता सर्वस्व द्यावे लागले, तरी देऊन त्याला विन्मुख जाऊ द्यावयाचे नाही, हे विचाराने आणि आत्मबुद्धीने मी वृक्षापाशी शिकलो ५.

एव पृथ्वी गुरु झाली ऐसी । दुजे गुरुत्व ते वायूसी ।
आले जे जे युक्तीसी । ते ते परियेसी नरदेवा ॥६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे पृथ्वी ही माझी गुरु झाली. आता दुसरा गुरुपणा वायूकडे आला. त्यापासून जे जे ग्रहण करावेसे वाटले, तेही राजा ! ऐक ६.

गुरुत्व जे वायूसी । ते दो प्रकारी परियेसी ।
एक ते प्राण वृत्तीसी । बाह्य वायूसी दुसरे ॥७॥

अर्थ :-
वायूला जे गुरुत्व आले आहे, ते दोन प्रकारांनी असे समज. एक प्राणवायूच्या द्वाराने आणि दुसरे बाह्य वायूच्या द्वाराने ७.

प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः ।
ज्ञान यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३९] -प्राणवायू कोणत्याही आहाराने संतुष्ट होतो, त्याचप्रमाणे साधकानेसुद्धा इंद्रियांना आवडणारे विषय न घेता शरीरनिर्वाहासाठी आवश्यक तेवढेच घ्यावेत. थोडक्यात, ज्यामुळे ज्ञान नष्ट होणार नाही, मन चंचल होणार नाही आणि वाणी निरर्थक बडबड करणार नाही, हे पाहावे. (३९)

प्राणाचियेपरी । जो विषयी आसक्ती न धरी ।
विषय सेविलियाही वरी । नव्हे अहंकारी प्राणु जैसा ॥८॥

अर्थ :-
प्राणाप्रमाणे जो विषयाची आसक्ति धरीत नाही, किंवा विषयसेवन केल्यावरही प्राणाला जसा अहंकार उत्पन्न होत नाही, त्याप्रमाणे त्याला अहंकार उत्पन्न होत नाही ८.

प्राणाभ्यासे क्षुधा अद्‌भुत । तेव्हा प्राणासीच क्षोभ येत ।
तेणे काया वाचा चित्त । विकळ पडत इंद्रिये ॥९॥

अर्थ :-
प्राणाच्या हालचालीमुळे क्षुधा उत्पन्न होते; तिच्यामुळे प्राण क्षुब्ध होतो; त्यामुळे काया, वाचा, मन व इंद्रियेंही विगलित होतात ९.

तया प्राणासी आधारु । भलतैसा मिळो आहारु ।
परी धडगोडांचा विचारु । न करी साचारु पै प्राणु ॥४१०॥

अर्थ :-
त्या प्राणाच्या रक्षणापुरता कसलाही का आहार मिळेना ! तो गोड आहे किंवा नाही ह्याचा खरोखर प्राण काही विचार करीत नाही ४१०.

तैसाचि योगिया पाही । तो अभिमान न धरी देही ।
विषयो सेवी परी कांही । आसक्ति नाही तयासी ॥११॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योगी असतो तोही देहाचा अभिमान बाळगीत नाही. तो विषयसेवन करतो, पण त्याला त्याची आसक्ति नसते ११.

क्षुधेचिया तोंडा । मिळे कोंडा अथवा मांडा ।
परी रसनेचा पांगडा । न करी धडफुडा तयासी ॥१२॥

अर्थ :-
भुकेच्या तोंडाला कोंडा मिळो की मांडा मिळो, पण तो त्याला जिभेचा अंकित होऊ देत नाही १२.

ज्ञानधारणा न ढळे । इंद्रिये नव्हती विकळे ।
तैसा आहार युक्तिबळे । सेविजे केवळे निजधैर्ये ॥१३॥

अर्थ :-
ज्ञानधारणा ढळू नये, इंद्रिये विकल होऊ नयेत, अशा बेताबाताने व धैर्याने तो आहार सेवन करतो १३.

प्राणास्तव इंद्रिये सबळे । प्राणायोगे देह चळे ।
त्या देहकर्मा प्राणु नातळे । अलिप्त मेळे वर्ततु ॥१४॥

अर्थ :-
प्राणामुळेच इंद्रिये सशक्त राहतात; प्राणाच्या योगानेंच देह, चालतो; पण देहकर्माला प्राण लिप्त होत नाही. तो अलिप्तपणानेंच वागत असतो १४.

त्या प्राणाच्या ऐसी स्थिती । योगियाची वर्तती वृत्ती ।
सर्व करूनि न करी आसक्ती । देहस्थिति नातळे ॥१५॥

अर्थ :-
त्या प्राणाप्रमाणेच योग्याची स्थिति असते. सर्व करूनही त्याची कोठेच आसक्ति नसते. म्हणून देहस्थितीचा त्याला स्पर्श होत नाही १५.

ब्रह्मादिकांचा देह पाळू । का सूकरादिकांचा देह टाळू ।
ऐसा न मानीच विटाळू । प्राणु कृपाळु समभावे ॥१६॥

अर्थ :-
ब्रह्मादिकांचे देह चांगले म्हणून त्यांचे पालन करावें, आणि डुकरासारख्यांचे देह नीच म्हणून त्यांत शिरूंच नये, असा विटाळ प्राण हा दयाळू आणि समदृष्टि असल्यामुळे मानीत नाही. १६.

तैसेंचि योगियाचे कर्म । न धरी उंच नीच मनोधर्म ।
कदा न देखे अधमोत्तम । भावना सम समभावे ॥१७॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योग्याचा मनोधर्म, हे कर्म उंच आहे किंवा नीच आहे ही भावनाच धरीत नाही. त्याची भावना सर्वत्र सम असल्यामुळे तो, हा उत्तम व हा अधम हे मनांतच आणीत नाही १७.

आवडी प्रतिपाळावा रावो । रंकाचा टाळावा देहो ।
ऐसा प्राणासी नाही भावो । शुद्ध समभावो सर्वत्र ॥१८॥

अर्थ :-
राजाचा देह आवडीने प्रतिपाळ करावा आणि भिकाऱ्याचा देह सोडून द्यावा, असा कुढा भाव प्राणाचा कधीच असत नाही. त्याचा सर्वत्र शुद्ध समानभावच असतो १८.

प्राण अपान समान उदान । सर्व संधी वसे व्यान ।
इतुकी नामे स्थाने पावोनि जाण । न सांडी प्राण एकपणा ॥१९॥

अर्थ :-
प्राण, अपान, समान, उदान, किंवा सर्व संधी-संधींत राहणारा व्यान इतकी नांवे व इतकी त्याची स्थाने असूनही प्राण हा आपला एकपणा सोडीत नाही १९.

तैसे उंच नीच वर्णावर्ण । अधमोत्तमादि गुणागुण ।
देखोनिया योगी आपण । भावना परिपूर्ण न सांडी ॥४२०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच उंच नीच वर्णावर्ण पाहून किंवा उत्तम अधम इत्यादि गुणावगुण पाहून योगी आपला सर्वत्र समभाव कधीच सोडीत नाही २०.

प्राणु असोनि देहाभीतरी । बाह्य वायूसी भेद न धरी ।
तैशी योगिया भावना करी । बाह्यभ्यंतरी ऐक्यता ॥२१॥

अर्थ :-
प्राण हा खरोखर देहाच्या आंत असूनही बाह्यवायूशी भेदभाव धरीत नाही. त्याप्रमाणेच योग्याचीही अंतर्बाह्य एकच भावना असते २१.

विषयेष्वाविशन्योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥४१॥

अर्थ :-
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुवणाश्रयः ।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०-४१]-वायू अनेक गुणधर्माच्या पदार्थावर जातो, पण कोठेही आसक्त होत नाही की कोणाचाही गुणदोष घेत नाही त्याचप्रमाणे योग्याने वेगवेगळ्या गुणधर्माच्या विषयांकडे जावे लागले, तरी त्यामध्ये आसक्त होऊ नये की कोणाचे गुणदोष पाहू नयेत. (४०)
पृथ्वीपासून उत्पन्न झालेल्या पदार्थांचा संपर्क झाला असता वायू त्यांचा वास वाहून नेत असला, तरी तो वास स्वतःला चिकटून घेत नाही त्याचप्रमाणे आत्मदर्शी योग्याने या पार्थिव शरीराशी संबंध असेपर्यंत त्याच्या आधिव्याधी, तहानभूक इत्यादी सहन करावे परंतु त्यांपासून सर्वथा अलिप्त असावे. (वायूपासून अल्पसंतुष्टता, इतरांचे गुणदोष न पाहाणे व न घेणे आणि अलिप्त असणे, हे गुण घ्यावेत). (४१)

ऐक्यता साधावी चतुरी । ते वायूच्या ऐशी दोंहीपरी ।
बाह्य आणि अंतरी । ऐक्यकरी वर्तावे ॥२२॥

अर्थ :-
चतुरपुरुषाने या वायूप्रमाणे दुहेरी ऐक्यता साधली पाहिजे. अंतर्बाह्य नेहमी सारखे ऐक्यभावाने वागावे २२.

प्राणवृत्तीची लक्षणे । तुज सांगितली संपूर्णे ।
आता बाह्य वायूची चिन्हे । सावधाने परियेसी ॥२३॥

अर्थ :-
(आतापर्यंत) प्राणवृत्तीची सारी लक्षणे तुला सांगितली. आता बाह्य वायूची लक्षणेही नीट लक्ष देऊन ऐक २३.

वायु सर्वांते स्पर्शोनि जाये । परी अडकला कोठे न राहे ।
तैसे विषय सेविता पाहे । आसक्तु नव्हे योगिया ॥२४॥

अर्थ :-
वायु हा सर्वांना स्पर्श करून जातो, पण कोठेच अडकून राहत नाही. त्याप्रमाणेच योगीही विषयसेवन करीत असता कोठेच आसक्त होत नाही २४.

असोनि इंद्रियांचेनि मेळे । तो विषयांमाजी जरी खेळे ।
तरी गुणदोष आसक्ति मेळे । बोधु न मळे तयाचा ॥२५॥

अर्थ :-
तो इंद्रियांच्या संगतीत असून विषयांत जरी खेळत असला, तरी गुणदोषांच्या आसक्तीने त्याच्या ज्ञानाचा कधीच बिघाड होत नाही २५.

वस्त्र चंदन वनिता माळा । सदा भोगिता विषयसोहंळा ।
वायु नातळे जेवी जाळा । तेवी योगी वेगळा विषयांसी ॥२६॥

अर्थ :-
वस्त्र, चंदन, स्त्री किंवा सुगंधी पुष्पांच्या माळा इत्यादि विलासांचा उपभोग तो घेत असला तरी, वायु जसा जाळ्यांत अडकत नाही, त्याप्रमाणेच योगीही विषयांपासून अलिप्तच असतो २६.

जैसे वारेनी जाळ उडे । परी जाळी वारा नातुडे ।
तेवी भोग भोगिता गाढे । भोगी नातुडे योगिया ॥२७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे वाऱ्याने जाळे उडत असते, परंतु वारा कांही जाळ्यांत सांपडत नाही, त्याप्रमाणे कितीही भोग भोगले तरी योगी त्या भोगांत अडकत नाही २७.

जातया वायूचे भेटी । सुगंध कोटी घालिती मिठी ।
त्यांची आसक्ती नाही पोटी । उठाउठी सांडितु ॥२८॥

अर्थ :-
वाहत असणाऱ्या वायूला कोट्यवधि सुगंध येऊन मिठी घालीत असतात, पण पोटांत त्यांची आसक्ति न धरिता तो तत्काल त्यांना सोडून पुढे चालता होतो २८.

तैसा आत्मत्वे योगिया पाही । प्रवेशलासे सर्वा देही ।
देह गुणाश्रयो पाही । ठायींच्या ठायी तोचि तो ॥२९॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच आत्मस्वरूपाने योगीही सर्व देहांमध्ये शिरलेला असतो. त्यामुळे त्या त्या देहाच्या गुणाचा आश्रय त्या त्या ठिकाणी घेत असतो २९.

निजात्मदृष्टीचेनि बळे । तो देहगुणांसी नातळे ।
जैसा गंधावरी वारा लोळे । परी नाकळे गंधासी ॥४३०॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सुगंधावर वारा लोळत असतो, तरी तो त्या सुगंधाला शिवत नाही, त्याप्रमाणे आत्मदृष्टीच्या सामर्थ्याने तो देहाच्या गुणांना लिगटत नाही ४३०.

तेचि परिपूर्ण आत्मस्थिती । राया मी सांगेन तुजप्रती ।
जैसी आकाशाची प्रतीती । सर्व पदार्थी अलिप्त ॥३१॥

अर्थ :-
ही परिपूर्ण आत्मस्थिति राजा ! तुला सांगतो ऐक, ज्याप्रमाणे आकाश हे सर्व पदार्थापासून अलिप्त असल्याची प्रचीति येते, त्याप्रमाणे ही स्थिति आहे ३१.
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु
ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो
मुनिर्नभस्त्व विततस्य भावयेत् ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२]-आकाश ज्याप्रमाणे सर्व चराचरांत आतबाहेर व्यापून असते, तरी त्या वस्तूंपासून अलिप्त असते त्याचप्रमाणे साधकाने, आपण ब्रह्मस्वरूपाने सर्वत्र अधिष्ठानरूपात व्यापून असलो, तरी सर्वांपासून अलिप्त व अमर्याद आहोत, ही भावना आकाशापासून शिकावी. (४२)

सर्व पदार्थी समत्व । यालागी आकाशासी गुरुत्व ।
असंगत्व अभेदत्व । निर्मळत्व जाणोनी ॥३२॥

अर्थ :-
आकाश हे निर्मळ, अभेद्य, अलिप्त, आणि सर्व पदार्थांशी समान भाव धरणारे आहे, म्हणून आकाशाला मी गुरुत्व दिले ३२.

विषमी असोनि समत्व । संगी असोनि असंगत्व ।
भेदु करिता अभेदत्व । यालागी गुरुत्व आकाशा ॥३३॥

अर्थ :-
ते विषमांत असून सम, संगांत असून असंग, आणि भेद केला तरी त्याचा अभेद मोडत नाही; म्हणून आकाशाला गुरु केले आहे ३३.

वैर सर्पामुंगुसांसी । आकाश दोंहीचे हृदयवासी ।
वैर निर्वैरता आकाशासी । ते स्थिती योगियासी पाहिजे ॥३४॥

अर्थ :-
सापाचे आणि मुंगसाचे वैर आहे, पण दोघांच्याही हृदयामध्ये आकाश हे आहेच; वैर आणि निर्वैर हे आकाशाला ठाऊक नाही. योग्याची स्थिति पण तशीच असली पाहिजे ३४.

तेणे आकाशदृष्टांते । ब्रह्मभावे आपणियाते ।
योगी देखिजे पुरते । व्यापकत्वे आपुल्या ॥३५॥

अर्थ :-
त्या आकाशाच्या दृष्टांतानेंच योगीही आपल्या परिपूर्ण व्यापकत्वाने ब्रह्म ह्या भावनेनेंच आपल्याला पाहात असतो ३५.

ब्रह्मसमन्वये पाहता पाही । स्थावरजंगमांच्या ठायी ।
तिळभरी वाढी रिती नाही । आपण पै पाही कोंदला ॥३६॥

अर्थ :-
ब्रह्मसमन्वयाने पाहू लागले म्हणजे स्थावरजंगमांच्या ठिकाणी आपणच भरून राहिलो आहों, आपल्याशिवाय एक तिळभरही कमी जास्त जागा नाही असे त्यास दिसू लागते ३६.

आकाश सर्व पदार्थी असे । परी असे हे सर्वासी न दिसे ।
तेवी दृश्य-द्रष्टा-अतीतदशे । सर्वत्र असे योगिया ॥३७॥

अर्थ :-
आकाश साऱ्या पदार्थांत असतेच, पण ते सर्वांना काही दिसत नाही. त्याप्रमाणे योगीही दृश्य आणि द्रष्टा ह्याच्या पलीकडील स्थितीत सर्वत्र असतो ३७.

नभ न खोंचे सांबळे । जळेना वणव्याचेनि जाळे ।
नव्हता ज्वाळांवेगळे । असे सगळे टवटवित ॥३८॥

अर्थ :-
बरची-भाल्याने काही आकाशाला भोंक पडत नाही; किंवा वणव्याच्या जाळाने ते जळत नाही; ते ज्वाळांपासून वेगळे नसतांही जशाचे तसे टवटवीतच असते ३८.

तैसी योगियासी द्वंद्वे सकळे । बाधू न शकती कवणे काळे ।
नव्हता द्वंद्वावेगळे । स्वरूप सगळे शोभत ॥३९॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योग्यालाही सारी द्वंद्वे कोणत्याही काली बाधू शकत नाहीत. द्वंद्वावेगळे न होतांच त्याचे स्वरूप शोभत असते ३९.

योगिया छेदावया लवलाहे । सोडिले शस्त्रांचे समुदाये ।
तो शस्त्रांमाजी अपणियाते पाहे । न रुपती घाये जेवी गगना ॥४४०॥

अर्थ :-
योग्याला तोडावा म्हणून त्याच्यावर लौकर लौकर शस्त्रांचे भारे जरी टाकले, तरी त्या शस्त्रांमध्ये तो आपणालाच पाहतो. त्यामुळे आकाशाला जसे घाव लागत नाहीत, त्याप्रमाणे त्यालाही ते धाव लागत नाहीत ४४०.

जे जे द्वंद्व बाधू आले । ते ते स्वरूप देखे आपुले ।
सहजे द्वंद्वभावा मुकले । अबाधित उरले निजरूप ॥४१॥

अर्थ :-
जे जे द्वंद्व त्याला बाधा करावयाला येतें, ते ते आपलेंच स्वरूप आहे असे त्याला वाटते. त्यामुळे सहजच द्वंद्वभावाला मुकून अबाधित असे निजरूपच शिल्लक राहते ४१.

गगन बुडाले दिसे डोही । परी ते उदके भिजलेंचि नाही ।
तैसा असोनिया सर्व देही । अलिप्त पाही योगिया ॥४२॥

अर्थ :-
आकाश हे डोहांत बुडाल्यासारखे दिसते; पण ते काही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे योगी हा सर्व देहांत असूनही अलिप्त असतो ४२.

आकाशा चिखल माखू जाता । ते न माखे माखे लाविता ।
तैसा योगिया दोषी म्हणता । दोषु सर्वथा म्हणत्यासी ॥४४॥

अर्थ :-
आकाशाला चिखल सारवावयाला गेले, तर तो आकाशाला न लागता लावू जाणाराच चिखलाने माखतो. तद्वत् योग्याला दोषी असे म्हणतो, त्या म्हणणाराला मात्र दोष लागतो ४३.

गगन असोनिया जनी । मैळेना जनघसणी ।
तैसा योगिया सकळ कर्मे करूनी । कर्मठपणी न मैळे ॥४४॥

अर्थ :-
आकाश हे लोकांमध्येंच असून लोकांच्या घर्षणाने ते कधी मळत नाही; त्याप्रमाणे योगीहि सारी कर्मे करून कर्मठपणाने कधी मलिन होत नाही ४४.

मोटे बांधिता आकाशाते । चारी पालव पडती रिते ।
तेवी कर्मी बांधिता योगियाते । कर्म तेथे निष्कर्म ॥४५॥

अर्थ :-
मोटेमध्ये आकाश बांधावयास गेले तर चारही पदर रिकामे मात्र पडतात; त्याप्रमाणे कर्माने योग्याला बद्ध करू लागले तर ते कर्म निष्कर्मच होऊन जाते ४५.

घटामाजी आकाश असे । ते वाच्य कीजे घटाकाशे ।
पाहता घटा सबाह्य समरसे । आकाश असे परिपूर्ण ॥४६॥

अर्थ :-
घटामध्ये आकाश असते, त्याला ‘घटाकाश’ असे म्हणतात; वास्तविक पाहू गेले असता घटाच्या आंतून आणि बाहेरूनही आकाश परिपूर्ण भरलेलेच असते ४६.

तैसा आत्मा म्हणती देही । तंव तो देहा सबाह्य पाही ।
देह मिथ्यात्वे ठायींचे ठायी । चिन्मात्र पाही परिपूर्ण ॥४७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे आत्मा हा देहांत आहे असे म्हणतात, परंतु तो देहाच्या बाहेरही असतो. देह हा जागच्याजागी मिथ्या असून चैतन्यस्वरूप मात्र परिपूर्ण आहे ४७.

तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत्कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३ ] तेज, पाणी, पृथ्वी इत्यादी पदार्थ किंवा वार्‍याने ढकललेले ढग, धूळ इत्यादी पदार्थ आकाशातच असतात, पण त्यांचा आकाशाला स्पर्श होत नाही, त्याचप्रमाणे काळाच्या ओघात उत्पन्न होणार्‍या देहादी पदार्थांचा आत्म्याशी संबंध असत नाही. (आकाशापासून अलिप्तपणा, अमर्यादपणा हे गुण घ्यावेत). (४३)

नभ पृथ्वीरजे न गदळे । उदकेंकरी न पघळे ।
अग्नीचेनि ज्वाळे न जळे । वायुबळे उडेना ॥४८॥

अर्थ :-
पृथ्वीवरच्या धुळीने आकाश कांही गढूळ होत नाही; पाण्याच्या योगाने ते पाघळत नाहीं; अग्नीच्या ज्वाळांनी ते जळत नाही; किंवा वायूच्या बळाने ते उडतही नाही ४८.

कडकडीत आभाळे । येऊनि आकाश झांकोळे ।
त्या समस्ता नभ नातळे । अलिप्त बळे संस्थित ॥४९॥

अर्थ :-
कडकडून अभ्रे आली, म्हणजे आकाश झांकून जाते; पण त्यांतील कोणालाही ते स्पर्श करीत नाही. ते अलिप्तपणाच्या सामर्थ्याने जशाचे तसे असते ४९.

तैसेंचि योगियासी । असता निजात्मसमरसी ।
काळे सृजिलिया गुणांसी । वश्य त्यांसी तो नव्हे ॥४५०॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगीही आत्मस्वरूपाच्या समरसतेंत असतांना काळाने निर्माण केलेल्या गुणांना वश होत नाही ४५०.

काळाचे थोर सामर्थ्य जाण । देहासी आणी जरामरण ।
योगी देहातीत आपण । जन्ममरण न देखे ॥५१॥

अर्थ :-
काळाचे सामर्थ्य फार थोर आहे; तो देहाला जरामरण आणतो; पण योगी हा स्वतः देहातीत असल्यामुळे तो जन्ममरण पाहात नाही ५१.

स्वप्नी चिंतामणी जोडला । सवेंचि अंधकूपी पडला ।
जागा जाहल्या न म्हणे नाडला । तैसा घडला देहसंगु ॥५२॥

अर्थ :-
स्वप्रांत चिंतामणी सांपडला, आणि तो लागलाच एखाद्या अंधेर्‍या विहिरीत पडला, तर जागा झाल्यावर मोठी हानी झाली असे तो म्हणत नाही. त्याप्रमाणेच योग्याला देहसंग घडत असतो ५२.

जो ब्रह्मादि देहांसी खाये । तो काळु वंदी योगियाचे पाये ।
जो काळाचाही आत्मा होये । निधडा पाहे महाकाळु ॥५३॥

अर्थ :-
ब्रहादेवादिकांच्या देहांनाही खाऊन टाकणारा जो काळ, तोसुद्धा योग्याच्या चरणाचे वंदन करतो. कारण, योगी हा काळाचाही आत्मा असल्याकारणाने तो स्वतःच काळाचा महाकाळ असतो ५३.

विजू कडकडूनि आकाशी । तेजे प्रकाशी गगनासी ।
गगन नातळे ते विजूसी । असोनि तिशी सबाह्य ॥५४॥

अर्थ :-
वीज आकाशामध्ये कडकडाट करून आपल्या तेजाने आकाशाला प्रकाशित करते; पण आकाश तिच्या आंत व बाहेर असूनही तिला लिप्त होत नाही ५४.

तैसा सत्त्वगुण प्रकाशी ज्ञान । त्यासी योगिया नातळे जाण ।
ज्ञानस्वरूप निखळ आपण । वृत्तिज्ञान मग नेघे ॥५५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे सत्त्वगुण हा ज्ञानाचा प्रकाशक आहे, पण त्यालासुद्धा योगी शिवत नाही हे लक्षात ठेव. कारण तो स्वतः शुद्धज्ञानस्वरूपच असतो, म्हणून तो वृत्तिज्ञान घेत नाही ५५.

झालिया सूर्यउिदयासी । दीपप्रभा नये उपेगासी ।
तेवी ‘सहज’ आलिया हातासी । वृत्तिज्ञानासी कोण पुसे ॥५६॥

अर्थ :-
सूर्याचा उदय झाला म्हणजे दिव्याच्या प्रकाशाचा काही उपयोग नाही, त्याप्रमाणे ‘सहजज्ञान’ हाती आल्यावर वृत्तिज्ञानाला कोण विचारतो ? ५६.

सत्त्वे प्रकाशिले ज्ञान । ते आवडोनि नेघे जाण ।
अथवा खवळल्या रजोगुण । कर्मठपण त्या न ये ॥५७॥

अर्थ :-
सत्त्वाने ज्ञान उत्पन्न झालेले असते, तेही तो आवडीने घेत नाही; किंवा रजोगुण खवळला तरी त्याला कर्मठपणा येत नाही ५७.

हो का तमोगुणाचेनि मेळे । क्रोधमोहांसी नातळे ।
गुणातीत झाला बळे । बोधकल्लोळे स्वानंदे ॥५८॥

अर्थ :-
किंवा तमोगुणाच्यामुळे तो क्रोधमोहालाही वश होत नाही. तो ज्ञानाच्या कल्लोळाने व आत्मानंदाने आपोआप गुणातीतच झालेला असतो ५८.

उदकासी गुरुपण । आले ते ऐक लक्षण ।
अवधूत म्हणे सावधान । नृपनंदन यदुवीरा ॥५९॥

अर्थ :-
अवधूत म्हणाला, राजकुमारा ! यदुवीरा ! आता उदकाकडे गुरुपण कसे आले, ती लक्षणे नीट लक्ष देऊन श्रवण कर ५९.

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् ।
मुनिः पुनात्यपा मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४]- जसे पाणी स्वभावतःच स्वच्छ, स्निग्ध, मधुर आणि पवित्र करणारे असते, तसेच तीर्थांचे दर्शन, स्पर्श आणि नामोच्चार यांनीसुद्धा लोक पवित्र होतात, त्याचप्रमाणे साधक पाण्यासारखा स्वभावतःच शुद्ध, प्रेमळ, मधुरभाषी आणि लोकपावन असतो व त्याचे दर्शन, स्पर्श आणि नामोच्चार यांनी लोक पवित्र होतात. (पाण्यापासून शुद्धता, पावित्र्य इत्यादी गुण घ्यावेत). (४४)

लक्षणे पाहता जळ । स्वभावे अतिनिर्मळ ।
प्रकृतीस्तव कोमळ । मधुर केवळ सर्वांसी ॥४६०॥

अर्थ :-
उदकाची लक्षणे पाहिली तर ते स्वभावतःच अत्यंत निर्मळ असते. आणि त्याच्या अंगच्या धर्माप्रमाणेच ते सर्वांना केवळ मधुर आणि कोमल असेंच लागते ४६०.

पवित्र व्हावया प्राणियांसी । तीर्थी तीर्थत्व उदकासी ।
इतुकी लक्षणे योगीयासी । अहर्निशी असावी ॥६२॥

अर्थ :-
प्राण्यांनी पवित्र व्हावे, म्हणूनच तीर्थाच्या ठिकाणी पवित्रता असते. योग्याच्या अंगामध्येंही रात्रंदिवस इतकी लक्षणे असावीत ६१.

उदकी रिघाले जे समैळ । ते स्वभावे करी निर्मळ ।
परी न धरी अहंबळ । जे म्या हे मळ क्षाळिले ॥६२॥

अर्थ :-
मळलेल्या अंगाने जे जे कोणी उदकांत शिरतात, त्यांना त्यांना ते आपल्या स्वभावधर्मानेंच निर्मळ करून सोडते. परंतु ‘मी या सर्वांचे मळ धुऊन काढले’ … असा अहंभाव ते धरीत नाही ६२.

तैसे योगियासी भजनशीळ । भावे भाविक जे केवळ ।
त्यांचे निरसूनि कळिमळ । न धरी बळ गुरुत्वे ॥६३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योगीही केवळ भक्तीने भजनी लागलेल्या भाविक लोकांचे, कलिकाळजन्य पातकांचा नाश करूनही गुरुत्वाची आढ्यता धरीत नाही ६३.

प्राणु गेला तरी प्राणियांसी । कठिणत्व उपजेना मानसी ।
जे जे भेटे तयासी । मृदुता कैसी वर्तत ॥६४॥

अर्थ :-
त्याला जो जो कोण भेटतो, त्याच्याशी त्याची वागणूक इतकी कोमल असते की, त्याचा प्राण गेला तरी प्राणिमात्राविषयी त्याच्या मनांत कठोरता उत्पन्न होत नाही ६४.

जेवी चंद्रकिरण चकोरांसी । पांखोवा जेवी पिलियांसी ।
जीवन जैसे का जीवांसी । तेवी सर्वांसी मृदुत्व ॥६५॥

अर्थ :-
चकोराला ज्याप्रमाणे चंद्राचे किरण; किंवा पक्ष्याच्या पिलांना जसे त्यांच्या मातेचे पंख; किंवा जीवांना जसे जीवन; तशी त्याची सर्वांशी मृदुलता ६५.

जळ वरिवरी क्षाळी मळ । योगिया सबाह्य करी निर्मळ ।
उदक सुखी करी एक वेळ । योगी सर्वकाळ सुखदाता ॥६६॥

अर्थ :-
उदक हे वरवरचा मळ धुऊन काढते; पण योगी हा आंतील व बाहेरीलही दोष धुऊन काढून अंतर्बाह्य शुद्ध करतो. उदक हे एक वेळच सुखी करते, पण योगी हा सर्वकाल सुख देणारा असतो ६६.

उदकाचे सुख ते किती । सवेंचि क्षणे तृषिते होती ।
योगिया दे स्वानंदतृप्ती । सुखासी विकृती पै नाही ॥६७॥

अर्थ :-
उदकाचे सुख ते कितीसे ? क्षणभरानंतर लगेच पुन्हा तहान लागते. परंतु योगी आत्मानंदाने असा काही तृप्त करून सोडतो की, पुन्हा त्या सुखांत व्यत्यय म्हणून नाही ६७.

उदकाची जे मधुरता । ते रसनेसीचि तत्त्वता ।
योगियांचे गोडपण पाहता । होय निवविता सर्वेंद्रिया ॥६८॥

अर्थ :-
उदकाची गोडी फक्त जिव्हेलाच असते; पण योग्याची गोडी पाहू गेले तर तो साऱ्याच इंद्रियांना तृप्त करून सोडतो ६८.

लागल्या योगियाची गोडी । अमृताची चवी थोडी ।
ब्रह्मेंद्रादि पदे बापुडी । अर्धघडीमाजी करीत ॥६९॥

अर्थ :-
योग्याची गोडी एकदा लागली, की त्याच्यापुढे अमृताची रुचीसुद्धा कमीच वाटू लागते. ती एका अर्ध्या घटकेंत ब्रह्मदेवाची किंवा इंद्राची पदेंसुद्धा कःपदार्थ करून सोडते ६९.

तापले आले उदकापाशी । अंगस्पर्शे निववी त्यांसी ।
तैसीचि दशा योगियासी । स्पर्शे तापासी निवारी ॥४७०॥

अर्थ :-
उन्हाने तप्त झालेले लोक उदकापाशी आले असता उदक आपल्या स्पर्शानेंच त्यांना गार करून सोडते. योग्याची स्थितिही तशीच आहे. तोही आपल्या स्पर्शाने सर्वांचा ताप दूर करतो ४७०.

उदके निवविले ज्यासी । परतोनि ताप होये त्यासी ।
योगी कृपेने स्पर्शे ज्यासी । त्रिविध तापांसी निर्मुक्त ॥७१॥

अर्थ :-
उदकाने ज्याला शांत केलेले असते, त्याला पुन्हा ताप हा होतोच; परंतु योगी कृपा करून ज्याला स्पर्श करतो, तो त्रिविध तापांतूनही मुक्त होतो ७१.

योगी ज्यासी निववी जिवेंभावे । त्यासी जीवु गेलियाही तापु नव्हे ।
निवालेपणे तो वोल्हावे । स्वानुभवे डुल्लत ॥७२॥

अर्थ :-
योगी ज्याला जिवाभावाने निववितो, त्याला जीव गेला तरी पुन्हा ताप म्हणून होत नाही. तो त्या निवालेपणानेंच भिजून जाऊन स्वानुभवाने डुलत राहतो ७२.

मेघमुखे अधःपतन । उदकाचे देखोनि जाण ।
अधःपाते निवती जन । अन्नदान सकळांसी ॥७३॥

अर्थ :-
मेघाच्या मुखांतून उदकाचे अधःपतन होते. आणि त्या त्याच्या खालती येण्यानेंच सारे लोक शांत होऊन, त्यांना अन्नदानही मिळते ७३.

तैसे योगियासी खालुते येणे । जे इहलोकी जन्म पावणे ।
जन निववी श्रवणकीर्तने । निजज्ञाने उद्धरी ॥७४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योग्याचे खालती येणे म्हणजे या लोकांत जन्म घेणे असते, ते एवढ्याचकरता की, श्रवणकीर्तनाने लोक तृप्त करावेत, आणि आत्मज्ञानाने त्यांचा उद्धार करावा ७४.

पर्जन्योदक देखता जाण । जेवी निवती सकळही जन ।
का गंगादिकांचे दर्शन । करी मोचन पापाचे ॥७५॥

अर्थ :-
पर्जन्याचे उदक पाहतांच, ज्याप्रमाणे सर्व लोक आनंदयुक्त होतात, किंवा गंगादिकांच्या दर्शनाने जसे पातकाचे क्षालन होते ७५.

तैसे योगियाचे दर्शन । भाग्येंवीण नव्हे जाण ।
ज्याने देखिले त्याचे चरण । करी मोचन भवरोगा ॥७६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योग्याचे दर्शनही भाग्याशिवाय होत नाही. त्याच्या चरणाचे जो दर्शन घेतो, तो भवरोगापासून मुक्त होतो ७६.

न घडे दर्शन स्पर्शन । तरी करावे त्याचे नामस्मरण ।
इतुकेनि भवमूळ जाण । करी छेदन ते नाम ॥७७॥

अर्थ :-
त्याचे दर्शन किंवा स्पर्शन न घडेल, तर त्याचे नामस्मरण करावें. म्हणजे तेवढ्यानेंही ते नाम संसाराचे मूळ छेदून टाकील ७७.

सांडूनि भगवंताचे कीर्तन । केल्या भक्ताचे नामस्मरण ।
केवी तुटेल भवबंधन । ऐसे न म्हणा सर्वथा ॥७८॥

अर्थ :-
भगवंताचे कीर्तन करावयाचे सोडून देऊन भक्ताचे नामस्मरण केल्याने संसारबंधन कसे तुटेल ? असे मात्र कधीच म्हणू नको ७७.

देवासी पूर्वी नामचि नाही । त्यासी भक्ती प्रतिष्ठूनि पाही ।
नामरूपादि सर्वही । नानाविलासही अर्पिले ॥७९॥

अर्थ :-
खरे म्हटले तर देवाला मुळी नामच नाही. भक्तांनी त्याची प्रतिष्ठा करून नामरूपादि सारे विलास त्याला अर्पण केले आहेत ७९.

ऐसा भक्ती देव थोर केला । आणूनि वैकुंठी बैसविला ।
भक्तउकपकारे दाटला । मग त्याच्या बोलामाजी वर्ते ॥४८०॥

अर्थ :-
अशी भक्तांनींच देवाची प्रतिष्ठा वाढविली, आणि वैकुंठांत आणून त्याला बसविले. असा भक्ताच्या उपकाराने तो वांकून गेल्यामुळेच त्याच्या आज्ञेत वागतो ४८०.

देवो भक्तवचनेंकरी । झाला नर ना केसरी ।
प्रगटला खांबामाझारी । शब्द करी भक्ताचा ॥८१॥

अर्थ :-
देव भक्ताच्या वचनाप्रमाणे धड नर नव्हे व धड सिंहही नव्हे, असे स्वरूप धारण करून खांबामध्ये प्रगट झाला, आणि त्याने भक्ताचा शब्द खरा केला ८१.

आतांही प्रत्यक्ष प्रमाण । दासांचेनि वचने जाण ।
पाषाणप्रतिमे देवो आपण । आनंदघन प्रगटे पै ॥८२॥

अर्थ :-
आतांसुद्धा प्रत्यक्ष प्रमाण आहेच, की तो ज्ञानानंदघन देव आपल्या दासांच्या वचनासाठी पाषाणाच्या प्रतिमेतही प्रगट होतो ८२.

भक्तभावे आभारला । देवो उपकारे दाटला ।
यालागी नुलंघवे बोला । पांगे पांगला भक्तांच्या ॥८३॥

अर्थ :-
भक्तांच्या भावाचे देवावर ओझे होऊन त्या उपकाराने तो वांकून जातो. म्हणून भक्तांचे वचन त्याला मोडवत नाहीं; भक्ताच्या पांगेमुळे देव पांगला होतो ८३.

एव जेथ भक्तांचे नाम घेणे । तेथ अवश्य देवे धांवणे ।
भक्तउेपकारा उत्तीर्ण होणे । वेगे पावणे यालागी ॥८४॥

अर्थ :-
म्हणून भक्तांचे नांव जेथे घेतले जाते, तेथे देवाला अवश्य धावून जावे लागते. भक्ताच्या उपकाराचे उतराई होण्याकरता त्याला त्वरित पावावे लागतें, ८४.

यालागी भक्ताचे नाम घेता । तुटती भवबंधनव्यथा ।
ऐसे सांगता अवधूता । प्रेम सर्वथा न संडे ॥८५॥

अर्थ :-
म्हणून भक्तांचे नाम घेतले तरीसुद्धा संसारबंधनव्यथा नाहीशी होऊन जाते. असे सांगतांना अवधूताचेही प्रेम अनावर झाले ८५.

आता अग्नि गुरु जो करणे । त्याची सांगेन लक्षणे ।
काना मना एक करणे । सावधपणे परियेसी ॥८६॥

अर्थ :-
ह्यानंतरचा गुरु अग्नि आहे. त्याचीही लक्षणे सांगतो. ती कानाला आणि मनाला एक करून अगदी सावधपणाने ऐक (असे अवधूत म्हणाला) ८६.

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः ।
सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥४५॥

अर्थ :-
[श्लोक ४५] दुसर्‍या तेजाने पराभूत न होणारा, सर्व काही पोटात ठेवणारा तेजस्वी अग्नी काहीही खाऊनसुद्धा त्यांच्या दोषांनी लिप्त होत नाही त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाने तळपणारा, तपश्चर्येने देदीप्यमान, मनइंद्रियांकडून पराभूत न होणारा, संग्रह न करणारा साधक सर्व विषयांचा योग्य उपभोग घेऊनही मन आणि इंद्रिये यांना त्यांचा दोष लागू देत नाही. (४५)

अग्नि निजतेजे देदीप्यमान । साक्षात हाती न धरवे जाण ।
उदरमात्री सांठवण । सर्व भक्षण निजतेजे ॥८७॥

अर्थ :-
अग्नि आपल्या स्वयंभू तेजानेंच देदीप्यमान असतो. त्याला प्रत्यक्ष हातात धरवत नाही; पण तोच अग्नि प्रत्येकाच्या पोटांत साठलेला असून तो आपल्या तेजाने सारे भक्षण करून टाकतो ८७.

तैसाचि योगियाही जाण । भगवद्‌भावे देदीप्यमान ।
त्यासी धरावया आंगवण । नव्हे जाण सुरनरा ॥८८॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगीही भगवद्‌भावाने देदीप्यमान असल्यामुळे, देवादिकांनासुद्धा त्याला धरण्याचे सामर्थ्य नसते ८८.

हाती न धरवे खदिरांगारु । तैसा योगिया अतिदुर्धरु ।
तयासी न शके आवरू । मायाव्यवहारु गुणेंसी ॥८९॥

अर्थ :-
खैराचे निखारे जसे हातांत धरवत नाहीत, त्याप्रमाणे योगीही धरावयाला अतिशय कठिण आहे. गुणांसहवर्तमान मायेचा व्यवहारसुद्धा त्याला आवरण्याला समर्थ नाही ८९.

अग्नीसी जेवी मुखचि पात्र । तैसे योगियासी उदर मात्र ।
ठेवा ठेवणे विचित्र । नाही पात्र गांठीसी ॥४९०॥

अर्थ :-
अग्नीला ज्याप्रमाणे मुख हेच एक पात्र असते, त्याप्रमाणे योग्याचे पात्र म्हणजे एक उदर मात्र असते. काही विशिष्ट ठेवा ठेवणे झाल्यास त्याच्या संग्रही दुसरे पात्रच नसते ४९०.

अग्नीने जे जे सेवणे । ते जाळूनि आपुल्याऐसे करणे ।
यापरी सर्व भक्षणे । नाही स्पर्शणे मळासी ॥९१॥

अर्थ :-
अग्नि जे जे सेवन करतो, त्याला जाळून आपल्यासारखेच करून टाकतो. अशाच रीतीने योगी सारे भक्षण करतो, पण मलिनतेला शिवतही नाही ९१.

चंदन सुवासे दुर्गंध धुरे । निंब कडू ऊंस गोडिरे ।
ते जाळूनि आकारविकारे । कीजे वैश्वानरे आपणाऐसी ॥९२॥

अर्थ :-
सुगंधी चंदनकाष्ठ असो, की दुर्गंधयुक्त दुसरे लाकूड असो, कडूनिंबाचे लाकूड असो की गोड उसाचे चिपाड असो, त्यांचा आकार विकार सारा जाळून टाकून अग्नि हा त्यांना आपल्यासारखेच करून टाकतो ९२.

तैसा योगी जे अंगीकारी । ते आत्मदृष्टी निर्धारी ।
दोष दवडूनिया दूरी । मग स्वीकारी निजबोधे ॥९३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योगी ज्या वस्तूचा स्वीकार करतो, तिच्याकडे तो प्रथम आत्मदृष्टीने पाहतो; त्यांतील दोष बाहेर घालवून मग त्या पदार्थाचा आत्मभावाने स्वीकार करतो ९३.

भोग्य जे भोगू जाये । तेथ आत्मप्रतीति पाहे ।
भोक्ता तद्रूपचि होये । हा भोगु पाहे योगिया ॥९४॥

अर्थ :-
जे भोग्य तो भोगावयाला जातो, तेथे तो आत्मप्रतीति पाहतो, त्यामुळे भोक्ताही तद्‌रूपच होऊन जातो. हाच योग्याचा भोग होय ९४.

अग्नींत पडिले जे समळ । ते अग्निमुखे होय निर्मळ ।
योगिया जे सेवी अळुमाळ । परम मंगळ ते होय ॥९५॥

अर्थ :-
अग्नींत जी मळकी वस्तु पडते, ती अग्निमुखाने निर्मळच होऊन जाते. त्याप्रमाणे योगी जे काही अल्पस्वल्प सेवन करतो, ते परमपवित्रच होऊन जाते ९५.

अग्निमुखी यागु घडे । तेणे अदृष्टे स्वर्ग जोडे ।
योगियाचे मुखी जे पडे । तेणे जोडे निजपद ॥९६॥

अर्थ :-
अग्नीच्या मुखाने यज्ञ घडतो आणि त्या कर्माने स्वर्ग प्राप्त होतो. पण योग्याच्या मुखांत जे पडते, त्याने आत्मपदच प्राप्त होते ९६.

आणिक अग्नीचे चिन्ह । ऐक राया सावधान ।
तेचि साधकासी साधन । सिद्ध लक्षण सिद्धाचे ॥९७॥

अर्थ :-
राजा ! अग्नीचे आणखीही एक लक्षण आहे. तेही लक्ष देऊन श्रवण कर. तेच साधकाचे साधन व सिद्धाचे लक्षण होय ९७.

क्वचिच्छन्नः क्वचित्स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् ।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणा दहन्प्रागुत्तराशुभम् ॥४६॥

अर्थ :-
[श्लोक ४६] अग्नी लाकडात गुप्त असतो पण कल्याणेच्छू याजकांसाठी यज्ञकुंडात प्रगट असतो सर्वांकडून हविर्द्रव्य घेऊन त्यांचे भूतभविष्यांतील पाप नाहीसे करतो त्याचप्रमाणे सिद्धपुरूष बहुधा एकांतात, अप्रगट असतो, पण मुमुक्षूंसाठी त्यांच्याजवळ राहातो शिवाय सर्वत्र दात्यांनी दिलेले स्वीकारून त्यांचे पूर्वोत्तर पाप धुऊन टाकतो. (४६)

भीतरी तेजस्वी वरी झांकिला । होमकुंडी अग्नि पुरिला ।
का यज्ञशाळे प्रज्वळला । याज्ञिकी केला महायागु ॥९८॥

अर्थ :-
होमकुंडामध्ये पुरलेला अग्नि आंत तेजस्वी असून वरून भस्माने झांकलेला असतो. किंवा यज्ञशाळेमध्ये त्याला प्रज्वलित करून याज्ञिक लोक मोठा यज्ञही करतात ९८.

जो जो उपासका भावो जीवी । त्या त्या श्रेयाते उपजवी ।
पूर्वोत्तर अशुचित्वे आघवी । जाळूनि हवी सेवितु ॥९९॥

अर्थ :-
उपासकाच्या मनांत जी जी भावना असते, ते ते श्रेय अग्नि त्याला उत्पन्न करून देतो; आणि पूर्वोत्तर सर्व पातके जाळून टाकून हवि ग्रहण करतो ९९.

तैशीचि योगियाची लीळा । भाविका प्रकट दिसे डोळा ।
एका गुप्तचि होऊनि ठेला । न दिसे पाहिला सर्वथा ॥५००॥

अर्थ :-
तशीच योग्याची लीलाही भाविकांच्या नेत्रांना प्रकट दिसते. एकाद्यापासून तो अगदी गुप्तच होऊन असतो; पाहू गेले तर मुळीच दृष्टीस पडत नाही ५००.

ऐशियाच्याही ठायी । भावबळ भाविक पाही ।
अर्पिती जे जे कांही । तेणे मोक्ष पाही मुमुक्षा ॥१॥

अर्थ :-
अशाच्या ठिकाणी भाविक लोक भक्तीच्या बळाने जे जे काही अर्पण करतात, त्याने मुमुक्षूंना मोक्ष प्राप्त होतो १.

ते पडतांचि योगियांच्या मुखी । संचित क्रियमाणे असकी ।
जाळोनिया एकाएकी । करी सुखी निजपदी ॥२॥

अर्थ :-
ते योग्याच्या मुखी पडतांच सारी संचितक्रियमाणे एकदम जाळून टाकून त्याला आत्मपद देऊन सुखी करून सोडतो २.

आणीकही अग्नीचे लक्षण । राया तुज मी सांगेन जाण ।
जेणे सगुण आणि निर्गुण । दिसे समान समसाम्ये ॥३॥

अर्थ :-
हे राजा ! ज्याच्या योगाने सगुण आणि निर्गुण साम्यभावाने एकरूप दिसतात, असे अग्नीचे आणखी एक लक्षण तुला सांगतो ३.

स्वमायया सृष्टमिद सदसल्लक्षण विभुः ।
प्रविष्ट ईयते तत्तत् स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥४७॥

अर्थ :-
[श्लोक ४७]- अग्नीला विशिष्ट आकार नसतो, पण तो लाकडाच्या आकाराप्रमाणे तसा तसा दिसतो त्याप्रमाणे सर्वव्यापक आत्मासुद्धा आपल्या मायेने रचलेल्या कार्यकारणरूप जगात प्रवेश केल्यामुळे त्या त्या वस्तूंचा नामरूपासारखा भासतो. (अग्नीपासून तेजस्विता, अपरिग्रह, इंदियसंयम, उपास्यता, उपाधीशी असंबद्धता इत्यादी गुण घ्यावेत). (४७)

अग्नि सहजे निराकार । त्यासी काष्ठानुरूपे आकार ।
दीर्घ चक्र वर्तुल थोर । नानाकार भासतु ॥४॥

अर्थ :-
स्वभावतः अग्नि हा निराकारच आहे. लाकडे जशी लांबट, वांकडी, वाटोळी, थोर किंवा लहान आकारांची असतील, त्या त्या आकाराचा तो भासतो ४.

तैसीचि भगवंताची भगवद्ग। ती ।
स्वमायाकल्पित कल्पनाकृती ।
तेथ प्रवेशला सहज स्थिती । बहुधा व्यक्ती तो भासे ॥५॥

अर्थ :-
भगवत्स्वरूपाची गतिही तशीच आहे. स्वमायेच्या कल्पनेनेंच आकृति निर्माण करून तींत तो सहजस्थितीने शिरलेला असल्यामुळे, अनेक स्वरूपांनी भासतो ५.

जैसे गंगेचे एक जळ । भासे भंवरे लहरी कल्लोळ ।
तैसा जगदाकारे अखिल । भासे सकळ जगदात्मा ॥६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे गंगेचे एकच उदक असले तरी भोवरे, लाटा, लोंढे इत्यादि निरनिराळ्या स्वरूपांनी भासमान होते, त्याप्रमाणे अखिल विश्वाच्या आकाराने सारा विश्वात्माच भासमान होतो ६.

का छायामंडपींच्या चित्रासी । दीप प्रभा भासे जैसी ।
राम रावण या नांवेंसी । दावी जगासी नटनाट्य ॥७॥

अर्थ :-
किंवा छाया मंडपाची चित्रे दिव्याच्या प्रकाशाचीच बनलेली असतात. राम, रावण इत्यादि लोकांना पडद्यावर नाट्य करून दाखवितात ७.

तैशा नानाविधा व्यक्ती । नाना मते नानाकृती ।
तेथ प्रवेशोनि श्रीपती । सहजस्थिती नाचवी ॥८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे नानाप्रकारचे प्राणी, नाना मते, नाना आकृति दृष्टीस पडतात, त्या सर्वांमध्ये श्रीहरिच प्रवेश करून सहजस्थितीने त्यांना नाचवितो ८.

तैशी योगियाची स्थिती । पाहता नानाकार व्यक्ती ।
आपणियाते देखे समवृत्ती । भेदभ्रांति त्या नाही ॥९॥

अर्थ :-
योग्याची स्थिति अशीच असते. नानाप्रकारचे आकार व व्यक्ति दृष्टीस पडल्या तरी त्या सर्वांच्या ठिकाणी समदृष्टीने तो आपणालाच पाहात असल्यामुळे त्याला भेदाची भ्रांति नसते ९.

तेथ जे जे कांही पाहे । ते ते आपणचि आहे ।
या उपपत्ती उभवूनि बाहे । सांगताहे अवधूतु ॥५१०॥

अर्थ :-
तिकडे तो जे जे कांही पाहतो, ते ते तो स्वतःच असतो. अशी मीमांसा अवधूताने बाहु उभारून सांगितली १०.

या देहासी जन्म नाशु । आत्मा नित्य अविनाशु ।
हा दृढ केला विश्वासु । गुरु हिमांशु करूनि ॥११॥

अर्थ :-
जन्म आणि मृत्यु ह्या देहालाच आहे; आत्मा हा नित्य असून अविनाशी आहे. हा निश्चय मी चंद्राला गुरु करून दृढतर करून घेतला ११.

विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः ।
कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥४८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४८]- काळाची गती जाणली जाऊ शकत नाही त्या काळाच्या प्रभावाने चंद्राच्या कळा कमीजास्त होतात तरीसुद्धा चंद्र हा चंद्रच असतो त्याचप्रमाणे जन्मल्यापासून मरेपर्यंतच्या अवस्था शरीराच्या असतात, आत्म्याशी त्यांचा काहीही संबंध नसतो. (चंद्रापासून हा गुण घ्यावा - देहाच्या बदलाने आत्म्यात बदल होत नाही). (४८)

शुक्लकृष्णपक्षपाडी । चंद्रकळांची वाढीमोडी ।
ते निजचंद्री नाही वोढी । तैशी रोकडी योगिया ॥१२॥

अर्थ :-
शुक्लपक्षाच्या आणि कृष्णपक्षाच्या योगाने चंद्राच्या कला वाढतात व कमी होतात पण मूळ चंद्राला कांही वृद्धि क्षय नसतो. तशीच स्थिति खरोखर योग्याची असते १२.

जन्मनाशादि षड्‌विकार । हे देहासीच साचार ।
आत्मा अविनाशी निर्विकार । अनंत अपार स्वरूपत्वे ॥१३॥

अर्थ :-
जन्म, मृत्यु इत्यादि जे सहा विकार आहेत, ते खरोखर देहालाच आहेत. आत्मा स्वरूपतः अविनाशी, निर्विकार, अनंत आणि अमर असाच आहे १३.

घटु स्वभावे नाशवंतु असे । त्यामाजी चंद्रमा बिंबलासे ।
नश्वरी अनश्वर दिसे । विकारदोषे लिंपेना ॥१४॥

अर्थ :-
घट हा स्वभावतःच नाशवंत असतो, पण त्यामध्ये चंद्राचे प्रतिबिंब पडते. त्याप्रमाणेच अशाश्वतामध्ये शाश्वत दिसते, पण त्याला नश्वराचे विकार कधींच लागत नाहींत १४.

घटासवे चंद्रासी उत्पत्ती । नाही नाशासवे नाशप्राप्ती ।
चंद्रमा आपुले सहजस्थिती । नाशउ त्पत्तिरहितु ॥१५॥

अर्थ :-
घटाबरोबर काही चंद्र उत्पन्न होत नाही; किंवा घटाच्या नाशाबरोवर चंद्राचा नाश होत नाही. तर चंद्र हा आपल्या सहजस्थितीप्रमाणे नाश व उत्पत्तिरहितच असतो १५.

तैसा योगिया निजरूपपणे । देहासवे नाही होणे ।
देह निमाल्या नाही निमणे । अखंडपणे परिपूर्ण ॥१६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे योगी हा आत्मस्वरूप असल्याने देहाबरोबर जन्मास येत नाही, किंवा देहाच्या नाशाबरोबर त्याचा नाश होत नाही. तो अखंड स्वरूपाने परिपूर्णच असतो १६.

काळाची अलक्ष्य गती । दाखवी नाश आणि उत्पत्ति ।
ते काळसत्ता देहाप्रती । आत्मस्थिती नातळे ॥१७॥

अर्थ :-
काळाची गति मोठी गहन आहे. तिच्यामुळेच नाश आणि उत्पत्ति झालेली दृष्टीस पडते. पण ती काळाची सत्ता देहावर आहे. आत्मस्थितीला ती मुळीच लागू नाही १७.

एव काळाचे बळ गाढे । म्हणती ते देहाचिपुढे ।
पाहता आत्मस्थितीकडे । काळ बापुडे तेथ नाही ॥१८॥

अर्थ :-
तात्पर्य काळाचे सामर्थ्य मोठे अगाध आहे म्हणतात, पण ते देहाच्यापुढेच. आत्मस्थितीकडे पाहिले तर, बिचारा काळ तेथे नाहींच १८.

सूक्ष्म काळगती सांगता । वेगे आठवले अवधूता ।
सिंहावलोकने मागुता । अग्निदृष्टांता सांगतु ॥१९॥

अर्थ :-
काळाची सूक्ष्म गति सांगतांना अवधूताला अकस्मात् आठवण झाली. आणि त्याने सिंहावलोकन करून अग्नीचा दृष्टांत पुन्हा सांगितला १९.

कालेन ह्योघवेगेन भूताना प्रभवाप्ययौ ।
नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥४९॥

अर्थ :-
[श्लोक ४९] - आगीच्या ज्वाळा किंवा दिव्याची ज्योत क्षणाक्षणाला उत्पन्न आणि नष्ट होत राहाते, परंतु कळत नाही; तसेच वेगवान काळामुळे प्राण्यांच्या शरीराची क्षणाक्षणाला उत्पत्ती आणि विनाश होत असतो, परंतु तो लक्षात येत नाही. (अग्नीची ज्वाळा किंवा दिव्याच्या ज्योतीपासून प्रकृतीचे विनाशित्त्व जाणावे अग्नीसंबंधीचा हा आणखी एक गुण). (४९)

काळनदीचा महावेगु । सूक्ष्मगती वाहता वोघू ।
तेथ भूततरंगा जन्मभंगु । देखतांचि जगु न देखे ॥५२०॥

अर्थ :-
त्या काळनदीचा वेग अत्यंत प्रचंड आहे. तिचा ओघ अत्यंत सूक्ष्म गतीने वहात असतो; त्यांत प्राणिरूप तरंग उठतात व मोडतात, पण हे जगाला दिसून दिसत नाही ५२०.

जराजर्जरित जाण । वाहता नदीमाजी वोसण ।
षड्‌विकार तेचि परिपूर्ण । भंवरे दारुण भंवताति ॥२१॥

अर्थ :-
ह्या नदीमध्ये जरेने जर्जर झालेला लोकरूपी कचरा तरंगत असतो आणि षड्विकाररूप महाभयंकर भोवरे गरगर फिरत असतात २१.

बाल्य-तारुण्यांचे खळाळ । वार्धक्याचे मंद जळ ।
जन्ममरणांचे उसाळ । अतिकल्लोळ उठती ॥२२॥

अर्थ :-
बाल्य तारुण्य यांचे खळाळ चालू असतात. वार्धक्याचे जळ मंदमंद वहात असते. आणि जन्ममरणांचे लोंढे उसळून कल्लोळ करीत असतात २२.

वोघवेगाच्या कडाडी । पडत आयुष्याची दरडी ।
स्वर्गादि देउळे मोडी । शिखरींचे पाडी सुरेंद्र ॥२३॥

अर्थ :-
प्रवाहाच्या धारेच्या तडाक्याने आयुष्याच्या दरडी कोसळतात. स्वर्गादिक देवळे मोडून टाकून शिखरावर असलेल्या इंद्रांनाही तो प्रवाहवेग खाली पाडतो २३.

तळी रिचाविता घोगे । पाताळादि विवरे वेगे ।
नाशूनिया पन्नगे । अंगभंगे अडिमोडी करी ॥२४॥

अर्थ :-
हाच प्रवाहाचा लोंढा घोघावत पाताळद्वारे खाली घुसला म्हणजे सर्पांचा फडशा उडवन त्यांची हाडे अगदी चूर करून सोडतो २४.

ऐशिया जी काळवोघासी । घडामोडी भूततरंगांसी ।
होतसे अहर्निशी । ते कोणासी लक्षेना ॥२५॥

अर्थ :-
अशा काळाच्या ओघामध्ये भूततरंगाची घडामोड रात्रंदिवस चालू असते. परंतु चमत्कार हा की, ती कोणाच्या लक्षात येत नाही २५.

जै महाप्रळयी मेघु गडाडी । तै पूर चढे कडाडी ।
ब्रह्मादिक तरुवर उपडी । समूळ सशेंडी वाहविले ॥२६॥

अर्थ :-
जेव्हा महाप्रळयाच्या वेळी प्रळयमेघांचा गडगडाट होतो, तेव्हा अनिवार पूर येतो आणि त्यामध्ये ब्रह्मदेवादिक मोठमोठे वृक्ष उपटून पडून भरारा शेंड्याबुडख्यासकट वाहून जातात ! २६.

जै आत्यंतिक पूरु चढे । तै वैकुंठ कैलासही बुडे ।
तेथ काळा रिगू न घडे । हे अवचट घडे एकदा ॥२७॥

अर्थ :-
ह्या पुराचा अतिरेक झाला म्हणजे वैकुंठ आणि कैलाससुद्धा बुडून जातात. तेथे काळाचासुद्धा रिघाव होत नाही. असे एकदम एकाएकी घडते २७.

अनिवार काळनदीची गती । सूक्ष्म लक्षेना निश्चिती ।
ते सूक्ष्मगतीची स्थिती । अतिनिगुती परियेसी ॥२८॥

अर्थ :-
ही काळरूप नदीची गति मोठी अनिवार आहे. ती अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे तिचे निश्रित स्वरूप लक्षात येत नाही. त्या सूक्ष्म गतीची खरी खरी स्थिति आता ऐकून घे २८.

दीपू तोचि तो हा म्हणती । परी शिखा क्षणक्षणा जाती ।
ते लक्षेना सूक्ष्मगती । अंती म्हणती विझाला ॥२९॥

अर्थ :-
मघांचा दिवा तोच हा असे म्हणतात. परंतु त्याची ज्योत क्षणोक्षणी एकएक लयास जाऊन दुसरी उत्पन्न होत असते. परंतु हा सूक्ष्म प्रकार लोकांच्या लक्षात येत नाही, आणि शेवटी तो दिवा विझला असे म्हणतात २९.

प्रत्यक्ष प्रवाहे गंगाजळ । ते काळींचे म्हणती बरळ ।
तैशी काळगती अकळ । लोक सकळ नेणती ॥५३०॥

अर्थ :-
किंवा नदीचे पाणी प्रत्यक्ष वहात असते, तेही प्रतिक्षणी नवे नवेंच येत असते, परंतु अडाणी लोक ते वाहणारे पाणी पहिलेच म्हणजे मघांचेंच, कालचेंच म्हणून समजतात. त्याप्रमाणे काळाची गति अगम्य आहे, सर्व लोकांना ती कळत नाही ५३०.

प्रत्यक्ष पाहता देहासी । काळ वयसेते ग्रासी ।
बाल्य-कौमार-तारुण्यांसी । निकट काळासी न देखती ॥३१॥

अर्थ :-
प्रत्यक्ष देहालाच पाहिले तरी काळ हा वयाला ग्रासीतच असतो. बाल्य, कौमार्य, किंवा तारुण्य असतांना काळही जवळच असतो, पण त्याला कोणी पाहात नाही ३१.

अलक्ष्य काळाची काळगती । यालागी गुरु केला गभस्ती ।
त्यापासोनि शिकलो स्थिति । तेही नृपति परियेसी ॥३२॥

अर्थ :-
अशी ही काळाची गति अगम्य आहे. म्हणून मी सूर्याला गुरु केले. आता त्याच्यापासून जे मी शिकलो तेही राजा ! ऐकून घे ३२.

गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकाल विमुञ्चति ।
न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥५०॥

अर्थ :-
[श्लोक ५०]- सूर्य जसा आपल्या किरणांनी पृथ्वीवरील पाणी शोषून घेतो आणि पावसाळ्यात ते पृथ्वीला देतो, त्याचप्रमाणे योगी पुरूष इंद्रियांच्याद्वारे विषय ग्रहण करतो आणि योग्य समयी त्यांचे दानसुद्धा करून टाकतो विषयांत तो आसक्त असत नाही. (५०)

सूर्य काळे निजकिरणी । रसेंसहित शोषी पाणी ।
तोचि वर्षाकाळी वर्षोनी । निववी जनी सहस्त्रधा ॥३३॥

अर्थ :-
सूर्य हा हळुहळू आपल्या किरणांनी ओलाव्यासहित (रसांसहित) पृथ्वीवरील समुद्र वगैरेचे पाणी शोषण करून घेतो. आणि तोच पावसाळ्यांत त्या पाण्याची वृष्टि करून लोकांना अनेक प्रकारे तृप्त करून सोडतो ३३.

सर्व शोषूनि घे किरणी । ते शोषिते लक्षण नेणे कोणी ।
देता मेघमुखे वरुषोनी । निववी अवनी जनेंसी ॥३४॥

अर्थ :-
परंतु सूर्य आपल्या किरणांनी पाणी शोषण करून घेतो, ह्या शोषकपणाचे लक्षण कोणाला कळत नाही. तरी मेघाच्या द्वारे वृष्टि करून जनासहवर्तमान सारी पृथ्वी गारीगार करून सोडतो ३४.

तैसीचि योगियाची परी । अल्प ज्याचे अंगीकारी ।
त्याचे मनोरथ पूर्ण करी । सहस्र प्रकारी हितत्वे ॥३५॥

अर्थ :-
योग्याचा प्रकारही तसाच आहे. तो थोडेसे ज्याचे घेतो त्याचे कल्याण करावे म्हणून, हजार प्रकारांनी त्याचे मनोरथ पूर्ण करतो ३५.

ज्यांचे सेविती योगी आत्माराम । त्यांचे पुरती सकळ काम ।
अंती करोनिया निष्काम । विश्रामधाम आणिती ॥३६॥

अर्थ :-
आत्मानंदांत निमग्न झालेले योगी ज्या लोकांचे काही सेवन करतात, त्यांचे सर्व मनोरथ परिपूर्ण होतात. आणि अंती त्यांना ते निष्काम करून विश्रांतिस्थानाला नेतात ३६.

एव योगी आपुले योगबळे । विषयो सेविती इंद्रियमेळे ।
जे देती त्यांसी यथाकाळे । कृपाबळे निवविती ॥३७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे योगी आपल्या योगबळाने इंद्रियांच्या द्वारे विषयाचे सेवन करीत असतात. त्यांना जे कोणी काही देतात, त्यांना ते योग्य प्रसंगी कृपाबळाने तृप्त करून सोडतात ३७.

त्यांसी विषयो देता का घेता । आसक्ति नाही सर्वथा ।
रसु चोखूनि घेता देता । अलिप्त सविता तैसे ते ॥३८॥

अर्थ :-
त्याला विषय देतांना किंवा घेतांना कधी आसक्ति म्हणून नसतेच. ओलावा शोषण करून घेतांना किंवा परत देतांना सूर्य जसा अलिप्त असतो, त्याप्रमाणेच तेही अलिप्त असतात ३८.

बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः ।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥५१॥

अर्थ :-
[श्लोक ५१]-पाण्याच्या निरनिराळ्या पात्रांमध्ये प्रतिबिंबित झालेला एकच सूर्य त्यातच प्रवेश करून वेगवेगळा झाल्याचे सामान्य बुद्धीच्या माणसाला दिसते, त्याचप्रमाणे उपाधींच्या भेदामुळे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये एकच आत्मा वेगवेगळा आहे, असे वाटते. (सूर्यापासून अनासक्ती व उपाधीमुळे भेदप्रतीती हे गुण घ्यावेत). (५१)

सूर्यो थिल्लरामाजी बिंबला । मूढ म्हणती थिल्लरी बुडाला ।
त्याचेनि कंपे कंपु मानिला । डहुळे डहुळला म्हणती तो ॥३९॥

अर्थ :-
डबक्यामध्ये सूर्याचे प्रतिबिंब पडते. पण मूढ लोक सूर्यच डबक्यामध्ये बुडाला असे म्हणतात. त्यांत पाणी हालले तर सूर्यच हालला असे ते समजतात. आणि ते पाणी गढूळ झाले म्हणजे सूर्यच मळकट झाला असे महणतात ३९.

त्या थिल्लराते नातळता । गगनी अलिप्त जेवी सविता ।
तैसीच योगियांची योग्यता । देहातीतता देहकर्मी ॥५४०॥

अर्थ :-
पण सूर्य त्या डबक्याला स्पर्शही न करता आकाशामध्ये निर्बाध असतो, त्याप्रमाणेच योग्याची योग्यता देहकर्मांत राहूनही देहातीतच असते ५४०.

त्यासी देहबुद्धीचेनि छंदे । म्हणती योगिया देही नांदे ।
त्या देहाचेनि नाना बाधे । स्वबुद्धिभेदे बांधिला म्हणती ॥४१॥

अर्थ :-
लोक देह बुद्धीच्या छंदाने योगी देहांत नांदत असतो असे म्हणतात. तसेच देहाच्या अनेक प्रकारच्या उपाधींनी तो बांधलेला असतो असेंही ते स्वबुद्धीनुसार म्हणतात. ४१.

त्यासी देहाचे बाधितभान । हे न कळे त्याचे गुह्यज्ञान ।
दोराचेनि सापे जाण । डसोनि कोण मारिला ॥४२॥

अर्थ :-
त्याला देहाचे बाधित म्हणजे मिथ्याभान असते. (‘सुंभ जळतो पण पीळ जळत नाही’ ह्यांत पीळ कायम असल्याचा जो भास होतो त्याला ‘बाधितभान’ म्हणतात) हे त्या योग्याचे गुह्यज्ञान कोणाला कळत नसते. दोराच्या सापाने दंश करून कधी कोणाला मारले आहे काय ? ४२.

एव आत्मा तो चिदाकाशी । मिथ्या देही मिथ्यात्वेंसी ।
बिंबोनि दावी देहकर्मासी । नव्हे ते त्यासी बाधक ॥४४॥

अर्थ :-
तसे आत्मा चिदाकाशांत असून मिथ्या देहामध्ये मिथ्या रूपानेंच प्रतिबिंबित होऊन देहकर्माला दाखवितो, म्हणून ते कर्म त्याला बाधक होत नाही. ४३.

देखे आपणाते जळी बिंबला । परी न म्हणे मी जळी बुडाला ।
तैसा देहातीतु बोधु झाला । नाही भ्याला देहकर्मा ॥४४॥

अर्थ :-
आपले प्रतिबिंब जळामध्ये पाहातो, पण मी जळांत बुडालो असे तो म्हणत नाही; त्याप्रमाणे आपण देहापासून भिन्न आहों, असे ज्याला पक्के ज्ञान झालें, तो देहकर्माला भीत नाही. ४४.

देखोनि मृगजळाचा पूरु । मूर्ख करू धांवती तारू ।
तैसा मिथ्या हा संसारु । भयंकरु मूर्खासी ॥४५॥

अर्थ :-
मृगजळाचा पूर पाहून जो तारू बांधायला धांवाधांव करतो तो मूर्ख होय. त्याप्रमाणे संसार हा मुळी मिथ्याच आहे. तो मूर्खाला भयंकर वाटतो ४५.

यालागी दारागृहपुत्रप्राप्ती । तेथ न करावी अतिप्रीती ।
येचिविषयी रायाप्रती । कथा कपोती सांगतु ॥४६॥

अर्थ :-
म्हणून घरदार, बायकामुले, वतनवाडी ह्यांवर अत्यंत प्रेम असे करूच नये. याकरतांच राजाला अवधूत कपोतपक्ष्याची कथा सांगू लागले. ४६.

नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् ।
कुर्वन्विन्देत सन्ताप कपोत इव दीनधीः ॥५२॥

अर्थ :-
[श्लोक ५२]-कधीही, कोणाशीही, अतिशय प्रेम किंवा आसक्ती ठेवू नये अन्यथा अशा माणसाची बुद्धी दीनवाणी होऊन त्याला कबुतराप्रमाणे अतिशय क्लेश सहन करावे लागतात. (५२)

संसारदुःखाचे मूळ । स्त्रीआसक्तीच जाण केवळ ।
स्त्रीलोभाचे जेथ प्रबळ बळ । दुःख सकळ त्यापासी ॥४७॥

अर्थ :-
संसारदुःखाचे मूळ केवळ एक स्त्रीची आसक्ति. स्त्रीलंपटपणाचा जोर जेथे अधिक असतो, त्याच्याचपाशी सारे दुःख असते ४७.

स्त्रीपासाव झाले पुत्र । त्याचे ठायी स्नेह विचित्र ।
करिता दुःखासी पात्र । संसारी नर होताति ॥४८॥

अर्थ :-
स्त्रियेपासून पुत्र होतात व त्यांच्यावर विलक्षण ममता जडते. त्यामुळे प्रापंचिक लोक दुःखास पात्र होतात ४८.

आसक्ति आणि स्नेहसूत्र । या दोन्हीपासाव दुःख विचित्र ।
पदोपदी भोगिती नर । अस्वतंत्र होऊनि ॥४९॥

अर्थ :-
आसक्ति आणि मोहजाळ ह्या दोहोंपासूनच मनुष्य पराधीन होऊन पदोपदी विलक्षण दुःख भोगीत असतात ४९.

यालागी भलतेनि भलते ठायी । आसक्ति स्नेहो न करावा पाही ।
अतिस्नेहो मांडिजे जिंही । दुःख तिंही भोगिजे ॥५५०॥

अर्थ :-
याकरता कोणीही कोणाच्याच ठिकाणी आसक्ति किंवा स्नेह असा ठेवूच नये. ज्यांनी अतिस्नेह केला त्यांनी दुःख हे भोगलेंच पाहिजे ५५०.

स्नेहृदुःखाची वार्ता । कपोता-कपोतीची कथा ।
तुज सांगेन नृपनाथा । स्वस्थचित्ता परियेसी ॥५१॥

अर्थ :-
हे राजेश्वरा ! स्नेहाचा आणि दुःखाचा परिणाम कळावा म्हणून तुला एक कपोत-कपोतीची कथा सांगतों, ती स्वस्थचित्ताने श्रवण कर ५१.

कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ ।
कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित्समाः ॥५३॥

अर्थ :-
[श्लोक ५३] -एका जंगलात एक कपोत झाडावर आपले घरटे बांधून त्यात मादीसह काही वर्षेपर्यंत राहात होता. (५३)

कपोतीचे स्नेह गोड । धरोनी स्त्रीसुखाची चाड ।
वनी वृक्ष पाहोनिया गूढ । करी नीड कपोता ॥५२॥

अर्थ :-
एका वनामध्ये एक कपोतपक्षी (पारवा अथवा कवडा) रहात होता. तो कपोतीच्या प्रेमाला अतिशय लुब्ध झाला. त्याने स्त्रीसुखाच्या लालसेने एक अवघडसे झाड पाहून त्याच्यावर घरटे बांधले ५२.

तेणे वनचरे वनस्थळी । नीडामाजी स्त्रीमेळी ।
वासु केला बहुकाळी । भार्ये जवळी भूलला ॥५३॥

अर्थ :-
वनांत विहार करणाऱ्या त्या कपोताने स्त्रीला भुलून वनामध्ये त्या घरट्यांत आपल्या स्त्रीच्या संगतीत पुष्कळ काळ घालविला ५३.

कपोतौ स्नेहगुणित हृदयौ गृहधर्मिणौ ।
दृष्टि दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धि बुद्ध्या बबन्धतुः ॥५४॥

अर्थ :-
[श्लोक ५४. ] त्यांच्या मनात एकमेकांबद्दल नेहमी स्नेह वाढत होता ते दांपत्यधर्मानुसार एकमेकांच्या दृष्टीने दृष्टीला, अंगाने अंगाला आणि बुद्धीने बुद्धीला जखडून टाकत होते. (५४)

कपोता आणि कपोती । परस्परे दोघा अतिप्रीती ।
स्नेहो वाढलासे चित्ती । हृदयी आसक्ती नीच नवी ॥५४॥

अर्थ :-
कपोता आणि कपोती ह्या परस्परांमध्ये अत्यंत प्रेम होते. त्यांच्या मनांतील ते प्रेम दिवसेंदिवस वाढतच गेले. हृदयामध्ये नित्य नवी आसक्ति उत्पन्न होऊ लागली ५४.

हावभाव विलासस्थिती । येरेयेरांकडे पाहती ।
परस्परे कुरवाळिती । वोठंगिती येरयेरा ॥५५॥

अर्थ :-
त्यांनी कामुक इच्छेने एकमेकांकडे पाहावेंः नानाप्रकारचे विलास करावे; परस्परांस कुरवाळून एकमेकांच्या गळ्यांत गळा घालावा ५५.

येरयेरा वेगळे होणे । नाही जीवे अथवा मने ।
दोघे वर्तती एके प्राणे । खाणे जेवणे एकत्र ॥५६॥

अर्थ :-
जिवाने किंवा मनानेंही एकमेकांपासून कधी वेगळे होऊ नये; एकजीव होऊन दोघांनी वागावें; खाणेपिणे सारे एके ठिकाणी असे चालले ५६.

शय्यासनाटनस्थान वार्ताक्रीडाशनादिकम् ।
मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥५५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५५]-त्यांचे एकमेकांवर एवढे प्रेम होते की, ते निःशंकपणे त्या वनराईत बरोबरीने निजत, बसत, हिंडतफिरत, थांबत, गोष्टी करीत, खेळत आणि खातपीत होते. (५५)

सेविता ज्याची अतिगोडी । ते घालिती येरयेरांच्या तोंडी ।
जीवेंप्राणे शिणोनी जोडी । ते दे आवडी स्त्रियेसी ॥५७॥

अर्थ :-
खातांना जे अतिशय गोड लागे, ते त्यांनी एकमेकांच्या तोंडात घालावें, कपोता मोठ्या कष्टाने दमून भागून जे मिळवून आणी, ते मोठ्या आवडीने स्त्रीला देई ५७.

स्त्रियेसी सांडूनि दुरी । पाऊल न घाली बाहेरी ।
हात धरोनि परस्परी । आंतबाहेरी हिंडती ॥५८॥

अर्थ :-
स्त्रीला सोडून तो पाउलही बाहेर टाकीत नसे. एकमेकांचा हात धरून ते आंत बाहेर हिंडत ५८.

सदा एकांती बसती । एके स्थानी दोघे असती ।
दोघे क्रीडाविहार करिती । खेळ खेळती विनोदे ॥५९॥

अर्थ :-
ती सदा एकांतांत बसत; एके ठिकाणींच दोघे असत; दोघे नानाप्रकारच्या क्रीडा करीत; नानाप्रकारचे विहार करीत आणि आनंदाने परोपरीचे खेळ खेळत ५९.

एकांती गोड बोली । सासुसासर्यांेचा विकल्पु घाली ।
दिराभावांच्या मोडी चाली । बोलाच्या भुली भुलवित ॥५६०॥

अर्थ :-
बायका ह्या एकांतांत असल्या म्हणजे मोठ्या गोड बोलतात; नवऱ्याच्या मनामध्ये सासूसासऱ्याविषयी विकल्प भरवून देतात; दिरा-भावांच्या चाली मोडून टाकतात आणि गोड गोड भाषणाने नवऱ्याला भुरळ घालतात ५६०.

एके आसनी बैसती । येरयेरांते टेंकती ।
एके शय्ये निद्रा करिती । अहोराती एकत्र ॥६२॥

अर्थ :-
असो. ती एकाच आसनावर बसत; एकमेकांना टेंकत; आणि अहोरात्र एकाच शय्येवर निद्रा करीत ६१.

मैथुनसुखाचेनि वैभवे । विश्वासोनि जीवेंभावे ।
हिताहित कांही नाठवे । गृहिणीगौरवे नाचतु ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे स्त्रीसमागमसुखाच्या ऐश्वर्यावर जीवें-भावे विश्वासून राहिल्यामुळे त्याला हिताहित कांहीच आठवनासे झाले. गृहिणीच्या गौरवांतच तो नाचू लागला ६२.

खेंडकुलिया आराम । त्यामाजी दोघा समागम ।
नाममात्रे गृहाश्रम । विषयसंभ्रम वनराजी ॥६३॥

अर्थ :-
वनोपवनामध्ये दोघांचा समागम होत असे. घरटे हे केवळ नांवालाच होते. विषयविलास सारे वनराजीमध्येंच होत असत ६३.

य य वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता ।
त त समनयत्काम कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रियः ॥५६॥

अर्थ :-
[श्लोक ५६] - हे राजन ! मन ताब्यात नसलेला तो कबुतर त्या कबुतरीला जे काही हवे असेल, ते कितीही कष्ट पडले तरी आणून देत असे. तीसुद्धा त्याच्या कामना पूर्ण करीत असे. (५६)

जीवितापरीस समर्थ । जे जे मागे ते ते अर्थ ।
जीवेंप्राणे शिणोनि देत । काममोहित होऊनि ॥६४॥

अर्थ :-
प्राणापेक्षाही मौल्यवान असे पदार्थ जे जे काही ती मागेल, ते ते तो काममोहित होऊन विवाअधिक कष्ट करून तिला आणून देत असे ६४.

जाणोनि जीवींचे खुणे । न मागता अर्थ देणे ।
त्याहीवरी जरी त्या मागणे । तरी विकूनि देणे आपणियाते ॥६५॥

अर्थ :-
मनांतील हेतु ओळखून तिने न मागतांच वस्तु आणून द्यावयाची; मग मागितल्यानंतर काय विचारावे ? आपल्याला विकूनसुद्धा तिला ते आणून द्यावयाचे ६५.

धर्माची वेळ नाठवणे । दीनावरी दया नेणे ।
कृपा स्त्रियेवरी करणे । जीवेंप्राणे सर्वस्वे ॥६६॥

अर्थ :-
धर्माची संधि आठवावयाची नाही; गरिबावर दया करावयाचे तर ठाऊकच नाहीं; अगदी जिवाभावाने सर्वतोपरि जी काय कृपा करावयाची, ती एका स्त्रीवर ६६.

बैसली साकरेवरी माशी । मारितांही नुडे जैशी ।
तैसा भोगिता विषयांसी । जरामरणासी नाठवी ॥६७॥

अर्थ :-
साखरेवर बसलेली माशी मारली तरी उडून जात नाही, त्याप्रमाणे विषयाचा उपभोग घेतांना वृद्धापकाळाची व मृत्यूचीही आठवण राहात नाही ६७.

जैशी पूर्वजांची भाक । पाळिती सत्यवादी लोक ।
तैसा स्त्रियेचेंचि सुख । पाळी देख सर्वस्वे ॥६८॥

अर्थ :-
सत्यवादी लोक ज्याप्रमाणे पूर्वजांनी दिलेले वचन पाळतात, त्याप्रमाणे सर्वोपरी स्त्रीच्या सुखांत (कामी जन) व्यत्यय येऊ देत नाहीत ६८.

जैसी आत्मउिपासकासी । एकात्मता होये त्यासी ।
तैसे स्त्रीवांचोनि दृष्टींसी । जगी आणिकासी न देखे ॥६९॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे आत्मोपासकाची सर्वत्र एकात्मता होते, त्याप्रमाणे जगामध्ये स्त्रीशिवाय त्याला दुसरे कोणी दिसतच नाही. ६९.

कपोती प्रथम गर्भ गृह्णन्ती काल आगते ।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥५७॥

अर्थ :-
[श्लोक ५७]- वेळ येताच कबुतरीला पहिल्यांदा गर्भ राहिला. तिने घरट्यात आपली पतीजवळच अंडी घातली. (५७)

आधींचि प्रिया पढियंती । तेही झाली गर्भवती ।
जैशी लोभियाचे हाती । सांपडे अवचिती धनलोहे ॥५७०॥

अर्थ :-
आधीच स्त्री आवडती, त्यांत ती गरोदर झाली; मग काय विचारावे ? धनलोभ्याच्या हातांत ज्याप्रमाणे अकस्मात् द्रव्याची पेटी सांपडावी ५७०.

तैसे तिच्या गर्भाचे कोड । अधिकाधिक वाढवी गोड ।
जैसे मदिरा पिऊनि माकड । नाचे तडतड डुल्लतु ॥७१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे तिच्या गर्भाचे कौतुक तो अधिकाधिकच करू लागला. दारू पिऊन माकड जसे तडतडा नाचू लागते व डुल लागते ७१.

तैसे गर्भाचे सोहंळे । सर्वस्वे पुरवी डोहळे ।
तिचे लीळेमाजी खेळे । प्राप्तकाळे प्रसूती ॥७२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे तोही गर्भाचे सोहंाळे करू लागला. सर्वोपरीने तिचे डोहळे त्याने पुरविले. आणि प्रसूतिकाल येईपर्यंत तिच्याच लीलेमध्ये तो खेळत बसला ७२.

स्वनीडा-आंतौती । जाहली अंडांते प्रसवती ।
प्रसूतिवाधावा सांगति । ऐकोनि पति उल्हासे ॥७३॥

अर्थ :-
इतक्यांत आपल्या घरट्यांत प्रसूत होऊन तिने अंडी घातली. ती प्रसूत झाल्याची वार्ता ऐकून पतीचा हर्ष त्रैलोक्यांत मावेना ७३.

तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।
शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥५८॥

अर्थ :-
[ श्लोक ५८]-भगवंतांच्या अचिंत्य शक्तीने योग्य वेळी ती अंडी फुटली आणि त्यांतून अवयव असणारी पिल्ले बाहेर पडली त्यांचे अंग आणि त्यावरील लव अत्यंत कोमल होती. (५८)

अघटित घटी हरीची माया । अलक्ष लक्षेना ब्रह्मया ।
अवेव अंडामाजी तया । देवमाया रचियेले ॥७४॥

अर्थ :-
हरीची माया अघटितघटना करणारी आहे. ती दुर्गम असल्याने तिची लीला ब्रह्मदेवालासुखा कळत नाही. त्या देवमायेने त्या अंड्यामध्ये अवयवांची रचना केली ७४.

रसे भरली होती अंडे । त्यांमाजी नख पक्ष चांचुवडे ।
उघडिली डोळ्यांची कवाडे । करी कोडे हरिमाया ॥७५॥

अर्थ :-
त्या अंड्यांत प्रथम फक्त रस भरलेला होता. त्यांतच हरीच्या मायेने नखें, पंख, चोंची आणि नेत्रांची द्वारे उघडून चमत्कार करून दाखविला ७५.

अंडे उलोनि आपण । कोंवळी पिली निघाली जाण ।
पितरे दृष्टी देखोन । जीवेंप्राणे भुलली ॥७६॥

अर्थ :-
अंडी आपोआप फुटून कोवळी कोवळी पिले बाहेर पडली. त्यांना पाहतांच आईबापांचा जीव अगदी भाळून गेला ७६.

प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ ।
श्रृण्वन्तौ कूजित तासा निर्वृतौ कलभाषितैः ॥५९॥

अर्थ :-
[श्लोक ५९]-पिलांवर प्रेम असणारी ती दोघे मोठ्या प्रेमाने पिल्लांचे पालन पोषण करीत आणि त्यांचे गोड ‘गुटुरगूं’ ऐकून आनंदमग्न होऊन जात. (५९)

अत्यंत कोंवळी बाळे । दोघे जणे पुत्रवत्सले ।
शांतविती मंजुळे । अतिस्नेहाळे प्रजांसी ॥७७॥

अर्थ :-
पिले अत्यंत कोमल व गोजिरवाणी असल्यामुळे पुत्रवात्सल्याने मातापिता मंजुळ वाणीने व स्नेहाळपणे त्यांचे सांत्वन करीत असत ७७.

जे समयी जैसे लक्षण । तैसे प्रजांचे पोषण ।
अंगे करिताति आपण । दोघे जण मिळोनि ॥७८॥

अर्थ :-
ज्या वेळी जे करणे योग्य असेल, त्याप्रमाणे ती उभयता मिळून आपल्या त्या अर्भकांचे जातिनिशी पालन पोषण करीत ७८.

गोड गोजिरे बोल । ऐकोनि दोघा येती डोल ।
धांवोनिया वेळोवेळ । निंबलोण उतरिती ॥७९॥

अर्थ :-
त्यांचे मंजुळ शब्द ऐकून ती उभयताही आनंदाने डोलू लागत आणि वरचेवर धावत धावत जाऊन, त्यांचे अगदी निंबलोण उतरीत ७९.

तासा पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः ।
प्रत्युद्गरमैरदीनाना पितरौ मुदमापतुः ॥६०॥

अर्थ :-
[श्लोक ६०]- ती उत्साही पिल्ले जेव्हा आपल्या सुकुमार पंखांनी आईवडीलांना खेटून बसत, कूजन करीत, सुंदर खोड्या करीत आणि लुटूलुटू करीत आईबाबांकडे चालत येत, तेव्हा मातापित्यांना आनंद होई. (६०)

त्यांचेनि आलिंगनचुंबने । मृदु मंजुळ कलभाषणे ।
दो पक्षांचेनि स्पर्शने । दोघे जणे निवताति ॥५८०॥

अर्थ :-
त्यांना आलिंगन दिल्याने आणि चुंबन घेतल्याने, त्यांचे ते मधुर, मृदु आणि मंजुळ शब्द ऐकल्याने त्यांच्या पंखाच्या स्पर्शाने, त्या दोघांना फार आनंद होत असे ५८०.

माता पिता दोघे बैसति । सन्मुख अपत्ये धांवती ।
लोल वक्र विलोकिती । वेगे दाविती येरयेरा ॥८१॥

अर्थ :-
आईबाप दोघ बसली म्हणजे ती पिले त्यांपुढे धावत आणि आपला लाडकेपणा, वांकडेतिकडे धावून व एकमेकांच्या चोंचीत चोंच घालून एकमेकांना दाखवीत असत ८१.

मग देवोनिया खेवे । दूरी जाती मुग्धभावे ।
तेथूनि घेऊनिया धांवे । वेगे यावे तयांपासी ॥८२॥

अर्थ :-
आणि मग आलिंगन देऊन मुकाट्याने लांब धावून जात, आणि तिकडून धावत धावत लुगुलुगु त्यांच्यापाशी येत ८२.

मायबापांच्या पाखोव्यापासी । हीनदीनता नाही बाळांसी ।
जे जन्मोनि त्यांचे कुशी । त्या दोघांसी सभाग्यता ॥८३॥

अर्थ :-
आईबापांच्या पंखाखाली असले म्हणजे पिलांना हीनदीनपणा काही नसतो. असली पिले आपल्या पोटी जन्मास आली म्हणून त्या दोघांना मोठी धन्यता वाटत असे ८३.

लाडिकी लळेवाडे बाळे । लाडे कोडे पुरविती लळे ।
देखोनि निवती दिठी डोळे । स्नेह आगळे येरयेरा ॥८४॥

अर्थ :-
त्यांची ती लाडकी आणि लळा लागलेली पिले असल्यामुळे त्यांचे लाड, कौतुक व लळे ती मोठ्या आनंदाने पुरवीत असत. त्यांना पाहून त्यांचे नेत्र अगदी तृप्त होत असत. परस्परांवर परस्परांचे मोठे प्रेम असे ! ८४.

ऐसी खेळता देखोनि बाळे । दोघे धांवती एक वेळे ।
उचलूनिया स्नेहबळे । मुख कोवळे चुंबिती ॥८५॥

अर्थ :-
अशी ती पिले खेळू लागली व दोघे एकदम धावू लागली म्हणजे त्या दोघांनीही त्यांना प्रेमाने उचलून त्यांच्या कोवळ्या कोवळ्या मुखांचे चुंबन घ्यावे ८५.

स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्य विष्णुमायया ।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥६२॥

अर्थ :-
[श्लोक ६१]-भगवंतांच्या मायेने मोहित होऊन एकमेकांच्या स्नेहबंधनांत बांधलेली ती दोघे आपल्या लहान पिल्लांच्या पालनपोषणात गुंतून गेलेली असत. (६१)

अजाची जे अजा माया । त्या कैसी भुलवी गा राया ।
अन्योन्यस्नेह बांधोनि हृदया । पिली पोसावया उद्यत ॥८६॥

अर्थ :-
हे राजा ! अजन्म्याचीच ती ‘अजा’ (न जन्मणारी) माया; तिने त्यांना कशी भुरळ घातली पाहा ! हृदयांतील परस्परांवरील प्रेमबंधनाने ती पिले पोसावयाला अगदी तत्पर असत ८६.

स्त्रीपुत्रांचा मोह गहन । त्यांचे करावया पोषण ।
चिंतातुर अतिदीन । करी भ्रमण अन्नार्थ ॥८७॥

अर्थ :-
स्त्रीपुत्रांचा मोह फार कठीण आहे. त्यांचे पोषण करण्यासाठी चिंतातुर व अतिदीन होऊन अन्नाकरता ती सदोदित भ्रमण करीत असत ८७.

एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थ तौ कुटुम्बिनौ ।
परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥६२॥

अर्थ :-
[श्लोक ६२]- एके दिवशी ती दोघेही पिल्लांना चारा आणण्यासाठी जंगलात गेली होती चारा गोळा करण्यासाठी बराच वेळ ती जंगलात भटकत राहिली. (६२)

एव टणकी जाली बाळे । कुटुंब थोर थोरावले ।
अन्न बहुसाल पाहिजे झाले । दोघे विव्हळे गृहधर्मे ॥८८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने ती पिले जरा थोर झाली. कुटुंब फार वाढले. भक्ष्य अधिक लागू लागले. तेव्हा प्रपंचाच्या विचाराने ती चिंतेत पडली ८८.

यापरी कुटुंबवत्सले । पुत्रस्नेहे स्नेहाळे ।
दोघे जणे एके वेळे । अन्न बहुकाळे अर्थिती ॥८९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे कुटुंबवत्सल अशी ती कपोत व कपोती पुत्रप्रेमांत बद्ध झाल्यामुळे दोघंही एकदम बाहेर पडून पुष्कळ वेळ हिंडून भक्ष्य आणू लागली ८९.

सहसा मिळेना अन्न । यालागी हिंडती वनोपवन ।
बहुसाल श्रमतांही जाण । पूर्ण पोषण मिळेना ॥५९०॥

अर्थ :-
एकदम एकाच ठिकाणी भक्ष्य मिळणार थोडेंच ? म्हणून ती रानोरान हिंडू लागली. ती पाहिजे तितका श्रम करीत, परंतु पोटाला पुरेसे भक्ष्य मिळत नसे ५९०.

बहुसाल मेळवूनि चारा । दोघे जणे जाऊ घरा ।
मग आपुल्या लेंकुरा । नाना उपचारा प्रतिपाळू ॥९१॥

अर्थ :-
पुष्कळसा चारा मिळवून आपल्या घरट्याकडे जाऊ आणि मग आपल्या लेकरांना नानाप्रकारचे भक्ष्य देऊन त्यांचा प्रतिपाळ करू ९१.

ऐसऐआशिया वासना । मेळवावया अन्ना ।
दोघेंजणे नाना स्थाना । वना उपवना हिंडती ॥९२॥

अर्थ :-
अशा इच्छेने अन्न मिळविण्याकरता ती उभयताही निरनिराळ्या जागी, अनेक वनांत व उपवनांत हिंडू लागली ९२.

दृष्ट्वा तान्लुब्धकः कश्चिद्यदृच्छातो वनेचरः ।
जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥६३॥

अर्थ :-
[श्लोक ६३]- इकडे एक पारधी सहज फिरतफिरत त्या घरट्याजवळ येऊन पोहोचला घरट्याच्या आसपास कबुतरीची पिल्ले दुडुदुडु धावत असल्याचे पाहून, त्याने जाळे टाकून, त्यांना पकडले. (६३)

माता पिता गेली दुरी । उडती पिले नीडाभीतरी ।
क्षुधेने पीडिली भारी । निघाली बाहेरी अदृष्टे ॥९३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे एके दिवशी ही आईबाबा दूर गेली असता पिले घरट्यामध्ये उडत होती. ती क्षुधेने अतिशय व्याकुळ झाली व दुर्दैवाने बाहेर पडली ९३.

ते वनी कोणी एक लुब्धक । पक्षिबंधनी अतिसाधक ।
तेणे ते कपोतबाळक । अदृष्टे देख देखिले ॥९४॥

अर्थ :-
त्याच अरण्यामध्ये कोणी एक फांसेपारधी पांखरे धरण्याच्या कामांत मोठा तरबेज होता. दैवयोगाने ही कपोताची पिले त्याच्या दृष्टीस पडली ९४.

तेणे पसरोनिया काळजाळे । पाशी बांधिली ती बाळे ।
कपोत-कपोतींचे वेळे । राखत केवळे राहिला ॥९५॥

अर्थ :-
तेव्हा त्याने आपले काळजाळे पसरून त्या पिलांना त्या जाळ्यात अडकविली. आणि आता कपोत-कपोती केव्हा येतात म्हणून तो वाट पाहात बसला ९५.

कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ ।
गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥६४॥

अर्थ :-
[श्लोक ६४ ] - पिल्लांचे पोषण करण्यात नेहमीच तत्पर असलेले ते जोडपे चारा घेऊन आपल्या घरट्याजवळ आहे. (६४)

बाळकांच्या अतिप्रीती । कपोता आणि कपोती ।
चारा घेऊनि येती । नीडाप्रति लवलाहे ॥९६॥

अर्थ :-
पिलांच्या अत्यंत मोहामुळे कपोत आणि कपोती चारा घेऊन लौकर लौकर घरट्याकडे आली ९६.

स्त्रीसुखाची आसक्ती । तेचि वाढत्या दुःखाची सूती ।
स्त्रीसंगे दुःखप्राप्ती । सांगो किती अनिवार ॥९७॥

अर्थ :-
स्त्रीसुखाची आसक्ति हीच वाढत्या दुःखाचे मूळ आहे. स्त्रीच्या संगतीने केवढे अनिवार दुःख भोगावे लागते ते कोठवर सांगावे ? ९७.

पुरुषासी द्यावया दुःख । स्त्रीसंगूचि आवश्यक ।
पुत्रपौत्रद्वारा देख । नानादुःख भोगवी ॥९८॥

अर्थ :-
पुरुषाला दुःख द्यावयाला स्त्रीसंगच कारणीभूत आहे. तोच पुत्र, नातू इत्यादि द्वाराने नाही नाही ती दुःखे भोगावयास लावतो. असो ९८.

कपोती स्वात्मजान्वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् ।
तानभ्यधावत्क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥६५॥

अर्थ :-
[श्लोक ६५]-कबुतरीने पाहिले की, तिची पिल्ले जाळ्यात अडकून चीची करीत आहेत त्यांना अशा स्थितीत पाहून कबुतरीला अपार दुखः झाले ती रडतरडतच त्यांच्या जवळ धावली. (६५)

तंव काळजाळी एके वेळे । कपोती बांधली देखे बाळे ।
तोंड घेऊनि पिटी कपाळे । आक्रोशे लोळे दुःखित ॥९९॥

अर्थ :-
कपोतीने पाहिले तो तिला दिसले की, एकदम काळाच्या जाळ्यामध्ये आपली पिले जखडली गेली आहेत. तेव्हा ती तोंडावर मारून घेऊन कपाळ पिटू लागली आणि मोठ्याने आक्रोश करून दुःखाने गडबडा लोळू लागली ९९.

बाळे चरफडिता देखे जाळी । आक्रंदोनि दे आरोळी ।
बाळांसन्मुख धांवे वेळोवेळी । दुखे तळमळी दुःखित ॥६००॥

अर्थ :-
जाळ्यामध्ये आपली पिले तडफडत आहेत, हे पाहून ती मोठमोठ्याने रडून हाका मारू लागली. ती पुन्हा पुन्हा धावून त्या पिलांसमोर जाई आणि दुःखाने विव्हल होऊन तळमळू लागे ६००
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया ।
स्वय चाबध्यत शिचा बद्धान्पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥६६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६६] - भगवंतांच्या मायेने अत्यंत दुःखी झालेली ती उचंबळणार्‍या स्नेहरज्जूने घट्ट बांधली गेली होती आपली पिल्ले जाळ्यात अडकलेली पाहून भान हरपून ती स्वःतच जाळ्यात जाऊन अडकली. (६६)

दुःख द्यावया भ्रतारासी । आक्रंदे कपोती चालिली कैसी ।
शतगुणे स्नेहो वाढला तिसी । मृतपुत्रांसी देखोनि ॥१॥

अर्थ :-
आपल्या मृत पुत्रांना पाहून तिचे अंतःकरण शतपट प्रेमाने भरून आले. भ्रताराला दुःख देण्यासाठी ती कपोती कशी इतका विलाप करीत चालली पाहा १.

पुत्रस्नेहे केले वेडे । गुण आठआतठवूनि रडे ।
हिताहित न देखे पुढे । बळे चि पडे जाळांतु ॥२॥

अर्थ :-
पुत्रस्नेहाने तिला अगदी वेडेंच करून सोडले. त्यांचे गुण आठवून ती रडू लागली, त्यांच्यापुढे तिला आपले हिताहितही दिसेनासे झाले आणि ती आपणहूनच त्या जाळ्यांत जाऊन पडली ! २.

मायामोहे भुलली कैशी । जेथ बांधले देखे पुत्रासी ।
ते जाळी घाली आपणासी । मोहे पिशी ते केली ॥३॥

अर्थ :-
मायामोहामुळे तिला कशी भूल पडली पाहा ! ज्यांत पिलांना बांधलेले दिसत होते, त्याच जाळ्यांत लतिने आपणासही घालून घेतले ! इतके मोहाने तिला वेडेपिसे करून सोडले ३.

कपोतः स्वात्मजान्बद्धानात्मनोऽप्यधिकान्प्रियान् ।
भार्या चात्मसमा दीनो विललापातिदुःखितः ॥६७॥

अर्थ :-
[ श्लोक ६७]- कबुतराने प्राणाहूनही अधिक प्रिय असलेली आपली पिल्ले आणि प्राण प्रिय मादीसुद्धा जाळ्यात अडकलेली पाहून तो अत्यंत दुःखी होऊन शोक करू लागला. (६७)

अंतरला स्त्रीबाळकी । कपोता तो एकाएकी ।
रुदन करी अधोमुखी । अतिदुःखी विलपतु ॥४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे बायको मुलांना अंतरून बिचारा कपोत एकटा राहिला. तेव्हा तो खाली तोंड करून रडू लागला. अत्यंत दुःखाने विलाप करू लागला ४.

जीवाहोनि प्रिय अधिक । ते निर्जीव देखिले बाळक ।
अनुकूल अनुरूपक । भार्या देख अंतरली ॥५॥

अर्थ :-
प्राणांहून अत्यंत प्रिय अशी ती आपली बालके निर्जीव झालेली त्याने पाहिली. आणि अनुकूल व अनुरूप अशी स्त्रीही पण अंतरली ५.

अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।
अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ॥६८॥

अर्थ :-
[श्लोक ६८]-काय मी कमनशिबी ! माझी बुद्धीच चालेनाशी झाली आहे अरेरे ! या संसारात मी अतृप्त असतानाच व सर्व गोष्टी पुर्‍याहोण्याआधीच माझा धर्म, अर्थ आणि काम याचे मुळ असणारा हा माझा गृहस्थाश्रम नष्ट झाला. (६८)

धर्म अर्थ आणि काम । या तिहींचा आश्रयो गृहाश्रम ।
तो भंगला मी अनाश्रम । अतृप्त काम सांडूनि ॥६॥

अर्थ :-
तो मनांत म्हणू लागला की, गृहस्थाश्रम हा धर्म, अर्थ आणि काम ह्या तिहींना मोठा आधार असतो. तो मोडला आणि माझी इच्छा अपुरी असतांच मी अनाश्रमी बनलो ६.

पूर्वपापाचा आवर्तु । मज सांडूनि अकृतार्थु ।
माझा कामु नव्हता तृप्तु । धर्मकामार्थु भंगला ॥७॥

अर्थ :-
पूर्वार्जित पापाच्या भोवऱ्याने, मजकडून कोणतेही सत्कार्य घडण्यापूर्वीच मला उघडे पाडले. आणि माझी इच्छा पुरी न होतांच धर्मकामार्थांचा विध्वंस केला ७.

गृही त्रैवर्गुचि भंगला । चौथा पुरुषार्थ असे उरला ।
तो साधूनि घेऊ वहिला । आश्रमु भंगल्या क्षिती काय ॥८॥

अर्थ :-
गृहामध्ये काम, अर्थ व धर्म ह्यांचा भंग झाला. पण चवथा पुरुषार्थ जो मोक्ष तो तर उरलेला आहे ना ? तोच अगोदर साध्य करून घेऊ या; आश्रम मोडल्याची क्षिती कशाला ? ८.

ऐसे म्हणसी जरी निगुती । ये अर्थी मी दुर्मती ।
विषयवासना नोसंडिती । कैसेनि मुक्ति साधेल ॥९॥

अर्थ :-
असे जर म्हणाल तर मी मूढमति आहे; मला विषयवासना सोडीत नाही. मग मुक्ति कशी साधेल ? ९.

म्या पूर्वी अल्प पुण्य होते केले । यालागी अंतरायी घर घेतले ।
माझे परलोकसाधन ठेले । विधुर केले मजलागी ॥६१०॥

अर्थ :-
मी पूर्वी फारच थोडे पुण्य केलेले होते, म्हणून काळाने माझे घर घेतले. मला विधुर करून टाकल्यामुळे माझे परलोकचे साधनही बुडाले ६१०.

हो का गृही असता गृहस्था । काय परलोक साधे समस्ता ।
इतरांची असो कथा । मज साधनता तंव होती ॥११॥

अर्थ :-
असो. सर्वच गृहस्थाश्रमी लोकांना परलोकसाधन होत असते का ? पण इतरांची गोष्ट कशीही असो, मला मात्र तसे करण्याला साधन होते ११.

अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।
शून्ये गृहे मा सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥६९॥

अर्थ :-
[श्लोक ६९]-मला शोभणारी व माझे सर्व ऐकणारी माझी पतिव्रता पत्‍नी उजाड घरात मला एकट्याला सोडून आमच्या साध्याभोळ्या पिल्लांसह स्वर्गात निघाली. (६९)

स्त्रीपुरुषांची चित्तवृत्ती । अनुकूल वर्ते धर्मप्रवृत्ती ।
तरीच परलोक साधिती । इतरा प्राप्ती ते नाही ॥१२॥

अर्थ :-
स्त्रीपुरुषांच्या मनोवृत्ति एकमेकांस अनुकूल असून त्यांची प्रवृत्ति धर्माकडे असेल, तरच परलोकसाधन घडेल. इतरांना त्याची प्राप्ति व्हावयाची नाही १२.

एकांच्या भार्या त्या तोंडाळा । एकांच्या त्या बहु वोढाळा ।
एकांच्या त्या अतिचांडाळा । एकी दुःशीला दुर्भगा ॥१३॥

अर्थ :-
कोणाच्या बायका अतिशय तोंडाळच असतात; कोणाच्या अतिशय उनाड असतात, भटक्या असतात, कोणाच्या बायका अतिशय दुष्ट, कजाग असून बाहेरख्यालीच असतात १३.

एकीचा तो क्रोध गाढा । एकी अत्यंत खादाडा ।
एकी सोलिती दांत दाढा । आरिसा पुढा मांडूनि ॥१४॥

अर्थ :-
एखाद्या बायकोचा राग विलक्षण असतो. कोणी अतिशय खादाडच असतात. कित्येक बायका आरसा पुढे ठेवून दांत आणि दाढाच सोलीत बसतात ! १४.

एकी वोंगळा आळसिणी । एकी त्या महाडाकिनी ।
एकी सुकुमार विलासिनी । बरवेपणी गर्वित ॥१५॥

अर्थ :-
कोणी अतिशय घाणेऱ्या व आळशीच असतात. कोणी मोठ्या कैदाशिणी असतात. कोणी नाजूक व विलासिनी असतात. त्या सौंदर्याच्या ताठ्यांतच वागतात १५.

तैशी नव्हे माझी पत्नी । सदा अनुकूळ मजलागुनी ।
मजसी वर्ते अनुरूपपणी । धर्मपत्नी धार्मिक ॥१६॥

अर्थ :-
पण तशांपैकी मात्र माझी बायको नव्हती. ती नेहमी मला अनुकूल असे. ती खरी धर्मपत्नी असून अगदी मला अनुरूप अशी वागत असे १६.

मी जेव्हा धर्मी तत्पर । तेव्हा धर्मासी ते अतिसादर ।
मज कामी जेव्हा आदर । तेव्हा कामचतुर कामिनी ॥१७॥

अर्थ :-
मी धर्मकर्मास प्रवृत्त झालो म्हणजे तीही मला मोठ्या भक्तीने साहाय्य करीत असे. आणि मी जेव्हा कामेच्छा धरावी, तेव्हा ती इच्छाही पूर्ण करण्यांत ती चतुर होती १७.

मजवांचोनि तत्त्वता । न भजे आणिका देवा देवता ।
मज सांडूनि न वचे तीर्था । माझे वचन सर्वथा नुल्लंघी ॥१८॥

अर्थ :-
ती खरोखर माझ्याशिवाय इतर देवांना किंवा देवतांना कधीही भजत नसे. ती मला सोडून कोणत्याच तीर्थाला जात नसे. माझे वचन तर तिने कधीच उल्लंघन केले नाही १८.

एव रूपगुणकुलशील । मजसी सदा अनुकूल ।
पतिव्रता जे केवळ । पत्नी निर्मळ पै माझी ॥१९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारची रूपगुणकुलशीलसंपन्न स्त्री सदा सर्वदा मला अनुकूल व पतिव्रता आणि अत्यंत निर्मळ होती १९.

मज सांडूनि शून्यगृही । पुत्रेंसहित साध्वी पाही ।
जातसे स्वर्गाच्या ठायी । मज अपायी घालूनि ॥६२०॥

अर्थ :-
ती महासाध्वी मला ह्या ओसाड घरांत टाकून व संकटांत लोटून पुत्रांसहित स्वर्गाला चालली ना ? ६२०.

सोऽह शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः ।
जिजीविषे किमर्थ वा विधुरो दुःखजीवितः ॥७०॥

अर्थ :-
[श्लोक ७०]- पिल्ले गेली पत्‍नीही गेली आता दिनवाणा विधुर झालेला मी या उजाड घरात कोणासाठी जगू ? (७०)

नाशिली स्त्री नाशिल्या प्रजा । येथ म्या रहावे कवण्या काजा ।
दुःखे प्राण जाईल माझा । लोकलाजा निंदित ॥२१॥

अर्थ :-
स्त्री गेली; मुले गेली; आता मी तरी कशाला रहावयाचे ? लोकलाजेच्या आणि निंदेच्या दुःखाने माझा प्राण जाईल २१.

एवढे अंगी वाजले दुःख । काय लौकिकी दाखवू मुख ।
भंगले संसाराचे सुख । जिता मूर्ख म्हणतील ॥२२॥

अर्थ :-
इतके दुःख अंगावर येऊन कोसळले. आता लोकांत तोंड तरी कसे दाखवावे ? संसाराचे सुख सारे लयास गेले. आता जगलो तर मला मूर्ख मात्र म्हणतील २२.

जळो विधुराचे जिणे । सदा निंद्य लाजिरवाणे ।
न ये श्राद्धींचे आवतणे । सदा वसणे एकाकी ॥२३॥

अर्थ :-
आग लागो त्या विधुराच्या जिण्याला ! ते निंद्य आणि लाजिरवाणे असते. श्राद्धाचे आमंत्रणसुद्धा कोणी सांगत नाही. सदासर्वदा एकटे एक पडून रहायचे २३.

ऐसेनी वसता ये लोकी । शून्य गृही एकाकी ।
धडगोड न मिळे मुखी । परम दुःखी मी होईन ॥२४॥

अर्थ :-
अशाच रीतीने ह्या लोकांत मी राहिलों, तर त्या ओसाड घरांत एकट्यानेंच किणीकिणी करीत बसावें; नीटनेटके गोडधड कांही कधी तोंडांत पडण्याची आशा नको. अशाने मला अधिकच दुःख होईल २४.

तांस्तथैवावृतान्शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः ।
स्वय च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥७१॥

अर्थ :-
[ श्लोक ७१]- पिल्ले व मादी जाळ्यात अडकून तडफडत असून ती आता मरणाच्या दारात आहेत, हे स्पष्ट दिसत असूनही बिचारा कबुतर स्वतःच जाळ्यात जाऊन पडला. (७१)

ऐसे बोलोनि केले काये । मृतस्त्रीपुत्रांकडे पाहे ।
काळपाशी बांधिली आहे । चेष्टा राहे निःषेष ॥२५॥

अर्थ :-
असे बोलून त्याने केले काय ? तर मृत स्त्रीपुत्रांकडे पाहिले, तो ती काळपाशांत बांधलेली असून त्यांची हालचाल अगदीच बंद पडली आहे २५.

ऐसे देखतांही अबुद्धी । विवेके न धरीचि बुद्धी ।
आपण जाऊनि त्रिशुद्धी । जाळामधी पडियेला ॥२६॥

अर्थ :-
असे प्रत्यक्ष पाहूनही त्या मूर्खाने विचार केला नाही; आणि खरोखर आपणही जाऊन त्या जाळ्यामध्ये पडला ! २६.

मेल्या मागे मरणे । देखो हेचि सर्वांसी करणे ।
परी जन्ममृत्यु निवारणे । हा स्वार्थु कवणे न धरिजे ॥२७॥

अर्थ :-
मेल्याच्या पाठीमागे मरावयाचे हे तर सर्वांच्याच मागे लागलेले आपण पाहातोंच आहों; परंतु जन्ममृत्यु टाळून आपले हित साधावे ते मात्र कोणीच करीत नाही ! २७.

पहा पा स्त्रीपुत्राकरणे । आपुलाही जीवु देणे ।
परी भगवत्पदवी साधणे । हे न मने मने सर्वथा ॥२८॥

अर्थ :-
पाहा ! स्त्रीपुत्रांकरता आपला जीवही देतात, पण भगवत्पदवी प्राप्त करून घ्यावी असे मनाला कधीच पटत नाही ? २८.

त लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोत गृहमेधिनम् ।
कपोतकान्कपोती च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥७२॥

अर्थ :-
[श्लोक ७२]- तो क्रूर पारधी, गृहस्थाश्रमी कबुतरजोडपे आणि त्याची पिल्ले मिळाल्याने ‘आपले काम झाले’ असे पाहून त्यांना घेऊन घरी गेला. (७२)

जाळी पडला कपोता दुर्बुद्धी । झाली लुब्धकाची कार्यसिद्धी ।
सहकुटुंब घेऊनि खांदी । निघे पारधी निजस्थाना ॥२९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तो दुर्बुद्धि कपोता जाळ्यात सापडताच पारध्याचे आयतेच काम झाले. त्याला सहकुटुंब खांद्यावर घेऊन तो आपल्या घराकडे निघाला २९.

ऐसा जो कोणी गृहमेधी । त्यासी सर्वथा काळु साधी ।
जैशी कपोत्याची बुद्धी । तैसी बुद्धी गृहमेध्या ॥६३०॥

अर्थ :-
असा जो कोणी मोहग्रस्त गृहस्थाश्रमी असतो. त्याला काळ तत्काल हरण करून नेतो. कपोत्याची जशी बुद्धि होती, तशीच घरावर आसक्ति ठेवणाराची बुद्धि असते १३०.

बाळकांच्या काकुळती । मरण पावली कपोती ।
ऐसे देखत देखता दुर्मती । तेथ निश्चिती उडी घाली ॥३१॥

अर्थ :-
पिलांच्या काकुळतीने कपोती मरण पावली, हे डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष पाहूनही त्या मूर्खबुद्धीने पुन्हा त्यांतच उडी घातली ! ३१.

यापरी तो कपोता । कुटुंबाची मेधा वाहता ।
मरण पावला सर्वथा । विवेकु चित्ता न धरीचि ॥३२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे तो कपोता कुटुंबाची काळजी वाहता वाहता आपणही मरण पावला. मनांत यत्किंचितही विचार केला नाही ३२.

एव कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत् ।
पुष्णन्कुटुम्ब कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥७३॥

अर्थ :-
[ श्लोक ७३] - ज्या कुटुंबवत्सल माणसाला प्रपंचातील सुखदुःखातच आनंद वाटतो आणि जो आपल्या कुटुंबाचे पालनपोषण करण्यातच आपले स्वत्व गमावून बसतो, त्याला कधीच शांती मिळत नाही त्या कबुतराप्रमाणे तो आपल्या कुटुंबियांबरोबर नाश पावतो. (७३)

ऐसा कुटुंबी गृहस्थु । कुटुंबपोषणी आसक्तु ।
विषयवासना अशांतु । पावे घातु सकुटुंब ॥३३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचा कुटुंबी गृहस्थ कुटुंबपोषणामध्येंच आसक्त झाल्याने विषयवासनेने सदासर्वदा अतृप्त असतो आणि त्यामुळेच त्याचा कुटुंबासह घात होतो ३३.

गृहासक्ती गृहाश्रमु । तो केवळ द्वंद्वाचा आरामु ।
कपोत्या ऐसा पडे भ्रमु । वृथा जन्मु दवडावा ॥३४॥

अर्थ :-
गृहाची आसक्ति आणि गृहस्थाश्रम, केवळ द्वंद्वाचे सुख आहे. त्यामुळे कपोत्यासारखा भ्रम पडतो. याकरता तसे करून आपला जन्म वृथा दवडू नये ३४.

यः प्राप्य मानुष लोक मुक्तिद्वारमपावृतम् ।
गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युत विदुः ॥७४॥

अर्थ :-
[श्लोक ७४] - मुक्तीचे उघडलेले दारच असे मनुष्यशरीर मिळूनही जो कबुतराप्रमाणे आपल्या घरादारातच गुंतलेला असतो, तो उंचीवर जाऊन खाली पडू पाहाणारा म्हटला पाहिजे त्याला आरूढच्युत म्हणतात. (कबुतरापासून, कुटुंबविषयक अत्यासक्ती सर्वनाशाला कारण होते, हा बोध घ्यावा). (७४)

येवोनिया कर्मभूमीसी । जो पावला उत्तम देहासी ।
त्याहीमाजी उत्तमता कैशी । अग्रवर्णासी पै जन्म ॥३५॥

अर्थ :-
या मृत्युलोकावर येऊन ज्याला उत्तम देह प्राप्त झाला, आणि त्यांतही उत्तमपणा कोणता ? तर श्रेष्ठवर्ण जो ब्राह्मण त्यांत जन्म ३५.

आलिया मनुष्यदेहासी । मुक्तीचा दारवंटा मुक्त त्यासी ।
लव निमिष येकु दिशी । यावज्जन्मेंसी मोकळा ॥३६॥

अर्थ :-
मनुष्यदेहाला जो येईल, त्याला मुक्तीचे द्वार अगदी खुले असते. एका दिवसांत, एका निमिषांत, एका क्षणांत तो यावजन्मांतून पार होतो ३६.

इतरा वर्णांची हे गती । मा ब्राह्मण तरी पुण्यमूर्ती ।
ते सदा मुक्तचि असती । वृथा आसक्ती गुंतले ॥३७॥

अर्थ :-
ही गोष्ट इतर वर्णांची. मग ब्राह्मण तर बोलून चालून पुण्यमूर्तिच आहेत. ते सदासर्वदा मुक्तच आहेत. पण फुकट आसक्तीमध्ये गुंततात ३७.

विद्वांस आणि वैराग्य । ते ब्रह्मादिका न लभे भाग्य ।
वृथा आसक्ती केले अभाग्य । शिश्नोदरा साङ्ग वेंचले ॥३८॥

अर्थ :-
विद्वत्ता असून वैराग्य असणे हे मोठे भाग्य आहे. ते ब्रह्मदेवादिकांनासुद्धा प्राप्त होत नाही. फुकाच्या आसक्तीने त्यांना अभागी केल्यामुळे, शिस्नोदराच्या आधीन होऊन ते फुकट गेले ३८.

मनुष्यदेही गृहासक्तु । तो बोलिजे ‘आरूढच्युतु’।
कपोत्याचे परी दुःखितु । सिद्ध स्वार्थु नाशिला ॥३९॥

अर्थ :-
मनुष्यदेहाला येऊन जो गृहासक्त होतो, त्याला ‘आरूढच्युत’ अथवा पढतमूर्ख म्हणतात. तो आपल्या हातात आलेला स्वार्थ सोडून कपोत्याप्रमाणे दुःखी होतो ३९.

विषयी सर्वथा नाही तृप्ति । ऐसे श्रुतिपुराणे बोलती ।
करिता विषयाची आसक्ती । थित्या मुकती नरदेहा ॥६४०॥

अर्थ :-
विषयांत तृप्ति केव्हांही होत नाही, असे वेद व पुराणे सांगतात. असे असता विषयावर आसक्ति ठेवून, फुकटच्या नरदेहाला मुकतात ! ६४०.

नवल नरदेहाची ख्याती । रामनामाच्या आवृत्ती ।
चारी मुक्ती दासी होती । तो देहो वेंचिती विषयासी ॥४१॥

अर्थ :-
नरदेहाची थोरवी कांही विलक्षण आहे. नुसत्या रामनामाच्या आवृत्ति केल्या तरी, चारीही मुक्ति दासी होऊन राहतात. असे असता तोच देह विषयासाठी खर्ची घालतात ! ४१.

विषयसुखाचिये आसक्ती । कोणा नाही झाली तृप्ती ।
मृगजळाचिये प्राप्ती । केवी निवती तृषार्त ॥४२॥

अर्थ :-
विषयसुखाच्या आसक्तीने कोणाचीच कधी तृप्ति झालेली नाही. तान्हेलेले लोक मृगजळाच्या प्राप्तीने शांत कसे होतील ! ४२.

यालागी जाणतेनि मनुष्ये । नरदेहींचेनि आयुष्ये ।
विषयांचेनि सायासे । व्यर्थ का पिसे कष्टती ॥४४॥

अर्थ :-
ह्याकरता जाणत्या मनुष्यांनी, नरदेहाचे आयुष्य लाभले असून विषयाच्या प्रयासाने वेडेपीर बनून उगाच का घामाघूम व्हावे ? ४३.

नरदेहाऐसे निधान । अनायासे लाधले जाण ।
सांडी सांडी अभिमान । तेणे समाधान पावसी ॥४४॥

अर्थ :-
नरदेहासारखा ठेवा अनायासाने लाभला आहे. तेव्हा अभिमान अगदी सोडून दे. तरच तुला समाधान प्राप्त होईल ४४.

पुढती नरदेहाची प्राप्ती । होईल येथ नाही युक्ति ।
यालागी सांडूनि विषयासक्ती । भावे श्रीपति भजावा ॥४५॥

अर्थ :-
ह्यानंतर पुन्हा नरदेह प्राप्त होईलच अशी कांही खात्री नाहीं; ह्याकरता विषयासक्ति सोडून देऊन भक्तिभावाने श्रीहरीचेंच भजन करावे ४५.

कलियुगी सुगम साधन । न लगे योग याग त्याग दान ।
करिता निर्लज्ज हरिकीर्तन । चारी मुक्ति चरण वंदिती ॥४६॥

अर्थ :-
कलियुगांतले साधन अगदी सोपे आहे. योग नको, याग नको, त्याग नको की दान नको. निर्लज्जपणाने हरिकीर्तन केले की, चारीही मुक्ति येऊन पायी लागतात ४६.

इटेसाठी परीस पालटे । येता का मानिती वोखटे ।
तैसा कीर्तनाचेनि नेटेंपाटे । देवो भेटे प्रत्यक्ष ॥४७॥

अर्थ :-
वीट देऊन त्याच्या मोबदल्यात जर परीस मिळाला, तर त्यांत वाईट का वाटावे ? त्याप्रमाणे कीर्तनाच्या जोरावर प्रत्यक्ष देव भेटत असतो हे लक्षात ठेवावे ४७.

एका जनार्दनु म्हणे । नश्वर देहाचेनि साधने ।
जनी जनार्दनु होणे । हे मुद्रा तेणे लाविली ॥४८॥

अर्थ :-
एकाजनार्दन म्हणतो, नश्वर देहाच्या साधनानेंच जनांत जनार्दन व्हावे, ही मुद्रा त्याने लावून दिली ४८.

एका जनार्दना शरण । तंव जनार्दनु झाला एक एकपण ।
जैसे सुवर्ण आणि कंकण । दो नांवी जाण एक ते ॥४९॥

अर्थ :-
एका जनार्दनाला शरण गेला. तोच जनार्दन एकपणाने एका झाला, ज्याप्रमाणे सोने आणि कंकण ह्या दोन्ही नांवांनी ते एकच असते ४९.

तोचि एका एकादशी । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवासी ।
अवधूत सांगे यदूसी । गुरूपदेशी उपदेशु ॥६५०॥

अर्थ :-
एकादश स्कंधामध्ये श्रीकृष्णाने जो गुरूपदेश उद्धवाला सांगितला व अवधूताने जो यदूला सांगितला, तोच गुरूपदेश जनार्दनरूप एकनाथ सांगत आहे ६५०.

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे यदुअवधूतेतिहासे एकाकारटीकाया सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

अर्थ :-
(ह्याप्रमाणे श्रीमद्‌भागवत महापुराणाच्या एकादशस्कंधांतील श्रीकृष्ण-उद्धवसंवादामधील यदु-अवधूत इतिहासावरील एकनाथकृत टीकेचा सातवा अध्याय संपूर्ण झाला. )
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥मूळश्लोक ॥७४॥

अर्थ :-
ओव्या ॥६५०॥

अर्थ :-
ॐ तत्सत्- श्रीकृष्णार्पणमस्तु.