🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 4

॥श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो श्रीगुरु शिवशिवा । नमने जीवत्व जीवा ।
नुरविसी तेथे देहभावा । कैसेनि रिघावा होईल ॥१॥

अर्थ :-
श्रीगुरू शिवपार्वती यांस नमस्कार असो. भगवान नमनाने संतुष्ट होऊन जीवाचे जीवत्व राहू देत नाहीं. तेथे देहभावाचा रिघाव कोठून होणार ! १
जीवे घेउनि जीवा । देहत्व मोडूनि देहभावा ।
याहीवरी करविसी सेवा । हे लाघव देवा नवल तुझे ॥२॥

अर्थ :-
हे देवा, जीवाचा जीव घेऊन व देहाचे देहत्व नाहींसे करूनहि त्याच्याकडून सेवा करवितोस, हे तुझे केवढे आश्चर्यकारक लाघव आहे ! २
जीव घेऊनि शंखासुरा । त्याच्या वागविसी कलेवरा ।
तो तू रिघोनि मजभीतरा । माझिया शरीरा वागविसी ॥३॥

अर्थ :-
शंखासुराचा जीव घेऊन त्याच्या शरीराला जसा वागवितोस तसाच तू माझ्यामध्येहि प्रवेश करून माझ्या शरीरालाहि वागवीत आहेस. ३
शंख मधुर ध्वनी गाजे । तो वाजवित्याचेनि वाचे ।
तेवी म्या जे जे बोलिजे । ते ते बोलणे साजे तुझेनि ॥४॥

अर्थ :-
शंख मधुर ध्वनीने गर्जना करतो, पण तो वाजविणाराच्या बळाने वाजतो. त्याचप्रमाणे मी जे जे काही बोलतो ते सर्व तुझ्यामुळेंच होय. ४
आता माझे ‘शरीर’ जे चळे । ते तुझेनि आंगिके मळे ।
‘कर्में’ निपजती सकळे । सत्ताबळे तुझेनि ॥५॥

अर्थ :-
माझे शरीर जी हालचाल करिते व जी लोकिक, वैदिक कर्मे करिते ती सर्व तुझ्याच सत्ताबळाने होतात. ५
माझे देहींचे जे ‘मीपण’ । ते तूंचि झालासी आपण ।
तुझेनि प्राणे ‘प्राण’ । माझाही जाण चळे देवा ॥६॥

अर्थ :-
माझ्या देहातील ‘मीपणा’ तूच झालास. तुझ्या क्रियाशक्तीनेच माझा क्रियाशक्ति प्राण चालतो. ६
‘दृष्टी’ जे जे काही देखे । ते ते तुझेनि ज्ञानउन्मेखे ।
‘श्रवणीं’ जे जे कांही ऐके । ते ते नेटके अवधान तुझे ॥७॥

अर्थ :-
तुझ्याच ज्ञानशक्तीने डोळे पहातात, कान ऐकतात, ७
‘रसना’ जे जे कांही चाखे । ते ते तुझेनि स्वादमुखे ।
‘बुद्धि’ जाणपणे तोखे । तेही अतिनिके वेदकत्व तुझे ॥८॥

अर्थ :-
रसना रस चाखते, बुद्धि ज्ञानांने संतुष्ट होतें, ८
‘मन’ मनपणे अतिचपळ । तेंही तुझेंचि आंगिक बळ ।
विवेका ‘विवेकु’ प्रबळ । अतिसोज्ज्वळ तुझेनि ॥९॥

अर्थ :-
मन संकल्पविकल्पाने चंचल होतें, विवेकशक्ति विवेचन करिते, ९
‘वाचा’ जे जे कांही वदे । ते वाचिकत्व तुझेनि शब्दे ।
‘बोधु’ जेणे उद्‌बोधे । तो तुझेनि प्रबोधे प्रबोधु ॥१०॥

अर्थ :-
वाणी बोलते व ज्ञानशक्ति तुझ्याच बलाने सर्व कांही जाणते. १०
‘जागृती’ जागे तुझेनि हरिखे । ‘स्वप्न’ स्वप्ना तुझेनि देखे ।
‘सुषुप्ती’ सुखावे जेणे सुखे । पुर्ण संतोखे तुझेनि ॥११॥

अर्थ :-
जागृति, स्वप्न व सुषुति यांतील सर्व अनुभव तुझ्याचमुळे येतात. ११
मी जे जे ‘विषय’ भोगी । ते भोक्तेपण तुझे अंगी ।
तुझेनि निजसंयोगी । मीपणे जगी वर्तविशी मज ॥१२॥

अर्थ :-
मी ज्या विषयांचा भोग घेतो, त्यांचे भोक्तृत्वहि तुलाच आहे. तुझ्या स्वरूपसंबंधानेंच तू मला ‘मी’ पणाने वागवितोस. १२
माझे करूनि खांबसुत्र । तू झालासी सुत्रधार ।
हालवूनिया निजसूत्र । कर्मे विचित्र करविशी ॥१३॥

अर्थ :-
तू सूत्रधार झालास, मला कळसूत्री बाहुले केलेस आणि सूत्रे हालवून माझ्याकडून विचित्र कर्मे करवितोस. १३
ऐशिया श्रीजनार्दना । जग चेतवित्या चिद्‌घना ।
कृपाळुवा जगज्जीवना । नमन श्रीचरणा तुझेनि तुज ॥१४॥

अर्थ :-
अशा जगचालक, चिद्‌घन, कृपाळू जगजीवाच्या श्रीचरणांना माझ नमन असो. १४
यापरी मजमाजी तू चाळिता । चाळकत्वे करविसी ग्रंथा ।
तेथे मी एक कवित्वकर्ता । हे जाणावी तत्वता स्थूळबुद्धी ॥१५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे तू माझ्यामध्ये चालक आहेस. त्या चालकत्वानेंच तू मजकडून ग्रंथ करवितोस. पण असे असतांनाहि ‘मी कवित्व करतो’ हा निव्वळ भ्रम आहे. १५
एका एकु जनार्दनी । की जनार्दनु एकपणी ।
इये पृथक् नामांची लेणी । लेऊनि एकपणी मिरविसी तु ॥१६॥

अर्थ :-
एकनाथ जनार्दनामध्ये एकरूप आहेव जनार्दन एकपणानें-एकरूपाने एकनाथभावाला प्राप्त झाला आहे. ही भिन्न भिन्न नावाची लेणी लेवून तू एकत्वाने मिरवीत आहेस. १६
जेवी कनकाचे भूषण । की भूषणी कनक संपूर्ण ।
तेवी एका आणि जनार्दन । एकत्वे जाण जनार्दनचि ॥१७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सोन्याचे भूषण व भूषणांमध्ये ओतप्रोत सोनेंच, त्याप्रमाणे एकनाथ आणि जनार्दन हे एकत्वाने जनार्दनच आहेत. १७
ऐशी ऐकोन विनवणी । सद्‌गुरु तुष्टला संतोषोनी ।
येथे भिन्न भिन्न सोसणी । न लगे निरूपणी करणे तुज ॥१८॥

अर्थ :-
अशी ही विनंती ऐकून सद्‌गुरु संतुष्ट झाला आणि म्हणाला कीं, निरूपणासाठी तुला अशी भिन्न भिन्न कल्पना करावयास नको १८
जेव्हा कापुरा आगी झगटे । तेव्हांचि कापुरत्व खुंटे ।
सच्छिष्यासी सद्‌गुरु भेटे । तेव्हांचि फिटे भिन्नभेदु ॥१९॥

अर्थ :-
कापुराला अग्नि लागला म्हणजे त्याचा कापुरपणा जसा खुंटतो, १९
जेणे फिटे भिन्नभेदु । तो श्रीभागवती निजबोधु ।
वसुदेवाप्रती नारदु । सांगत संवादु इतिहासाचा ॥२०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे सच्छिष्याला सद्‌गुरू भेटला असता भिन्नभाव तेव्हांच फिटतो. ज्याच्या योगाने भिन्नभाव नाहींसा होईल असाच श्रीभागवतामध्ये आत्मबोध आहे. नारद वसुदेवाला हा इतिहास सांगत आहे. २०
ज्या इतिहासाचा अर्थ । परिसता प्रगटे परमार्थ ।
स्वानंदबोध हृदयांत । श्रवणे सदोदित श्रोते होती ॥२१॥

अर्थ :-
त्याचा अर्थ ऐकिला असता परमार्थ प्रकट होतो व श्रोते त्याच्या श्रवणाने सदोदित संतुष्ट होतात. २१
तंव श्रोते संतसमुदावो । म्हणती कैसा नवलावो ।
सद्‌गुरुस्तवनी ब्रह्मभावो । साधिला आवो अभेदत्वे ॥२२॥

अर्थ :-
त्यांच्या हृदयात स्वानंदबोध प्रकट होतो. इतक्यांत श्रोत्यांचा संतसमुदाय म्हणाला- ‘काय आश्चर्य आहे हो ! सद्‌गुरूचे स्तवन करीत असतांनाच तू अभेदपणे ब्रह्मभाव साधिलास. २२
हे सद्‌गु‍रूची विनवणी । की ब्रह्मसुखाची खाणी ।
परिसता सप्रेम बोलणी । रिझली आयणी सज्जनांची ॥२३॥

अर्थ :-
ही काय सद्‌गुरूची विनवणी की ब्रह्मसुखाची खाणी ! असे हे तुझे सप्रेम भाषण ऐकून सज्जनांची चित्तवृत्ति प्रसन्न झाली आहे. २३
या देशभाषा वाणी । उघडिली परमार्थाची खाणी ।
बोल नव्हती हे स्पर्शमणी । लागता श्रवणी पालटे जीव ॥२४॥

अर्थ :-
या प्राकृत भाषेंत तूंहि परमार्थाची खाणच उघडली आहेस. हे शब्द नव्हेत, तर परीस आहेत, ते कानांवर येतांच जीव जीवपण सोडून स्वरूपास प्राप्त होतो. २४
यापरी श्रीभागवती । अनुपम अगाध स्थिति ।
ते कथेची संगति । लावी सुनिश्चिती अर्थावबोधे ॥२५॥

अर्थ :-
भागवतामध्ये आत्मबोधाची अशी अनुपम अगाध स्थिति आहे. त्यांतील कथेची संगति अर्थज्ञानाने चांगल्या प्रकारे लाव. ’ २५
ऐकोनि संतांचे वचन । शिरी वंदोनि त्यांचे चरण ।
पुढील कथानिरूपण । श्रोती सावधान परिसावे ॥२६॥

अर्थ :-
हे संताचे वचन ऐकून व त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून पुढील कथेचे मी निरूपण करतो, ते श्रोत्यांनी सावधान चित्ताने ऐकावे. २६
येथे तृतीय अध्यायाचे अंती । निरूपिता तांत्रिक भक्ति ।
भजावे आवडेल ते मूर्ति । रायासी तदर्थी प्रश्न स्फुरला ॥२७॥

अर्थ :-
तिसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी तांत्रिक भक्तीचे निरूपण करीत असतांना ‘आवडेल त्या मूर्तीचे भजन करावे’ असे जे सांगितले आहे, त्यावरून राजाला पुढील प्रश्न स्फुरला २७
देवो एकचि त्रिजगती । त्याच्या किती अवतारमूर्ति ।
जन्म कर्म अनेक व्यक्ती । हेचि मुनीप्रति पुसतु ॥२८॥

अर्थ :-
व ‘ या त्रिभुवनांत देव एकच आहे, पण त्याच्या अवतारमूर्ति किती आहेत ? त्याचे जन्म व कर्मे यांचे अनेक प्रकार कसे झाले ? ’ असे तो मुनींना विचारू लागला. २८.
श्रीराजोवाच -
यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ॥१॥

अर्थ :-
राजा म्हणाला - श्रीहरींनी स्वेच्छेनुसार जे जे अवतार घेऊन आतापर्यंत ज्या ज्या लीला केल्या, करीत आहेत किंवा करतील, त्या आपण आम्हांला सांगाव्यात. (१)

मुनीश्वरांचे अगाध ज्ञान । त्याहीवरी रसाळ निरूपण ।
तेंणे रायाचे वेधले मन । प्रश्नावरी प्रश्न यालागी पुसे ॥२९॥

अर्थ :-
मुनीश्वरांचे ज्ञान अगाध होते व निरूपण तर त्याहिपेक्षा रसाळ होतें. त्यामुळे राजाचे मन वेधले व तो प्रश्नांवर प्रश्न विचारू लागला. २९
तो म्हणे देवाधिदेवो हरि । स्वलीला कैसी जन्मे धरी ।
स्वेच्छा जी जी कर्मे करी । ते अगाध थोरी मज सांगा ॥३०॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, देवाधिदेव हरि स्वलीलेने अवतार कसे धारण करतो व स्वेच्छेने कोणकोणती कर्मे करतो, ती त्याची अगाध थोरवी मला सांगा, ३०
म्हणती देवा नाही जन्म । तेथे कैंचे पुसशी कर्म ।
देवो अरूप अनाम । त्यासी जन्म कर्म असेना ॥३१॥

अर्थ :-
तुम्ही कदाचित् असे म्हणाल कीं, देवाला जन्मच नाही तेथे कर्म कसले विचारितोस ? देव अरूप, अनाम आहे, त्याला जन्म, कर्म नाहीं, ३१
तो ‘अजन्मा’ परी जन्म धरी । ‘अकर्मा’ परी कर्मे करी ।
‘विदेही’ तो देहधारी । होऊनि संसारी स्वधर्म पाळी ॥३२॥

अर्थ :-
पण तो अज असूनहि जन्म घेतो. कर्मरहित असूनहि कर्मे करतो. देहशून्य असतांना देहधारी होऊन संसारांत स्वधर्म पाळतो. ३२
त्याच्या अवतारांची स्थिति । कवण जन्म कवण व्यक्ति ।
किती अवतार किती मूर्ति । कृपेने मजप्रती सांगा स्वामी ॥३३॥

अर्थ :-
त्याच्या अवतारांच्या स्थिति, जन्म कोणते, व्यक्ति कोणत्या, अवतार किती, मूर्ति किती, हे मला कृपा करून सांगा. ३३
जे का अतीत अनागत । वर्तमान जे प्रस्तुत ।
ते अवतार समस्त । इत्थंभूत सांगावे ॥३४॥

अर्थ :-
जे मागे होऊन गेलें, पुढे होणार आहे व प्रस्तुत समयी आहे, ते सर्व इत्थंभूत मला सांगा. ३४
हरिचरित्र अवतारगुण । प्रतीपादन करावयाचा प्रश्न ।
तो सांगावया जयंतीनंदन । स्वानंदे पूर्ण ‘द्रुमिल’ सांगे ॥३५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे राजाने हरीचे चरित्र व अवतारगुण यांचे प्रतिपादन करण्याविषयी प्रश्न केला. त्याचे उत्तर जयंतिनंदन द्रुमिलमुनि सांगू लागला. ३५.
श्रीद्रुमिल उवाच -
यो वा अनन्तस्य गुणाननन्तान्
अनुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेर्गणयेत्कथञ्चित्
कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥२॥

अर्थ :-
द्रुमिल म्हणाला - भगवान अनंत असून त्यांचे गुणही अनंत आहेत त्यांच्या गुणांची गणती करीन, असे जो म्हणतो, तो मूर्खच म्हटला पाहिजे एखादा कोणी कोणत्याही रीतीने पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजेल, परंतु सर्व शक्तींचे आश्रय असलेल्या भगवंतांच्या गुणांची कितीही काळ लागला तरी गणती करू शकणार नाही. (२)

ज्याची लीलाशक्ति अपरिमित । ऐशा अनंत शक्ति ज्याच्या नखांत ।
यालागी तो ‘अनंत’ म्हणत । त्याचे गुण समस्त गणवती कोणा ॥३६॥

अर्थ :-
ज्याच्या नखांत अनंत लीलाशक्ति रहातात व त्यासाठीच त्या अपरिमित लीलाशक्तिमानाला अनंत म्हणतात, त्याच्या सर्व गुणांची गणना कोण करणार ? ३६
त्या अनंताचि गुणसमृद्धी । गणू म्हणे तो बालबुद्धि ।
जेवी का आकाशाची वृद्धि । मुंगिये त्रिशुद्धी न करवी माप ॥३७॥

अर्थ :-
मी अनंताच्या गुणांची गणना करतो. असे जो म्हणतो, तो खरोखर मंदमति होय. मुंगीला आकाशाच्या लांबीरुंदीचे माप जसे कधींहि करवत नाहीं, ३७
सागरींचे जळ संपूर्ण । केवी गणू शके लवण ।
तेवी अनंताचे अनंत गुण । आकळी कवण निजसत्ता ॥३८॥

अर्थ :-
किंवा मीठ सागरातील सर्वजलांचे प्रमाण जाणत नाहीं, त्याप्रमाणे अनंताचे अनंत गुण आपल्या बुद्धिबलाने कोण जाणार ! ३८
पर्जन्याचिया धारा । गणिता येतील नृपवरा ।
पृथ्वीचिया दूर्वांकुरा । सुखे महावीरा गणिता येती ॥३९॥

अर्थ :-
पर्जन्याच्या धारा मोजता येतील, पृथ्वीवरील दूर्वांकुरांचीहि गणना करिता येईल, ३९
वारा अफाट धांवे । तोही गणिताते पावे ।
निमेषोन्मेषांचे यावे । त्यांसीही संभवे गणित राया ॥४१॥

अर्थ :-
अफाट धांवणाऱ्या वाऱ्याचेंहि गणित करिता येईल, डोळ्यांच्या उघड-झापीचेहि प्रमाण ठरविता येईल, ४०
पृथ्वीचिया परिमाणा । काळे काळे होय गणना ।
परी भगवंताचिया गुणा । वेदांसहि जाणा गणित नव्हे ॥४१॥

अर्थ :-
पृथ्वीचे परिणामहि केव्हा केव्हा निश्चित करिता येईल, पण भगवंताच्या गुणांचे गणित वेदांनाहि करिता येत नाहीं. ४१
भगवंताचे नाम एक । घेता वेद झाले मूक ।
त्याचे गुण गणिता सकळिक । शेषाचे मुख दुखंड झाले ॥४२॥

अर्थ :-
तेथे भगवंताचे एक नांव घेताच वेद मुके झाले. त्याच्या सर्व गुणांची गणना करितांना शेषाच्या एका जिव्हेच्या दोन जिव्हा झाल्या. ४२
त्या अनंताचे अनंत गुण । येथ गणू शके कवण ।
कांही एक संक्षेपे जाण । सांगेन लक्षण अवतारांचे ॥४४॥

अर्थ :-
तेथे त्या अनंताचे अनंत गुण कोण सांगू शकणार ! तथापि मी आता संक्षेपाने अवताराचे लक्षण सांगतो. ४३.

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुर विराज विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधान अवाप नारायण आदिदेवः ॥३॥

अर्थ :-
भगवंतांनी स्वतःच निर्मिलेल्या पंचमहाभूतांच्या योगाने विराट शरीराची निर्मिती करून आपल्या अंशाने त्यात प्रवेश केला तेव्हा त्या आदिदेव नारायणाला ‘पुरूष’ हे नाव मिळाले हा त्यांचा पहिला अवतार होय. (३)

अवतारांमाजी प्रथमता । ‘पुरुषावतारांची’ कथा ।
द्रुमिल झाला सांगता । ऐक तत्वता महाराजा ॥४४॥

अर्थ :-
हे महाराजा, ऐक, असे म्हणून द्रुमिल भगवानाच्या अवतारांतील पहिल्या पुरुषावताराची कथा सांगू लागला. ४४
नारायणे आत्मशक्ती । पंचमहाभूते भूताकृती ।
सृजूनिया यथानिगुती । ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण केली ॥४५॥

अर्थ :-
नारायणाने आत्मशक्तीने भूताकार पंचमहाभूते उत्पन्न करून क्रमाने ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण केली. ४५
‘विराजपुर’ ब्रह्मांडा नाम । तेथ लीला प्रवेशे देवोत्तम ।
यालागी ‘पुरुष’ हे नाम । पुरुषोत्तम स्वांशे पावे ॥४६॥

अर्थ :-
ब्रह्माण्ड हेंच विराट्पुरुषाचे शरीर आहे. त्यांत देवोत्तमाने स्वांशाने लीलेने प्रवेश केला, म्हणून त्याला पुरुष हे नांव प्राप्त झाले. ४६
त्याचेनि अंशयोगे प्रकृति । झाली प्रजांते प्रसवती ।
यालागी ‘पुरुष’ नामस्थिति । जाण निश्चिती पावला ॥४७॥

अर्थ :-
त्याच्या अंशाच्या संबंधाने माया प्रजेला प्रसवली. म्हणून त्याचे पुरुष हे नांव रूढ झालें. ४७.

तो अकर्तात्मयोगयुक्ती । जग चेतवी चिच्छक्ती ।
ज्याचेनि जगा जगत्वे स्फूर्ति । त्याची गुणकीर्ति दो श्लोकी सांगो ॥४८॥

अर्थ :-
जो स्वतः अकर्ता असूनहि आपल्या योगशक्तीने सर्व जगाला चिच्छक्ति देऊन चेतवितो व ज्याच्यामुळेच जगाची जगत्त्वाने स्फूर्ति होते, त्याची गुणकीर्ति या पुढील दोन श्लोकांनी सांगतो. ४८.
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो
यस्येन्द्रियैस्तनुभृता उभयेन्द्रियाणि ।
ज्ञान स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा
सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्‌भव आदिकर्ता ॥४॥

अर्थ :-
त्यांच्या विराट शरीरात तिन्ही लोक राहिले आहेत त्यांच्याच इंद्रियांपासून सर्व देह धारण करणार्‍यांची ज्ञानेंद्रिये आणि कम]द्रिये निर्माण झाली आहेत त्यांच्या स्वरूपापासूनच प्राण्यांमध्ये ज्ञानाचा संचार होतो त्यांच्या श्वासोच्छ्‌वासाने सर्व शरीरात बळ येते तसेच इंद्रियांमध्ये ओज आणि काम करण्याची शक्ती उत्पन्न होते तेच सत्त्व इत्यादी गुणांनी विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती प्रलय करतात म्हणून तेच आदिकर्ता होत. (४)
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे
विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य
इत्युद्‌भवस्थितिलयाः सतत प्रजासु ॥५॥

अर्थ :-
सर्वप्रथम जगाच्या उत्पत्तीसाठी त्यांच्या रजोगुणापासून ब्रह्मदेव निर्माण झाले नंतर ते आदिपुरूषच आपल्या सत्त्वांशाने जगाच्या स्थितीसाठी तसेच ब्राह्मण व धर्म यांच्या रक्षणासाठी यज्ञपती विष्णू झाले तसेच तेच तमोगुणाच्या अंशाने जगाच्या संहारासाठी रूद्र झाले अशा प्रकारे निरंतर त्यांच्यापासूनच प्रजेची उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार होत असतात. (५)

त्रैलोक्य वसे जे कांही । तेचि शरीर त्याचे पाही ।
ज्याचेनि योगे देही । ठायींच्या ठायी वर्तती ॥४९॥

अर्थ :-
सर्व त्रैलोक्य हेंच ज्याचे शरीर आहे व ज्याच्यायोगाने सर्व देही आपापल्या ठिकाणी व्यवहार करतात, ४९
ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेंद्रियांची थोरी ।
ज्याचेनि इंद्रियेंकरी । निजव्यापारी वर्तती ॥५०॥

अर्थ :-
ज्याच्या इंद्रियविकारांनी ब्रह्मादि जीवांची ज्ञानकर्मेंद्रिये आपापली कर्मे करतात, ५०
जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचे घ्राण ।
जो जगाच्या श्रवणांचे श्रवण । रसनेची जाण रसना जो का ॥५१॥

अर्थ :-
जो जगाच्या नेत्रांचा नेत्र, घ्राणांचे घ्राण, श्रवणांचे श्रवण, रसनेची रसना, ५१
जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत ।
जो वाचेची वाचा निश्चित । एव उभय इंद्रियांआंत इंद्रिये ज्याची ॥५२॥

अर्थ :-
हातांचा हात, पायांचा पाय, वाणीचा वाक्, याप्रमाणे प्राण्यांच्या दोन्ही प्रकारच्या इंद्रियांत ज्याची इंद्रिये आहेत, ५२
जीवाच्या ठायी जे का ज्ञान । तेंही त्याचेनि ज्ञाने जाण ।
त्यासी ज्ञानदाता नाही आन । स्वये ज्ञानघन स्वभावतांचि ॥५३॥

अर्थ :-
जीवांचे ज्ञानहि ज्याच्या ज्ञानाने आहे व ज्याला ज्ञानदाता दुसरा कोणी नाहीं, जो स्वतःच ज्ञानघन आहे, ५३
ज्याचेनि प्राणे जाण । जगाचा चळे प्राण ।
बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥५४॥

अर्थ :-
ज्याच्या प्राणाने जगाचा प्राण आपला व्यापार करतो, ज्याच्या योगाने सर्व जगाला शारीरबल व मानसबल प्राप्त झाले आहे, ज्याच्यामुळे जगाचा सर्व व्यवहार चालतो. ५४
रजतमसत्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त ।
मूळी आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित ‘पुरुषावतार’ ॥५५॥

अर्थ :-
उत्पत्ति, स्थिति व प्रलय या प्रसंगी जो रज, सत्त्व व तम या गुणांनी युक्त होतो, तोच आदिकर्ता भगवान् पुरुषावतारआहे, असे तू जाण. ५५
सत्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता ।
तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥५६॥

अर्थ :-
राजा, सत्त्वादि त्रिगुणावस्थेने तोच उत्पत्ति, स्थिति लयकर्ता होतो. हीच गुणावतारकथा मी आता तुला सांगतो. ५६
तोचि आदिकल्पी उत्पत्ति । रजोगुणे राजसा शक्ती ।
स्वये झाला शतधृती । ‘ब्रह्मा’ म्हणती जयाते ॥५७॥

अर्थ :-
प्रथमकल्पांत रजोगुणाने राजसी शक्ति धारण करून सृष्टीसाठी तो स्वतः शतधृति झाला. त्याला ब्रह्मा म्हणतात. ५७
एव ब्रह्मरूपे उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा शक्ती ।
तेथे प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्वगुणे निश्चिती ‘श्रीविष्णु’ जाहला ॥५८॥

अर्थ :-
तो आपल्या राजसशक्तीने सृष्टिकर्ता बनला. त्या सृष्टीचे व स्वधर्मस्थितीचे परिपालन करण्यासाठी सत्त्वगुणाने तोच श्रीविष्णू झाला. ५८
तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु ।
देखता धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारी ॥५९॥

अर्थ :-
तो द्विजधर्माचा पालक व यज्ञभोक्ता श्रीविष्णू धर्माचा ऱ्हास झाला आहे असे पहाताच अनेक अवतार घेऊन लोकी येतो व धर्माची स्थापना करतो. ५९.

तोचि ये सृष्टीचे प्रांती । तमोगुणे तामसा शक्ती ।
स्वये जाहला ‘रुद्रमूर्ति’ । सकळ कल्पांती निर्दाळितु ॥६०॥

अर्थ :-
सृष्टीचा नियतकाल संपला असता तामसशक्तीने स्वतः रुद्रमूर्ति होऊन कल्पांती संहार करतो. ६०
जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी ।
तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥६२॥

अर्थ :-
जो शेतकरी शेत पेरतो, तोच त्याचे रक्षण करतो व शेवटी शेत वाळल्यावर ते सर्व कापून टाकतो. ६१
तेवी उत्पत्तिकाळी तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळी तोचि विष्णुनामा ।
प्रळयाकाळींही रुद्रपमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि नामे ॥६२॥

अर्थ :-
त्याच न्यायाने उत्पत्तिकाली तोच ब्रह्मा, स्थितिकाली तोच विष्णू व प्रलयकाळी तोच पुरुषोत्तम रुद्र होतो. ६९
यालागी तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्री दृढ वार्ता ।
दक्षकश्यपादिका कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता याचेनि ॥६३॥

अर्थ :-
म्हणूनच वेदशास्त्रादिकांत त्याला आदिकर्ता म्हटले आहे. दक्ष, कश्यप इत्यादि प्रजापतींना याच्याच सामर्थ्याने प्रजाकर्तृत्व आहे. ६३
यापरी विचारिता । हाचि एक सकळ कर्ता ।
यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥६४॥

अर्थ :-
याप्रमाणे विचार केला असता हाच एक सकलकर्ता आहे. याच्यावांचून दुसऱ्या कोणाला अणुमात्र कर्तव्यता नाहीं. ६४
जो सृष्टीपूर्वी स्वयंभ असे । जेणे उत्पत्तिस्थितिप्रळयो भासे ।
तोचि आदिकर्ता अनायासे । तोचि निजांशे पुरुषावतारु ॥६५॥

अर्थ :-
जो सृष्टीच्यापूर्वी स्वयंप्रकाश होता व ज्याच्या- मुळे उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय भासतात, तोच आदिकर्ता असून निजांशाने तोच पुरुषावतार होय. ६५
ऐक राया अतिविचित्र । जे परिसता पुण्य पवित्र ।
तो नारायणाचा अवतार । ज्याचे चरित्र अलोलिक ॥६६॥

अर्थ :-
राजा, मी तुला आता आश्चर्यकारक नारायणावतार सांगतो. त्याचे चरित्र विचित्र आहे व ते ऐकण्यास अति पवित्र व पुण्यकारक आहे. ६६.
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां
नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म
योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‌घ्रिः ॥६॥

अर्थ :-
दक्ष प्रजापतीची मूर्ती नावाची कन्या धर्माची पत्‍नी होती आदिपुरूषाने तिच्यापासून ऋषिश्रेष्ठ, शांतचित्त अशा नर आणि नारायण यांच्या रूपाने अवतार धारण केला त्यांनी नैष्कर्म्य प्राप्त करून देणार्‍या कर्माचा उपदेश केला व स्वतःसुद्धा त्याचेच अनुष्ठान करीत आजही ते बद्रिकाश्रमामध्ये आहेत मोठमोठे ऋषी त्यांच्या चरणकमलांची सेवा करीत असतात. (६)

जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनी ।
जो न जन्मोनि जन्मला योनी । तेणे धर्माची धर्मपत्‍नी ।
केली जननी दक्षकन्या ‘मूर्ती’ ॥६७॥

अर्थ :-
जो नित्य अज असल्यामुळे या त्रिभुवनांत वस्तुतः न जन्मताच देहवान् असल्याप्रमाणे भासणारा भगवान् त्याने धर्माची धर्मपत्नी जी मूर्तिसंज्ञक दक्षकन्या तिला आपली जननी केली. ६७
ते मूर्तिमातेच्या उदरी । नर-नारायण अवतारी ।
एकचि दोंरूपेंकरी । धर्माच्या घरी अवतरले ॥६८॥

अर्थ :-
त्या मूर्तिमातेच्या उदरी नर-नारायणांचा अवतार झाला. तो एकच दोन रूपे धारण करून धर्माच्या घरी अवतरला. ६८
तेणे नारदादिकांसी जाण । निरूपिले नैष्कर्म्यलक्षण ।
स्वये आचरला आपण । ते कथन ऐक राया ॥६९॥

अर्थ :-
त्याने नैष्कर्म्यलक्षण नारदादिकांना सांगितले व स्वतः आचरलें. राजा, तू आता तीच कथा ऐक. ६९
‘नारायण’ म्हणसी कोणे देशी । तो बदरिकाश्रमी आश्रमवासी ।
नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासी सेवेसी असती ॥७०॥

अर्थ :-
तो नारायण कोठे आहे म्हणून विचारशील, तर सांगतो. तो बदरिकाश्रमांतील आपल्या आश्रमांत रहातो. नारद, सनकादिक इत्यादि ऋषि अद्यापि त्याच्यापाशी सेवेला असतात. ७०
त्यासी स्वस्वरूपाचे लक्ष । सहजी असे प्रत्यक्ष ।
ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचे लक्ष्य प्रबोधी स्वये ॥७१॥

अर्थ :-
त्याला स्वरूपाचे भान सहजच साक्षात् असतें, त्यामुळे तो त्या स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष म्ह. अलक्ष्याचे लक्ष्य तो स्वतः उपदेशितो. ७१
तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वये पावावया विशद ।
अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासी ॥७२॥

अर्थ :-
त्या स्वरूपाचा अनुभव स्वतः साक्षात् घ्यावा, म्हणून ऋषींचे समूह त्याच्यापाशी अद्यापि नित्य संवाद करतात. ७२
जे स्वरूप लक्षेना जनी । ते विशद करूनि दे वचनी ।
तेचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥७३॥

अर्थ :-
जे स्वरूप व्यवहारांत कोणाच्याहि प्रत्ययास येत नाही तेंच तो आपल्या वचनांनी विशद करून सांगतो व अनुग्रहाने तत्काल अनुभवास आणून देतो. ७३
ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजी नारायण अवतार ।
तेथ वर्तले जे चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥७४॥

अर्थ :-
ज्ञाते ऋषीश्वर पुष्कळ आहेत. त्यांतीलच एक हा नारायणावतार आहे. त्या अवतारांत जे अति विचित्र चरित्र घडले, ते तू ऐक ७४
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति
काम न्ययुङ्क्त सगण स बदर्युपाख्यम् ।
गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः
स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥७॥

अर्थ :-
आता या पुढील दहा श्लोकांनी द्रुमिल त्या नारायणाचा भगवदावतारत्वद्योतक परमोपशम दाखविण्यासाठी इतिहास सांगतो - इंद्राला शंका आली की, तपश्चर्येने हे आपले स्थान हिरावून घेऊ इच्छितात, तेव्हा त्याने तपश्चर्येमध्ये विघ्न आणण्यासाठी परिवारासह कामदेवाला पाठविले कामदेवाला भगवंतांच्या महिम्याचे ज्ञान नव्हते म्हणून तो अप्सरागण, वसंत ऋतू, शीतल वायू यांच्यासह बद्रिकाश्रमात जाऊन स्त्रियांच्या कटाक्षबाणांनी त्यांना घायाळ करण्याचा प्रयत्‍न करू लागला. (७)

ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप ।
तेणे इंद्रासी आला कंप । म्हणे स्वर्ग निष्पाप घेईल माझा ॥७५॥

अर्थ :-
असा नारायणाचा प्रताप, निष्ठा व दृढ तप पाहून इंद्राला कंप सुटला. तो म्हणाला- हा निष्पाप नारायण माझा स्वर्ग घेईल ! ७५
त्याचे तप देखोनि परम । म्हणे गेले गेले स्वर्गधाम ।
इंद्रे कोपे प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसमवेत ॥७६॥

अर्थ :-
त्याचे ते दुष्कर तप पाहून ‘ गेले गेलें, माझे रूपर्गस्थान गेलें’ असे त्याला वाटले व कोपाने अप्सरांच्या समूहासह त्याने कामाला प्रेरणा केली. ७६
कामसमवेत अप्सरा । सवे वसंतही दुसरा ।
क्रोधु अवघिया पुढारा । जो तापसांते पुरा नागवी सदा ॥७७॥

अर्थ :-
तेव्हा कामदेव अनेक अप्सरा, त्यांच्याबरोबर दुसरा वसंत आणि सर्व तपस्व्यांना सर्वदा पुरता नागविणारा, या सर्वांचा पुढारी, क्रोध यांना बरोबर घेऊन, नारायणाच्या बदीरकाश्रमास चालला. ७७
तीर्थोतीर्थींच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा ।
कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥७८॥

अर्थ :-
निरनिराळ्या तीर्थांमध्ये केलेले अनुष्ठान अंतःकरणांत क्षमा न उपजल्यास व्यर्थ होते व कोप येतांच सर्व तपाचा नाश होतो. ७८
क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसा नागवी नानापरी ।
तोही नारायणावरी । अवघ्या अग्री चालिला ॥७९॥

अर्थ :-
त्यांतील क्रोध हा तापसांचा उघड वैरी आहे. तो तापसांची अनेक प्रकारे हानि करीत असतो. तोहि सर्वांच्या पुढे नारायणावर चालला. ७४.

ऐशी मिळोनि बिरुदायिते । आली बदरिकाश्रमा समस्ते ।
नारायणु तप करी जेथे । उठावली तेथे अतिआक्रमेंसी ॥८०॥

अर्थ :-
अशी ही सर्व मिळून नारायणाला वश करण्याचा विडा उचलून बदरिकाश्रमास आली आणि नारायण जेथे तप करीत होता, तेथे एकाएकी मोठ्या समारंभांनी प्रकट झाली. ८०
वसंते श्रृंगारिले वन । कोकिळा कलरवे गायन ।
सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपूर्ण वरुषती सुमने ॥८१॥

अर्थ :-
वसंताने त्या वनाला शृंगारिले, कोकिळा मंजुळ शब्दाने गायन करू लागल्या, वायु मंद, सुगंध व शीतल वाहू लागला, वृक्ष परागांनी परिपूर्ण अशा पुष्पांचा वर्षाव करू लागले. ८१
तेथ भ्रमरांचे झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार ।
हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥८२॥

अर्थ :-
तेथे भ्रमरांचा गुंजारव ऐकू येऊ लागला, अप्सरा कामोद्दीपक गायन करू लागल्या, हावभाव व नेत्रकटाक्ष यांनी त्या कामविकारांना उद्दीपित करू लागल्या, ८२
नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रमु न चलेचि क्रोधा ।
तोही सांडोनिया बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदने ॥८३॥

अर्थ :-
पण नारायणाला कामाची बाधा होईना. त्याच्यापुढे क्रोधाचाहि कांही पराक्रम चालेना, म्हणून तो क्रोध म्लान- मुख होऊन व आपले बिरुद सोडून मुकाट्याने परतला. ८३
मग मदने मांडोनिया ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण ।
तेणे घाये नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥८४॥

अर्थ :-
तेव्हा मदनाने वीरासन ठोकून नारायणाला कामिनी- कटाक्षरूप बाणांनी वेध केला. पण तो मुनि त्या बाणांच्या घावाने मनांत यत्किंचित्‌हि डळमळला नाहीं. ८४
शस्त्रे तोडिता आकाशासी । आकाश स्वये सावकाशी ।
तेवी कामे छळीता नारायणासी । तो निजसंतोषी निर्द्वंद्व ॥८५॥

अर्थ :-
शस्त्राने आकाशाला तोडू लागले असता त्याचा अवकाश जसा अविच्छिन्न रहातो, त्याचा छेद होत नाहीं, त्याप्रमाणे कामाने नारायणाला असे परोपरीने छळले असताहि तो आपल्या आत्मसंतोषांत निर्विकार स्थिर राहिला. ८५
आग्या निजतेजसत्ता । अग्नीतेज प्राशु जाता ।
तोंड जळे चवी चाखिता । तेवी कामिनीकामता नारायणदृष्टी ॥८६॥

अर्थ :-
एखादा मनुष्य अभिमानाने स्वतः अग्नीला खाऊ लागल्यास त्याचे तोंड जसे जळते, त्याप्रमाणे नारायणाच्या दृष्टीने कामिनींची कामना होरपळून गेली. ८६
नेणता नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामे ।
तेव्हा अवघींच पराक्रमे । स्वनिंद्य धर्मे लाजली ॥८७॥

अर्थ :-
नारायणाचा महिमा न जाणता कामाने त्याच्यावर धावून घाला घातला; पण तो व त्याचा परिवार या सर्वांचे पराक्रम फुकट गेल्यामुळे आपल्या निंद्य कर्मांनी ते सर्व मनांतल्यामनांत लाजले ८७
तेथ अवघी झाली पराङ्‌मुवखे । पाठमोरी निघाली अधोमुखे ।
तेव्हा त्यांची गति निःशेखे । नारायाण देखे खुंटिली ॥८८॥

अर्थ :-
व सर्व परिवारासह काम खाली मान घालून परतला. ती सर्व इंद्राकडे जाऊ लागली पण नारायणाने त्यांची गति कुंठित केली. ८८
इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळू गेली आपण ।
त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥८९॥

अर्थ :-
नारायण हा सर्व इंद्रियांचा नियंता आहे, हे न जाणून ती सर्व त्याला छळावयास त्याच्यापुढे आपण होऊन गेली, पण तेथून परत फिरण्याचे मात्र त्यांच्या स्वाधीन राहिले नाहीं. ८९
मागे न निघवे निश्चिते । ऐसे जाणोनि समस्ते ।
थोर गजबजली तेथे । भयचकिते व्याकुळे ॥९०॥

अर्थ :-
आपल्याला स्वस्थानी परत जाता येत नाही असे जाणून ती सर्व अतिशय गडबडली व मनांत आश्चर्यचकित होऊन भयाने व्याकुळ झाली. ९०
जाणोनि नारायणप्रताप । आता कोपून देईल शाप ।
येणे धाके म्लानरूप । अतिसकंप भयभीते ॥९१॥

अर्थ :-
नारायणाचा प्रताप त्यांना कळलेला असल्यामुळे हा आपल्याला रागावून शाप देईल, या भीतीने त्यांची मुखे कोमेजली. शरीरे कापू लागली. ९१
ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेने तुष्टला कृपामूर्ति ।
अणुमात्र कोपु नये चित्ती । अभिनव शांति नारायणाची ॥९२॥

अर्थ :-
तेव्हा त्यांची ही अवस्था पाहून कृपामूर्ति नारायणाला त्यांची दया आली. त्याच्या मनांत त्यांच्याविषयी अणुमात्रहि क्रोध आला नाहीं; उलट तो त्यांच्यावर संतुष्ट झाला. खरोखर त्याची शान्ति अपूर्व होती. ९२.
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः
प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् ।
मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो
गृह्णीत नो बलिमशून्यमिम कुरुध्वम् ॥८॥

अर्थ :-
हे इंद्राचे अविवेकी कृत्य आहे, हे जाणून आदिदेव, गर्व न बाळगता भयकंपित झालेल्या त्या सर्वांना हसतहसत म्हणाले कामदेवा ! देगांगनांनो ! वायो ! तुम्ही भिऊ नका आमच्या आदरातिथ्याचा स्वीकार करा आता इथेच थांबा आमचा आश्रम सुना करून जाऊ नका. (८)

इंद्रे केला अपराध । तरी नारायणासी न येचि क्रोध ।
बापु निजशांति अगाध । न मनी विरुद्ध कामादिकांचे ॥९३॥

अर्थ :-
इंद्राने जरी अपराध केला तरी नारायणाला क्रोध आला नाहीं. त्याची शांति मोठी विलक्षण खरी ! त्याने आपल्या मनांत कामादिकांचे अनिष्ट चिंतिले नाहीं, ९३
न येचि कामादिकांवरी कोप । इंद्रासही नेदीच शाप ।
नारायणाच्या ठायी अल्प । कदा विकल्प नुपजेचि ॥९४॥

अर्थ :-
त्याला कामादिकांचा क्रोध आला नाही व त्याने इंद्रालाहि शाप दिला नाहीं. त्याच्या मनांत यत्किंचित्‌‍हि विकल्प आला नाहीं. ९४
अपकार्यावरी जो कोपला । तो तत्काळ कोपे नागविला ।
अपकार्या जेणे उपकार केला । तोचि दादुला परमार्थी ॥९५॥

अर्थ :-
अपकार करणारांवर जो रागावतो त्याचा तत्काळ नाश होतो, पण अपकार करणारावर जो उपकार करतो तोच परमार्थांमध्ये समर्थ होय. ९५
अपकार्या उपकार करिती । त्याचे नांव गा परम शांति ।
ते शांतीची निजस्थिति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥९६॥

अर्थ :-
आपल्या शत्रूवरहि उपकार करणे यालाच परम शान्ति म्हणतात. नारायण तीच परम शान्ति लोकांना स्वतः आचरून दाखविता झाला. ९६
परमार्थाची मुख्यत्वे स्थिति । पाहिजे गा परम शांति ।
ते शांतिची उत्कट गति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥९७॥

अर्थ :-
मुख्य परमार्थाची सिद्धि होण्यास परम शान्ति पाहिजे. त्या शांतीचीच परम स्थिति नारायणाने लोकांना आचरून दाखविली. ९७
भयभीत कामादिक । अप्सरागण साशंक ।
त्याते अभयदाने सुख । देऊनिया देख नारायण बोले ॥९८॥

अर्थ :-
काम, क्रोध व अप्सरा ही सर्व मनांत साशंक व भयभीत झाली होतीं. त्यांस अभयदानाने सुखी करून तो म्हणाला. ९८
अहो कामवसंतादिक स्वामी । कृपा करूनि आलेति तुम्ही ।
तुमचेनि पदाभिगमी । आश्रमभूमी पुनीत झाली ॥९९॥

अर्थ :-
अहो श्रेष्ठ कामवसंतादिकहो, तुम्ही कृपा करून आलेत. तुमच्या चरणधुळीने आमची आमश्रमभूमि पावन झाली. ९९
तुमचे झालिया आगमन । अवश्य करावे आम्ही पूजन ।
हेचि आमुचे अनुष्ठान । कांही बळिदान अंगीकारा माझे ॥१००॥

अर्थ :-
तुमचे आगमन झाले आहे, तेव्हा तुमचे पूजन आम्ही अवश्य केले पाहिजे. हेंच आमचे अनुष्ठान आहे. आमच्या आदरातिथ्याचा थोडासा स्वीकार करा. १००
अवो अप्सरा देवकांता । तुम्ही भेवो नका सर्वथा ।
येथ आलिया समस्ता । पूज्य सर्वथा तुम्ही मज ॥१॥

अर्थ :-
अहो देवस्त्रियांनो- अप्सरांनो, तुम्ही अगदी भिऊ नका. येथे आलेली तुम्ही सर्व आम्हांला पूज्यच आहात १
आश्रमा आलिया अतिथि । जे कोणी पूजा न करिती ।
त्यांची शून्य पुण्यसंपत्ति । आश्रमस्थिति शून्य होये ॥२॥

अर्थ :-
आपल्या घरी आलेल्या अतिथींची जो कोणी पूजा करीत नाहीं, त्याचे सर्व पुण्य, संपत्ति व आश्रमस्थिति ही सर्व नाहीशी होतात. २
तुम्ही नांगीकारिता पूजन । कांही न घेता बळिदान ।
गेल्या हा आश्रम होईल शून्य । यालागी कृपा करून पूजा घ्यावी ॥३॥

अर्थ :-
तुम्ही जर माझ्या पूजेचा व उपहारादिकांचा स्वीकार न करता गेलात तर आमचा आश्रम शून्य होईल. यासाठी कृपा करून आमच्या पूजेचा स्वीकार करा. ३
आश्रमा आलिया अतिथी । तो पूज्य सर्वांस सर्वार्थी ।
अतिथि आश्रमी जे पूजिती । ते आश्रमकीर्ति शिव वानी ॥४॥

अर्थ :-
आश्रमांत आलेले अतिथि सर्वांना सर्वप्रकारे पूज्य आहेत. ज्या आश्रमांत अतिथींचा सत्कार करतात त्या आश्रमांची कीर्ति शिव वाखाणितो. ४
व्याही रुसलिया पाया पडती । तेवी विमुख जाता अतिथि ।
जे वंदोनिया सुखी करिती । ते सुख पावती स्वानंदे ॥५॥

अर्थ :-
व्याही जर रुसला तर त्याच्या पाया पडून त्याचा रुसवा घालवितात, त्याप्रमाणे अतिथि परत जात असता त्यास वंदन करून जे त्याचा सत्कार करतात, ते स्वानंदसुखाला प्राप्त होतात. ५
व्याही रुसलिया कन्या न धाडी । अतिथि रुसलिया पुण्यकोडी ।
पूर्वापार जे का जोडी । तेही रोकडी क्षयो पावे ॥६॥

अर्थ :-
व्याही जर रुसला तर तो मुलीला माहेरी धाडीत नाहीं, त्याप्रमाणे अतिथि रुसला तर अनके जन्मांत ज्या पुण्यांच्या कोटि जोडलेल्या असतात, ते सर्व पुण्य क्षय पावते. ६
वैकुंठी ज्याची निजस्थिति । तो त्या आश्रमा ये नित्य वस्ती ।
जे आश्रमी अतिथि । पूजिती प्रीती ब्रह्मात्मभावे ॥७॥

अर्थ :-
ज्या आश्रमांत अतिथींची ब्रह्मात्मभावाने पूजा करतात, तेथे वैकुंठांत रहाणारा भगवान नित्य वस्ती करतो ७
ऐसे बोलिला तयांप्रती । परी माझी हे अगाध शांति ।
हेही नारायणाचे चित्ती । गर्वस्थिति असेना ॥८॥

अर्थ :-
असे तो त्यांना बोलला. परंतु माझी शान्ति अशी अगाध आहे, असा गर्व नारायणाच्या मनालाहि शिवला नाहीं. ८
ऐक राया अतिअपूर्व । असोनि निजशांति अनुभव ।
ज्याच्या ठायी नाही गर्व । तोचि देवाधिदेव निश्चयेंसी ॥९॥

अर्थ :-
हे राजा, अशी अपूर्व शान्ति असूनहि ज्याला त्याचा तीळभरहि गर्व नाहीं, तोच निश्चयाने देवाधिदेव जाणावा. ९
जो नित्य नाचवी सुरनरांसी । ज्या भेणे तप सांडिजे तापसी ।
त्या अभय देवोनि कामक्रोधांसी । आपणापासी राहविली ॥११०॥

अर्थ :-
जो काम, देव व मनुष्य यांनाहि नित्य नाचवितो, ज्याच्या भीतीने तापस आपल्या तपाला आंचवतात, त्या कामाला व त्याच्या साह्यकर्त्या क्रोधा- दिकांनाहि अभय देऊन नारायण त्यांना आपणापाशी ठेवून घेता झाला. ११०.
इत्थ ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः
सव्रीडनम्रशिरसः सघृण तमूचुः ।
नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं
स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥९॥

अर्थ :-
राजन ! नरनारायण ऋषींनी अभयदान देत जेव्हा त्यांना असे म्हटले, तेव्हा कामदेव इत्यादी लाजेने माना खाली घालून दयाळू नरनारायणांना म्हणाले प्रभो ! आपल्याबाबतीत ही काही आश्चर्याची गोष्ट नाही; कारण आपण मायेच्या पलीकडे गेलेले आणि निर्विकार आहात म्हणूनच आत्माराम आणि ज्ञानी पुरूष निरंतर आपल्या चरणकमलांना प्रणाम करीत असतात. (९)

एव अभय देत नारायण । स्वमुखे बोलिला आपण ।
तेणे कामादि अप्सरागण । लाजा विरोन अधोमुख झाली ॥११॥

अर्थ :-
याप्रमाणे नारायण त्यांना अभय देत स्वतः बोलला असता कामादिक अप्सरांसह लज्जेने खाली मान घालून बसली. ११
देखोनि निर्विकार पूर्ण क्षमा । श्रीनारायण हा परमात्मा ।
कळो सरले वसंतादि कामा । त्याचाचि महिमा वर्णिती स्वये ॥१२॥

अर्थ :-
श्रीनारायणाला निर्विकार व पूर्णक्षमायुक्त पाहून तो परमात्मा आहे असे कामवसंतादिकांस कळून चुकले व ती स्वतः त्याचाच महिमा वर्णू लागली. १२
ऐके नरदेव चक्रवर्ती । विदेहा सार्वभौमा भूपती ।
त्या नारायणाची निजस्तुती । कामादि करिती सद्‌भावेंसी ॥१३॥

अर्थ :-
हे चक्रवर्ति राजा, तीच कथा आता ऐक. १३
जे सदा सर्वांते छळिती । त्यांही देखिली पूर्ण शांति ।
तेचि शांतीची स्तुति करिती । नारायणाप्रती कामक्रोध ॥१४॥

अर्थ :-
जे नेहमी सर्वांचा छळ करणारे तेच काम-क्रोध नारायणाची पूर्ण शांति पाहून त्याच्या शांतीची स्तुति करू लागले. १४
जेणे संतोषे श्रीनारायण । त्यासी कृपा उपजे पूर्ण ।
ऐशिया परीचे स्तवन । मांडिले संपूर्ण परमार्थबुद्धी ॥१५॥

अर्थ :-
ज्यायोगे नारायण संतुष्ट होईल व त्याच्या मनांत पूर्ण कृपा उत्पन्न होईल अशा प्रकारचे स्तवन त्यांनी परमा-बुद्धीने आरंभिलें. १५
जयजय देवाधिदेवा । तुझिया अविकारभावा ।
पाहता न देखो जी सर्वा । देवांमानवांमाझारी ॥१६॥

अर्थ :-
हे देवाधिदेवा, तुझा जयजयकार असो. तुझा हा निर्विकार भाव सर्व देव व मानव यांतील कोणामध्येच दिसत नाहीं. १६
मज कामाचेनि घाये । ब्रह्मा कन्येसी धरू जाये ।
पराशरा केले काये । भोगिली पाहे दिवा दुर्गंधा ॥१७॥

अर्थ :-
मी जो काम त्या माझ्या व्यथेने ब्रह्मा आपल्या कन्येला धरावयास गेला. पराशराने दुर्गूंधयुक्त मत्स्यगंधेचा दिवसा उपभोग घेतला. १७
ज्याते योगी वंदिती मुगुटी । जो तापसांमाजी धूर्जटी ।
तो शिवु लागे मोहिनीपाठी । फिटोनि लंगोटी वीर्य द्रवले ॥१८॥

अर्थ :-
अहो, ज्याच्या चरणांवर योगी लोटांगणे घालतात व जो सर्व तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ तो शंकरहि जेव्हा मोहिनीच्या मागे लागला, तेव्हा त्याची कशी त्रेधा उडाली, हे पुराणांत प्रसिद्धच आहे. १८
विष्णु वृंदेच्या श्मशानी । धरणे बैसे विषयग्लानी ।
अहल्येची काहणी । वेदी पुराणी वर्णिजे ॥१९॥

अर्थ :-
विष्णू विषयांसाठी व्याकुळ होऊन स्मशानांत वृंदेसाठी धरणे धरून बसला. अहल्येचा कहाणी तर वेदांत व पुराणांत प्रसिद्धच आहे. १९
नारदु नायके माझी गोष्टी । त्यासी जन्मले पुत्र साठी ।
माझी साहो शके काठी । ऐसा बळिया सृष्टी असेना ॥१२०॥

अर्थ :-
नारद माझी गोष्ट ऐकेना, पण त्याला साठ पुत्र झाले. तेव्हा माझा तडाखा सहन करील असा समर्थ या जगांत कोण आहे ? १२०
जो ब्रह्मचार्‍यांमाजी राजा । हनुमंतु मिरवी पैजा ।
तयास्तव मकरध्वजा । संगेवीण वोजा जन्मविला म्या ॥२१॥

अर्थ :-
ब्रह्मचाऱ्यांतील श्रेष्ठ हनुमान मोठ्या पैजा मारीत होता, म्हणून मी त्याच्यापासून मकरध्वजाला उत्पन्न करविले, २१
कलंकिया केला चंद्र । भगांकित केला इंद्र ।
कपाटी घातला षण्मुख वीर । जो लाडका कुमर महेशाचा ॥२२॥

अर्थ :-
चंद्राला कलंकित केलें, इंद्राला भगांकित केले आणि शंकराचा जो लाडका पुन षडानन त्याला गुहेमध्ये बसविले. २२
मज मन्मथाचा यावा । न साहवे देवा दानवा ।
मा तेथ इतरा मानवा । कोण केवा साहावयासी ॥२३॥

अर्थ :-
मज कामाचा पराक्रम देवांना व दानवांनाहि सहन झाला नाहीं. तेथे मानवांची काय कथा ! २३
मज जाळिले महेशे । त्यासी म्या अनंगे केले पिसे ।
नवल धारिष्ट तुझ्या ऐसे । पाहता न तिही लोकी ॥२४॥

अर्थ :-
महादेवाने मला जाळिले पण मी अंगरहित असूनहि त्याला वेडे केलें. तुझ्या सारखे आश्चर्यकारक धैर्य मला त्रैलोक्यातहि कोठे दिसत नाहीं, २४
त्या मज कामा न सरते केले । शांतीचे कल्याण पाहाले ।
हे तुवांचि एके यश नेले । स्वभावा जिंकले निजशांतियोगे ॥२५॥

अर्थ :-
कारण अशा प्रभावशाली मज कामाचा तू पराभव केलास व शांतीचे कल्याण उदयास आलें. खरोखर आपल्या शांतीने स्वभावतःच कामाला जिकिलें, २५
तो मी न सरता केला काम । क्रोधा आणिला उपशम ।
वासनेचा संभ्रम । नित्य निर्भ्रम त्वा केला ॥२६॥

अर्थ :-
असे हे यश तूंच एकट्याने मिळविलेंस. माझा पराभव करून तू क्रोधालाहि शांत केलेस. वासनेचा मोहहि तू कायमचा घालविलास. २६
हे नारायणा तुझी निष्ठा । न ये आणिका तपोनिष्ठा ।
केला अनुभवाचा चोहटा । शांतीचा मोठा सुकाळु केला ॥२७॥

अर्थ :-
हे नारायणा, तुझी ही निष्ठा दुसऱ्या तपस्व्यांना साधत नाहीं. अनुभवाचा चव्हाटा करून तू शांतीचा मोठा सुकाळ केला आहेस. २७
मागे तपस्वी वाखाणिले । म्हणती कामक्रोधा जिंकले ।
त्यांसीही आम्ही पूर्ण छळिले । ऐक ते भले सांगेन ॥२८॥

अर्थ :-
यापूर्वी लोकांकडून वाखाणले गेलेले अनेक तपस्वी झाले. त्यांनी कामक्रोधाला जिंकिले असे म्हणतात. पण त्यांनाहि आम्ही पुष्कळ छळले आहे. ती कथा आता ऐक. २८
कपिलाऐसा तेजोराशी । क्रोधे तत्काळ छळिले त्यासी ।
शापु देतांचि सगरासी । तोही क्रोधासी वश्य झाला ॥२९॥

अर्थ :-
कपिलासारखा तेजस्वी, पण त्यालाहि क्रोधाने छळलें. सागराला शाप देतांना तो क्रोधाच्या वश झाला. २९
कोपु आला नारदासी । वृक्ष केले नलकूबरांसी ।
गौतमे अहल्येसी । कोपे वनवासी शिळा केली ॥१३०॥

अर्थ :-
नारदाला क्रोध आला व त्याने कुबेराचा पुत्र जो नलकूबर त्याला वृक्ष बनविले. गौतमाने क्रोधाने बिचाऱ्या अहल्येला वनामध्ये शिळा करून टाकलें. १३०
जो सर्वदा विघ्नाते आकळी । त्या विघ्नेशाते क्रोध छळी ।
तेणे अतिकोपे कोपानळी । चंद्रासी तत्काळी दिधला शाप ॥३१॥

अर्थ :-
जो सर्वदा विघ्नहर्ता गणपति त्या विघ्नेशालाहि क्रोधाने छळले व क्रोधाग्नीने संतप्त झालेल्या त्याने चंद्राला तत्काळ शाप दिला. ३१
कोपु आला दुर्वासासी । शाप दिधला अंबरीषासी ।
देवो आणिला गर्भवासासी । क्रोधे महाऋषी छळिले ऐसे ॥३२॥

अर्थ :-
दुर्वासाला कोप आला व त्याने अंबरीषाला शाप दिला व देवाला गर्भवास घडला. याप्रमाणे क्रोधाने ब्रह्मर्षींना छळलें. ३२
जे दुजी सृष्टी करू शकती । तेही कामक्रोधे झडपिजेती ।
सागरी पडे इंद्रसंपत्ती । हे क्रोधाची ख्याती पुराणप्रसिद्ध ॥३३॥

अर्थ :-
जे प्रतिसृष्टि करू शकतात त्यांच्यावरहि काम-क्रोध झडप घालतात. इंद्राची संपत्ति समुद्रामध्ये पडली. अशी ही क्रोधाची ख्याति पुराणांतून प्रसिद्ध आहे ३३
इतरांची गोठी कायासी । क्रोधे छळिले ईश्वरासी ।
तेणे दीक्षिता द्विजदक्षासी । शिरच्छेदासी करविता झाला ॥३४॥

अर्थ :-
अहो इतरांच्या गोष्टी कशाला हव्यात ! क्रोधाने ईश्वरालाहि छळलें. त्याने क्रोधवश होऊन दीक्षित दक्ष ब्राह्मणाचा वीरभद्राकडून शिरच्छेद करविला. ३४
जेथ मी कामु स्वये वसे । तेथ क्रोध वसे सावकाशे ।
काम क्रोध असतचि नसे । नारायणा ऐसे तुवा केले ॥३५॥

अर्थ :-
जेथे मी रहातो तेथे क्रोधहि यथेष्ट वास करतो. पण हे नारायणा तू आम्हांला असून नाहीसे केले आहेस. ३५
हे परमाद्‌भुत तुझे वीर्य । आणिका एवढे नाही धैर्य ।
यालागी तुझे परिचर्य । सदा मुनिवर्य सेविती चरण ॥३६॥

अर्थ :-
हे तुझे सामर्थ्य आश्चर्यकारक आहे. इतरांमध्ये एवढे धैर्य नसते म्हणूनच इतर मुनिवर्य वंद्य असलेल्या तुझ्या चरणाची सदा सेवा करतात. ३६
शांतीच्या चाडे देवाधिदेवा । जे नित्य करिती तुझी सेवा ।
ते कामक्रोधादिस्वभावा । स्मरता तव नांवा जिंकिती सुखे ॥३७॥

अर्थ :-
हे देवाधिदेवा, शांतीच्या इच्छेने तुझी जे नित्य सेवा करतात ते तुझ्या नामस्मरणाने कामक्रोधादि स्वभावांना अनायासाने जिंकतात. ३७
जेथ सन्माने काम पुरत । तेथ आदरे अनुग्रहो करित ।
काम सन्माने जेथे अतृप्त । तेथे शाप देत अतिक्रोधे ॥३८॥

अर्थ :-
जेथे सन्मानाने काम म्ह० इच्छा पूर्ण होते तेथे तो आदराने अनुग्रह करतो. जेथे सन्मामाने तो तृप्त होत नाही तेथे मोठ्या क्रोधाने तो शाप देतो. ३८
यालागी शापानुग्रहसमर्थ । ते सर्वदा कामक्रोधयुक्त ।
परी नवल तुझे सत्वोचित । केले अंकित कामक्रोध ॥३९॥

अर्थ :-
म्हणून जे शापानुग्रहसमर्थ असतात ते सर्वदा काम-क्रोधांनीहि युक्त असतात पण तुझे मोठे नवल आहे. तुझ्या शांतीला उचित अशाच प्रकारे तू कामक्रोधांस अंकित केले आहेस. ३९
मज गर्व नाही सर्वथा । हेही तुज नाही अहंता ।
छळवाद्या द्यावी लघुता । अथवा उपेक्षता न करिसी ॥१४०॥

अर्थ :-
इतके करूनहि ‘मला गर्व नाहीं’ असाहि तुला अभिमान नाहीं. आम्हा छळवाद्यांना तुच्छ लेखन तूंआमची उपेक्षाहि करीत नाहीस. ४०
पृथ्वी दुःखी करिती नांगरी । ते पिकोनी त्यांते सुखी करी ।
तेवी अपकार्‍या जो उपकारी । तो मोक्षाच्या शिरी मुगुटु ॥४१॥

अर्थ :-
पृथ्वीला नांगरून जे दुःखी करतात त्यांना धान्यरूपाने पिकून ती सुखी करते, त्याचप्रमाणे अपकारकर्त्यावर जो उपकार करतो तो मोक्षाच्या शिरावरील मुकुट होय. ४१
तुजमाजी निर्विकार शांति । हे नवल नव्हे कृपामूर्ति ।
तुझ्या स्वरूपाची स्थिति । आजि निश्चिती कळली आम्हा ॥४२॥

अर्थ :-
तुझ्यामध्ये निर्विकार शांति असणे हे कांही मोठेंसे आश्चर्य नाहीं. ४२
तू निर्गुण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म ।
तुझे स्वभावे स्मरता नाम । सकामाही काम स्पर्शो न शके ॥४४॥

अर्थ :-
हे कृपासागरा, आज आम्हांला तुझ्या स्वरूपाची स्थिति निश्चित कळली ४३
जो नित्य स्मरे तुझे नाम । त्यासी मी कामचि करी निष्काम ।
क्रोधाचि करी क्रोधा शम । मोहो तो परम प्रबोध होय ॥४४॥

अर्थ :-
तू निर्गुण, निरूपम, मायातीत, पूर्णब्रह्म आहेस. तुझ्या नावाचे स्वभावतःच स्मरण केले असता सकाम पुरुषालाहि काम स्पर्श करू शकत नाहीं. तुझे नांव जो नित्य स्मरतो, त्याला मी कामच निष्काम करतो, क्रोधच त्याच्या क्रोधाचा उपशम करतो आणि मोह परमप्रबोध म्ह० ज्ञान होतो. ४४
जे धीर वीर निजशांती । ज्यांसी परमानंदे नित्य तृप्ति ।
ऐशियांचिया अमित पंक्ति । पाया लागती तुझिया ॥४५॥

अर्थ :-
जे शांतीने धीर व वीर असतात, ज्यांची परमानंदाने नित्य तृप्ति झालेली असते, अशा मुक्तांच्याहि असंख्य पंक्ति तुझ्या पायी लोटांगणे घालितात. ४५
तुज करावया नमस्कारु । पुढे सरसे महासिद्धांचा संभारु ।
त्यांसही न लभे अवसरु । तू परात्परु परमात्मा ॥४६॥

अर्थ :-
तुला नमस्कार करावयास महासिद्धांचा समुदाय पुढे सरसावतो. पण त्यांनाहि अवसर मिळत नाहीं. तू परात्पर परमात्मा आहेस. ४६
तुझिया सेवकांकडे । विघ्न रिघता होय बापुडे ।
ते रिघावया तुजपुढे । कोण्या परिपाडे रिघेल ॥४७॥

अर्थ :-
तुझ्या सेवकापुढे यावयासहि विघ्न धजत नाहीं. मग ते तुझ्यापुढे कोणत्या तोंडाने येणार ! १४७.
त्वा सेवता सुरकृता बहवोऽन्तरायाः
स्वौको विलङ्घ्य परम व्रजता पद ते ।
नान्यस्य बर्हिर्षि बलीन् ददतः स्वभागान्
धत्ते पद त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥१०॥

अर्थ :-
तुमचे भक्त आपल्या स्थानाचे उल्लंघन करून तुमच्या परमपदाला जातात, म्हणून देव निरनिराळ्या प्रकारे त्यांच्या साधनेत विघ्ने निर्माण करतात परंतु जे लोक यज्ञ इत्यादींच्या द्वारे देवतांना आहुतींच्या रूपाने त्यांचा भाग देत राहातात, तेव्हा ते विघ्ने आणीत नाहीत परंतु जर आपली कृपा असेल, तर मात्र आपले भक्तजन त्या विघ्नांचा माथ्यावर पाय देतात. (१०)

तापसा बहु विघ्नअपावो । आम्ही करावा अंतरावो ।
हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥४८॥

अर्थ :-
तापसांना अनेक प्रकारची विघ्ने करावी हा आमचा स्वभावच आहे. हे नारायणा, म्हणून त्यांत कांही आश्चर्य नाहीं. ४८
हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम ।
ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले ॥४९॥

अर्थ :-
हृदयांतील कामादि विकार लपवून ठेवून बाहेरून जप, तप व भक्तीचे अवडंबर करणारे जे मोठे लबाड ढोंगी असतात, त्यांवरच आमच्या विघ्नांचा प्रभाव चालतो, ४९
ते आमची विघ्नस्थिति । न चले तुझिया भक्तांप्रती ।
तू रक्षिता भक्तपति । तेथे विघ्नांची गति पराङ्मुख सदा ॥१५०॥

अर्थ :-
पण तुझ्या भक्तापुढे आमच्या विघ्नांचे कांही चालत नाही. कारण तू स्वतः ईश्वर त्यांचा रक्षण करणारा आहेस. तेथे विघ्नांची गति नेहमी कुंठितच होते. १५०
माझीया निजभक्तांसी । विघ्ने कैची म्हणसी त्यांसी ।
ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासी देवाधिदेवा ॥५१॥

अर्थ :-
‘माझ्या भक्तांवर विघ्न कसली येणार’ असे जर म्हणशील तर हे देवाधिदेवा, तेंहि सांगतो, ऐक. ५१
पावावया निजपदाते । लाता हाणून स्वर्गभोगाते ।
जे नित्य निष्काम भजती तूंते । नाना विघ्ने त्यांते सुरवर रचिती ॥५२॥

अर्थ :-
स्वर्गसुखाला लाथा मारून म्ह० तुच्छ लेखून जे भक्त तुझे पद प्राप्त होण्यासाठी निष्काम भजन करतात, त्यांच्यासाठी देव अनेक प्रकारची विघ्ने तयार करतात. ५२
उल्लंघूनिया आमुते । हे पावती अच्युतपदाते ।
यालागी सुरवर त्याते । अतिविघ्नांते प्रेरिती ॥५३॥

अर्थ :-
आमचे उल्लंघन करून हे अच्युतपदाला प्राप्त होतील म्हणजे मुक्त होऊन परमात्मस्वरूप बनतील या भीतीने देव त्यांच्या मार्गांत अनंत विघ्ने आणितात. ५३
बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जाऊ पाहती पूर्णपदासी ।
येणे क्षोभे इंद्रादिक त्यांपासी । नाना विघ्नांसी मोकलिती ॥५४॥

अर्थ :-
आम्हांला आमचे हविर्भाग न देता हे पूर्णत्वाला जाऊ पहातात, म्हणून इंद्रादि देवांचा क्षोभ होऊन ते अनेक विघ्ने त्यांकडे पाठवितात. ५४
या लागी त्यांच्या भजनापासी । विघ्ने छळू धांवती आपैसी ।
विघ्नी अभिभव नव्हे त्यांसी । तू हृषीकेशी रक्षिता ॥५५॥

अर्थ :-
यासाठी विघ्ने आपण होऊनच त्यांना छळावयाला धांवतात. पण तू हृशीकेश रक्षण करणारा असता ते विघ्नांकडून पराभव पावत नाहींत. ५५
सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा ।
त्यांस आठही प्रहर जाणा । तू नारायणा रक्षिसी ॥५६॥

अर्थ :-
जे सकाम कल्पना सोडून तुझ्या चरणी रत होतात, त्यांचे तू नारायण आठहि प्रहर रक्षण करतोस. ५६
भक्त विघ्नी होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती हृषीकेशी ।
तेव्हा तू धांवण्या धांवसी । निष्ठुर नव्हसी नारायणा ॥५७॥

अर्थ :-
भक्त जेव्हा विघ्नाने कासावीस होतो, तेव्हा ‘हे हृषीकेशा धाव’ असा तो धांवा करतो. तेव्हा त्याच्या हांकेला तू धांवून जातोस. कारण तू निष्ठूर नाहीस. ५७
विघ्न न येता भक्तांपासी । आधींच भक्तसंरक्षणासी ।
तू भक्तांचे चौंपासी । अहर्निशी संरक्षिता ॥५८॥

अर्थ :-
भक्तांजवळ विघ्न येण्याच्या आधींच तू रात्रंदिवस त्यांचे चोहोबाजूंनी रक्षण करीत असतोस. ५८
विघ्न छळू धांवे सकोप । तंव विघ्नी प्रगटे तुझे स्वरूप ।
यालागी भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधू न शके ॥५९॥

अर्थ :-
विघ्न रागाने त्याचा छळ करण्यास धांवू लागले म्हणजे त्या विघ्नांतच तुझे स्वरूप प्रकट होतें; त्यामुळे तुझ्या भक्तांना विघ्नाचा प्रताप किंचित्‌ही बाधत नाहीं. ५९
कामे छळावे हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी ।
तेव्हा विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी स्वप्नी नाही ॥१६०॥

अर्थ :-
काम जो हरिभक्तांना छळावयास जातो तो हरीच कामाच्या हृदयांत वास करतो. त्यामुळे ते विघ्नच निर्विघ्न होऊन तुझ्या भक्ताला स्वप्नांतहि त्याचे भय बाधत नाहीं. १६०
विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु ।
मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्ता ॥६२॥

अर्थ :-
विघ्न विरोध उत्पन्न करते, पण गोविंद त्या विरोधाला अंतरबाह्य व्यापून रहातो; त्यामुळे विरोधच महाबोध बनतो. तो तुझ्या भक्ताला आनंदाचा कंदच वाटतो. ६१
ज्यासी तुझ्या चरणी भावार्थु । त्यासी विघ्नी प्रगटे परमार्थु ।
ऐसा भावबळे तू समर्थु । साह्य सततु निजभक्ता ॥६२॥

अर्थ :-
तुझ्या चरणांवर ज्याचा भाव असतो त्याला विषयातहि परमार्थ स्पष्ट दिसतो. याप्रमाणे आपल्या भक्तांच्या भावबळाने तू समर्थ सतत त्यांचा साह्यकर्ता होतोस. ६२
यापरी समर्थ तू संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्ना समस्ता ।
पाय देऊनि इंद्रपदमाथा । पावती परमार्था तुझिया कृपे ॥६३॥

अर्थ :-
तू रक्षण करणारा समर्थ असल्यावर तुझे भक्त सर्व विघ्नांना जिंकून इंद्रपदावरहि पाय देऊन तुझ्या कृपेने परमपदाला प्राप्त होतात. ६३
देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्ने छळू धांवती त्यासी ।
मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी ते ऐक ॥६४॥

अर्थ :-
देव त्यांचे रक्षण करतो. अहोपण, देव ज्यांचा रक्षक असतो त्यांनाहि छळावयाला विघ्ने धांवतात. मग जे सकाम पुरुष असतात त्यांची गति काय विचारावी ! असे म्हणशील तर हे राजा, ऐक. ६४
विषयकाम धरोनि मनी । इंद्रादि देवा बळिपूजनी ।
जे भजले यागयजनी । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न ॥६५॥

अर्थ :-
मनांत विषयांची इच्छा धरून जे इंद्रादि देवतांना हविर्भाग देतात, जे यज्ञयागादि करतात, त्यांना देव विघ्न करीत नाहींत. ६५
इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या प्रजा ।
यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती विघ्न ॥६६॥

अर्थ :-
इंद्र यज्ञ करणारांचा आहे. कामना ठेवून यज्ञ करणारी सर्व त्याची प्रजा आहे. ते उत्तम यज्ञभाग त्याला अर्पितात आणि असे भाग मिळाल्यावर देव त्यांना विघ्न करीत नाहींत. ६६
म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती ।
सहज कामा वश असती । सदा कर्मे करिती सकाम ॥६७॥

अर्थ :-
आता कामादिक त्याची विटंबना करतात म्हणून म्हणशील तर सांगतो. निष्काम पुरुषाच्या वाटेला ते कधींहि जात नाहींत. जे स्वभावतःच कामवश असतात व सर्वदा सकामकर्मे करतात ६७
जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगती ।
जे आतुडले क्रोधाच्या हाती । ते वृथा नागवती तपासी ॥६८॥

अर्थ :-
व जे मज कामाच्या वश होतात ते तपाचा व्यय करून भोग भोगतात आणि जे क्रोधाच्या हाती सांपडतात ते व्यर्थ आपल्या तपाला आचवतात. १६८.
क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्
अस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वश पदे गोः
मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥११॥

अर्थ :-
काहीजण खोल समुद्राप्रमाणे असलेल्या तहानभूक, ऊनथंडीपाऊस, अंतर्बाह्य प्राण, यांमुळे होणारे कष्ट तसेच रसनेंद्रिये आणि जननेंद्रियांचा आवेग यांना ओलांडून पलीकडे जातात, परंतु ते पुन्हा गाईच्या खुराने तयार झालेल्या खड्‌ड्यातील पाण्यात बुडावे, तसे निष्फळ क्रोधाच्या आहारी जाऊन आपली कठीण तपश्चर्या धुळीला मिळवितात. (११)

प्राणायामे प्राणापानी । निजप्राणते आकळोनी ।
वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानी गुंतले ॥६९॥

अर्थ :-
प्राणायामाने प्राण व अपान त्यांच्या गतींचा निरोध करून, प्राणाला स्वाधीन करून घेऊन वायु, वृष्टि, शीत, उष्ण, यांस सहन करून जे अनुष्ठानांत गुंततात, ६९
क्षुधे तृषेते नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी ।
मज कामाते जिंतिले मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त ॥१७०॥

अर्थ :-
सुधा व तृषा यांचे नियमन करून, जिव्हा, उपस्थ यांना स्वाधीन ठेवून, मज कामाला जिकिले आहे असे मानून निष्कामत्वाच्या अभिमानाने उन्मत्त होतात, १७०
अल्प अपमानाहाती । जे क्रोधासी वश होती ।
ते शाप देऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा ॥७१॥

अर्थ :-
ते अल्प अपमानानेंहि क्रोधवश होतात व शाप देऊन तपःसंपत्ति फुकट गमावतात. ७१
सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगे स्त्रक्‌चंदना ।
भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥७२॥

अर्थ :-
सकाम अनुष्ठानाने ते स्वर्गातील फुलांच्या माळा, चंदन, अप्सरा व अमृत इत्यादि भोग मज कामाच्या आसक्तीने भोगतात; ७२
त्या मज कामाते उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती ।
ते निजतपा नागवती । शापदीप्ति अनुवादे ॥७३॥

अर्थ :-
पण जे मज कामाची उपेक्षा करतात, ते क्रोधाला वश होतात व घोर शाप देऊन आपल्या तपाला आचवतात. ७३
जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकी बुडती ।
तेवी मज कामाते जिणोनि जाती । तेही नागविजेति निजक्रोधे ॥७४॥

अर्थ :-
जे अपार सागर तरून जातात तेहि जसे गायीच्या उमटलेल्या पावलांत बुडावे तसे मज कामाला जिंकून जातात व क्रोधाकडून स्वतःला नागवून घेतात. ७४
मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ स्थिति ।
काम क्रोध अभक्ता बाधिती । हरिभक्तांप्रती ते न चले ॥७५॥

अर्थ :-
मज कामाची कामवृत्ति पूर्ण न होणे हीच क्रोधाची दृढस्थिति आहे. पण ते दोघेहि अभक्तांना पीडा देतात. हरिभक्तापुढे त्यांचे कांही चालत नाही ७५
तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन ।
तो तु भक्तपती नारायण । तुज आमुचे कामपण केवी बाधी ॥७६॥

अर्थ :-
आणि तुझ्या भक्तांपुढेहि जर कामक्रोधादिकांचे कांही चालत नाहीं, तर भक्तपति जो तू नारायण त्या तुला आमची पीडा कशी होणार ! ७६
नेणता तुझा महिमा । आम्ही करू आलो निजधर्मा ।
तुजपासी नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥७७॥

अर्थ :-
तुझा महिमा न जाणता आम्ही तुझ्यापाशी आमच्या स्वभावानुरूप वागावयास आलों. पण हे कृपाळू पुरुषोत्तमा, तुझ्यापाशी नित्य क्षमा आहे. १७७.

इति प्रगृणता तेषा स्त्रियोऽत्यद्‌भुतदर्शनाः ।
दर्शयामास शुश्रूषा स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ॥१२॥

अर्थ :-
ते अशी स्तुती करीत असताना सर्वशक्तीमान नारायणांनी त्यांच्यासमोर पुष्कळशा वस्त्रालंकरांनी नटलेल्या अत्यंत रमणीय स्त्रिया प्रगट करून दाखविल्या त्या तेथे भगवंतांची सेवा करीत होत्या. (१२)

अपकार्या उपकार करिती । या नांव ‘निर्विकार निजशांति’ ।
तेचि शांतिची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती हरि दावी ॥७८॥

अर्थ :-
अपकार करणारांवर उपकार करणे यासच निर्विकार शांति म्हणतात. त्या शांतीचीच परिपक्व अवस्था कामादि विघ्नकर्त्यांस हरीने दाखविली. ७८
सांगोनिया आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती ।
तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्‌भुती अकस्मात ॥७९॥

अर्थ :-
तेव्हा आपआपली स्थिति सांगून कामदिक जो स्तुति करीत आहेत, तोच त्यांनी एक मोठे आश्चर्य पाहिले. त्यांना तेथे अति अद्‌भुत स्त्रिया अकस्मात् दिसल्या. ७९
स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेह्ंनिया सुंदर ।
सेवेलागी अतितत्पर । सदा सादर सावधाने ॥१८०॥

अर्थ :-
त्यांचे स्वरूप व भूषणे लक्ष्मीपेक्षांहि सरस होतीं. त्या नारायणाच्या सेवेला तत्पर होत्या. १८०
नवल लाघव नारायणा । कैसे या दखविले विंदाना ।
तया स्त्रियांखाली स्वर्गांगना । दिवा खद्योत जाण तैशा दिसती ॥८१॥

अर्थ :-
नारायणाची लीला अगाध आहे. त्याने हा चमत्कार कसा दाखविला, पहा. त्या स्त्रियांच्या पुढे देवांगनाहि, दिव्यापुढे जसा काजवा, तशा निस्तेज झाल्या. १८१.

ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।
गन्धेन मुमुहुस्तासा रूपौदार्यहतश्रियः ॥१३॥

अर्थ :-
इंद्राच्या सेवकांनी जेव्हा लक्ष्मीसमान असणार्‍या त्या रूपवती स्त्रियांना पाहिले, तेव्हा त्यांच्या दिव्य सौंदर्यासमोर त्यांचे लावण्य फिके पडले त्या स्त्रियांच्या दिव्य सुगंधाने त्या मोहित झाल्या. (१३)

या स्त्रिया देखोनि दिठी । कामु मूर्च्छित पडिला सृष्टी ।
वसंत घटघटा लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ ठेली ॥८२॥

अर्थ :-
या स्त्रिया दृष्टीस पडताच, काम भूमीवर मूर्च्छितच पडला. वसंत घटाघट लाळ घोटू लागला. क्रोधाचे डोळे ताठले. ८२
भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर ।
प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥८३॥

अर्थ :-
भ्रमर गुंजारव विसरले. कोकिळा आपला पंचम स्वर विसरल्या. प्राण संचार विसरला व देवानुचर भुलून गेले. ८३
देखोनि त्यांचिया स्वरुपासी । अप्सरा दिसती जैशा दासी ।
अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या ॥८४॥

अर्थ :-
त्यांच्या स्वरूपापुढे अप्सरा दासी शोभू लागल्या. त्यांना अत्यंत लाज वाटून त्यांची तोडे काळवंडली. ८४
त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणे भुलला वसंतु ।
मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागता ॥८५॥

अर्थ :-
त्या स्त्रियांच्या अंगाचा जो परिमल सुटला होता त्याने वसंत भुलला, त्यांच्या अंगवायूचा सुगंधयुक्त स्पर्श होतांच मलय पर्वतहि भ्रांत झाला. ८५
नारायणाची विद्या कैसी । जे भुलवू आले आपणासी ।
भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥८६॥

अर्थ :-
जे आपल्याला भुलविण्यास आले त्यांसच योगमाया दाखवून ज्याने भुलविलें, त्या नारायणाची विद्या-योगसामर्थ्य किती अद्‌भुत असले पाहिजे ! ८६
सुंदरत्वे रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनी जिंतिलिया रमा ।
रमेहूनिया उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरुपे ॥८७॥

अर्थ :-
रंभा, तिलोत्तमा इत्यादि अप्सरा फार सुंदर म्हणून प्रसिद्ध आहेत; तरी समुद्रमंथनाच्या वेळी उत्पन्न झालेल्या रमेने आपल्या सौंदर्याने त्यांना जिंकलें. पण नारायणाने उत्पन्न केलेल्या या स्त्रिया त्या रमेहूनहि निरुपम होत्या. १८७.

तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव ।
आसामेकतमा वृङ्ध्व सवर्णा स्वर्गभूषणाम् ॥१४॥

अर्थ :-
माना खाली घातलेल्या त्यांना हसल्यासारखे करून देवदेवेश म्हणाले, जी तुम्हांला अनुरूप वाटेल, अशी कोणतीही एक स्त्री तुम्ही निवडून घ्या ती तुमच्या स्वर्गलोकाचे भूषण ठरेल. (१४)

ते अतिआश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न ।
तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥८८॥

अर्थ :-
ते अत्यंत आश्चर्य पाहून कामादिकांस मूर्च्छेने घेरलें. तेव्हा त्यांना नारायण हसून बोलला. ८८
आम्ही अवश्य पूजावे तुम्हांसी । कांही अर्पावे बलिदानासी ।
संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकदी दासी अंगीकारा तुम्ही ॥८९॥

अर्थ :-
आम्ही तुमचे पूजन अवश्य करावे. तुम्हांला कांही आहेर द्यावा. इंद्राला संतोषविण्यासाठी यांतील एखाद्या दासीचा तुम्ही स्वीकार करा. ८९.

यांचे सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल होईल अपमानकर ।
तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्ही ॥१९०॥

अर्थ :-
पण ‘यांचे सौंदर्य अनुपम आहे. ते आमच्या अपमानाला कारण होईल, ’ असे जर तुम्हांला वाटत असेल, तर तुमच्यासारखीच जी सुंदर असेल तिलाच स्वीकारा. १९०
म्हणाल यांत नाही हीन । अवघ्या सौंदर्ये संपुर्ण ।
कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवी आपण अंगीकारावी ॥९१॥

अर्थ :-
किंवा ‘यांत रूपाने हीन कोणीच नाही. सगळ्याच सौंदर्यपूर्ण आहेत. आमच्या योग्य कोणीच दिसत नाहीं. मग कसा अंगीकार करावा !’ ९१
जरी नाही तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्ये अतिसंपन्न ।
तरी एकीचे करावे वरण । होईल भूषण स्वर्गासी ॥९२॥

अर्थ :-
असे जर म्हणाल, तर ‘तुमच्या अनुरूप नसली तर नसली; सगळ्याच जर लावण्यसंपन्न असल्या, तर त्यांपैकी एकीची तरी निवड करा, म्हणजे ती स्वर्गलोकाला भूषण होईल. ’ ९२
ऐसे नारायणाचे वचन । ऐकोनि हरिखली संपुर्ण ।
करूनिया साष्टांग नमन । मस्तकी वचन वंदिले ॥९३॥

अर्थ :-
असे नारायणाचे वचन ऐकून त्या सर्वांना फार हर्ष वाटला आणि त्यांनी साष्टांग नमस्कार करून त्याचे शब्द शिरसा वंद्य केले. ९३.

ओमित्यादेशमादाय नत्वा त सुरवन्दिनः ।
उर्वशीमप्सरः श्रेष्ठा पुरस्कृत्य दिव ययुः ॥१५॥

अर्थ :-
इन्द्रायानम्य सदसि श्रृण्वता त्रिदिवौकसाम् ।
ऊचुर्नारायणबल शक्रस्तत्रास विस्मितः ॥१६॥

अर्थ :-
ठीक आहे, असे म्हणून इंद्राच्या सेवकांनी भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार करून त्यांना नमस्कार केला नंतर श्रेष्ठ अप्सरा उर्वशीला पुढे करून ते स्वर्गलोकी गेले. (१५)
तेथे जाऊन त्यांनी इंद्राला नमस्कार केला आणि सभेत देवतांच्या समक्ष नारायणांच्या सामर्थ्याचे वर्णन केले ते एकून आश्चर्यचकित झालेला इंद्र भयभीत झाला. (१६)

ऐकोनि नारायणवचन । मस्तकांबुजी करूनिया नमन ।
उर्वशी पुढा सून । कामादि गण निघाले वेगी ॥९४॥

अर्थ :-
याप्रमाणे नारायणाचे वचन ऐकून त्याच्या चरणांवर मस्तक ठेवून कामादिगण उर्वशीला पुढे घालून परत जाण्यास त्वरेने निघाले. ९४
नारायणांचे ऊरूस्पर्शी । उभी होती नारायणापाशी ।
तेचि नांव झाले तिसी । म्हणती ‘उर्वशी’ स्वर्गांगना ॥९५॥

अर्थ :-
नारायणापाशी त्यांच्या मांडीला स्पर्श करून उभी होती, म्हणून तिला उर्वशी हे नांव पडले व उर्वशीला स्वर्गांगना म्हणू लागले. ९५
ते देवांचे देवदूत । स्वर्गा पावले समस्त ।
मग शक्राचे सभेआंत । सांगती अद्‌भुत नारयणशक्ति ॥९६॥

अर्थ :-
ते सर्व देवदूत स्वर्गाला जाऊन पोचले आणि इंद्राच्या सभेत नारायणाच्या अद्‌भुतशक्तीचे वर्णन करू लागले. ५६
तिही नारायणाचे चरित्र । सांगितले अतिपवित्र ।
तेणे अवघेचि सुरवर । झाले थोर विस्मित पै ॥९७॥

अर्थ :-
त्यांनी नारायणाचे अत्यंत शुद्ध चरित्र सांगितले, ते ऐकून सर्व देव अत्यंत विस्मित झाले. ९७
इंद्रे देखोनि उर्वशी । तिसी भुलला अहर्निशी ।
बाहेर यावे सभेसी । हे वर्षानुवर्षी नाठवे ॥९८॥

अर्थ :-
उर्वशीला पाहून तर इंद्र इतका मोहित झाला कीं, वर्षांनुवर्षे तो सभेत जाण्याचेंहि विसरला. ९८
हे प्रथमावतारवार्ता । जे का नारायणाची कथा ।
पुढील अवतार आता । नृपनाथा अवधारी ॥९९॥

अर्थ :-
ही नारायणाच्या पहिल्या अवताराची कथा आहे. हे राजा, आता या पुढील अवतारांचा अपूर्व वृत्तांत ऐक. ९९
ऐक राया अतिअपूर्व । छळवादिया पूजा सर्व ।
करून दाखवी स्वयमेव । ‘पूर्णानुभव’ या नांव ॥२००॥

अर्थ :-
आपल्याला छळणारांचाहि सत्कार करणें, हे पूर्णावस्थेचे मुख्य लक्षण आहे. तू कदाचित् यावर म्हणशील कीं, २००
(आशंका)
भावे करिता भगवद्‌भजन । यापरी इंद्र करी विघ्न ।
नारायण चैतन्यघन । तेणे विघ्ने संपूर्ण पराभविली ॥१॥

अर्थ :-
प्रेमाने भगवद्‌भजन करू लागले असता इंद्र पूर्वोक्त प्रकारे विघ्न करतो. नारायण चैतन्यघन असल्यामुळे त्याने त्या सर्व विघ्नांचा पराभव केला, २०१
मा बाळ्याभोळ्या करिता भक्ति । ऐशी विघ्ने जै छळू येती ।
तै कदा नव्हे भगवत्प्राप्ति । ऐसा विकल्प चित्ती झणी धरिशी ॥२॥

अर्थ :-
पण इतर सामान्य भाळेभोळे लोक भक्ति करू लागले असता जेव्हा त्यांना अशी विघ्ने छळू लागतात, तेव्हा भगवत्प्राति होणे केव्हांहि शक्य नाही ! पण असा विकल्प तू मनांत धरू नकोस. २०२
ब्रह्मादिका सर्व भूता । भ्रुकुटिमात्रे ज नियंता ।
त्या भगवंताते भजता । विघ्ने सर्वथा बाधू न शकती ॥३॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवापासून तृणापर्यंत सर्व भूतांचे नुसत्या नेत्रकटाक्षाने नियमन करणारा जो भगवान त्याचे भजन करू लागले असता विघ्ने कांही करू शकत नाहींत. २०३
ज्याचेनि इंद्रा इंद्रपण । तो भावे भजता श्रीनारायण ।
भक्तांसी विघ्न करी कोण । हरि रक्षण निजभक्ता ॥४॥

अर्थ :-
ज्याच्यामुळे इंद्राला इंद्रत्व प्राप्त होते त्या नारायणाचीच प्रेमाने भक्ति करणारांस विघ्ने कोण करणार ! हरि स्वभक्तांचा रक्षक आहे. २०४
इंद्रमुख कामादिक । विघ्ने छळिती सकळ लोक ।
त्यांचाही नारायण चाळक । तो भक्तांसी देख स्पर्शी नेदी ॥५॥

अर्थ :-
इंद्रादिक व कामादिक सर्व लोकांना विघ्नांच्या द्वारा छळतात. पण नारायण त्यांचाहि चालक आहे. तो भक्तांना विघ्नांचा स्पर्श होऊ देत नाहीं. २०५
विघ्नांसी भुलविले जेणे संपूर्ण । तो नित्य स्मरता नारायण ।
आपधाके विघ्ने पळती जाण । भक्तसंरक्षण हरिनामे ॥६॥

अर्थ :-
त्याने विघ्नांसहि पूर्णपणे भुलविलें. त्या नारायणाचे नित्य स्मरण करीत असता विघ्ने धाकाने पळून जातात. हरिनामानेंच भक्तांचे संरक्षण होतें. २०६
करावया निजभक्तकैवार । देवो धरी नानावतार ।
त्याच्या अवतारांचे चरित्र अतिविचित्र अवधारी ॥७॥

अर्थ :-
भक्तांचा कैवार घेऊन देव अनेक अवतार घेतो. त्याच्या अवताराचे अति विचित्र चरित्र तू ऐक. २०७.
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं
दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगता कलयावतिर्णः
तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥१७॥

अर्थ :-
आता द्रुमिल नारायणाचे इतर अवतार व त्यांचे चरित्र सांगतो -
भगवान विष्णूंनी आपल्या स्वरूपापासून न ढळता जगाच्या कल्याणासाठी कलावतार धारण केले विदेहराज ! हंस, दत्तात्रेय, सनकादिक आमचे वडील ऋषभ यांच्या रूपाने अवतीर्ण होऊन त्यांनी आत्मसाक्षात्काराच्या साधनांचा उपदेश केला आहे त्यांनीच हयग्रीव अवतार घेऊन मधुकैटभ नावाच्या असुरांचा संहार करून त्यांनी चोरून नेलेले वेद परत आणले. (१७)

सनकादिक ब्रह्मनंदन । तिही पित्यासी केला प्रश्र्न ।
प्रश्नखंडणमिसेजाण । केले ब्रह्मज्ञान ‘हंसावतारें’ ॥८॥

अर्थ :-
सनकादिक ब्रह्मकुमारांनी पित्याला प्रश्न केला व त्यांच्या त्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याच्या निमित्ताने हरीन हंसावतार घेऊन आत्मयोग सांगितला. ३०८
नित्य स्मरता हरीचे नाम । महाविघ्ने होती भस्म ।
त्याचे अवतारसंभ्रम । उत्तमोत्तम अवधारी ॥९॥

अर्थ :-
ज्या हरीचे नित्य नामस्मरण केले असता महाविघ्नेंहि जळून भस्म होतात, त्याचे उत्तमोत्तम अवतारकृत्य ऐक. २०९
ज्याचेनि नामे पळे कृतांतु । ज्याचेनि नामे जन्ममरणा घातु ।
तो अवतारु ‘श्रीदत्तु’ । मूर्तिमंतु परब्रह्म ॥२१०॥

अर्थ :-
ज्याचे नांव ऐकतांच कृतांत काळहि पळू लागतो, ज्याच्या नामस्मरणाने जन्म-मरण नाहीसे होतें, तो श्रीदत्त अवतार साक्षात् परब्रह्मच आहे. २१०
नैष्ठिक ब्रह्मचारी निश्चिती । ज्यासी स्वप्नी नाही वीर्यच्युति ।
यालागी ‘कुमार’ म्हणती । अवतारमूर्ति सनकादिक ॥११॥

अर्थ :-
जे नैष्ठिक ब्रह्मचारी, ज्यांच्या ब्रह्मचर्यांचा भंग खप्नांतहि होत नाहीं, म्हणून ज्यांना कुमार म्हणतात, ते सनकादिकहि भगवदवताररूपच आहेत. २११
आणि आमुचा जो का पिता । ‘ऋषभ’ नारायण ज्ञाता ।
तोही अवतार नृपनाथा । जाण तत्वता भगवन्मूर्ति ॥१२॥

अर्थ :-
आणि नारायणाला जाणणारा आमचा पिता जो ऋषभ, तोहि भगवानाचाच अवतार जाणावा. २१२
इही नामीं-रूपी संपूर्ण । अवतारी अवतरे नारयण ।
जो जगाचा प्रतिपाळण । स्वांशे श्रीकृष्ण अवतरे ॥१३॥

अर्थ :-
हे राजा, ऋषींच्या रूपाने तो नारायणच अवतीर्ण होतो. जो जगाचा प्रतिपालन करणारा श्रीकृष्ण तोच नेहमी स्वांशाने अवतार घेतो. २१३
तोचि स्वये गा श्रीकृष्ण । मधुकैटभ निर्दाळून ।
नामे जो का ‘मधुसूदन’ । तोचि अवतरून ‘हयग्रीव’ झाला ॥१४॥

अर्थ :-
तोच स्वतः श्रीकृष्ण हयग्रीव अवतार घेऊन मधुककैटभ राक्षसांचा नाश करून मधुसूदन नांवाने प्रसिद्ध झाला. २१४
तेणे शंख मर्दून पुढती । उध्दरिल्या बुडाल्या श्रुती ।
आणोनि दिधल्या ब्रह्ययाहाती । जाण निश्चिती वेदरक्षणा ॥१५॥

अर्थ :-
त्यानेंच पुढे शंखासुरादि राक्षसांना मारून व बुडालेल्या श्रुतींचा वेदरक्षणासाठी उद्धार करून त्या ब्रह्मदेवाच्या स्वाधीन केल्या. २१५.
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये
क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे
ग्राहात्प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥१८॥

अर्थ :-
प्रलयाच्या वेळी मत्स्यावतार घेऊन त्यांनी मनू, पृथ्वी आणि वनस्पतींचे रक्षण केले तसेच वराहावतार घेऊन पृथ्वीचा रसातलातून उद्धार करतेवेळी हिरण्याक्षाचा संहार केला कूर्मावतार धारण करून अमृतमंथनाच्या वेळी आपल्या पाठीवर मंदराचल ठेवून घेतला त्याचप्रमाणे त्यांनी शरणागत आर्त भक्त गजेंद्राला मगरीपासून सोडविले. (१८)

तेणेचि ‘मत्स्यावतारें’ । प्रलयकालांबुमहाभारे ।
मनूसगट रक्षिले धरे । निजनिर्धारे औषधींसी ॥१६॥

अर्थ :-
त्यानेंच मत्स्यावतारामध्ये प्रलयकाळच्या जलाच्या महाभाराने भालेल्या पृथ्वीचे मनु व वनस्पती यांसह रक्षण केलें. २१६
तेणेचि ‘कमठावतारा’ । स्वपृष्ठी धरूनि गिरिवरा ।
मंथोनिया क्षीरसागरा । अमृत सुरवरा अर्पिले ॥१७॥

अर्थ :-
कूर्मावतारांत त्यानेंच आपल्या पाठीवर मंदरपर्वताला धारण करून क्षीरसागराचे मंथन करून, देवांना अमृत अर्पण केलें. २१७
श्वेतवाराह महामूर्ति । धरेने केली पूर्ण भक्ति ।
तिसी उध्दरोनि कृपामूर्ति । अभिनव शांति अर्पिली ॥१८॥

अर्थ :-
(हिरण्याक्ष दैत्याने पृथिवी रसातळास नेली तेव्हां) त्या प्रभूनेंच ‘वराह’ अवतार धारण केला. त्या श्वेतवराहमूर्तीची पृथिवीदेवीने पूर्ण भक्ति केली. तेव्हा त्या दैत्याला मारून पृथ्वीचा उद्धार केला (तिला वर काढलें) व परम शांति दिली. २१८
तेणे आर्तत्राणा तांतडी । वैकुंठींहून घालोनि उडी ।
‘गजाचे ग्राहबंधन तोडी’ । उध्दरिले आवडी गजेंद्राते ॥१९॥

अर्थ :-
दीनांच्या रक्षणासाठी गडबडीने वैकुंठांतून उडी टाकूनहि गजेंद्राला नक्राच्या मिठीतून सोडविले व त्यानेंच आवडीने त्याचा उद्धार केला. २१९.
संस्तुन्वतोऽब्धि पतितान् श्रमणानृषींश्च
शक्र च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा
जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सता नृसिंहे ॥१९॥

अर्थ :-
एकदा वालखिल्य ऋषी तपश्चर्या करता करता अत्यंत कृश झाले होते ते जेव्हा कश्यप ऋषींसाठी समिधा आणीत होते, तेव्हा थकून जणू समुद्रात पडावे, तसे गायीच्या खुरांनी केलेल्या खड्‌ड्यातील पाण्यात पडले त्यांनी स्तुती केल्यानंतर भगवंतांनी अवतार घेऊन त्यांना वर काढले वृत्रासुराल मारले तेव्हा इंद्राला ब्रह्महत्येचा दोष लागल्यामुळे तो भिऊन लपून बसला तेव्हा भगवंतांनी त्या हत्येपासून इंद्राचे रक्षण केले तसेच जेव्हा असुरांनी अनाथ देवांगनांना कैद केले, तेव्हासुद्धा भगवंतांनी त्यांना असुरांच्या बंदिवासातून सोडविले भगवंतांनी सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी नृसिंहावतार धारण केला आणि हिरण्यकशिपूला ठार मारले. (१९)

मार्कंडेयो एके वेळी ।
बुडता अकाळप्रळयजळी । तेणे स्मरता वनमाळी ।
तारी तत्काळी ‘वटपत्रशायी’ ॥२२०॥

अर्थ :-
एकदा मार्कंडेय ऋषि प्रलयकाळच्या महापुरात बुडत असता त्याने भगवान् वनमाळीचे स्मरण केलें. त्याबरोबर वटपत्रावर शयन करणाऱ्या भगवानाने तत्काळ त्याला तारलें. २२०
शाळिग्राम पूजिता ऋषीश्वरी । नळ वानरु ते अवसरी ।
देवपूजा टाकी सागरी । चेष्टा वानरी स्वभावे ॥२१॥

अर्थ :-
ऋषीश्वराने शालिग्रामाची पूजा केली असता नळ नांवाच्या वानराने आपल्या स्वभावानुरूप ती पूजा समुद्रांत फेकून दिली. २२१
ते देखोनि ऋषीश्वरी । ‘शिळा न बुडोत तुझ्या करीं’ ।
ऐसा शाप ते अवसरी । क्षोभेंकरी दिधला ॥२२॥

अर्थ :-
ते पाहून ऋषीश्वराने ‘तुझ्या हातून शिळा बुडणार नाहीं’ असा रागाने शाप दिला. २२२
तै शाळिग्राम सागरोदरी । तरता देखिले ऋषीश्वरी ।
काढावया रिघता भीतरी । लहरीकरी निर्बुजले ॥२३॥

अर्थ :-
तेव्हा शालिग्राम सागरावर तरंगतांना दिसले आणि ऋषीश्वर ते काढावयास समुद्रांत शिरले. पण समुद्राच्या लाटांत सांपडून घाबरले. २२३
ते काळी ऋषीश्वरी । ‘आर्तिहरण’ स्तविला हरि ।
तेथ अवतरोनि श्रीहरि । ऋषीते तारी पूजेसहित ॥२४॥

अर्थ :-
तेव्हा सर्वांच्या दुःखाचे निवारण करणाऱ्या हरीची त्यांनी स्तुति केली. त्याबरोबर श्रीहरी तेथे अवतरला व त्याने त्या पूजेसह ऋषींना तारलें. २२४
वृत्र वधिला वज्रघाते । ते ब्रह्महत्या इंद्राते ।
तेणे दोषे तो अंधतमाते । जाण पा निश्चिते बुडत होता ॥२५॥

अर्थ :-
इंद्राने वृत्रासुराला वज्राघाताने मारिलें, त्यामुळे त्याला ब्रह्महत्या लागली. त्या दोषाने तो अंधतमनामक नरकांत निश्चयाने बुडत होता. २२५
तेथ अवतरोनि श्रीअनंते । चतुर्धा वांटूनि ते हत्येते ।
शुध्द केले इंद्राते । कृपावंते कृपाळुवे ॥२६॥

अर्थ :-
इतक्यांत श्रीअनंत तेथे अवतरला आणि त्याची ब्रह्महत्या स्त्रिया, नद्यांचे नूतन जल, अग्नि व गोमुख अशा चार ठिकाणी वाटून देऊन कृपाळु देवाने इंद्राला शुद्ध केलें. २२६
जिणोनिया अमरपुरे । हिरोनि देवांची अंतौरे ।
ती कोंडोनिया समग्रे । मुरे महा असुरे एकंदर केले ॥२७॥

अर्थ :-
देवांची नगरे जिंकून त्यांची अंतःपुरे हिरावून घेऊन त्यांतील सर्व स्त्रियांना मुर दैत्याने कोंडून, आपल्या स्वाधीन ठेविले २२७
तो मुरमर्दन श्रीहरि । यालागी नांवे ‘मुरारि’ ।
देवस्त्रिया काढोनि बाहेरी । देवांच्या करी अर्पिता झाला ॥२८॥

अर्थ :-
पण श्रीहरीने त्याला मारलें. म्हणूनच त्याला ‘मुरारि’ हे नांव प्राप्त झालें. त्या मुरारीने मुर दैत्याला मारून देवस्त्रियांना त्याच्या बंदींतून सोडवून देवांच्या स्वाधीन केलें. २२८
जो असुरांमाजी चूडामणी । जो द्वेषियांमाजी अग्रगणी ।
तो हरिनाम ऐकता कानी । अतिक्षोभे मनी प्रज्वळो लागे ॥२९॥

अर्थ :-
जो असुरांचा शिरोमणि, द्वेष्ट्याचा अग्रणी, कानाने हरीचे नांव ऐकतांच मनांत अति क्षुब्ध होऊन ज्याच्या अंगाचा भडका उडत असे, २२९
जो पूर्ण क्रोधाचा उदधि । जो अविवेकाचा महानिधि ।
जो हरि स्मरे त्या पुत्राते बाधी । गर्वमदी उन्मत्त ॥२३०॥

अर्थ :-
जो क्रोधाचा पूर्णसागर, अविवेकाचा महानिधि, हरीचे स्मरण करणाऱ्या आपल्या पुत्रालाहि ज्याने अतिशय छळलें, जो अभिमानमदाने उन्मत्त झालेला हिरण्यकशिपु, २३०
तो हिरण्यकशिपु नखधारी । स्वये निवटी ‘नरकेसरी’ ।
जो निजभक्तांचा कैवारी । अभयकारी साधुंचा ॥३१॥

अर्थ :-
त्याला स्वतः नृसिंहरूप धरून आपल्या नखाच्या धारांनी मारलें. साधूंना अभय देणाऱ्या व आपल्या भक्तांचा कैवार घेणाऱ्या हरीने ही व अशीच आणखीहि अनेक अवतारकार्ये केली. २३१.
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे
हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात्कलाभिः ।
भूत्वाथ वामन इमामहरद्‌बलेः क्ष्मां
याञ्चाछलेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥२०॥

अर्थ :-
देवतांच्या रक्षणासाठी देव आणि असूर यांच्या संग्रामामध्ये त्यांनी दैत्यपतींचा वध केला तसेच वेगवेगळ्या मन्वन्तरांमध्ये आपल्या शक्तीने अनेक कलावतार धारण करून याचकाचा बहाणा करून, ही पृथ्वी दैत्यराज बलीकडून काढून घेतली व अदितिनंदन देवतांना दिली. (२०)

समुद्रमंथनाच्या शेवटी । क्षीरसागराचे तटी ।
सुरा असुरा कळी मोठी । अमृतासाठी मांडली ॥३२॥

अर्थ :-
समुद्रमंथनाच्या शेवटी क्षीरसागराच्या तारीवर देव व असुर यामध्ये अमृतासाठी मोठा कलह माजला. २३२
तेव्हा अमृत विटे जे देखोनि । तो अवतारु घेतला मोहिनी ।
तेणे असुरा सुरापानी । अमृतदानी देवांसी ॥३३॥

अर्थ :-
तेव्हा ज्या रूपाला पाहून अमृतहि फिके पडते, ते मोहिनीचे रूप भगवानाने घेतले व त्या मोहिनीच्या अवताराने असुरांना सुरापान व देवांना अमृत दिलें. २३३
तेथ चोरूनि घेता अमृतग्रासा । निवटिला राहूचा घसा ।
त्याच्या कबंधावरी म्हाळसा । वास नेवासा स्वये केला ॥३४॥

अर्थ :-
त्यावेळी राहू चोरून अमृताचा घोट घेत असतांना त्याचा शिरच्छेद केला व त्याच्या धडावर स्वतः म्हाळसेच्या रूपाने निवास केला. २३४
सुरसाह्य नारायणु । द्वारके कुश निर्दाळूनु ।
का लवणासुरमर्दूनु । अवतरे आपणु ‘कुमार’ रूपे ॥३५॥

अर्थ :-
देवांचा साह्यकर्ता नारायण द्वारकेमध्ये कुशाचे निर्दालन करून, लवणासुराला मारून आपण स्वतः कुमाररूपाने अवतीर्ण झाला. २३५
ऐसा मन्वंतरामन्वंतरी । निजभक्तकाजकैवारी ।
सुरकार्यार्थ श्रीहरि । नाना अवतारी अवतरे स्वये ॥३६॥

अर्थ :-
याप्रमाणे प्रत्येक मन्वंतरांत आपल्या भक्तांचा कैवारी श्रीहरी देवांच्या कार्यासाठी स्वतः नानाप्रकारचे अवतार घेतो. २३६
तो सुरसाह्य जगज्जीवन । स्वये कुब्ज झाला ‘वामन’ ।
अंगे याचक होऊन । देवांचा अपमान उतरला जेणे ॥३७॥

अर्थ :-
तो देवांचा साह्यकर्ता जगज्जीवन स्वतः वामनबटूचे रूप घेऊन याचक झाला आणि त्याने देवांचा अपमान भरून काढला २३७
दाने दाटुगा बळी । त्यासी देवांचेनि नव्हे कळी ।
मग त्रिविक्रमरूपे आकळी । याञ्चाछळे बळी छळिला जेणे ॥३८॥

अर्थ :-
बळि दानाच्या योगाने समर्थ होता, त्याच्याबरोबर देवांना युद्ध करवेना, तेव्हा त्रिविक्रमरूपाने त्याने त्रिभुवन व्यापिले व याचनेच्या निमित्ताने बळीला ठकविलें, २३८
तरी भावबळे बळी प्रबळु । तेणे देवो केला द्वारपाळु ।
विष्णु सत्व पाहे छळछळू । शेखी दासांचा दयाळु दास्य करी स्वये ॥३९॥

अर्थ :-
पण बळीची भावना प्रबल होती. त्या सामर्थ्याने त्याने श्रीहरीला द्वारपाळ केलें. याप्रमाणे विष्णू आपल्या भक्ताना छळून छळून त्यांचे सत्त्व पहातो व शेवटी त्या भक्तांचाच दास होऊन स्वतः त्यांचे दास्य करू लागतो. २३९
यापरी बळीचा छळ । करूनि घेतले दिङ्म डळ ।
तेणे अमरगण सकळ । अर्पूनि तत्काळ सुखी केले ॥२४०॥

अर्थ :-
याप्रकारे बळीचा छळ करून नारायणाने त्याच्यापासून सर्व त्रैलोक्य हिरावून घेतले व ते देवांना अर्पण करून त्यांना सुखी केलें. २४०.
निःक्षत्रियामकृत गा च त्रिःसप्तकृत्वो
रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।
सोऽब्धि बबन्ध दशवक्त्रमहन्सलङ्कं
सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ॥२१॥

अर्थ :-
परशुराम-अवतार घेऊन त्यांनीच पृथ्वीला एकवीस वेळा क्षत्रियहीन केले ते म्हणजे हैहयवंशाचा नाश करण्यासाठी भृगुवंशामध्ये पेटलेला अग्नी होते त्याच भगवंतांनी रामावतारामध्ये समुद्रावर सेतू बांधून रावणासह लंका उध्वस्त केली त्यांची कीर्ती सर्व लोकांचे पाप नष्ट करणारी आहे त्या सीतापतींचा विजय असो. (२१)

तो देवाधिदेवोत्तमु । स्वये झाला ‘परशुरामु’ ।
तेणे क्षत्रियांचा पराक्रमु । केला निर्धर्मु निजप्रतापे ॥४१॥

अर्थ :-
तो पुरुषोत्तम देवाधिदेव स्वतः परशुराम झाला आणि त्याने आपल्या प्रतापाने सर्व क्षत्रियांचा पराक्रम फुकट घालविला. २४१
तो गोब्राम्हणकैवारी । सहस्त्रार्जुनाते संहारी ।
सहस्त्र भुजांची कांडोरी करी । केली बोहरी दानवकुळा ॥४२॥

अर्थ :-
त्या गोब्राह्मणांच्या कैवारी नारायणाने सहस्रार्जुनाच्या हजारो भुजांचे तुकडेतुकडे करून त्याचा संहार केला. दानवकुळाचा नाश केला. २४२
जमदग्नीचा कोपाग्नि । परशुरामतेजे प्रज्वळूनि ।
हैहयकुळ जाळुनि । आहाळिली अवनी क्षत्रियांची ॥४४॥

अर्थ :-
जमदग्नीचा कोपाग्नि परशुरामाच्या तेजाने प्रज्वलित झाला व त्या अग्नीने हैहयकुळाला जाळून पृथ्वीवरील क्षत्रियकुले २४३
तेणे तीन सप्तके वीररसु । देऊनि क्षत्रियमद बहुवसु ।
त्या रोगाचा केला नाशु । धरेचे ईशु धरामर केले ॥४४॥

अर्थ :-
एकवीस वेळा पोळून टाकिलीं. आपल्या वीररसाने क्षत्रियांच्या फार दिवसांच्या मदरूपी रोगाचा नाश केला आणि ब्राह्मणांना पृथ्वीचे स्वामित्व दिलें. २४४
जो अवतारांचे मूळ पीठ । जो वीरवृत्ति अतिउद्‌भट ।
तो अवतारांमाजी श्रेष्ठ । अतिवरिष्ठ ‘श्रीराम’ ॥४५॥

अर्थ :-
श्रीराम सर्व अवतारांचा आदिपुरुष, पराक्रमी, वीर व सर्व अवतारांमध्ये श्रेष्ठ आहे. २४५
पापे पळती रामनामे । नामांकित वंदिजे यमे ।
गणिकेची कर्माकर्मे । श्रीरामनामे निर्दळिली ॥४६॥

अर्थ :-
रामनामाने पापे पळून जातात. रामनाम घेणारांस यमहि वंदन करतो. श्रीरामनामाने गणिकेच्याहि पापाचा नाश केला. २४६
नामे कळिकाळासी धाक । यमदूता न मिळे भीक ।
रामनामगजरे देख । पळे निःशेख जन्ममरण ॥४७॥

अर्थ :-
रामनामाचा कळिकाळाला धाक वाटतो. यमदूतांना कोणी भीक घालीत नाहीं. रामनामाचा गजर जन्म-मरणालाहि निःशेष नाहींसे करतो. २४७
जो देवांचे बंद सोडी । नवग्रहांची बेडी तोडी ।
जेणे रामराज्याची रोकडी । उभविली गुढी तिन्ही लोकी ॥४८॥

अर्थ :-
तो देवांचा बंदिवास सोडवतो, नवग्रहांची बेडी तोडतो, त्याने रामराज्याची कीर्ति तिन्ही लोकी पसरली आहे. २४८
ज्याचेनि शिळा तरती सागरी । असुर मारिले वानरी ।
जेणे सुवर्णाची नगरी । वोपिली पुरी शरणागतासी ॥४९॥

अर्थ :-
ज्या रामनामाच्या सामर्थ्यानेंच समुद्रात शिळा तरतात व वानर असुरांना मारू शकतात, ज्याने सोन्याची लंकानगरी शरणागत बिभीषणाला नजर केली, २४९
जो प्रतापाचा मरिगळा । जेणे सेतु बांधिला अवलीळा ।
चरणी उध्दरिली शिळा । जो निजजिव्हाळा निजभक्ता ॥२५०॥

अर्थ :-
जो प्रतापाची जणुंकाय मूर्तीच, ज्याने लीलेने सेतु बांधविला, शिला होऊन पडलेल्या अहल्येचा नुसत्या चरणस्पर्शाने उद्धार केला, जो आपल्या भक्तांना जीव की प्राण वाटतो २५०
तो अवतार मूर्तिमंत । राया अद्यापि असे वर्तत ।
हा संवाद त्रेतायुगांत । द्रुमिल सांगत विदेहासी ॥५१॥

अर्थ :-
तो साधार अवतारी राम, हे राजा, अद्यापि या पृथ्वीवर वसत आहे. त्रेतायुगांत ही कथा द्रुमिलाने विदेहराजाला सांगितली. २५१
यालागी श्रीराम राम । नित्य जपे जो हे नाम ।
तो पुरुषांमाजी पुरुषोत्तम । कर्माकर्म-अतीत तो ॥५२॥

अर्थ :-
यासाठी जो कोणी ‘श्रीराम श्री जयराम’ हे नाम नित्य जपतो, तो मनुष्यांतील श्रेष्ठ पुरुष कर्म व अकर्म यांना उल्लंघून जातो. २५२
ते रामनाम अवचटे । भीतरी रिघे कर्णपुटे ।
तै कळिमळांची मळकटे । नामोद्धाटे नासती ॥५३॥

अर्थ :-
असे हे रामनाम, कोणत्याहि निमित्ताने जरी कानांवर पडले तरी कळिमळाचे दोष नामोच्चाराच्या सामर्थ्यानेंच नाश पावतात. २५३
ऐशी रामनामाची ख्याती । जगदुद्धारे केली कीर्ती ।
धन्य धन्य जे परिसती । धन्य जे गाती रामचरित ॥५४॥

अर्थ :-
अशी रामनामाची ख्याति आहे, त्याने जगदुद्धाराने आपली कीर्ति पसरली. जे रामचरित्र ऐकतात व गातात ते धन्य होत. २५४.
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा
जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।
वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्
शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥२२॥

अर्थ :-
यापुढे होणारा रामकृष्ण अवतार सांगतात -
राजन ! अजन्मा असूनही पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी तेच भगवान यदुवंशात जन्म घेतील आणि देवताही करू शकणार नाहीत, अशी कर्मे करतील पुढे भगवानच बुद्धाच्या रूपाने प्रगट होतील आणि यज्ञाचा अधिकार नसणारे यज्ञ करीत असल्याचे पाहून, अनेक प्रकारच्या तर्कवितर्कांनी, त्यांना मोहित करतील कलियुगाच्या शेवटी कल्की अवतार घेऊन तेच शूद्र राजांचा वध करतील. (२२)

आता भावी अवतारवार्ता । तुज मी सांगेन नृपनाथा ।
श्रीकृष्णावतारकथा । परमाद्‌भुता विचित्र ॥५५॥

अर्थ :-
हे राजा, आता मी तुला भावी अवतारांचा वृत्तान्त सांगतो. श्रीकृष्णावताराची कथा अत्यंत विचित्र व अद्‌भुत आहे. २५५
जो परेहून परात्परु । जो का अजन्मा अक्षरु ।
जो श्रुतिशास्त्रा अगोचरु । तो पूर्णावतारु ‘श्रीकृष्ण’ ॥५६॥

अर्थ :-
जो परावाणीहून अगदी पलीकडे आहे, जो अज, अक्षर व वेदशास्त्रांचा अविषय, तो हा श्रीकृष्ण पूर्णावतारच होय. २५६
जेथे नाममात्र रिघो न लाहे । जेथे रूपाची न लभे सोये ।
ज्या ब्रह्मत्व अंगी न साहे । तो अवतार पाहे श्रीकृष्ण ॥५७॥

अर्थ :-
जेथे रामाचा प्रवेश होत नाहीं, रूपाला अवकाश मिळत नाहीं, ज्याच्या स्वरूपी ब्रह्मत्वहि संभवत नाहीं, तो हा श्रीकृष्ण अवतार होय. २५७
जो वर्णाश्रमांसी नातळे । ज्यासी ईश्वरत्वही वोंविळे ।
जो अज अव्यय स्वानंदमेळे । तो अवतारु स्वलीले श्रीकृष्णनाथु ॥५८॥

अर्थ :-
जो वर्णाश्रमांच्या मर्यादेत सांपडत नाहीं, ज्याला ईश्वरत्वाचाहि स्पर्श सहन होत नाहीं, जो अज, अव्यय व स्वरूपाने स्वानंद तोच हा स्वलीलेने श्रीकृष्णनाथ अवतार होय. २५८
ऐसा गुणधर्मकर्मातीतु । तो अवतारु श्रीकृष्णनाथु ।
प्रगटला यदुवंशाआंतु । स्वये जगन्नाथु स्वइणच्छे ॥५९॥

अर्थ :-
याप्रमाणे हा श्रीकृष्णाचा अवतार गुण, धर्म व कर्म यांनी रहित आहे. स्वतः जगन्नाथ स्वेच्छेने यदुवंशांत प्रकट झाला. २५९
जैसे खळाळ कल्लोळ चंचळ । भासे परी ते केवळ जळ ।
काळी भरडी पांढरी चोळ । परी ते केवळ वसुधाचि ॥२६०॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे पाण्याचे तरंग अतिशय चंचल भासतात, पण ते सर्व पाणीच असते. माती काळी, लाल, पांढरी इत्यादि अनेक रंगांची असते, पण ती केवळ पृथ्वीच. २६०
जे गोडी नाबदरासी । तेचि वेगळी रवेयासी ।
तैसा अवतार यदुवंशी । पूर्णांशेंसी श्रीकृष्ण ॥६२॥

अर्थ :-
साखरेच्या खड्याला जी गोडी असते, तीच त्याच्या कणाला; त्याचप्रमाणे श्रीकृष्ण हा यदुवंशांतील पूर्णावतार होय. २६१
जैसा दीपु लाविता तत्क्षणी । सवेंचि प्रगटे तेजाची खाणी ।
तैसा उपजतांचि बाळपणी । अभिनव करणी स्वये केली ॥६२॥

अर्थ :-
दीप लावताच त्याचे तेज जसे चहूकडे फाकते, त्याप्रमाणे श्रीकृष्णाने उपजतांच बालपणी विचित्र करणी केली. २६२
जे ब्रह्मादिक देवा नव्हे । ते बाळलीलास्वभावे ।
करूनि दाविले आघवे । देवाधिदेवे श्रीकृष्णे ॥६३॥

अर्थ :-
जे ब्रह्मादिकदेवहि करू शकले नाहींत, ते सर्व या देवाधिदेवाने बाललीलेने अनायासाने करून दाखवले. २६३
वणवा गिळिला मुखे । पर्वत उचलिला नखे ।
पूतनेचे स्तन विखे । प्याला निजमुखे जीवासगट ॥६४॥

अर्थ :-
मुखाने वणवा गिळिला, नखाने पर्वत उचलिला आणि पूतनेचे प्राण विषासह प्राशन केलें. २६४
जेणे वत्सहरणमिसे । स्त्रष्ट्यासही लाविले पिसे ।
जो वत्सवत्सपवेशे । झाला सावकाशे एकाकी एक ॥६५॥

अर्थ :-
गोवत्सांचा अपहार करणे या निमित्ताने त्याने ब्रह्मदेवालाहि वेड लाविलें. स्वतः एक व अद्वितीय असतांनाहि गायींची सर्व वासरे व गोप या सर्वांचा वेश घेतला. २६५
अघ चिरिला जाभाडा । काळियाच्या कुटिल्या फडा ।
यमलोकी घेऊनि झाडा । आणिला रोकडा गुरुपुत्र जेणे ॥६६॥

अर्थ :-
अघासुराचा जाभाडा चिरला, काळियाची फडा कुटली. यमलोकीचा झाडा घेऊन गुरुपुत्राला जशाचा तसाच परत आणला. २६६
जे प्रजा पीडूनि कर घेती । जया नावडे धर्मनाती ।
ऐसे राजे भारभूत क्षिती । नेणो किती निर्दाळिले ॥६७॥

अर्थ :-
प्रजेला पिडून कर घेणारे, धर्म व नीति यांचा द्रोह करणारे असे पृथ्वीला भारभूत राजे त्याने किती मारले याची गणनाच नाहीं. २६७
एका सैन्ये एका स्वांगे । एका वधवी आन प्रयोगे ।
एका गोत्रकलहप्रसंगे । अग्रपूजायोगे एकांसी ॥६८॥

अर्थ :-
कित्येकांना सैन्याच्या हातून, कित्येकांना स्वतः आपल्या हाताने, दुसऱ्या कित्येकांना आणखी कांही उपाय योजून कौरव व इतर क्षत्रिय यांना भूमीसाठी कलह उत्पन्न करून व शिशुपालाला अग्रपूजेच्या निमित्ताने त्याने मारविलें. २६८
अधर्मा लावील सीक । धर्माचे वाढवील बिक ।
हे अवतारकौतुक । राया तू आवश्यक देखशील पुढा ॥६९॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाने अधर्माला शिक्षा करून धर्माचे तेज वाढविले. हे राजा, त्याचे हे अवतारकौतुक तूं, पुढे अवश्य पहाशील. २६९
जै जै लोटेल अहोरात्र । तै तै करील नवे चरित्र ।
तया कृष्णसुखासी पात्र । भक्त पवित्र होतील ॥२७०॥

अर्थ :-
जशी जशी अहोरात्र लोटेल, तसे तसे तो नवे नवे चरित्र दाखवील. केवळ पवित्र भक्तच त्या कृष्णसुखाला पात्रा होतील. २७०
साधूंसी स्वानंदसोहंळा । नित्य नवा होईल आगळा ।
ते श्रीकृष्णाची लीला । देखसी डोळा नृपनाथा ॥७१॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाची ती लीला म्ह० साधूंचा अवर्णनीय व नित्य नवा असा स्वानंदसोहंळाच होय. तू तो आपल्या डोळ्याने पहाशील. २७१
तोचि बौद्धरूपे जाण । पुढा धरील दृढ मौन ।
तेव्हा कर्माकर्मविवंचन । सर्वथा जाण कळेना ॥७२॥

अर्थ :-
हे भूपते तोच भगवान पुढे बौद्धरूपाने दृढ मौन धरील. तेव्हा कर्म व अकर्म यांचे विवेचन कोणालाहि कळेनासे होईल. २७२
तो तटस्थपणे सदा । प्रवर्तवील महावादा ।
तेणे वादमिसे सदा । वाढवील मदा महामोहाते ॥७३॥

अर्थ :-
तेव्हा तो तटस्थ राहून सर्वदा महावादाला प्रवृत्त करील आणि त्या वादाच्या मिषाने तो सर्वदा मद व महामोह यांना वाढवील. २७३
मोह उपजवील दुर्घट । एक कर्मी करील कर्मठ ।
एक होतील कर्मभ्रष्ट । न कळे चोखट निजात्महित ॥७४॥

अर्थ :-
तो दुर्घट मोह उत्पन्न करील. दांभिकांकडून कर्म करवील. कित्येक तर कर्मभ्रष्टच होतील. आत्महित कोणते हे चांगल्याप्रकारे कोणालाच कळणार नाहीं. २७४
कैसे माजवील मत । वेद मिथ्या मानित ।
वेदविहिता नातळत । तो जाण निश्चित महामोहो ॥७५॥

अर्थ :-
वेदांना अप्रमाण मानून वेदविधींना उल्लंघून केवळ महामोहात्मक मत तो जगांत माजवील. २७५
मोहे केला सर्वांसी छळ । एका ज्ञानाभिमान प्रबळ ।
ते कर्म निंदिती सकळ । त्यागिती केवळ जाड्य म्हणौनी ॥७६॥

अर्थ :-
मोह सर्वांचा छळ करील. कित्येकांना ज्ञानाचा प्रबळ अभिमान होईल. सर्व लोक कर्मांची निंदा करून, ते केवळ जाड्य आहे, असे समजून त्याचा त्याग करतील. २७६
ऐशिये वर्तता मोहस्थिती । पुर्ण कळीची होय प्रवॄत्ती ।
तेव्हा नीच ते राजे होती । प्रजा नागविती चोरप्राय ॥७७॥

अर्थ :-
मोहाची स्थिति इतक्या पूर्णावस्थेस आली असता कलियुगाची प्रवृत्ति होईल. त्यानंतर नीच लोक राजे होतील व चोरांप्रमाणे प्रजेला नागवितील. २७७
शूद्राहूनि अतिकनिष्ठ । राजे होती परम श्रेष्ठ ।
वर्णावर्ण करिती भ्रष्ट । अतिपापिष्ठ अधर्मी ॥७८॥

अर्थ :-
शूद्रांहूनहि अति निकृष्ट असलेले लोक अति श्रेष्ठ राजे होऊन ते वर्ण, आश्रम व इतर जाति यांना भ्रष्ट करितील. कलि- युगांत असे अति अधर्मी व मोठे पापी राजे होतील. २७८
अपराधेंवीण वितंड । भलेत्यांसी करिती दंड ।
मार्गस्थांचा करिती कोंड । करिती उदंड सर्वापहरण ॥७९॥

अर्थ :-
अपराधावांचूनच वाटेल त्याला मनसोक्त दंड करितील. सन्मार्गस्थांचा कोंडमारा करतील. लोकांच्या सर्वस्वाचा भयंकर अपहार करतील. २७९
अबळांचे निजबळ राजा । तो राजाचि स्वये नागवी प्रजा ।
ऐसा अधर्म उपजे क्षितिभुजा । ते गरुडध्वजा न साहवे ॥२८०॥

अर्थ :-
वस्तुतः राजा हे दुर्बळाचे बळ आहे, पण कलियुगांत स्वतः तो राजाच प्रजेला नागवील. राजांमध्ये पुढे असा अधर्म उद्भवेल व गरुडध्वजाला तो सहन होणार नाही. २८०
जेव्हा स्वधर्माचे जिणे । अधर्मे निलाग गांजणे ।
यालागी श्रीनारायणे । अवतार धरणे ‘कल्की’ नामा ॥८१॥

अर्थ :-
अधार्मिक लोक स्वधर्भनिष्ठांना अशा रीतीने छळू लागले असता श्रीनारायण कल्कीअवतार धारण करील २८१
तो शस्त्रधारा प्रबळ । नष्ट राजे निर्दाळील सकळ ।
महामोहाचे मूळ । स्वये समूळ उच्छेदील ॥८२॥

अर्थ :-
व आपल्या प्रबल शस्त्रधारेने अशा दुष्ट राजांचा संहार करून महामोहाला समूळ उपटून टाकील. २८२
तेव्हा धर्माची पाहांट फुटे । सत्यासी सत्व चौपटे ।
तेव्हा वेदोक्त विधान प्रगटे । स्वधर्मराहाटे राहटती सर्व ॥८३॥

अर्थ :-
त्यावेळी धर्माची पहाट होईल, सत्याचा चौपट उत्कर्ष होईल, वेदोक्त विधान प्रकट होईल व सर्व लोक स्वधर्माने वागू लागतील. २८३.

एवंविधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्पतेः ।
भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥२३॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे
पारमहंस्या एकादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

अर्थ :-
हे विदेहराज ! अनंतकीर्ती जगन्नाथाचे असे अनेक जन्म आणि कर्मे यांचे भक्तांनी वर्णन केले आहे. (२३)

जयाची गा अनंत नामे । अनंत अवतार अनंत जन्मे ।
अनंत चरित्रे अनंत कर्मे । अनंतोत्तमे हरिकीर्ती ॥८४॥

अर्थ :-
हे राजा, ज्या भगवानाची नामें, अवतार, जन्म, चरित्रे व कर्मे ही सर्व अनंत आहेत व ज्या हरीची सर्वोत्तम कीर्तिहि अनंत आहे. २८४
अगाध भगवंताचा महिमा । त्याच्या पार नाही जन्मकर्मा ।
त्याचा अनुष्टुप् हा महिमा । तुज म्या नरोत्तमा निरूपिला येथे ॥८५॥

अर्थ :-
त्या अनंताचा महिमा काय वर्णावा ! त्याच्या जन्मकर्मांना सीमा नाहीं. तथापि हे राजा, मी तुला हा त्याचा महिमा थोडक्यांत सांगितला आहे. २८५
ऐशी अवतारचरित्रनामे । परिसता विचित्र कर्मे ।
राजा अत्यंत सप्रेमे । मनोधर्मे निवला ॥८६॥

अर्थ :-
भगवानाचे हे अवतार, विचित्र कर्मे व चरित्रनामे ऐकून राजाच्या अंतःकरणाला प्रेमाचा पाझर फुटला. त्याचे सर्व मनोधर्म शांत झाले. २८६
जे जे अवतारी देवो सगुण । जाहला परी निर्गुणाचे गुण ।
प्रकट करीतचि आपण । कर्माचरण स्वये दावी ॥८७॥

अर्थ :-
ज्या ज्या अवतारमध्ये देव सगुण झाला, त्या त्या अवतारात तो आपल्या निर्गुणाचे गुण प्रगट करीतच स्वतः कर्माचरण करून दाखविता झाला. २८७
धन्य धन्य ते हरिगण । जे वर्णिती भगवद्‌गुण ।
ज्यांचेनि वचने संपूर्ण । निवे अंतःकरण श्रोत्यांचे ॥८८॥

अर्थ :-
जे भगवद्‌‍गुणांचे वर्णन करतात व ज्यांच्या वचनाने श्रोत्यांचे अंतःकरण शान्त होते ते हरिभक्त धन्य धन्य होत. २८८
श्रोत्यांचे अवधान निवे । तेथ वक्ता स्वानंदसुख पावे ।
ग्रंथ वोसंडे स्वभावे । साहित्यगौरवे रसाळ ॥८९॥

अर्थ :-
श्रोत्यांची वृत्ति शांत झाली कीं, वक्त्याला परम संतोष होतो आणि श्रोता व वक्ता या दोघांचीहि वृत्ति तन्मय झाली असता ग्रंथ सर्व साहित्यगुणांनी युक्त असा होऊन स्वभावतःच सरस ओघाने वाहू लागतो. २८९
जेवी चंद्रकरे साचा । मुखबंध सुटे चकोरांचा ।
तेवी एका जनार्दनाचा । संतकृपा वाचा फुटली त्यासी ॥२९०॥

अर्थ :-
चंद्रकिरणांनी चकोराची तोंडे जशी उघडतात, त्याप्रमाणे श्रीजनार्दनस्वामी व इतर संत यांच्या कृपेने या एकनाथाला वाचा फुटली आहे. २९०
जेवी सूर्यकिरणस्पर्शे । कमळकळी स्वये विकासे ।
तेवी संतकृपासौरसे । ग्रंथु विकासे अर्थावबोधे ॥९१॥

अर्थ :-
सूर्यकिरणांचा स्पर्श होतांच जसा कमळाचा कळा आपोआप फुलतो, त्याप्रमाणे संतांच्या कृपाप्रसादाने हा ग्रंथ अर्थज्ञानाने आपोआप विकास पावत आहे. त्यांच्याच कृपेने खरोखर श्रीमद्‌भागवताचा हा अर्थ आपोआप बाहेर पडत आहे. २९१
तेचि कृपेने तत्वता । अर्थिले श्रीभगवता ।
आता पंचमाध्यायी कथा । सावध श्रोता अवधारिजे ॥९२॥

अर्थ :-
आता पांचव्या अध्यायांतील कथा श्रोत्यांनी सावधान मनाने ऐकावी. २९२
राजा प्रश्न करील गोड । जो परिसता पुरेल कोड ।
साधकांची उपशमेल चाड । होय निवाड धर्माधर्माचा ॥९३॥

अर्थ :-
राजा जे गोड प्रश्न करील. तो ऐकून श्रोत्यांचे कोड पुरतील, साधकांची साधनेच्छा पूर्ण होईल व धर्माचा निवाडा होईल. २९३
जेथ भजना भजनहातवटी । प्रश्नोत्तरे कथा गोमटी ।
अतिशये रसाळ गोठी । जेणे सुटे गांठी अधर्माची ॥९४॥

अर्थ :-
त्यांत भजनाला भजनाची हातवटी साधेल. प्रश्नोत्तर रूपानेच ती कथा फार सुंदर होणार आहे. त्यांतील गोष्टीहि अतिशय रसाळ आहेत. त्या ऐकून अधर्माची गांठ आपोआप सुटेल. २९४
ते उत्तमोत्तम निरूपण । भरीत संतांचे श्रवण ।
जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दन सांगेल ॥९५॥

अर्थ :-
ते उत्तमोत्तम निरूपण संतांच्या श्रवणांना भरून काढील. श्रीजनार्दनाच्या कुपेने हा एका जनार्दन ते पूर्णपणे सांगेल. २९५
अंगी वारियाचेन संचरणे । घुमारा घुमो लागे तेणे ।
तेवी एकाजनार्दने । कविता करणे निजांगे ॥२९६॥

अर्थ :-
अंगांत जसा पिशाचाचा संचार व्हावा आणि मग त्याने घुमावयाला लागावे त्याप्रमाणे एका जनार्दनाने स्वतःच हे कवित्व करणे आहे. २९६
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
एकाकारटीकाया निमिजायंतसंवादे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‌भागवतपुराणांतील एकादशस्कंधाचा परमहंससंहितेमधला श्रीधर-एकनाथविरचित टीकानुसार विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-भावार्थासह निमिजायंतसंवादांतील मायाकर्मब्रह्मनिरूपण नांवाचा चवथा अध्याय समाप्त झाला.