🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 9

श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्‍गुरु अमरपती । अनुभवु तोचि ऐरावती ।
स्वानंदमदे भद्रजाती । उन्मत्तस्थिती डुल्लत ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकाररूप सद्गुरो ! तुला नमस्कार असो. तू स्वतः अमरावतीचा अधिपति इंद्र असून अनुभव हाच ऐरावती होय. तो हत्ती स्वानंदमदाच्या उन्मत्त स्थितीने डुलत असतो १.

उपदेशाचे वज्र तिख । छेदी संकल्पविकल्पपांख ।
जडजीव ते पर्वत देख । निजस्थानी सम्यक स्थापिसी ॥२॥

अर्थ :-
तुझ्या हातांत उपदेशरूपी जाज्वल्व वज्र आहे. त्याने तू जडजीवरूपी जे पर्वत, त्यांचे संकल्पविकल्परूप पंख तोडून त्यांची पुन्हा नीट रीतीने मूळपदावर स्थापना करतोस २.

विवेकाचे पारिजात । वैराग्यसुमनी घमघमित ।
मुमुक्षभ्रमर रिघोनि तेथ । आमोद सेविती चित्सुख ॥३॥

अर्थ :-
विवेक हाच पारिजातक असून वैराग्यरूपी पुष्पांनी तो घमघमीत झाला आहे. मुमुक्षुरूपी अमर त्या पुष्पांत शिरून चित्सुखरूपी मकरंद सेवन करतात ३.

उपशम तोचि बृहस्पती । विश्वासे तुझा निकटवर्ती ।
त्यासी मानिसी अतिप्रीती । तो सभेप्रती सदस्य ॥४॥

अर्थ :-
उपशम हाच बृहस्पति ; तो तुझ्या विश्वासाने तुझ्या आदी संनिध असतो. त्याला तूंही मोठ्या प्रेमाने मान देतोस. तोच तुझ्या सभेतील मुख्य सभासद आहे ४.

कृपाकामधेनूंची खिल्लारे । श्रद्धावत्साचेनि हुंकारे ।
वोळल्या वोरसाचेनि भरे । ते दुभते पुरे भागवता ॥५॥

अर्थ :-
तुझ्या पदरी कृपारूप कामधेनूंची खिल्लारे आहेत; श्रद्धारूपी वत्सांच्या हुंबरण्याने त्यांच्या स्तनांमध्ये पान्हा भरून दूध वाहू लागते; ते भगवद्‌भक्तांना पुरते ५.

सतेज चिंतामणीचे खडे । सभोवती लोळती चहूंकडे ।
भक्त न पाहती तयांकडे । चरणसुरवाडे सुखावले ॥६॥

अर्थ :-
तेजस्वी चिंतामणीचे खडे तुझ्या सभोवतालच्या जमिनीवर पडलेले असतात, परंतु भक्त त्यांच्याकडे ढुंकूनसुद्धा पाहात नाहीत. तुझ्या चरणाच्या आवडीनेंच ते तृप्त असतात ६.

स्वर्गांगना अष्टमा सिद्धी । तुजपुढे नाचती नाना छंदी ।
त्यांते दास न पाहती त्रिशुद्धी । मंदबुद्धि भाळले ॥७॥

अर्थ :-
स्वर्गातील अप्सरा म्हणजे अष्टमहासिद्धि तुझ्यापुढे नाना प्रकारांनी नृत्य करितात; पण खरोखर तुझे दास असतात ते त्यांच्याकडे वांकड्या नजरेनेसुद्धा पाहात नाहीत. मंदबुद्धि पुरुषच त्यांना भाळतात ७.

समसाम्ये समान । अढळ तुझे सिंहासन ।
सच्चिदानंदाची गादी जाण । तेथे सुखासन पै तुझे ॥८॥

अर्थ :-
सर्वत्र समष्टीचे तुझे सिंहासन अढळ आहे. त्यावर सच्चिदानंदाची गादी आहे. तेथेच तुझे सुखासन असते ८.

पावावया तुझिया पदाप्रती । साधनचतुष्टयसंपत्ती ।
जोडोनिया याजक यजिती । प्रत्यगावृत्तीचेनि यागे ॥९॥

अर्थ :-
तुझे पद मिळविण्याकरिता साधनचतुष्टयाची संपत्ति मिळवून ‘सोऽहं’ (परब्रह्म ते मीच ) या ध्यासाने यज्ञकर्ते पुरुष यज्ञ करतात ९.

जे मन होमिताति सावधानी । ऐसे भक्तभजन देखोनि ।
तेणे भावार्थयोगे संतोषोनी । निजपददानी तू होशी ॥१०॥

अर्थ :-
जे सावधानपणाने मनाचा होम करतात, त्या भक्तजनांचे भजन पाहून व त्यांच्या भक्तिभावार्थावर संतुष्ट होऊन तू आपले पद त्यांना देतोस १०.

त्यांसी निजात्मता देऊनि । बैसविसी निजासनी ।
मरणेंवीण अमर करूनी । अपतनी स्थापिसी ॥११॥

अर्थ :-
त्यांना निजात्मता अर्पण करून आपल्या पदावर बसवितोस. मरणाशिवाय अमर करून जेथे पतन म्हणून नाही, अशा स्थानावर त्यांची तू स्थापना करतोस ११.

इंद्रा अहल्येशी व्यभिचारु । तुज वृंदेशी दुराचारु ।
इंद्र जाहला सहस्रनेत्रु । तू सर्वांगे सर्वत्रु देखणा ॥१२॥

अर्थ :-
इंद्राने अहल्येशी व्यभिचार केला; आणि तू वृंदेशी व्यभिचार फेलास, इंद्र फक्त सहस्रनेत्र झाला आणि तू सर्वांगाने सर्व पाहणारा झालास १२.

इंद्रासी दैत्य करिती दीन । त्याचे पद घेती हिरोन ।
तुज भक्त करिती प्रसन्न । पद चिद्घन ते घेती ॥१३॥

अर्थ :-
इंद्राला दैत्य दीन करितात व त्याचे पद हिरावून घेतात; तुलाही भक्त प्रसन्न करून घेतात व तुझे चिद्‌घनपद बळकावतात १३.

ककुत्स्थ बैसला इंद्राचे स्कंधी । दुर्वास बैसला तुझ्या खांदी ।
इंद्र वर्ते विष्णूचे बुद्धी । तू भक्तच्छंदी वर्तसी ॥१४॥

अर्थ :-
ककुत्स्थ इंद्राच्या खांद्यावर बसला. (सूर्यवंशी इक्ष्वाकुराजाचा पौत्र इंद्राला वृषभ करून त्याच्या खांद्यावर बसून दैत्यांना युद्धांत जिंकता झाला); तुझ्या खांद्यावर दुर्वास बसला. इंद्र विष्णूच्या बुद्धीने चालतो व तू भक्तांच्या छंदाने वागतोस १४.

रावणे बंदी घातले इंद्रासी । तुज बळीने राखिले द्वारासी ।
इंद्र याची याग‍अवदानासी । तू भूमिदानासी याचिता ॥१५॥

अर्थ :-
रावणाने इंद्राला बंदीत घातले ; तुला बळीने द्वारपाळ करून ठेवलें. इंद्र यज्ञांतील हविर्भाग मागतो; तू (बळीकडे) भूमिदान मागता झालास १५.

इंद्रासी अग्निमुखे प्राप्ती । तुज विश्वतोमुखी तृप्ती ।
ऐसा सद्‍गुरु तू कृपामूर्ती । अमरचक्रवर्ती गुरुराया ॥१६॥

अर्थ :-
इंद्राला अग्नीच्या मुखाने तृप्ति आणि तू विश्वतोमुखाने तृप्त. हे गुरुया ! असा तू कृपेची केवळ मूर्ति आहेस; आणि अमरांचा सार्वभौम आहेस १६.

तुझी करावी विनवणी । तंव तेथे न रिघे वाणी ।
वाणीप्रकाश तुझेनी । वक्ता वदनी तू सत्य ॥१७॥

अर्थ :-
आता तुझी विनवणी करावी, तर तेथे वाणीचा रिघाव होत नाही. कारण, तुझ्यामुळेच वाणी प्राट होते. खरोखर मुखाने बोलणारा तूंच आहेस १७.

एका एक जनार्दनी । तो जनार्दन वक्ता वदनी ।
ऐसा वचनामाजी प्रवेशोनी । ग्रंथकरणी करविता ॥१८॥

अर्थ :-
हा एका (एकनाथ) जनार्दनामध्ये एकरूप होऊन गेला, त्यामुळे तो जनार्दनच खरा वक्ता होय. तोच अशा रीतीने मुखामध्ये व शब्दामध्ये प्रवेश करून ग्रंथाचे कार्य करवीत आहे १८.

तेथे मूळी निमाली अहंता । अहं दवडूनि तू कवि कर्ता ।
एका जनार्दनु अभंगी सूता । अभंगता गुरुचरणी ॥१९॥

अर्थ :-
येथे अहंता समूळ नाश पावली. अर्थात् ‘मी’ नष्ट झाल्यामुळे तूंच कवि-कर्ता झालास. तूंच जनार्दन अभंगामध्ये म्ह. कवितेमध्ये एकनाथाचे नांव घालतोस. एकनाथाची गुरूच्या चरणी अभंगता म्ह. तादात्म्यभाव झाला आहे १९.

त्या गुरुचरणप्रसादे । गुरूची लक्षणे विनोदे ।
वाखाणिली यथाबोधे । यदुसंवादे अवधूते ॥२०॥

अर्थ :-
त्या गुरुचरणाच्या प्रसादानेच अवधूताने यदूला सांगितलेली गुरूंची लक्षणे यथातथ्य रीतीने विशद करून वर्णन केली २०.

मागे अष्टमाध्यायाच्या अंती । असता पिंगलेसी एकांती ।
विवेक-वैराग्य-निवृत्ती । निजसुखप्राप्ती पावली ॥२१॥

अर्थ :-
मागे आठव्या अध्यायाच्या शेवटी पिंगला ही एकटी असतांना विवेकाने आणि वैराग्याने तिची वृत्ति पालटून ती आत्मसुखाला पात्र झाली (असे वर्णन आहे) २१.

जंव जंव अपरिग्रह होणे । तंव तंव निजसुख पावणे ।
हेचि प्रस्तुत बोलणे । तेणे ब्राह्मणे बोलिजे ॥२२॥

अर्थ :-
तात्पर्य, जो जो परिग्रहशून्य (उपाधिशून्य ) होत जावें, तो तो आत्मसुख प्राप्त होत जाते. हेच त्या भाषणांतील सार त्या ब्राह्मणाने सांगितले २२.
श्रीब्राह्मण उवाच
परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत्प्रियतम नृणाम् ।
अनन्त सुखमाप्नोति तद्विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] अवधूत म्हणाले - माणासाना जी वस्तू आवडते, तिचा साठा करणे त्याच्या दुःखाला कारणीभूत ठरते हे ओळखून जो साठवण करत नाही, तो अपार आनंदाचा अनुभव घेतो. (१)

ब्राह्मण म्हणे रायासी । परिग्रहो जयापाशी ।
वाढते दुःख तयासी । अहर्निशी चढोवढी ॥२३॥

अर्थ :-
ब्राह्मण राजाला म्हणाला, ज्याच्यापाशी परिग्रह म्ह. कसला तरी संग्रह असतो, त्याला रात्रंदिवस चढाओढीने वाढते दुःख भोगावे लागते २३.

कुटुंबपरिग्रहाचे आसक्ती । कपोता निमाला दुर्मती ।
आता एकाकी परिग्रहो करिती । तेही पावती दुःखाते ॥२४॥

अर्थ :-
कुटुंबपरिग्रहाच्या आसक्तीनेंच दुर्बुद्धि कपोतपक्षी नाश पावला. एकटे असूनही परिग्रहाच्या नादाला जे लागतात, तेही पण दुःख पावतात २४.

गृहपरिग्रहे गृहस्था । पाषाणमृत्तिकेची ममता ।
काडीकारणे कलहो करिता । सुहृदता सांडिती ॥२५॥

अर्थ :-
गृहाचा परिग्रह केला, की त्याला दगडमातीचासुद्धा लोभ वाटतो. एका काडीकरितांसुद्धा ते स्नेहसंबंध सोडून कलहाला उद्युक्त होतात २५.

निःसंगा परिग्रहो लागला कैसा । शिष्यसंप्रदाये घाली फांसा ।
शास्त्रपुस्तकसंग्रहवशा । वाढवी आशा मठाची ॥२६॥

अर्थ :-
पण विरक्त पुरुषांनासुद्धा परिग्रह कसा कागतो तो पाहा. त्यांना शिष्यसंप्रदाय पाशांत पाडतो. शास्त्राच्या पुस्तकाच्या संग्रहाची आवड लागून, त्यामुळे मठ करण्याचा लोभ सुटतो २६.

त्या मठशिष्यांचे सांत्वन । करिता अत्यंत होय दीन ।
मग परिग्रहाचे उपशमन । अपरिग्रही जाण करिताति ॥२७॥

अर्थ :-
आणि मग त्या मठांतील शिष्यांची समजूत घालता घालता विचारा अगदी बेजार होऊन जातो. मग ते त्या परिवाराला कटाळून साराच परिवार सोडून देतात २७.

त्या मठाचिया आशा । शिष्यसंप्रदायवशा ।
कलहो लागे आपैसा । विरोधु संन्यासा परिग्रहे ॥२८॥

अर्थ :-
मठाची आशा लागली, त्यासाठी शिष्यसंप्रदाय जमवावा लागतो. शिष्यसमुदाय जमला की, त्यांचा परस्परांत आपोआपच कलह उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे परिग्रहामुळे संन्याशाला विरोध मात्र होतो २८.

परिग्रहो जिणोनि गाढा । लंगोटी त्यजूनि जाहला उघडा ।
नागवे माथा घेऊनि घडा । लाविल्या झाडा शिंपित ॥२९॥

अर्थ :-
पूर्वीचा बायकोमुलांचा परिग्रह सोडून देऊन लंगोटीसुद्धा टाकून उघडा झाला होता; परंतु आता उघडाबोडकाच डोक्यावर घागर घेऊन मठासभोवती लावलेल्या झाडांना पाणी शिंपीत असतो २९.

त्या वृक्षाचे कोणी पान तोडी । त्यासी आक्रोशे कलह मांडी ।
थोर परिग्रहाची सांकडी । दुःखे पीडी सर्वांते ॥३०॥

अर्थ :-
त्या वृक्षाचे कोणी पान तोडले, की आकाशपाताळ एक करून भांडण सुरू करतो. अशा प्रकारे परिग्रहाचे संकट मोठे कठिण असते. ते साऱ्यांनाच दुःखाने भंडावते ३०.

आवडी केला जो परिग्रहो । तो तो उपजवी दुःखकलहो ।
हा होतांही अनुभवो । वैराग्य पहा हो उपजेना ॥३१॥

अर्थ :-
आवडीने म्हणून जो परिग्रह करावा, तो तो दुःख आणि कलहच उत्पन्न करतो. हा प्रत्यक्ष अनुभव येत असूनही वैराग्य उत्पन्न होत नाही ३१.

ऐशी परिग्रहाची कथा । देखोनि देखणा जो ज्ञाता ।
आसक्ती सांडोनि सर्वथा । अकिंचनपंथा लागला ॥३२॥

अर्थ :-
परिग्रहाची दशा ही अशी आहे. हे पाहूनच जो देखणा म्ह. ज्ञाता असतो, तो त्याजवरची आसकि सर्वथैव सोडून देऊन सर्वस्वाचा त्याग करून अकिंचन मार्गालाच लागतो ३२.

प्रपंच अनित्य नाशवंत । तेथील संग्रह काय शाश्वत ।
ऐसे विवंचूनि समस्त । अकिंचनचित्त ते जाहले ॥३३॥

अर्थ :-
प्रपंच हाच मुळी क्षणभंगुर म्हणजे नाशवंत आहे. त्यांतला परिग्रह शाश्वत कसा असणार ? याप्रमाणे साऱ्याचा विचार करूनच ते अकिंचन होऊन बसतात ३३.

परिग्रहामाजी गाढा । देहपरिग्रहाचा खोडा ।
मिथ्यात्वे फोडी रोकडा । तो विवेके गाढा ज्ञाता पै ॥३४॥

अर्थ :-
सर्व परिग्रहांमध्ये देहपरिग्रहाचा खोडा मोठा दांडगा असतो, तो मिथ्या समजून तात्काळ जो फोडून टाकतो तोच खरा विचारी व ज्ञाता होय ३४.

जेथ देहपरिग्रह मिथ्या जाहला । तो अनंत सुखाच्या घरा आला ।
ज्या सुखासी अंत न वचे केला । त्या पावला निजसुखा ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याचा देहपरिग्रह मिथ्या होतो, तो अनंतसुखाच्या मंदिरांत येतो; ज्या सुखाचा अंत करता येत नाही, त्या निजसुखाला तो प्राप्त होतो ३५.

परिग्रहो दुःखवंतु । हा ‘कुररी’ गुरुत्वे वृत्तांतु ।
तुज सांगेन साद्यंतु । उपहासे अवधूतु बोलिला ॥३६॥

अर्थ :-
असे सांगून अवधूत विनोदाने म्हणाला, परिग्रह हा दुःखदायक असल्याचा वृत्तांत तुला टिटवीच्या गुरुत्वावरून साद्यंत सांगून देतो ३६.

तंव राजा मनी चमत्कारला । म्हणे मी राज्यपरिग्रहे गुंतला ।
देहपरिग्रहे बंदी पडला । पाहिजे केला हा त्यागु ॥३७॥

अर्थ :-
तेव्हा राजाच्या मनाला दचका बसला. तो मनांत म्हणाला, मीही राज्यपरिग्रहांत गुंतून पडलो असून देहपरिग्रहानेंही बंदीत पडलो आहे. तेव्हा यांचा मला आता त्याग केला पाहिजे ३७.

ऐसा राजा सवैराग्यु । करू पाहे सर्वत्यागु ।
श्रवणे जाहला तो सभाग्यु । होय योग्यु निजज्ञाना ॥३८॥

अर्थ :-
याप्रमाणे राजाला वैराग्य उत्पन्न होऊन तो सर्वस्वत्याग करण्याला तयार झाला. श्रवणाचे भाग्य त्याला लाभल्यामुळे तो आत्मज्ञानाला पात्र झाला ३८.

कुररी-गुरुत्वे जाणा । परिग्रहत्यागविवंचना ।
आणावया जी मना । सादर श्रवणा करीतसे ॥३९॥

अर्थ :-
कुररी-पक्ष्याच्या गुरुत्वाने परिग्रहत्यागाचा विचार करण्यासाठी तो नीट लक्ष लावून श्रवण करू लागला ३९.

सामिष कुरर जघ्नुर्बलिनो ये निरामिषाः ।
तदामिष परित्यज्य स सुख समविन्दत ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] मांसाचा तुकडा चोचीत धरलेल्या कुररपक्ष्यावर स्वतःजवळ मांस नसलेले दुसरे पक्षी तुटून पडले त्याने मांसाचा तुकडा फेकून दिला, तेव्हा तो सुखी झाला. (संग्रह करणे, हे संकटाचे मूळ आहे, ही शिकवण कुरराकडून घ्यावी). (२)

‘कुरर’ बोलिजे टिटवा । पावला आमिषकवळु बरवा ।
तेणे तेथेंची भक्षवा । तो लोभस्वभावा ठेविला ॥४१॥

अर्थ :-
कोणी एक कुरर म्हणजे टिटवा पक्षी होता. त्याला एक चांगलासा मांसाचा तुकडा मिळाला. त्याने तो तेथल्या तेथेच खाऊन टाकावा, पण तो न खाता लोभस्वभावाने बाळगून ठेविला ४०.

ते आमिष देखोनिया फार । बळी जे निरामिष कुरर ।
ते धांविन्नले अतिसत्वर । लहान थोर मिळोनि ॥४१॥

अर्थ :-
तेव्हा तो मांसाचा मोठा तुकडा पाहून ज्या टिटव्यांपाशी तसला तुकडा नव्हता, ते याच्यापेक्षा बलवान् लहानमोठे टिटवे मिळून लौकर लौकर त्याच्याकडे धावत आले ४१.

हिरोनि घेऊ पाहती बळे । हे जाणोनिया तो पुढे पळे ।
पळता देखोनि एक वेळे । त्वरे तत्काळे वेढिला ॥४२॥

अर्थ :-
ते आता बळजबरीने तो तुकडा आपल्यापासून हिरावून घेतील हे जाणून तो पुढे पुढे पळू लागला. तो पळतो आहे असे पाहून सर्वांनी एकदम लगट करून त्याला घेरला ४२.

त्या आमिषाचिया चाडा । थोर मांडला झगडा ।
मारू लागले फडफडा । चहूंकडा निष्ठुर ॥४४॥

अर्थ :-
त्या मांसाच्या लालचीने सर्वांचा मोठा झगडा सुरू झाला. ते निष्ठुर होऊन चहूंकडून त्याला फडाफड मारू लागले ४३.

एक झडपिती पांखी । एक चपेटे हाणिती नखी ।
एक विदारिती मुखी । परम दुःखी होतसे ॥४४॥

अर्थ :-
कोणी पंखाने झडपू लागले; कोणी नखाने चपेटे हाणू लागले, कोणी तोंडाने ओरबाडू लागले. त्यामुळे त्याला अतिशय दुःख झाले ४४.

आमिष-कवळे गुंतले मुख । मारिता देऊ न शके हाक ।
खस्तावेस्त करिता देख । बोलावया मुख त्या नाही ॥४५॥

अर्थ :-
मांसाच्या तुकड्याने तोंड गुंतलेले असल्यामुळे, मारले तरी ओरडायला येत नव्हतें. कितीही धक्काबुक्की केली तरी त्याला बोलावयाला तोंड नव्हते ४५.

हे माझे स्वजाती पहा हो । सांडोनिया सुहृदभावो ।
मज का करू आले अपावो । तो अभिप्रावो विवंची ॥४६॥

अर्थ :-
तो मनांत विचार करू लागला की, हे माझे खरोखर स्वजातीय बांधव असून स्नेहभाव सोडून मला का बरे पीडा देतात ! ४६.

म्हणे माझिया दुःखासी मूळ । मजपाशील आमिष-कवळ ।
तो त्यजोनिया तत्काळ । सुखी सुनिश्चळ बैसला ॥४७॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, माझ्या जवळचा मांसाचा तुकडा हेच माझ्या दुःखाचे मूळ आहे. असे म्हणून त्याने तो लागलाच टाकून दिला आणि सुखाने स्वस्थ बसला ४७.

जेथ आमिषकवळु पडे । तेथ कलहाचा गोंधळ मांडे ।
परस्परे फुटती मुंडे । ठेंचिती तोंडे येरयेरा ॥४८॥

अर्थ :-
पण जेथे तो मांसाचा तुकडा पडला, तेथे तंट्याचा मोठा गोंधळच माजून राहिला. एकमेकांची डोकी फोडून परस्पर परस्परांची तोंडे ठेचू लागले ४८.

आमिष त्यजोनि बैसला देख । तो पाहे कलहाचे कौतुक ।
मूळ परिग्रहो तेथे दुःख । परम सुख त्यागिता ॥४९॥

अर्थ :-
पहिला टिटवा मांसाचा तुकडा टाकून बसला होता, तो या तंट्याची मौज पहात राहिला. तात्पर्य, मूळ परिग्रह जेथे असतो तेथे दुःख असते; आणि तो टाकला की मोठे सुख होते ४९.

माड्या गोपुरे धवळारा । धनधान्य नाना अंबरा ।
रत्ने प्रवाल धन-पुत्र-दारा । हा समुदायो खरा परिग्रहो ॥५०॥

अर्थ :-
माड्या, गोपुरे, वाडे, धन, धान्य, परोपरीची वस्त्रे, रत्ने, पोवळीं, द्रव्य, बायकामुले, इत्यादि जो समुदाय तोच खरा परिग्रह होय ५०.

या समस्त परिग्रहाचे मूळ । देहबुद्धि गा केवळ ।
तेही अभिमाने सबळ । एव सर्वांस मूळ अभिमानु ॥५१॥

अर्थ :-
या साऱ्या परिग्रहाचे मूळ पाहावयास गेले तर केवळ देहवुद्धि, म्हणजे ‘देह हाच मी’ अशी भावना, तीही अभिमानाने जोरावलेली. म्हणजे एकंदरीत सर्वांचे मूळ अभिमान ५१.

तो अभिमानु जै सांडे । तै प्रपंचाचे मूळ खंडे ।
मूळ छेदिल्या जेवी उलंडे । अतिप्रचंडे तरुवर ॥५२॥

अर्थ :-
तो अभिमानच जेव्हा सोडून द्यावा, तेव्हांच प्रपंचाचे मूळ खुंटते. मूळच तोंडून टाकले म्हणजे प्रचंड वृक्षही उलथून पडतो, तसेंच हे आहे ५२.

अभिमान देहबुद्धिजीवन । देहबुद्धि संगास्तव गहन ।
उभयसंगु तो आयतन । निवासस्थान परिग्रहो ॥५३॥

अर्थ :-
अभिमानाला देहबुद्धि हे जीवन असते, आणि देहबुद्धिही संगाने दृढतर होते. या दोघांच्या संगतीचे परिग्रह हे निवासस्थान होय ५३.

एव अन्योन्य सापेक्षक । येरयेरा आवश्यक ।
याचे त्यागी परम सुख । अतिदुःख तो परिग्रहो ॥५४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे ही परस्पर साहाय्यकारी असून परस्परांना ती चिकटून राहतात. ह्याकरिता त्यांचा त्याग केला असता मोठे सुख होते, आणि त्यांचा परिग्रह म्ह. संग्रह केला असतां, तो दुःखास कारणीभूत होतो ५४.

परिग्रहत्यागाचे मूळ जाण । आधी त्यजावा अभिमान ।
तेणेंवीण त्यागु तो विटंबन । केल्या जाण होईल ॥५५॥

अर्थ :-
परिग्रहत्यागाचे मूळ म्हणशील तर आधी अभिमान सोडावा. त्याशिवाय त्याग करावयाला गेले तर ती विटंबना मात्र होईल ५५.

अभिमानसहित सकळ सांडे । तै पडती सुखाचे पायमांडे ।
ते सुख न बोलवे तोंडे । शब्द मुरडे लाजोनि ॥५६॥

अर्थ :-
अभिमानासहित सर्व सोडावें, तेव्हांच सुखाच्या पायघड्या पडतील. ते सुख तोंडाने सांगता येत नाही. शब्द लाजून मागे परततो ५६.

अभिमान जाऊन वर्तन । कैसे राया म्हणसी जाण ।
ते अर्भक-गुरुत्वलक्षण । तुज संपूर्ण सांगेन ॥५७॥

अर्थ :-
हे राजा ! आता अभिमान सोडून कसे वागता येईल ? असे म्हणशील, तर त्याविषयी बालकाच्या गुरुत्वाचे साद्यंत लक्षण तुला सांगतो ५७.

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः विचरामीह बालवत् ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] ज्याप्रमाणे बालक स्वतःशीच रममाण होते, त्याला कोणतीही काळजी नसते, त्याचप्रमाणे मीसुद्धा आत्मानंदात मग्न असतो मान मिळो की अपमान होवो माझ्यावर त्याचा परिणाम होत नाही घरपरिवार यांचीही मला काळजी नाही. (३)

बाल माझे तुझे न म्हणे । उंच नीच कांही नेणे ।
यालागी मानापमान तेणे । सुखे साहणे सर्वथा ॥५८॥

अर्थ :-
हे माझे व हे तुझे असे मूल कधी म्हणत नाही. हे उंच व हे नीच असे त्याला समजत नाही. म्हणून ते मानापमान सुखाने सहन करून राहाते ५८.

तिमासांचेनि बाळके । मानु कोण हे नोळखे ।
अपमानु तोही न देखे । आपुलेनि सुखे क्रीडत ॥५९॥

अर्थ :-
तीन महिन्यांच्या मुलाला मान हणजे काय साची ओळख नसते, तसेंच अपमानही त्याला माहीत नसतो. आपल्याच आनंदांत ते खेळत असते ५९.

दुजेपणाते नातळे । बालक आपुलियाचि लीळे ।
आप‍आपणियाशींच खेळे । आपुलेनि मेळे आपण ॥६०॥

अर्थ :-
दुसरेपणाला ते शिवतच नाही; मूल आपल्याच लीलेने आपल्याशीच खेळत असते. आपली आपणच करमणूक करतें. ६०.

देहगेहांची चिंता । बाळासि नातळे सर्वथा ।
स्वभावेंचि निश्चिंतता । चिंताकथा त्या नाही ॥६२॥

अर्थ :-
मुलाला घरादाराची काळजी कधींच शिवत नाही. ते स्वभावतःच निष्काळजी असते. चिंतेची वा त्याला माहीत नसते ६१. र्ता
न देखता दुजी स्थिती । बाळका आपुली आपणिया प्रीती ।
आपुली आपणिया अतिरती । तैसी गती योगिया ॥६२॥

अर्थ :-
दुसरी स्थितिच पाहिलेली नसल्यामुळे मूल आपली आपल्यावरच प्रीति करते. ते आपले आपल्यामध्येच रममाण होते. त्याप्रमाणेच योग्याची स्थिति आहे ६२.

योगियासी प्रपंचाचे भान । सत्यत्वे नाही जाण ।
यालागी मानापमान । दोन्ही समान तयासी ॥६३॥

अर्थ :-
योग्याला प्रपंचाचे भान सत्यत्वाने नसते; त्यामुळे त्याला मान व अपमान दोन्ही सारखीच असतात ६३.

चित्रींचेनि सापे खादला । तो चित्रींचेनि अमृते वांचला ।
तेवी जिण्या मरण्या मुकला । निश्चळ ठेला निर्द्वंद्वे ॥६४॥

अर्थ :-
चित्रांतल्या सापाने खाल्ला होता, तो चित्रांतल्या अमृतानेच वांचला; त्याप्रमाणे योगी, जन्ममरणापासून सुटून द्वंद्वापासून मुक्त होऊन निश्चळ राहिलेला असतो ६४.

गृहृदारापुत्रचिंता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।
स्वदेहो सत्यत्वे असता । तरी करू लाहता चिंतेते ॥६५॥

अर्थ :-
घरदार, बायकामुले ह्यांची चिंता वाहणे ही सारीच गोष्ट मिथ्या होय. आपला देहच जर त्याला खरा वाटला असता, तर त्याने बायकामुलांची चिंता केली असती ६५.

भवमूळ कल्पना जाण । ते कल्पना मनाआधीन ।
ते मन स्वरूपी जाहलिया लीन । तेव्हा वस्तु-चिद्घन सर्वत्र ॥६६॥

अर्थ :-
संसाराचे मूळ म्हटले म्हणजे कल्पना. ती कल्पना मनाच्या अधीन असते. ते मनच स्वस्वरूपामध्ये लीन झाले म्हणजे सर्वत्र चिद्‌घन वस्तुच होऊन जाते ६६.

तेणे स्वरूपानुसंधाने । सुखे क्रीडतु चिद्धने ।
क्रीडा दैवयोगे करणे । देहाभिमाने विरहित ॥६७॥

अर्थ :-
त्या स्वरूपाच्या अनुसंधानाने तो चिद्‌घन स्वरूपांत आनंदाने क्रीडा करीत असतो. ती क्रीडा अभिमानविरहित दैवयोगाने चालत असते ६७.

पावोनि निजसुखप्राप्ती । मन‍आदि इंद्रिये उपरमती ।
अणुभरी स्फुरेना वृत्ती । ‘समाधि’ बोलती या नांव ॥६८॥

अर्थ :-
आत्मसुखाची प्राप्ति होऊन मनादि इंद्रिये शांत झाली, अणुमात्रही वृत्ति स्फुरण पावेनाशी झाली, म्हणजे त्याला ‘समाधि’ असे म्हणतात ६८.

तेचि स्वरूपी ठेवूनि मन । बाह्यस्फूर्तीचे स्फुरे भान ।
ते दशा गा ‘व्युत्थान’ । साधुजन बोलती ॥६९॥

अर्थ :-
त्याच स्वरूपामध्ये मन ठेऊन बाह्यस्फूर्तीचे भान स्फुरत असले, म्हणजे त्या स्थितीला साधु लोक ‘व्युत्थान’ असे म्हणतात ६९.

उंबर्‍यावरी ठेविला दिवा । तो जेवी देखे दोंही सवा ।
तैसी व्युत्थानदशा जीवभावा । उभय स्वभावा देखणी ॥७०॥

अर्थ :-
उंबऱ्यावर दिवा ठेवला म्हणजे दोन्हीकडच्या बाजूचेही पदार्थ दिसतात, त्याप्रमाणे व्युत्थानदशा जीवभावनेला व शिवस्वरूपाला दोहोंलाही जाणणारी असते ७०.

लवण-जळा समरसता । तेवी स्वरूपी विरवूनि चित्ता ।
समाधिव्युत्थाना हाणी लाथा । निजी निजस्वरूपता पावोनि ॥७१॥

अर्थ :-
मिठाचा आणि पाण्याचा ज्याप्रमाणे एकजीव होऊन जातो, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपांत मन विरवून टाकून, आत्मस्वरूपाशी तादात्य होऊन तो समाधि व व्युत्थान दोन्हीही लाथेने झुगारून देतो ७१.

त्यासी कोणाचा मानापमान । गृहपुत्रचिंता करी कोण ।
स्वरूपी हारपले मन । निजसमाधान पावला ॥७२॥

अर्थ :-
त्याला मग कोणाचा मानही नाही व अपमानही नाही. घरादाराची आणि पुत्राची चिंता तरी कोण करणार ? मन स्वरूपात हरपून गेल्यामुळे तो आत्मसमाधानाला प्राप्त होतो ७२.

मनेंवीण जे विहरण । ते बालकाच्या ऐसे जाण ।
दैवयोगे चलनवलन । वृत्तिशून्य वर्तत ॥७३॥

अर्थ :-
मनावांचून होणारे शरीरव्यापार म्हणजे अगदी मुलासारखे होत. त्याची हालचाल म्हणजे दैवयोगाने होईल ती. अर्थात् नेहमी वृत्तिशून्यतेनेंच वागावयाचे ७३.

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।
Wयो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः पर गतः ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] जगात फक्त दोनच व्यक्ती चिंतामुक्त आहेत एक म्हणजे अजाण व काही काम न करणारे बालक किंवा गुणातीत हे दोघेही परम आनंदात मग्न असतात. (मानापमान इत्यादींची चिंता न करणे, हा गुण बालकाकडून घ्यावा). (४)

थोर चिंतेचा आवर्त । जेथ ब्रह्मादिक बुडत ।
ते आवर्ती दोघे मुक्त । परीस निश्चित यदुवीरा ॥७४॥

अर्थ :-
चिंतेचा भोंवरा मोठा दांडगा आहे. त्यांत ब्रह्मदेवादिकांसारखेसुद्धा बुडून जातात. पण हे यदुवीरा (यदुराजा) ! त्यांतून दोघेच काय ते खरोखर सुटतात. [एक योगी आणि एक मूल ] ७४.

दोघा नाही द्वैतभान । दोघे नेणती मानापमान ।
दोघे सुखे सुखसंपन्न । दोघे मनेंवीण वर्तती ॥७५॥

अर्थ :-
त्या दोघांना द्वैताचे भान नसते ; दोघेही मानापमान जाणत नाहीत; दोघेही सुखाने सुखी असतात; आणि दोघेही मनावांचून वर्तन करतात ७५.

एकासी पुढे भेटेल दुःख । दुजेनि जिंतिले सुखदुःख ।
एकासी मुग्धतेचे सुख । दुज्या देख निजज्ञान ॥७६॥

अर्थ :-
पण एकाला पुढे दुःख प्राप्त होते आणि दुसऱ्याने सुख आणि दुःख दोन्ही जिंकलेली असतात. एकाला मुग्धतेचे ( अजाणतेपणाचे) सुख असते आणि दुसऱ्याला आत्मज्ञानाचे सुख असते ७६.

पाहता बाळकाचे ठायी । गुप्तवासना असे देही ।
ते अंकुरीजोनि पाही । अवश्य अपायी घालील ॥७७॥

अर्थ :-
मुलाच्या ठिकाणी पाहिले तर त्याच्या देहांत गुप्त वासना असते, तिलाच पुढे अंकुर फुटून तीच त्याला हटकून गोत्यांत घालते ७७.

तैसा नव्हे योगिया गुणातीत । जो पूर्णानंदे पूर्णभरित ।
त्यासी सुखदुःखाची मात । नाही जगांत सर्वथा ॥७८॥

अर्थ :-
योगी मात्र त्याप्रमाणे नव्हे. तो गुणातीत असतो. त्याला जगामध्ये सुखदुःखाचा संपर्क कधीच नसतो. ७८.

देही दिसे जीव वर्तत । तो केवी झाला गुणातीत ।
ऐसे म्हणसी तो वृत्तांत । ऐक साद्यंत सांगेन ॥७९॥

अर्थ :-
देहामध्ये जीव तर वागत असलेला दिसतो, मग तो गुणातीत कसा काय होतो ? असे म्हणशील तर तोही वृत्तांत साद्यंत सांगतो ऐक ७९.

साधके सेवूनि साधुजन । वाढविला सत्त्वगुण ।
वाढलेनि सत्त्वे जाण । ज्ञानसाधन साधिले ॥८०॥

अर्थ :-
साधक हा साधुजनांची सेवा करून आपला सत्त्वगुण वाढवीत असतो. अशा प्रकारे सत्वगुण वाढला म्हणजे ज्ञानाचे साधन साध्य होते ८.

साधिलेनि ज्ञानसाधने । छेदी रजतमांची विंदाने ।
जे मोहममतेची दारुणे । उभय भोगजन्ये कर्मठा ॥८१॥

अर्थ :-
त्या साधलेल्या ज्ञानसाधनाच्या योगानें, इहलोकांत कर्मठांना भोगावयास लागणारी मोहममतेची रजतमात्मक लक्षणे ते छेदून टाकतात ८१.

एव वाढलेनि सत्त्वोत्तमे । निर्दळली रजतमे ।
सत्त्व एकलेपणे निमे । स्वये उपशमे ते जाणा ॥८२॥

अर्थ :-
तात्पर्य शुद्ध-सत्त्वाच्या वाढीने रज आणि तम यांचा संहार होतो व सत्त्व एकटेच राहते, तेंही मग आपोआपच शांत होते ८२.

जंव जंव काष्ठसंभार असे । तंव तंव अग्नि जाळी उल्हासे ।
सरलेनि काष्ठलेशे । अग्नि प्रवेशे निजतेजी ॥८३॥

अर्थ :-
लाकडाचे जो जो भारे येऊन पडत असतात, तो तो अग्नि मोठ्या उल्हासाने ते जाळून टाकीत असतो; पण लाकडाचा तुकडासुद्धा जेव्हा शिल्लक राहात नाही, तेव्हा तोच अग्नि आपल्या मूळ तेजांत लीन होतो ८३.

ऐसी जिणोनि गुणावस्था । योगी पावला गुणातीतता ।
त्यासी न बाधी भवव्यथा । प्रलयकल्पता झालिया ॥८४॥

अर्थ :-
अशाच रीतीने गुणावस्थेला जिंकून योगी गुणातीत अवस्थेला पोचतो. त्यामुळे कल्पांत झाला तरी, त्याला संसारव्यथा बाधत नाही ८४.

ज्या सुखासी नाही अंत । ते सुख स्वरूपे झाले प्राप्त ।
ते देही वर्तता देहातीत । चिंताआवर्त त्या नाही ॥८५॥

अर्थ :-
ज्या सुखाला अंत नाही, ते सुख त्यांना आत्मस्वरूपानेच प्राप्त झालेले असते. ते देहामध्ये वागत असले तरी देहातीत असतात, त्यामुळे त्यांना चिंतारूप भोंवरा त्रास देत नाही ८५.

एकाकी जाहल्यावीण तत्त्वता । ते अवस्था न चढे हाता ।
येचिविशी नृपनाथा । ‘कुमारी’ गुरुकथा सांगेन ॥८६॥

अर्थ :-
खरोखर एकीएक झाल्याशिवाय ही अवस्था हाती लागत नाही. याचसाठी, हे राजेश्वरा ! मी कुमारीला गुरु केल्याची गोष्ट तुला सांगतो ८६.

क्वचित् कुमारी त्वात्मान वृणानान् गृहमागतान् ।
स्वय तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] एके दिवशी कुण्या कुमारिकेच्या घरी तिला मागणी घालण्यासाठी म्हणून काही लोक आले होते त्या दिवशी तिच्या घरातील लोक कोठेतरी बाहेर गेले होते म्हणून तिने स्वतःच त्यांचे आदरातिथ्य करण्याचे ठरविले. (५)

कोणी एके कुमारीसी । घरी राखण ठेवूनि तिसी ।
पिता माता स्वगोत्रेसी । गेली यात्रेसी कुळदेवा ॥८७॥

अर्थ :-
कोणी एक कुमारिका होती, तिला घरामध्ये राखण ठेवून तिचे आईबाप आपल्या आप्तइष्टांसह कुलस्वामीच्या यात्रेला गेली ८७.

ते कुमारीचे विवाहलग्न । पूर्वी नेमिले होते जाण ।
त्या निश्चयालागी ब्राह्मण । घरा संपन्न पै आले ॥८८॥

अर्थ :-
त्या कन्येच्या विवाहाचा विचार पूर्वीच करून ठेवलेला होता. त्यासंबंधाने वाङ्‌गनिश्चय करण्याकरिता वरपक्षाकडील थोर ब्राह्मण त्या घरी आले ८८.

पुसती घरी आहे कोण । लाजे नोवरी धरी मौन ।
त्यांसी न देता दर्शन । पूजाविधान ते मांडी ॥८९॥

अर्थ :-
त्यांनी ‘घरांत कोण आहे ? ’ असे विचारले. परंतु लज्जेमुळे नवरीने मौन धारण केले, पण त्यांच्या दृष्टीस न पडता तिने त्यांच्या सत्काराच्या साहित्याची सर्व तयारी केली ८९.

वातायनद्वारा आसने । दिधली समस्तांकारणे ।
गंधाक्षता सुमने पाने । दिधले मौने उपचार ॥९०॥

अर्थ :-
खिडकीतून सर्वांना बसावयासाठी आसने दिली. गंधाक्षता, फुलें, पाने, सर्व काही न बोलतांच आणून दिले ९०.

देखोनि पूजेचे विधान । जाणो सरले ते ब्राह्मण ।
घरी नोवरीचि आहे जाण । हे चतुरलक्षण तियेचे ॥९१॥

अर्थ :-
पूजेचे सर्व साहित्य समोर आलेले पाहून ब्राह्मणांनी जाणले की, घरामध्ये फक्त नवरीच आहे व तिचेच हे चातुर्य दिसते ९१.

त्यांच्या पाहुणेराची चिंता । उशिरा येईल माझी माता ।
ते काळी साळी सडिता । विलंबु सर्वथा होईल ॥९२॥

अर्थ :-
तिला त्यांच्या पाहुणचाराची काळजी पडली. ती मनांत म्हणाली, ‘माझ्या आईला यावयाला उशीर होईल; आणि घरामध्ये तर तांदूळ सडलेले नाहीत ; ती येऊन सडू लागल्यास जेवणास फारच उशीर होईल’ ९२.

तेषामभ्यवहारार्थ शालीन् रहसि पार्थिव ।
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वन महत् ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६] राजन ! त्यांच्यासाठी स्वयंपाक करावा या हेतूने ती घरातील एक कोपर्‍यात भात कांडू लागली त्यावेळी तिच्या मनगटातील बांगड्या मोठ्याने वाजू लागल्या. (६)

ऐसे विचारूनि जाण । साळी कांडू रिघे आपण ।
ते कंडणकाळींचे विंदान । चतुरलक्षण परियेसी ॥९३॥

अर्थ :-
असा विचार करून ती आपणच तांदूळ सडू लागली. पण ते कांडण कांडतांना तिने मोठे शहाणपणाचे काम केले. ती गोष्ट श्रवण कर ९३.

घावो घालिता कांडणा । उठी झणत्कार करकंकणा ।
तेणे नादे लाजोनि जाणा । विचारु मनामाजी करी ॥९४॥

अर्थ :-
कांडणाचा घाव घालतांच हातांतील कांकणाचा आवाज होऊ लागला. तेव्हा त्या नादाची तिची तिलाच लाज वाटून ती मनांत विचार करू लागली की ९४.

सा तज्जुगुप्सित मत्वा महती व्रीडिता ततः ।
बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७] [श्लोक ७] या आवाजावरून घरात धान्य नाही, हे पाहुण्यांना कळेल, हे लक्षात घेऊन तिला अतिशय लाज वाटली आणि तिने एकएक करून सगळ्या बांगड्या फोडून टाकल्या शेवटी दोन्ही हातांमध्ये दोन बांगड्या राहू दिल्या. (७)

या शंखवलयांचा ध्वनि । पडेल पाहुण्यांचे कानी ।
ते अत्यंत लाज मजलागुनि । नववधु कांडणी बैसली ॥९५॥

अर्थ :-
ह्या कंकणाचा ध्वनि पाहुण्यांच्या कानांवर गेला, तर मला अतिशय लाज वाटेल ; कारण, ते म्हणतील की, ही नवी नवरी कांडण कांडावयाला बसली आहे ! ९५.

त्यांच्या कानी ध्वनि न पडे । कांडण तरी चाले पुढे ।
ऐसे विचारोनि रोकडे । कंकणाकडे पाहिले ॥९६॥

अर्थ :-
ह्याकरिता त्यांच्या कानांवर माझ्या कांकणाचा आवाज तर जाऊ नये व माझे कांडण तर चालत रहावे, असा विचार करून तिने कांकणाकडे पाहिले ९६.

पाहता दिसे ते अबला । विचार वृद्धाहोनि आगळा ।
करीचा कंकणखळाळा । युक्ती वेल्हाळा विभागी ॥९७॥

अर्थ :-
पाहावयाला गेले तर ती दिसण्यांत मुलगीच होती, पण तिचा विचार मात्र पोक्त मनुष्यापेक्षाही अधिक होता. त्या शहाण्या मुलीने तो कांकणाचा नाद मोठ्या युक्तीने विभागून टाकण्याचा निश्चय केला ९७.

जरी कंकण फोडू आता । तरी ते मुहूर्तींच अशुभता ।
शतायु हो माझा भर्ता । न फोडी सर्वथा या हेतु ॥९८॥

अर्थ :-
ती मनांत म्हणाली, ह्या वेळी जर कांकणे पिचवावीत तर ह्या शुभमुहूर्तावरच अपशकुन केल्यासारखे होईल. माझ्या पतीला शंभर वर्षे आयुष्य होवो, असे म्हणून तिने कांकणे पिचविली नाहीत ९८.

अति बुद्धिमंत ते कुमारी । हळूचि कंकणे उतरी ।
ते ठेवी जतनेवरी । राखे दो करी दोनी ॥९९॥

अर्थ :-
ती मुलगी मोठी बुद्धिमान् होती. तिने आपल्या हातांतील कांकणे हळूच उतरून जपून ठेविली. दोन्ही हातांत फक्त दोन दोन राखली ९९.

दोनी कंकणे उरवूनी । कांडू बैसली कांडणी ।
दोंहीमाजी उठे ध्वनी । ऐकोनि कानी लाजिली ॥१००॥

अर्थ :-
दोन दोन कांकण ठेवून ती कांडण कांहू लागली, पण त्या दोन दोन कांकणांचाही नाद होऊ लागलाच. तो कानांनी ऐकताच तिला पुन्हा लाज वाटू लागली १००.

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्वशङ्खयोः ।
तत्राप्येक निरभिददेकस्मान्नाभवद्ध्वनिः ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] ती पुन्हा भात कांडू लागली परंतु त्या दोनदोन बांगड्याही जेव्हा आवाज करू लागल्या, तेव्हा तिने आणखी एकएक बांगडी फोडून टाकली दोन्ही मनगटांध्ये जेव्हा एक एक बांगडी शिल्लक राहिली, तेव्हा आवाज बंद झाला. (८)

म्हणे दोघांचा संगु एके स्थानी । तेथे सर्वथा न राहे ध्वनी ।
दोंतील एक वेगळे काढोनी । बसे कांडणी कुमारी ॥१॥

अर्थ :-
तेव्हा ती म्हणाली की, हेही उपयोगी नाही. दोघांची गांठ एके ठिकाणी असली, की तेथे शब्द हा उत्पन्न व्हावयाचाच; म्हणून त्या दोहोंतीलही आणखी एक एक कांकण काढून ती मुलगी कांडावयाला बसली. १०१
एकपणी कांडिता । ध्वनि नुठेचि तत्त्वता ।
तो उपदेशु नृपनाथा । झालो शिकता मी तेथ ॥२॥

अर्थ :-
तेव्हा एका कांकणाचा नाद मुळीच उठेनासा झाला. हे राजवर्या ! तोच उपदेश मी तेथे शिकून घेतला २.

अन्वशिक्षमिम तस्या उपदेशमरिन्दम ।
लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] हे शत्रूंचे दमन करणार्‍या ! त्या वेळी लोकव्यवहार जाणण्याच्या इच्छेने मीसुद्धा तेथे जाऊन पोहोचलो मी त्या प्रसंगातून हे शिकलो की, जेव्हा पुष्कळ लोक एकत्र राहातात तेव्हा त्यांच्यामध्ये कलह होतो; (९)

जिणोनि प्रतिस्पर्धी भूपाळ । किंकर केले राजे सकळ ।
तू अरिमर्दन सबळ । मिथ्या केवळ तो गर्व ॥३॥

अर्थ :-
तू आपले प्रतिस्पर्धी असलेले सारे राजे जिंकून, त्यांना आपले दास करून ठेवलेस, त्यामुळे मी मोठा समर्थ, शत्रूंना अजिंक्य, असा गर्व मानीत असशील तर तो व्यर्थ होय ३.

कामक्रोधादि अरिवर्ग । न जिणता सकळ साङ्ग ।
‘अरिमर्दन’ हा बोल व्यंग । होईल चांग ये अर्थी ॥४॥

अर्थ :-
कारण, कामक्रोधादिक शत्रूंचा सगळा वर्ग यथासांग जिंकल्याशिवाय, ‘अरिमर्दन’ हा शब्द योग्य होणार नाही. त्या शब्दाला कमीपणा मात्र येईल ४.

कामादिक सहा वैरी । येणे उपदेशशस्त्रधारी ।
जिणोनि घालिता तोडरी । मग संसारी अरि नाही ॥५॥

अर्थ :-
कामादिक जे षडरिपु आहेत ते या उपदेशरूप शस्त्राच्या धारेने हतवीर्य करून त्यांना वठणीस आणशील, तेव्हांच तुला संसारांत शत्रु नाही असे म्हणता येईल. असो ६.

लोकांवेगळा अवधूतु । म्हणसी कुमारी ते घरांआंतु ।
तो एकांतींचा वृत्तांतु । कैसेनि प्राप्तु तुज झाला ॥६॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, तू अवधूत केवळ लोकविरहित राहतोस आणि ती कन्या तर घराच्या आंत असणारी, तिचा एकांतांतील वृत्तांत तुला कसा कळला ? ६.

राहोनिया विजनस्थानी । विश्वासोनि गुरुवचनी ।
दृढ बैसोनि आसनी । निजतत्त्व ध्यानी आकळिले ॥७॥

अर्थ :-
तर (सांगतो ऐक) मी निर्जन अरण्यांत राहन गुरुवचनावर विश्वास ठेवून आसनावर अढळ बसून ध्यानामध्ये निजतत्त्वाचे आकलन केले आहे. ७.

त्याचि तत्त्वनिश्चयालागुनी । मी विचरतसे ये मेदिनी ।
निजात्मभावो जनी वनी । दृढ करोनि पाहतसे ॥८॥

अर्थ :-
त्याच तत्त्वनिश्चयाकरिता मी या पृथ्वीवर फिरत असतो आणि जनांत असो की वनांत असो, निजात्मभावच दृध करून मी पाहात असतो ८.

होता दृश्येंसी भेटी । दृश्य दृश्यत्वे न पडे मिठी ।
द्रष्टेपणही घालोनि पोटी । ऐशिया दृष्टी विचरत ॥९॥

अर्थ :-
दृश्य पदार्थाची भेट झाली तरी दृश्य हे दृश्यत्वाने दिसतच नाही. इतकेच नव्हे, तर द्रष्टेपणही नाहीसे होते. अशा दृष्टीने मी फिरत असतो ९.

अंगीकारिता गुरुत्वगुण । देखता जगाचे दर्शन ।
मज होतसे चैतन्यभान । ऐसेन जाण मी विचरत ॥११०॥

अर्थ :-
याप्रमाणे गुरुत्वाचे गुण स्वीकारून जगाकडे पाहात असता मला चैतन्यभावच स्फुरू लागतो. अशा रीतीने मी फिरत असतो ११०.

ऐशिया निजदृष्टी वीरा । मज विचरता चराचरा ।
अवचटे कुमारीमंदिरा । त्याचि अवसरा मी आलो ॥११॥

अर्थ :-
अशा आत्मदृष्टीन चराचर सृष्टीत फिरत असतां, अकस्मात त्याच वेळी मी त्या मुलीच्या घरी पोचलो ११.

करिता कंकणविवंचना । निजस्वार्थाचिया खुणा ।
पाहोनि घेतले ज्या लक्षणा । ते विचक्षणा परियेसी ॥१२॥

अर्थ :-
हे चतुरा ! आपला हेतु सिद्धीस नेण्याकरिता या मुलीने कांकणाची युक्ति कशा काढली याचा विचार करून त्यापासून मी कोणता बोध घेतला ते ऐक १२.

वासे बहूना कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि ।
एक एव चरेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] आणि जेव्हा दोघेजण राहतात तेव्हा सुद्धा गप्पागोष्टी होतात म्हणून साधकाने कुमारिकेच्या बांगडीप्रमाणे एकट्यानेच राहिले पाहिजे. (या प्रसंगातून ‘मुनीने एकट्याने राहावे’ हे कळते). (१०)

जेथ होय बहुतांची वस्ती । तेथ अनिवार कलहप्राप्ती ।
दोघे बैसल्या एकांती । वार्ता करिती बहुविधा ॥१३॥

अर्थ :-
ज्या ठिकाणी पुष्कळ लोक वास करतात, तेथे अनिवार कलह माजून राहतो. इतकेच नव्हे, तर दोघेच असामी जरी एकांतांत बसले, तरीसुद्धा अनेक प्रकारच्या गोष्टी करू लागतात १३.

जेथे गोष्टीखाली काळु जाये । तेथे निजस्वार्थु हो न लाहे ।
यालागी मी पाहे । विचरत आहे एकाकी ॥१४॥

अर्थ :-
जेथे गोष्टींमध्येच वेळ जातो, तेथे आपला स्वार्थ असा कांहीच साधत नाही. म्हणूनच पाहा ! मी हा एकटाएकच फिरत असतो १४.

एकाकी एकाग्रता । साधिल्या थोर लाभु ये हाता ।
येचविषयी शरकर्ता । गुरु तत्त्वता म्या केला ॥१५॥

अर्थ :-
एकटाच असता एकाग्रता साधली, तर मोठा लाभ हाताला चढतो; आणि त्याकरितांच खरोखर मी एका बाण करणाऱ्या मनुष्याला गुरु करून घेतले १५.

मन एकत्र संयुज्याज्जितश्वासो जितासनः ।
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] आसन आणि श्वास यांच्यावर विजय मिळवून वैराग्य व अभ्यासाने आपले मन ताब्यात आणावे त्यानंतर सावधपणे ते एका लक्ष्यावर लावावे. (११)

वैराग्येंवीण अभ्यासु घडे । तेथ विषयचोर उठती गाढे ।
कामाचा घाला पडे । मुद्दल बुडे निजज्ञान ॥१६॥

अर्थ :-
वैराग्याशिवायच अभ्यास सुरू केला, तर तेथे विषयरूप दांडगे चोर उठतात ; काम दरवडा घालतो; आगि मुद्दल जे आत्मज्ञान तेच नाहींसे होते १६.

विवेकदीप करूनि धुरे । निरसी अज्ञानाचे अंधारे ।
वैराग्याचे बळ पुरे । महामुद्रेचेनि योगे ॥१७॥

अर्थ :-
ह्याकरिता विवेकरूप दिवा पुढे करून अज्ञानरूप अंधार आधी नाहींसा करावा आणि (भूचरी, खेचरी, अगोचरी व अलक्ष्य अशा) महामुद्रेच्या योगाने वैराग्याचंही पुरे पाठबळ घ्यावे १७.

प्राणापानाची चुकामुकी । झाली होती बहुकाळ की ।
ते अभ्यासबळे एकाएकी । केली वोळखी दोघांसी ॥१८॥

अर्थ :-
प्राणाची आणि अपानाची फार दिवस चुकामुक झालेली होती; ती अभ्यासाच्या बळाने दोघांची एकदम भेट करून दिली १८.

वोळाखीसवेंचि जाण । पावली जुनाट पहिली खूण ।
दोघा पडिले आलिंगन । समाधान समसाम्ये ॥१९॥

अर्थ :-
ती ओळख झाल्याबरोबर पूर्वीची जुनी खूण पटली. तेव्हा त्या दोघांनी एकमेकांस मिठी मारली आणि समसाम्याने त्यांचे समाधान झाले १९.

दृढ बैसोनि आसनी । ऐशी प्राणापान मिळणी ।
करूनि लाविली निशाणी । ब्रह्मस्थानी रिघावया ॥१२०॥

अर्थ :-
अशा प्रकार आसनावर दृढ बसून प्राणाचे आणि अपानाचे ऐक्य करून सोडले आणि ब्रह्मस्थानामध्ये घुसण्याकरिता बाहुटा चढविला २०.

ब्रह्मगिरीचिया कडा । शमदमे घालोनिया वेढा ।
प्रत्याहाराचा झगडा । पुढिले कडा लाविला ॥२१॥

अर्थ :-
ब्रह्मगिरीच्या कड्याला शमदमाने वेढा घालून पुढच्या तोंडाला प्रत्याहाराचे युद्ध सुरू केले (प्रत्याहार म्ह. इंद्रियांची अंतर्मुखता) २१.

प्राणापानांच्या विवरी । पहिली ओळखी होती खरी ।
माळ लाविली अभेदकरी । मन एकाग्री राखोनि ॥२२॥

अर्थ :-
प्राणापानाच्या विवरामध्ये पूर्वीची ओळख होती तरी, मन एकाग्र राखून त्यांची माळ लावून दिली २२.

एकाग्रतेचेनि कल्लोळे । पुढारे न ढळवे चालिले बळे ।
उल्हाटयंत्राचेनि मेळे । षट्चक्रपाळे भेदिले ॥२३॥

अर्थ :-
एकाग्रतेच्या हल्ल्यामुळे पुढे चाललेले प्राण न ढळता तसेच जोराने पुढे घुसले आणि त्यांनी कुंडलिनीच्याद्वारे धडाक्याचा तोफांचा मारा सुरू करून षट्चक्रांचे बुरूज फोडून टाकले २३.

वैराग्याची वज्रकवचे । निधडे वीर लेऊनि साचे ।
एकाग्रताबळे बळाचे । झळके ध्यानाचे करी खड्ग ॥२४॥

अर्थ :-
त्या शूरवीरांनी वैगग्याची चिलखते अंगामध्ये घातली आणि एकाग्रतेच्या बळाने ध्यानरूपी तरवारी त्यांच्या हातांत चमकू लागल्या २४.

नवल खड्‍गांचा वाहो । लहान थोर निवटी पहा हो ।
संमुख आलिया संदेहो । न लगता घावो छेदित ॥२५॥

अर्थ :-
त्या तरवारीचा चमत्कार काय सांगावा ? ती लहानथोरांसकट सर्वांना सारखी छाटून टाकीत असे. तिच्यासमोर एखादा संशय येऊन उभा राहिला पुरे, की त्याला पुरता घाव लागला न लागला तोच त्याचे तुकडे उडवून देत असे २५.

निर्दाळूनि आळसासी । दासी केले निद्रेसी ।
ऐसे सावधान अहर्निशी । योगदुर्गासी झोंबती ॥२६॥

अर्थ :-
आळसाला रसातळाला घालवून, निद्रेला आपली दासी करून सोडलं. अशा रीतीने रात्रंदिवस सावध राहून योगरूपी किल्ला सर करण्याकरिता ते झटत असतात २६.

रणरंगींचे वीर गाढे । निजबळे चालिले पुढे ।
सत्रावीचे पाणीयाडे । जिंतिले रोकडे महावीरी ॥२७॥

अर्थ :-
समरांगणांतील वीर मोठे रणधुरंधर होते. ते आपल्याच जोरावर पुढे पुढे चाल करू लागले. आणि सत्रावी जीवनकला जो ब्रह्मरंध्रांतील अमृतस्रावाचा साठा (तलाव) तो त्या महावीरांनी काबीज केला २७.

तेथ युद्ध झाले चांग । कामादिक अरिषड्वर्ग ।
रणी पाडिले अमोघ । सतेज खड्ग झळकत ॥२८॥

अर्थ :-
तेथे मोठे भयंकर युद्ध झाले. युद्धांत कामादिक सहा शत्रु मारून टाकले व ते अमोघ आणि दिव्य खड्ग झळकत राहिले २८.

ऐसे वैरी पाडूनि रणी । प्राशिले सत्रावीचे पाणी ।
तंव अनुहताची सुडावणी । दुर्गामधोनि ऊठली ॥२९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे शबूंना रणांगणांत पाडून सत्रावीचे पाणी म्हणजे अमृत प्राशन केलें. तो त्या किल्ल्यामधून अनुहताचा ध्वनि एकदम ऐकू येऊ लागला २९.

तेथ सोहंवीराची एकाग्रता । होता भीतरील भेदु आला हाता ।
दुर्गराखती । अहंममता ।
मरो सर्वथा टेंकली ॥१३०॥

अर्थ :-
सोहंवीराची एकाग्रता होतांच आंतील सर्व भेद हाती आला. किल्ला राखणारी अहंममता अगदी मरावयास टेंकली १३०.
यस्मिन्मनो लब्धपद यदेत
च्छनैः शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् ।
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च
विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] जेव्हा परमात्म्यामध्ये मन स्थिर होते, तेव्हा ते हळू हळू कर्मवासनांची धूळ झटकून टाकते होता होता सत्त्वगुण वाढून रजतम नाहीसे होतात अखेर जसे इंधन नसलेला अग्नी शांत होतो, त्याप्रमाणे मन शांत होते. (१२)

कामक्रोधादि महाशूर । पुत्र रणी पडले थोर ।
तेणे दुःखे अतिजर्जर । मरणतत्पर दिसताति ॥३१॥

अर्थ :-
कामक्रोधादि मोठमोठाले शूर पुत्र रणांत पडले, त्या दुःखाने अहंता व ममता अत्यंत विव्हल होऊन मरणाच्या अगदी दारी बसल्या ३१.

ऐसी ऐकोनि दुर्गाची वार्ता । उल्हासु वीरांचिया चित्ता ।
उठावा दीधला मागुता । दुर्ग सर्वथा घ्यावया ॥३२॥

अर्थ :-
अशी किल्ल्यांतील बातमी ऐकतांच त्या (शमदमादि ) वीरांच्या मनाला अधिकच स्फुरण चढलें, आणि त्यांनी तो किल्ला पुरता घेण्यासाठी पुन्हा उठावणी केली ३२.

निजधैर्ये वीर अदट । निजसत्त्वे अतिउद्भट ।
पुढे निर्धारिता वाट । थोर अचाट देखिले ॥३३॥

अर्थ :-
त्या वीरांचे धैर्य मोठे अचाट होते. पराक्रमाने तर ते प्रसिद्धच होते. त्यांनी पुढील मार्ग पाहिला, तो त्यामध्ये मोठे विकट संकट दिसले ३३.

कर्मरेणूंचे दुर्धर घाट । विधिवादे अवघड वाट ।
हळूहळू उल्लंघिता अचाट । समूळ सपाट तो केला ॥३४॥

अर्थ :-
कमरेणूंचे (वासनांचे) घाट दुर्धर होते. त्यांतील विधिवादाची वाट अतिशय दुर्गम होती. परंतु हळुहळू चढून जाऊन तो सारा घाट सपाट करून सोडला ३४.

पुढा रजतमाचे आगड । खोलपणे अत्यंत गूढ ।
घालूनि निवृत्तीचे दगड । सत्त्वे सुदृढ बूजिले ॥३५॥

अर्थ :-
त्यापुढे रजतमाचा खंदक लागला. तो अपरंपार खोल असल्यामुळे त्यांत निवृत्तीचे दगड घालून सत्त्वाने निखालस बुजवून टाकला ३५.

सांचलू नव्हता बाहेरी । जिणोनि मनकर्णिकावोवरी ।
माळ* न चढविली ब्रह्मगिरी । ब्रह्मरंध्री उसळले ॥३६॥

अर्थ :-
[*दोराची शीडी]
बाहेर चाहूल न लागू देतां, ‘मनकर्णिकावोवरी’-आज्ञाचक्र काबीज करून ब्रह्मगिरीवर माळ (दोराची शिडी) चढविली, आणि ब्रह्मरंध्रांत घुसले ३६.

तेथ जैताची एक घायी । अनुहत निशाण लागले पाही ।
शोधिता पारखे कोणी नाही । केले ठायी स्ववश ॥३७॥

अर्थ :-
तेव्हा दिग्विजयाची एकच घाई उडून राहिली. अनुहताचा बाहुटा लागला, शोध केला तो किल्यावर शत्रु कोणीच नाही. सारे आपलेंच राज्य ३७.

तेथ रजतमाच्या वाटा । सहजे झाल्या सपाटा ।
हरिखे रामराज्याचा चोहटा । धेंडे दारवंटा पीटिले ॥३८॥

अर्थ :-
तेव्हा रजतमाच्या वाटा आपोआपच सपाट होऊन गेल्या आणि आनंदाने चव्हाट्यावर रामराज्याची द्वाही-दौंडी पिटली गेली ३८.

पारिखे कोणी न पडे दृष्टी । ध्यानखड्गाची सोडिली मुष्टी ।
वैराग्यकवचाचिया गांठी । समदृष्टी सोडिल्या ॥३९॥

अर्थ :-
परकी कोणीच तेथे दृष्टीस पडेना, तेव्हा ध्यानरूप खड्गाची मूठ सोडली. समदृष्टीने वैराग्यकवचाच्या गांठीही मोकळ्या केल्या ३९.

ध्येय ध्यान ध्याता । त्रिपुटी न दिसे पाहता ।
ध्यानखड्ग तत्त्वता । न धरी सर्वथा या हेतू ॥१४०॥

अर्थ :-
ध्येय, ध्यान, आणि ध्याता ही त्रिपुटीच पाहावयास गेले असता दिसेना; त्यामुळे ध्यानखनाचे कारण राहिले नाही १४०.

दारुण युद्धसामग्री । सत्त्वे केली होती भारी ।
ते साधने सांडिली दुरी । कोणी वैरी असेना ॥४१॥

अर्थ :-
सत्त्वाने युद्धाची सामग्री फारच प्रचंड जमविलेली होती, तीही लांब टाकून दिली; कारण पुढे कोणी शत्रु म्हणून दिसेचना ४१.

तन्मयतेचे छत्र धरूनी । समसाम्यसिंहासनी ।
बैसला सहज समाधानी । त्यागी वोंवाळुनी जीवभावो ॥४२॥

अर्थ :-
तेव्हा तन्मयतारूपी छत्र धरून समसाम्याच्या सिंहासनावर जीव ही भावना ओवाळून टाकून सहज समाधानाने (तो योगी) बसला ४२.

शोधित वाढला सत्त्वगुण । तेणे सर्वस्वे केले निंबलोण ।
पाया लागोनि आपण । स्वये जाण उपरमला ॥४४॥

अर्थ :-
नंतर शुद्ध सत्त्वगुण वाढला व त्याने सर्वस्वाचे निंबलोण केले व आपण चरणी लागून आत्मस्वरूपांत स्वत:च लय पावला ४३.

जैसा अग्नि असे काष्ठांच्या मेळी । मंथिल्या काष्ठाची करी होळी ।
काष्ठ नाशूनि तत्काळी । त्यजूनि इंगळी उपशमे ॥४४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे मंथन करून काढलेल्या काष्ठांतील अग्नि त्या काष्ठांची होळी करतो, व आपण शांत होतो ४४.

तैसे वाढोनि सत्त्व उत्तम । नाशूनि सांडी रजतम ।
पाठी सत्त्वाचाही संभ्रम । स्वये उपरम पावला ॥४५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे उत्तम (म्ह. रजतमलेशरहित ) सत्त्व काढले म्हणजे रज आणि तम यांचा नाश करून टाकते व नंतर त्या सत्त्वाचा संभ्रम आपोआपच लयास जातो ४५.

तेथे निमाले जीवाचे जीवपण । ज्ञातृत्वेंसी निमाले ज्ञान ।
निमाले प्रपंचाचे भान । चिन्मात्र पूर्ण कोंदले ॥४६॥

अर्थ :-
तेव्हा जिवाचे जीवपण नाहीसे होते, ज्ञातृत्वासहवर्तमान ज्ञान लयास जाते, प्रपंचाचे भानही शिल्लक न राहता चिन्मात्र स्वरूप पूर्णपणे भरून राहते ४६.
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो
न वेद किञ्चिद् बहिरन्तर वा ।
यथेषुकारो नृपति व्रजन्त
इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] अशा प्रकारे जेव्हा चित्त आपल्या आत्म्यामध्येच स्थिर होते, तेव्हा त्याला आतबाहेर अशा कोणत्याही पदार्थांचे भान राहात नाही मी असे पाहिले होते की, बाण तयार करणारा एक कारागीर बाण तयार करण्यात इतका मग्न झाला होता की, त्याच्या जवळूनच सैन्यासह राजाची स्वारी निघून गेली, तरी त्याला तिचा पत्ता लागत नाही. (बाणकर्त्याकडून ‘एकाग्रता’ हा गुण घ्यावा). (१३)

ऐसी चिन्मात्र परिपूर्णता । तेथ निरोधूनि आणिता चित्ता ।
चित्त पावे चैतन्यता । जाण सर्वथा नरवीरा ॥४७॥

अर्थ :-
असे परिपूर्ण भरलेल्या चिन्मात्र स्वरूपांत चित्ताला निरोध करून आणले म्हणजे हे राजेन्द्रा ! त्या चित्तालाही तेथे चैतन्यस्वरूपच प्राप्त होते असे तू समज ४७.

तेव्हा अंतरी चैतन्यघन । बाह्य चिन्मात्र परिपूर्ण ।
आणिक न दिसे गा जाण । वृत्तीने आण वाहिली ॥४८॥

अर्थ :-
तेव्हा हृदयांत चैतन्यघन, आणि बाहेरही परिपूर्ण शुद्ध चैतन्य भरून जाते; तेथे दुसरे काही दिसतच नाही. वृत्तीने जणू शपथच घेतलेली असते ४८.

पाहता ध्येय ध्याता ध्यान । जेथ उल्हासे विगुंतले मन ।
ते ‘संप्रज्ञातसमाधी’ जाण । गुणेंवीण भोगिती ॥४९॥

अर्थ :-
ध्येय, ध्याता आणि ध्यान ही तिन्ही एकच पाहिली म्हणजे मन हे उल्हासानेच त्यांत गुंतून पडते. तिलाच ‘सविकल्प समाधि’ असे म्हणतात. तिचा गुणावांचूनच उपभोग घेतात ४९.

तेथ निःषेष समरसे मन । झाला सुखरूप चिद्‍घन ।
ते समाधी परम कारण । विचक्षण बोलती ॥१५०॥

अर्थ :-
तेथे मन हे निखालस समरस होऊन राहते आणि तो सुखरूप चिद्धनस्वरूपच होऊन राहतो. ज्ञानी लोक ह्याच समाधीला अत्यंत श्रेष्ठ असे म्हणतात १५०.

ब्रह्म इंद्रिया गोचर नसे । गुण गेलिया डोळा दिसे ।
हे अनुभव्यासीचि भासे । बोलावे ऐसे ते नव्हे ॥५१॥

अर्थ :-
ब्रह्म हे इंद्रियांना गोचर होत नाही. गुण नाहीसे झाल्यानंतरच ते डोळ्यांना दिसू लागते. जो अनुभव घेईल, त्यालाच ह्याची प्रतीति येते. ते बोलून दाखविण्यासारखे नाही ५१.

येथ शास्त्रे विषम झाली वादे । ‘नेति नेति’ म्हणितले वेदे ।
थोटावली योगिवृंदे । अनुभवी निजबोधे जाणती ॥५२॥

अर्थ :-
त्याचा वाद करता करता शास्त्रेंही परस्परविरुद्ध होऊन बसली आहेत. वेदाने तर ‘नेति’ ‘नेति’ (असे नव्हे, असे नव्हे) असे म्हटले आहे. योग्यांचे समुदाय तर हात टेंकून स्वस्थ बसतात. अनुभवी लोक मात्र आत्मज्ञानाने त्याला जाणतात ५२.

तेथ हेतु-मातु-दृष्टांतु । समूळ बुडाला समस्तु ।
अद्वैतवादाची मातु । ज्या ठायांतु लाजिली ॥५३॥

अर्थ :-
त्या ठिकाणी हेतु-मातु-दृष्टांत वगैरे सफै बुडून जातात आणि अद्वैतवादही त्या ठिकाणी लाजून जातो ५३.

सबाह्य समदर्शन । हे अनुभवाची निर्वाणखूण ।
‘शरकार’ गुरु केला जाण । हेचि लक्षण लक्षूनि ॥५४॥

अर्थ :-
अंतर्बाह्य समदृष्टि होणे, हीच अनुभवाच्या निर्वाणींची खूण आहे. हीच गोष्ट लक्षात आणून मी बाण करणाराला गुरु केले ५४.

तावूनि उजू करिता बाण । दृढ लागले अनुसंधान ।
इतुकेन प्रपंचाचे भान । खुंटले जाण तयाचे ॥५५॥

अर्थ :-
तो बाणाचे टोक तापवून सरळ (अणकुचीदार ) करू लागला असता त्याचे सारे लक्ष तिकडेच लागून राहिले. तेवढ्यानेच त्याचे बाह्य प्रपंचाकडील लक्ष नाहीसे झाले ५५.

निशाण भेरी वाजंतरे । रथ गज सैन्य संभारे ।
राजा गेला अतिगजरे । नेणिजे शरकारे शरदृष्टी ॥५६॥

अर्थ :-
मग जरीपटका, डंका, नौबती, वाजंत्री, गाड्या, घोडे, हत्ती, शिपाई, प्यादे वगैरे घेऊन राजा वाजत गाजत मोठ्या समारंभाने त्याच्या दारावरून गेला, तरी त्या बाण करणाराची दृष्टि बाणाकडेच वेधून राहिल्यामुळे त्याची त्याला दादही लागली नाही ५६.

मागूनि रायाचा हडपी आला । तो पुसे ये मार्गी राजा गेला ।
येरु म्हणे नाही देखिला । गेला की न गेला कोण जाणे ॥५७॥

अर्थ :-
इतक्यांत राजाचा हडपी ( एक चाकर ) पाठीमागून आला, त्याने त्याला विचारले की, ‘या वाटेने सरकारस्वारी गेली काय ? ’ पण त्याने त्याला उत्तर दिले की, पाहिली नाही बुवा. कोण जाणे गेली का नाही ती ! ५७.

तो शरकारू देखिला दृष्टी । हे ऐकोनि तयाची गोष्टी ।
जगी एकाग्रता मोठी । प्रपंच दृष्टी येवो नेदी ॥५८॥

अर्थ :-
( अवधूत म्हणतात ) त्या बाण करणाराला मी डोळ्यांनी पाहिले आणि त्याचे ते भाषण ऐकून मी मनांत बोध घेतला की, जगामध्ये एकाग्रता ही मोठी श्रेष्ठ आहे. ती प्रपंचाला डोळ्यांपुढेच येऊ येत नाही ५८.

हेचि साधावया साधन । गृहारंभेंवीण एकपण ।
‘सर्प’ गुरु केला जाण । हेचि लक्षण देखोनि ॥५९॥

अर्थ :-
हेच साधन साध्य करण्याकरिता घरादाराचा आरंभ केल्यावांचून एकटेच राहणे योग्य आहे. हेंच लक्षण सर्पामध्ये दृष्टीस पडल्यावरून सर्पाला मी गुरु केले ५९.

एकचार्यनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः ।
अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषणः ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] मुनीने एकटेच राहावे राहाण्याच्या ठिकाणाविषयी ममता नसावी सावध असावे एकांतात किंवा गुहेत राहावे बाह्य वेषावरून स्वतःला कोणासमोर प्रगट करू नये आणि कमी बोलावे. (१४)

सर्प सांघातु न साहे । एकाकी सुखे विचरत जाये ।
सदा सावधान राहे । श्वासु वाये जावो नेदी ॥१६०॥

अर्थ :-
सर्पाला कोणाची सोबत आवडत नाही. तो एकटाच सुखाने फिरत असतो. तो निरंतर दक्ष राहून एक श्वासोच्छ्‍वासही व्यर्थ दवडीत नाही १६०.

तैसीच योगियाची गती । न साहे द्वैताची संगती ।
एकाकी वसे एकांती । जनाप्रती अलक्ष्य ॥६२॥

अर्थ :-
योग्याची स्थितिही तशीच असते. त्यालाही दुसऱ्याचा उपसर्ग खपत नाही, लोकांच्या दृष्टीस न पडेल अशा ठिकाणी तो एकांतांत एकटाच राहत असतो ६१.

विषमाचा संगु न करी । परी समाचाही संगु न धरी ।
निघे देह संगाबाहेरी । त्वचेचे परी सर्पाचे ॥६२॥

अर्थ :-
तो वाइटाची संगत धरीत नाही, पण चांगल्याचीही करीत नाही. सर्पाने कांत टाकल्याप्रमाणे तोही देहसंगाच्या बाहेर पडतो ६२.

सदा सावधानबुद्धी । लवनिमेष वाया जावो नेदी ।
अनुसंधान त्रिशुद्धी । तुटो नेदी सर्वथा ॥६३॥

अर्थ :-
बुद्धीमध्ये निरंतर सावधानता ठेवून तो एक क्षणही फुकट जाऊ देत नाही. तो खरोखर आपले स्वरूपानुसंधान कधीही तुटू देत नाही ६३.

सर्प बिळामाजी रिघे बळे । मार्गी मागू देखती सकळे ।
धाला भुकेला हे त्या न कळे । गेला कळे सर्वांसी ॥६४॥

अर्थ :-
सर्प आपणहून बिळामध्ये शिरतो तो त्याचा माग पडलेला मार्गावर सारे लोक पाहातात; पण तो तेथून गेला आहे एवढेच त्यांना कळते; तो भुकेलेला आहे की तृप्त झालेला आहे, हे काही त्यांना कळत नसते ! ६४.

तैसाचि योगियाही योगबळे । न राहे जनांमाजी जनमेळे ।
गुहेमाजी पडिला लोळे । एकला खेळे एकपणी ॥६५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच योगीही योगसामर्थ्याने लोकांच्या संसर्गात न राहता गुहेमध्येच लोळत पडतो; आणि एकटाच आपआपल्याशी क्रीडत असतो ६५.

हो का योगियांचा आचार । करिता देखती लहान थोर ।
सविकल्पनिर्विकल्प विचार । न कळे साचार कोणासी ॥६६॥

अर्थ :-
योगी वागत असता त्याचा आचार लहानथोर सारे पाहातात, पण तो खरोखर सविकल्प आहे की निर्विकल्प आहे, हे कोणासच काही कळत नाही ६६.

एक म्हणती कर्मठ । एक म्हणती कर्मभ्रष्ठ ।
एक म्हणती आत्मनिष्ठ । कळेना स्पष्ट कोणासी ॥६७॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात तो कर्मठ आहे; कोणी म्हणतात, तो कर्मभ्रष्ट आहे. कोणी म्हणतात, तो आत्मनिष्ठ आहे. पण स्पष्ट असे कोणासच काही त्याचे कळत नाही ६७.

सर्पास बोलणेंचि नाही । बोले तरी अल्प कांही ।
तैसाच योगिया पाही । वाग्वादी नाही सादर ॥६८॥

अर्थ :-
सर्पाला बोलता मुळीच येत नाहीं; तो काही थोडासा शब्द मात्र करतो; त्याप्रमाणेच योगीही वादविवादामध्ये कधी पडत नाही ६८.

आंतुले कृपेचेनि बळे । बोले मृदु मंजुळ कोंवळे ।
श्रवणासी दोंदे एकवेळे । तेणे वचनमेळे निघाली ॥६९॥

अर्थ :-
अंत:करणांतील कृपेच्या बळाने थोडेसे पण मृदु, मंजुळ आणि कोमळ असेंच बोलतो. त्यामुळे त्याचे ते भाषण एक वेळ ऐकले तरी कान अगदी तृप्त होऊन जातात ६९.

बोलणे तरी अतिअल्प । परी छेदी संकल्पविकल्प ।
त्याच्या बोलाचे स्वरूप । सत्यसंकल्प जाणती ॥१७०॥

अर्थ :-
त्याचे बोलणे पाहू गेले तर अतिशय थोडे असते; पण ते संकल्पविकल्पाचा नाश करून सोडते. त्याच्या शब्दाचे स्वरूप जे कोणी सत्यसंकल्पी असतात त्यांसच कळते १७०.

जो एकाकी उदास । ज्याचे परमार्थी मानस ।
तेणे गृहारंभाची आस । वृथा प्रयास न करावे ॥७१॥

अर्थ :-
जो एकटा व उदासीन असतो, ज्याचे मन परमार्थाकडेच लागून राहिले आहे, त्याने घरदार करण्याची आशा धरून व्यर्थ यातायातीत पडू नये ७१.

गृहारम्भोऽति दुःखाय विफलश्चाधृवात्मनः ।
सर्पः परकृत वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] या अनित्य शरीरासाठी अपार कष्ट करून घर बांधणे निरर्थक आहे उंदराने तयार केलेल्या बिळामध्ये साप आरामात राहातो. (सापाच्या उदाहरणाने साधकाने घर वगैरे बांधू नये, हा धडा घ्यावा). (१५)

मूळी गृहारंभ ते दुःख । कष्ट करिता दुःखकारक ।
निपजविले त्रिमाळिक । ते अधृव देख सर्वथा ॥७२॥

अर्थ :-
घर करणे हेंच मुळी दुःखास कारण आहे. कारण, जिवापाड कष्ट सोसून तीन मजली वाडा बांधावयाचा, पण तो सर्वथैव अशाश्वतच असतो ७२.

जेथे संसारचि नाशवंत । देह प्रत्यक्षाकारे असंत ।
तेथींचे गृह काय शाश्वत । मूर्ख मानित सत्यत्वे ॥७३॥

अर्थ :-
जेथे संसारच मुळी नाशवंत आहे; देहाचा प्रत्यक्ष आकारच जेथे मिथ्या आहे; तेथचे घरच तेवढे शाश्वत काय ? पण मूर्ख लोक हेच सत्य धरून चालतात ७३.

जे गर्भीच निमाले । ते उपजता जातक केले ।
मृताचे जन्मनांव ठेविले । तैसे गृह केले असंत ॥७४॥

अर्थ :-
जे गर्भामध्येच मरण पावलें, ते उपजतांच त्याचे म्हणे जातक केले आणि मृताचेंच जन्मनांव ठेवले, त्याप्रमाणेच अशाश्वत गृहाची स्थापना करणे आहे ७४.

तोही असंतु आरंभ कुडा । मृत्तिकेसाठी लावी झगडा ।
भांडवी दगडासाठी का लांकुडा । सुहृदभिडा सांडोनि ॥७५॥

अर्थ :-
अशा गृहाचा हा आरंभ सुद्धा खोटाच; कारण, तो मातीसाठी तंटा लावतो. दगडासाठी किंवा लाकडासाठी आप्तसंबंध बाजूस ठेवून भांडण करवितो ! ७५.

वोळंबा घर करी सायासे । त्यामाजी सर्प राहे सावकाशे ।
न शिणता अप्रयासे । परघरवासे संतुष्ट ॥७६॥

अर्थ :-
वाळवी मोठ्या प्रयत्नाने वारुळ तयार करिते, आणि त्यांत सर्प जाऊन खुशाल राहतो; कांही एक कष्ट न करता आयताच दुसर्‍याच्या घरांत राहून मौज मारतो ७६.

तैसाचि योगियाही जाण । न धरी देहगेह अभिमान ।
परगृही वसे निरभिमान । सुखसंपन्न सर्वदा ॥७७॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगी सुद्धा घरादाराचा किंवा देहाचा अभिमान बाळगीत नाही. निरभिमानपणाने दुसऱ्याच्या घरांत राहून सदासर्वदा आनंदांत असतो ७७.

एकही गृह न करावे । हे सत्य मानिले जीवे ।
एवढी सृष्टि केली देवे । बाधू न पवे त्या केवी ॥७८॥

अर्थ :-
एकही घर करावयाचे नाही, हाच निश्चय मी केला. परंतु देवाने एवढी सृष्टि केली असता, तिच्यापासून त्याला कशी बाधा होत नाही ? ( असा प्रश्न येतो) ७८.

सृष्टि रचिली कैसेनी । निपजली कोणापासूनी ।
येचि अर्थी गुरु कांतिणी । लक्षण लक्षुनी म्या केली ॥७९॥

अर्थ :-
तर सृष्टि कशी रचली गेली ? ती कोणापासून उत्पन्न झाली ? ह्याचकरिता मी कांतिणीला तिच्या लक्षणाकडे लक्ष देऊन गुरु केले ७९.

एको नारायणो देवः पूर्वसृष्ट स्वमायया ।
संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] आपल्या मायेने एका नारायण देवांनीच निर्माण केलेले हे विश्व कल्पाच्या शेवटी आपल्या कालशक्तीद्वारे स्वतःमध्येच विलीन करून; (१६)

नरांचे आश्रयस्थान । यालागी बोलिजे ‘नारायण’ ।
जीवाचे तोचि जीवन । स्वामी नारायण सर्वांचा ॥१८०॥

अर्थ :-
नरांचे आश्रयस्थान, म्हणूनच त्याला ‘नारायण’ असे म्हणतात. साऱ्या जीवांचे जीवन तोच नारायण सर्वांचा स्वामी होय १८०.

ऐसा एक नारायण । तेणे पूर्वी जग सृजिले जाण ।
उपकरणसामग्रीवीण । केले निर्माण जगांचे ॥८१॥

अर्थ :-
असा जो एक नारायण, त्याने हे जग पूर्वी उत्पन्न केलें. कोणतीही बाह्य सामुग्री न घेता या विश्वाची त्याने उत्पत्ति केली ८१.

एकलेनि सामग्रीवीण । केवी केले जग संपूर्ण ।
स्वमायाक्षोभवूनि जाण । करी निर्माण जगाचे ॥८२॥

अर्थ :-
एकट्याने आणि सामुग्रीशिवायच सारे जग केले कसे ? तर त्याने आपल्याच मायेला क्षुब्ध करून हे जग निर्माण केले ८२.

ते निजमायेच्या पोटी । असंख्य जीवसामग्रीच्या कोटी ।
ते माया अवलोकिली दृष्टी । तोचि उठाउठी निजकाळु ॥८३॥

अर्थ :-
त्याला त्याच्या मायेच्या पोटामध्ये जीवसमुदायाच्या असंख्य कोटी भरलेल्या मायेच्या पोटामध्ये जीवसमुदायाच्या असंख्य कोटी भरलेल्या असतात. ती माया त्याने दृष्टीने अवलोकन केली. या ‘ईक्षणा’ लाच ‘काळ’ असे म्हणतात ८३.

ऐसी निजमाया अवलोकिली । ते निजांगावरी नांदविली ।
परी अंगी लागो नाही दिधली । हे अलिप्तता केली तो जाणे ॥८४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे त्याने आपल्या मायेकडे पाहिले; आणि तिला आपल्या अंगावर खेळू दिलें, पण आपल्या अंगाला लागू दिली नाही. इतक्या अलिप्सतेचा खेळ तो करणाराच एक जाणत असतो ८४.

धुई दाटली आकाशी । आकाश नातळे धुईसी ।
तैसी निजांगे वाढवूनि मायेसी । अलिप्त तियेसी वर्ततु ॥८५॥

अर्थ :-
आकाशामध्ये धुके भरते. परंतु आकाश कांही धुक्याला स्पर्शत नाही. त्याप्रमाणे तो आपल्या अंगाने मायेला वाढवितो, पण तिच्याशी अलिप्तपणेच राहतो ८५.

उदके कमळिणी वाढविली । ते जळ आवरी निजदळी ।
तैसी माया आनंद आकळी । चित्सत्ता मोकळी सदंशेंसी ॥८६॥

अर्थ :-
उदकानेंच कमळिणीला वाढविलें, पण तेच उदक ती आपल्या पानाने झाकून टाकते. त्याप्रमाणे माया ही सत्-चित्-आनंद ह्यांपैकी आनंदांशाला आवरण घालते; परंतु सत्-अंशासह चित्-सत्ता ही मोकळीच असते ८६.

स्वमायेसी जो अधिष्ठान । मायेसी नांदावया तोचि भुवन ।
एव मायानियंता नारायण । सत्य जाण सर्वथा ॥८७॥

अर्थ :-
जो आपल्या मायेला अधिष्ठान, तोच त्या मायेचे नांदावयाचे घर. याप्रमाणे खरोखर मायेचा नियंता नारायणच होय ८७.

रजोगुण सृजी सृष्टीसी । सत्त्वगुण प्रतिपाळी तिसी ।
कल्पांती क्षोभवोनि तमोगुणासी । काळरूपेंसी संहारी ॥८८॥

अर्थ :-
रजोगुण सृष्टीला उत्पन्न करतो; सत्त्वगुण तिचा प्रतिपाळ करतो; आणि तमोगुण कल्पांताच्या वेळी क्षुब्ध होऊन काळाच्या रूपाने तिचा संहार करतो ८८.

हे मायेची क्षोभक शक्ती । असे नारायणाचे हाती ।
यालागी संहारिता अंती । ईश्वरु म्हणती या हेतू ॥८९॥

अर्थ :-
परंतु ही मायेची क्षोभक शक्ति नारायणाच्या हातांत असते; याच दृष्टीने अंती संहार करणारा ईश्वर असे म्हणतात ८९.

एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः ।
कालेनात्मानुभावेन साम्य नीतासु शक्तिषु ।
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥१७॥

अर्थ :-
परावराणा परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।
केवलानुभवानन्द सन्दोहो निरुपाधिकः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १७-१८] सर्वांना आपल्यात घेऊन स्वतःच्याच आधारावर ते एकमेवाद्वितीय होऊन राहिले प्रकृती आणि पुरूष या दोहोंचे नियामक असलेले तेच आदिपुरूष जेव्हा आपल्या कालशक्तीच्या सामर्थ्याने या सत्त्वादी शक्तींना साम्यावस्थेत घेऊन जातात, तेव्हा सर्व कार्यकारणांचे परम कारण असे ते एकटेच असतात ते केवळ अनुभवस्वरूप व आनंदाचा पुंज आहेत तेथे प्रकृतीची कोणतीही उपाधी नाही. (१७-१८)
एव संहारोनि कार्यकारण । एक अद्वितीय नारायण ।
एकपणे परिपूर्ण । गुणागुण निरसोनि ॥१९०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे कार्यकारण नाहीसे केल्यानंतर एकटा एक अद्वितीय परिपूर्ण असा नारायणच गुणागुण सोडून देऊन शिल्लक राहतो १९०.

एकला एकु नारायण । हेंही तेथ म्हणे कोण ।
हे अद्वितीय लक्षण । भेदशून्य अवस्था ॥९१॥

अर्थ :-
पण तेथे एकटा एक नारायण राहतो, असे म्हणणारे तरी कोण ? लक्षण केवळ अद्वितीय आहे. भेदशून्य अवस्था ती हीच ९१.

‘विजातीयभेद’ ते ठायी । नसे ‘सजातीयभेद’ कांही ।
‘स्वगतभेदु’ तोही नाही । भेदशून्य पाही ये रीती ॥९२॥

अर्थ :-
तेथे ‘सजातीय’ भेद नाहीं; ‘विजातीय’ भेदही नाहीं; आणि ‘स्वगत’ भेदही पण तेथे नाहीं; अशा रीतीने तो भेदरहितच असतो (झाडाशी झाड ‘सजातीय’, झाडाची पाने, फुले, फळे ‘स्वगत’ व झाडाशी ‘पाषाण’ विजातीय, ; ह्याप्रमाणे परमात्म्यात-आत्मा, जीव व जगत्-असे विविध भेद नाहीत) ९२.

ऐसा अभेदु जो साचारु । तोचि प्रकृतिपुरुषांचा ईश्वरु ।
नियंता तो परावरु । तोही निर्धारु परियेसी ॥९३॥

अर्थ :-
असा जो खरोखर अभेद तोच प्रकृतिपुरुषांचा ईश्वर होय. तोच सर्वांचा श्रेष्ठ नियंता व ‘पर’ आणि ‘अवर ‘ आहे. त्याचाही निर्णय ऐक ९३.

प्रकृति पुरुष हे दोन्ही । कल्पिली जेणे अमन-मनी ।
तो ईश्वर होय भरंवसेनी । त्याचे सामर्थ्येंकरूनि वर्तती ॥९४॥

अर्थ :-
मनरहित संकल्पाने ज्याने प्रकृति आणि पुरुष दोन्ही उत्पन्न केली, तोच खरोखर ईश्वर होय. त्याच्याच सामर्थ्याने ती वागतात ९४.

प्रकृतीते चेतविती सत्ता । तेचि याची पुरुषता ।
यालागी प्रकृतीचा भर्ता । होय सर्वथा हाचि एकु ॥९५॥

अर्थ :-
प्रकृतीला सत्ता चेतविते तेंच याचे पुरुषत्व होय. म्हणून प्रकृतीचा पति सर्वतोपरी हाच एक होय ९५.

‘पर’ जे अज-प्रमुख । ‘अवर’ मनुमुख्य स्थावरांतक ।
यांचा नियंता तो देख । सर्वचाळक सर्वांचा ॥९६॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवादिक देव ‘पर’, आणि मनूपासून स्थावरापर्यंत सर्व जीव ते ‘अवर’ होत. यांचा नियंता व चालक तोच होय ९६.

ज्याचे आज्ञेवरी पाहे । सैरा वायु जाऊ न लाहे ।
समुद्र वेळेमाजी राहे । सूर्य वाहे दिनमान ॥९७॥

अर्थ :-
ज्याच्या आज्ञेबाहेर वायुसुद्धा पाऊल टाकीत नाहीं; समुद्र आपल्या मर्यादेत राहतो; आणि सूर्य दिनमान चालवितो ९७.

ज्याची आज्ञा करूनि प्रमाण । बारा अंगुळे विचरे प्राण ।
परता जाऊ न शके जाण । आज्ञेभेणे सर्वथा ॥९८॥

अर्थ :-
ज्याची आज्ञा शिरसावंद्य करून प्राणसुद्धा (नाकांतून) बारा अंगुलेंच फिरत राहतो. आज्ञेच्या धाकाने त्याच्या पुढे जाऊ शकत नाही ९८.

आज्ञा जाणोनि धडफुडी । मेरु बैसका न सोडी ।
चेतना आज्ञा करी गाढी । अचेतन कुडी चेतवी ॥९९॥

अर्थ :-
सक्तीची आज्ञा लक्षात आणून मेरूही आपले स्थान सोडीत नाहीं. चेतनशक्तीला आज्ञा होतांच ती अचेतन देहाला सचेतन करून सोडते ९९.

तो स्वये तंव निराधार । परी झाला विश्वासी आधार ।
जेवी सर्पाभासा दोर । दिसे साचार आश्रयो ॥२००॥

अर्थ :-
तो स्वतः निराधार असून साऱ्या विश्वाला आधार होऊन राहिलेला आहे. ज्याप्रमाणे सर्पाभासाला आश्रय दोराचाच दिसतो २००.

सत्त्वादिका ज्या गुणशक्ती । आवरूनि निजकाळगती ।
समत्वा आणिल्या स्थिती । निजप्रकृतीमाझारी ॥१॥

अर्थ :-
सत्त्वादिक ज्या गुणशक्ति आहेत, त्यांना आत्मकालगतीने आवरून धरून आत्मप्रकृतीमध्येच समत्वाला आणून ठेवल्या आहेत १
तेहि प्रकृती उपरमोनी । राहिली असे निर्गुणस्थानी ।
जेवी वट बीजी सामावोनि । केवळपणी राहिला ॥२॥

अर्थ :-
पण ती प्रकृतिही उपरम पावून निर्गुणाच्या ठिकाणी राहिली आहे. ज्याप्रमाणे वडाचे झाड आपल्या बीजांत सामावून केवलपणाने राहते २.

तैसा उपाधि गिळूनि सकळ । निरुपाधिक केवळ ।
जेवी काढिलिया मंदराचळ । राहे निश्चळ क्षीराब्धी ॥३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे सर्व उपाधींना गिळून ब्रह्म केवळ निरुपाधिक स्वरूपाने राहते. ज्याप्रमाणे मंदराचल काढून घेतला असता, क्षीरसागर निश्चल राहतो ३.

नाना अलंकार ठसे । घातलिया जेवी मुसे ।
पूर्वरूप सोने जैसे । होय तैसे केवळ ॥४॥

अर्थ :-
किंवा निरनिराळ्या आकाराचे दागिने मुशीत घातले असता मूळचे जसे सोने असते, तसेंच ते हुबेहुब होते ४.

नाना नक्षत्रावलोकु । निजतेजे लोपी अर्कु ।
तैसा उपाधि गिळूनि एकु । निरुपाधिकु उरलासे ॥५॥

अर्थ :-
किंवा आकाशांत दिसणारी नक्षत्रे सूर्य ज्याप्रमाणे आपल्या तेजाने लोपवून टाकतो; त्याप्रमाणे मायेने आकारास आणलेली सर्व सृष्टि गिळून टाकून निरुपाधिक असा एक परमात्माच राहतो ५.

हो का ग्रीष्माच्या अंती । बीजे लीन होती क्षिती ।
तैशी लीन होऊनि प्रकृति । केवळ सुखमूर्ती उरलासे ॥६॥

अर्थ :-
किंवा ग्रीष्म ऋतूच्या अखेरीला सर्व प्रकारची बीजे पृथ्वीत लीन होऊन असतात; त्याप्रमाणे प्रकृति त्याच्यामध्ये लीन होऊन तो केवळ सुखस्वरूपाने बाकी राहतो ६.

ऐसा निरुपाधिक केवळ । सुखस्वरूपानंदकल्लोळ ।
चिन्मात्रतेजे बहळ । नित्यनिर्मळ सदंशे ॥७॥

अर्थ :-
असा केवळ निरुपाधिक, सुखस्वरूपानंदाचा कल्लोळ, चिन्मात्र तेजाने तेजःपुंज, आणि सद्-अंशामुळे निरंतर निर्मळ ७.

तेणे ज्ञानस्वरूपे अनंते । सृजनकाळ अवस्थेते ।
सृजिता झाला सृष्टीते । तेंही निरुते अवधारी ॥८॥

अर्थ :-
त्या ज्ञानस्वरूप अनंताने उत्पत्तिकाळी सृष्टि कशी निर्माण केली, तेही नीट श्रवण कर ८.

केवलात्मानुभावेन स्वमाया त्रिगुणात्मिकाम् ।
सङ्क्षोभयन्सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥१९॥

अर्थ :-
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्ति सृजन्ती विश्वतोमुखम् ।
यस्मिन्प्रोतमिद विश्व येन संसरते पुमान् ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक १९-२०] केवळ आपल्या सामर्थ्यानेच ते आपल्या त्रिगुणात्मक मायेमध्ये क्षोभ उत्पन्न करतात हे शत्रुसूदना ! त्या मायेद्वारे ते सर्वप्रथम सूत्राची क्रियाशक्तिप्रधान महत्‌तत्त्वाची निर्मिती करतात. हे सूत्रच तीन गुणांचे कार्य आहे तेच सार्‍या विश्वाची अहंकारद्वारा निर्मिती करते त्यामध्ये हे सगळे विश्व आतबाहेर व्यापलेले आहे त्याच्यामुळेच मनुष्य जन्ममृत्यूचक्रात फिरत राहातो. (१९-२०)
तेणे निजात्मकाळसत्ते । अवलोकिले निजमायेते ।
ते क्षोभोनिया तेथे । निजसूत्राते उपजवी ॥९॥

अर्थ :-
त्याने आपल्या काळसत्तेने आपल्या मायेकडे पाहिले, तेव्हा ती क्षुब्ध होऊन तिने निजसूत्र म्ह० वायुरूप सूत्रात्म्याला उत्पन्न केले ९.

तेचि बोलिली ‘क्रियाशक्ती’ । करिती झाली त्रिगुणव्यक्ती ।
अहंकारद्वारा सृतिजी । जग‍उत्पत्तीते मूळ ॥२१०॥

अर्थ :-
त्यालाच ‘क्रियाशक्ति’ असे म्हणतात. त्याच क्रियाशक्तीने तीन गुण व्यक्त केले, आणि अहंकाराच्या द्वाराने जगाच्या उत्पत्तीचे मूळ निर्माण केले २१०.

तेथे गुणागुणविभाग । सुर नर आणि पन्नग ।
अध ऊर्ध्व मध्यभाग । रचिले जग तत्काल ॥११॥

अर्थ :-
तेव्हा गुणागुणाच्या विभागाप्रमाणे देव, मनुष्य आणि नाग उत्पन्न होऊन, ‘अध’ म्ह. पाताल लोक, ‘ऊर्ध्व ‘ म्ह. स्वर्गलोक, व ‘मध्य ‘ म्ह. मृत्युलोक ह्याप्रमाणे तत्काल त्रिभुवनाची रचना झाली ११.

ब्रह्मांडी सूत्र जाण । पिंडू वर्तवी प्राण ।
पिंडब्रह्मांडविंदान । कर्त्री जाण ‘क्रियाशक्ति’ ॥१२॥

अर्थ :-
ब्रह्मांडांतील तेच वायुरूप सूत्र प्राणरूपाने पिंडाला वागवू लागले. पिंडाची आणि ब्रह्मांडांची रचना करणारी तीच ‘क्रियाशक्ति’ होय असे तू समज १२.

जीव करावया संसारी । षड्‌विकार वाढवी शरीरी ।
षडूर्मी त्यामाझारी । जीव संसारी संचरवी ॥१३॥

अर्थ :-
जीवाला संसारी करण्याकरितांच हिने शरीरामध्ये षड्विकार ( उपजणे, असणे, वाढणे, परिणाम पावणे, क्षीण होणे व नाश पावणे) ह्यांचा फैलाव केला. तशाच सहा उर्मी म्ह. जन्म-मरण-क्षुधा-तृषा-शोक-मोह उत्पन्न केले १३.

एवढी संसार‍उत्पत्ती । करावया इची व्युत्पत्ती ।
यालागी नांवे ‘क्रियाशक्ती’ । सांख्यसंमती बोलिजे ॥१४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे संसाराची वाढ करण्याकरितांच हिचा खटाटोप आहे. म्हणूनच सांख्यशास्त्रांत हिचा ‘क्रियाशक्ति’ या नावाने उल्लेख केला आहे १४.

या क्रियाशक्तिसूत्राचे ठायी । जग ओतिले असे पाही ।
आडवेतिडवे ठायींचे ठायी । गोंवून लवलाही वाढत ॥१५॥

अर्थ :-
ह्या क्रियाशक्तीच्या सूत्रामध्येंच हे सर्व जग ओतलेले आहे. ते वाकडेतिकडे जसे असेल तसेंच जेथल्या तेथे त्यांत गुंतून वाढीस लागते १५.

दृढबंध देहाभिमाना । देऊन संसारी करी जना ।
उपजवी अनिवार वासना । योनी नाना जन्मवी ॥१६॥

अर्थ :-
ती क्रियाशक्तिच देहाभिमानाची घट्ट गांठ मारून जनाला संसारी करून सोडते. आणि अनिवार वासना उत्पन्न करून अनेक प्रकारच्या योनीमध्ये जन्मास घालते १६.

पित्याचेनि रेतमेळे । रजस्वलेचेनि रुधिरबळे ।
उकडता जठराग्निज्वाळे । बहुकाळे गोठले ॥१७॥

अर्थ :-
पित्याच्या रेतामध्ये मातेच्या रुधिराचे मिश्रण होऊन ते मिश्रण बराच कालपर्यंत जठराग्नीच्या ज्वालेमध्ये उकडले म्हणजे गोठले जाते १७.

तेथ निघाले अवयवांकुर । करचरणादिक लहान थोर ।
देह झाला जी साकार । तरी अपार यातना ॥१८॥

अर्थ :-
तेथे मग त्याला अवयवरूपी लहान मोठे अंकुर फुटून हस्तपादादि अवयव तयार होतात. आणि मग देहाला आकार येतो. तरी सुद्धा यातना चुकत नाहीत. त्या अपार असतात. १८.

जठरी गर्भाची उकडता उंडी । नाना दुःखांची होय पेंडी ।
रिघे विष्ठा कृमी नाकींतोंडी । तेणे मस्तक झाडी पुरे पुरे ॥१९॥

अर्थ :-
पोटामध्ये गर्भाची उंडी म्ह. गोळा उकडत असतांना अनेक प्रकारची दुःखे येऊन आदळतात. नाकातोंडामध्ये विष्टा, जंत वगैरे शिरत असल्यामुळे पुरे पुरे म्हणून मस्तक झाडू लागतो १९.

थोर गर्भींची वेदना । आठविता थरकांपु मना ।
भगद्वारे जन्म जाणा । परम यातना जीवासी ॥२२०॥

अर्थ :-
गर्भातील वेदना मोठी भयंकर असते. त्याची आठवण होतांच मनाचा थरकाप होतो. योनीच्या द्वाराने जन्म होतो, त्या वेळेसही जिवाला अतिशय यातना होतात २२०.

ऐसे जन्मवूनि जनी । घाली स्वर्गाच्या बंदीखानी ।
का पचती अधःपतनी । देहाभिमानेंकरूनिया ॥२१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे माया जगांत जन्म देऊन कधी स्वर्गाच्या बंदिखान्यांत घालते, किंवा देहाभिमानाने नरकामध्ये कुचंबत ठेवते ! २१.

ऐसी सुखदुःखांची कडी । घालोनि त्रिगुणी दृढ बेडी ।
भोगवी दुःखांच्या कोडी । तरी न सोडी अविद्या ॥२२॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे सुखदुःखांच्या कड्यांनी बनविलेली त्रिगुणाची घट्ट बेडी ठोकून दुःखांच्या राशी भोगावयास लावते, तरी अविद्या सोडीत नाहींच २२.

हा थोर मायेचा खटाटोपु । राया तुज नाही भयकंपु ।
तुवा दृढ धरोनि अनुतापु । अभिमानदर्पु छेदिला ॥२३॥

अर्थ :-
हा मायेचा खटाटोप महाभयंकर आहे. पण राजा ! तुला मात्र त्याच्यापासून भय नाही. कारण, तू दृढतर अनुताप धारण करून अभिमान व दर्प अगदी छेदन करून टाकला आहेस २३.

तुझी पालटली दिसे स्थिती । हृदयी प्रगटली चिच्छक्ती ।
मावळली अविद्येची राती । बोधगभस्ति उगवला ॥२४॥

अर्थ :-
तुझी स्थितिच पालटलेली दिसत आहे. तुझ्या हृदयांत चिच्छक्ति प्रगट होऊन अविद्येची रात्र संपून ज्ञानरूप सूर्याचा उदय झाला आहे २४.

जेथ छेदिला अभिमान । तेथे कामादि वैरी निमाले जाण ।
जेवी शिर छेदिल्या करचरण । सहजे जाण निमाले ॥२५॥

अर्थ :-
जेथे अभिमानच छाटला जातो, तेथे कामादिक शत्रुही नाश पावतातच. ज्याप्रमाणे शिरच्छेद केला की, हातपाय आपोआपच नाश पावतात २५.

यापरी तू ‘अरिमर्दन’ । बोलिलो ते सत्य जाण ।
ऐकोनि अवधूतवचन । सुखसंपन्न नृप झाला ॥२६॥

अर्थ :-
याप्रमाणे मी तुला ‘अरिमर्दन’ असे जे म्हटले ते अगदी बरोबर आहे. हे अवधूताचे भाषण ऐकून राजाला फार संतोष झाला २६.

म्हणे धन्य धन्य मी सनाथ । मस्तकी ठेविला हस्त ।
प्रेमे वोसंडला अवधूत । हृदयी हृदयांत आलिंगी ॥२७॥

अर्थ :-
अवधूतालाही प्रेमाचा गहिवर दाटून आला, आणि त्याने राजाच्या मस्तकावर हात ठेवून हृदयाशी धरून आलिंगन दिले. तेव्हा राजाला मोठी धन्यता वाटली २७.

दोघा निजात्मबोधे जाहली भेटी । यालागी खेवा पडली मिठी ।
तेणे आनंदे वोसंडे सृष्टी । सभाग्या भेटी सद्‍गुरूसी ॥२८॥

अर्थ :-
निजात्मबोधाने दोघांचे तादात्म्य झाले, त्यामुळे मिठी घट्ट पडली. त्यांचा आनंद विश्वांत मावेनासा झाला. खऱ्या भाग्यवंतालाच ह्याप्रमाणे सद्गुरूची भेट होत असते २८.

बालका कीजेति सोहंळे । तेणे निवती जननीचे डोळे ।
शिष्यासी निजबोधु आकळे । ते सुखसोहंळे सद्‍गुरूसी ॥२९॥

अर्थ :-
मुलाचे कौतुक केलेले पाहून आईचे डोळे तृप्त होतात, त्याप्रमाणे शिष्याला आत्मबोध झाला की सद्गुरूलाही अत्यानंद होतो २९.

करिता दोघांसी संवादु । वोसंडला परमानंदु ।
पुढील कथेचा संवादु । अतिविशदु सांगत ॥२३०॥

अर्थ :-
याप्रमाणे उभयतांचा संवाद चालला असता परमानंद भरून वाहू लागला. त्या आनंदाच्या भरांत पुढील कथेचा संवाद अवधूत अधिकच स्पष्ट करून सांगू लागला २३०.

यथोर्णनाभिर्हृदयाद् ऊर्णा सन्तत्य वक्त्रतः ।
तया विहृत्य भूयस्ता ग्रसत्येव महेश्वरः ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] ज्याप्रमाणे कोळीकीटक आपल्या हृदयातून तोंडाच्याद्वारे तंतू बाहेर काढून जाळे पसरतो, त्यातच विहार करतो आणि पुन्हा ते गिळून टाकतो, त्याप्रमाणे परमेश्वरसुद्धा आपल्यापासूनच या जगाची उत्पत्ती करतात, जीवरूपाने त्यामध्ये विहार करतात आणि पुन्हा ते आपल्यातच लीन करून घेतात. (विश्व आणि ब्रह्म एकरूप आहे, हे कोळ्याच्या जाळ्याच्या दृष्टान्ताने स्पष्ट केले आहे). (२१)

‘ऊर्णनाभि’ म्हणजे कांतिणी । हृदयतंतु मुखेंकरूनी ।
विस्तारी बाहेर काढूनी । निजगुणी स्वभावे ॥३१॥

अर्थ :-
‘ऊर्णनाभि’ म्हणजे कोळी किंवा कांतीण. हा कोळी आपल्या अंगस्वभावाप्रमाणे आपल्या पोटांतील तंतु तोडांतून बाहेर काढून त्याचे जाळे करतो ३१.

त्या विस्तारिल्या तंतूंवरी । तळी आणि उपरी ।
आपणचि क्रीडा करी । नानापरी स्वलीला ॥३२॥

अर्थ :-
आणि त्या पसरलेल्या तंतूंवर खाली आणि वरती आपणच आपल्या इच्छेप्रमाणे क्रीडा करीत असतो ३२.

तंतुविस्तारे खेळती लीला । प्रत्यक्ष देखतांचि डोळा ।
ग्रासूनि ने हृदयकमळा । अद्वैतकळा दाखवी ॥३३॥

अर्थ :-
त्या तंतूंच्या जाळ्याने तो खेळता खेळतांच प्रत्यक्ष डोळ्यांदेखतच ते सारे तंतु खाऊन टाकून पोटांत भरतो आणि अद्वैतकळा दाखवितो ३३.

याचि रीती सर्वेश्वरु । एकला रची संसारु ।
अंती करूनि संहारु । उरे निर्विकारु निजात्मा ॥३४॥

अर्थ :-
याच रीतीने सर्वेश्वरही आपण एकटाच संसाराची रचना करून, अखेर त्या सर्वांचा संहार करून निर्विकार अशा आत्मस्वरूपानेच शिल्लक उरतो ३४.

या लक्षणाचा निर्धारु । धरूनि ऊर्णनाभी केला गुरु ।
आता सारूप्यतेचा विचारु । पेशस्कारु गुरु म्या केला ॥३५॥

अर्थ :-
ह्याच लक्षणाचा निर्धार धरून मी त्या ऊर्णनाभीला गुरु केले. आता सारूप्यतेचा विचार करण्यासठी मी कुंभारणीला गुरु करून घेतले, (ती गोष्ट सांगतो ऐक) ३५.

यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सकल धिया ।
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२] जर एखादा स्नेहाने, द्वेषाने किंवा भीतीनेसुद्धा बुद्धिपूर्वक आपले मन एखाद्या ठिकाणी केंद्रित करील, तर त्याला त्या वस्तूचे स्वरूप प्राप्त होते. (२२)

काया वाचा आणि मन । पुरुषे एकाग्र करून ।
जे जे वस्तूचे करी ध्यान । तद्‌रूप जाण तो होय ॥३६॥

अर्थ :-
पुरुषाने काया, वाचा व मन एकाग्र करून ज्या ज्या वस्तूचे ध्यान करावे, त्या त्या वस्तूचे स्वरूप त्याला प्राप्त होत असते, असे तू समज ३६.

स्नेहे द्वेषे अथवा भये । दृढ ध्यान जेणे होय ।
तेणेचि तद्‌रूपता लाहे । उभवूनि बाहे सांगतु ॥३७॥

अर्थ :-
स्नेहाने, द्वेषाने किंवा भयाने ज्या ज्या वस्तूचा दृढतर ध्यास लागून राहतो, त्या ध्यासानेच त्याला तद्‌रूपता प्राप्त होते, हे मी अगदी बाहु उभारून सांगतो ३७.

देह गेलिया तद्‌रूपता । होईल हे वचन वृथा ।
येणेचि देहे येथ असता । तद्‌रूपता पाविजे ॥३८॥

अर्थ :-
देह गेल्यानंतर तद्‌रूपता होईल, हे म्हणणे वृथा आहे. ह्याच देहाने आणि येथे असतांच तद्‌रूपता प्राप्त होते ३८.

कीटः पेशस्कृत ध्यायन् कुड्या तेन प्रवेशितः ।
याति तत्सात्मता राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] कुंभारमाशी एखाद्या किड्याला पकडून आणून त्याला भिंतीवरील मातीच्या घरात बंदिस्त करून टाकते बाहेरून वारंवार येऊन त्याला भूंभू करून घाबरविते तिच्या भीतीने तिचेच चिंतन करीत करीत तो आपल्या पहिल्या शरीराचा त्याग न करताही तिच्यासारखाच होतो. (याप्रमाणे कोणत्याही प्रकारे का होईना, परमात्म्याचे सतत चिंतन केल्याने मनुष्यसुद्धा परमात्म्याला प्राप्त करतो, हे ज्ञान किड्याकडून घ्यावे). (२३)

भिगुरटी कीटकीते धरी । कोंडी भिंतीमाजिले घरी ।
ते मरणभये ध्यान करी । निरंतरी भ्रमरीचे ॥३९॥

अर्थ :-
भिंगुरटी म्हणजे कुंभारीण माशी ती एक आळी (कीड) धरून आणते, आणि तिला एका भिंतीशी बांधलेल्या घरट्यांत कोंडून ठेवते. त्यामुळे ती मरणाच्या भयाने त्या कुंभारणीचाच रात्रंदिवस ध्यास करीत राहाते ३९.

तेणे तीव्रध्याने ती कीटी । होऊनि ठाके भिंगुरटी ।
गगनी चढे उठाउठी । प्रत्यक्ष दृष्टी देखिजे ॥२४०॥

अर्थ :-
त्या तिच्या तीव्र ध्यानानेच ती आळी स्वत: कुंभारीण बनते. आणि तत्काल आकाशात उडून जाते, हे आपण प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहातो २४०.

भिंगुरटी जड असंत । मूढ कीटी तिचे ध्यान करीत ।
तेणे तद्‌रूपता प्राप्त । तैसा भगवंत तंव नव्हे ॥४१॥

अर्थ :-
कुंभारीण ही जड आणि क्षुद्रकीट; तिचे ध्यान करणारी आळीही जडमूड ; पण तिला सुद्धा तीव्र ध्यानाने कुंभारणीचे स्वरूप प्राप्त होते. पण भगवान् कांही तसा नाही ४१.

तो अजड चिद्‌रूप सुखदाता । ज्ञाता अधिकारी ध्यान करिता ।
तेथ तद्‌रूपता पावता । विलंबू सर्वथा पै नाही ॥४२॥

अर्थ :-
तो अजड आहे; तो चिद्‌रूप आहे; तो सौख्यदाता आहे. त्याचे ध्यान करणाराही ज्ञाता व अधिकारी आहे ; अशाने ध्यान केले, तर तेथे तप होण्याला मुळींच विलंब लागावयाचा नाही ४२.

कीटकीस भ्रमरत्व जोडे । हे ‘तीव्रध्यानें’ न घडते घडे ।
विचारिता दोन्ही मूढे । जड जडे वेधिले ॥४४॥

अर्थ :-
आळीला कुंभारणीचा आकार प्राप्त होतो; अर्थात् केवळ तीव्र ध्यानाने न घडणारी गोष्टसुद्धा घडून येते. विचार केला तर ती दोघेही अज्ञानच असतात; अर्थात् जडानेच जड वेधले जाते ४३.

भगवद्ध्यान नव्हे तैसे । ध्याता भगवद्‌रूपचि असे ।
ध्याने भ्रममात्र नासे । अनायासे तद्‌रूप ॥४४॥

अर्थ :-
भगवंताच्या ध्यानाची गोष्ट तशी नाही. कारण, ध्यान करणारा हा मूळचा भगवद्‌रूपच असतो; ध्यानाने ‘मी देही’ हा त्याचा भ्रम तेवढा नाहीसा होतो. त्यामुळे तो अनायासेंच तद्‌रूप होतो ४४.

येणे देहे याचि वृत्ती । आपुली आपण न जाणे मुक्ती ।
नेघवे भगवत्पदप्राप्ती । तै वृथा व्युत्पती नरदेही ॥४५॥

अर्थ :-
ह्याच देहांत आणि ह्याच वृत्तीने आपली मुक्ति ज्याला कळत नाही, आणि भगवत्पदप्राप्ति करून घेववत नाही, तर नरदेहांतील विद्वत्ता व्यर्थ होय ४५.

वृथा त्याचे ज्ञान ध्यान । वृथा त्याचे यजन याजन ।
वृथा त्याचे धर्माचरण । चैतन्यघन जरी नोहे ॥४६॥

अर्थ :-
तो जर चैतन्यघन होणार नाही, तर त्याचे ज्ञान, ध्यान, यजन, याजन आणि धर्माचरण सारे व्यर्थ आहे ४६.

एव गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।
स्वात्मोपशिक्षिता बुद्धि श्रृणु मे वदतः प्रभो ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] राजन ! अशा प्रकारे मी इतक्या गुरूंकडून हे ज्ञान घेतले आता, मी आपल्या शरीराकडून जे शिकलो, ते तुला सांगतो नीट ऐक. (२४)

अवधूत म्हणे यदूसी । इतुकिया गुरूंपाशी ।
मी शिकलो जे जे मतीशी । ते तुजपाशी सांगितले ॥४७॥

अर्थ :-
अवधूत यदूला म्हणाला-इतक्या गुरूंपाशी मी जे जे काय स्वबुद्धीने शिकलो, ते तुला सांगितले ४७.

निजबुद्धीचिया व्युत्पत्ती । कांहींएक शिकलो युक्ती ।
तेंही सांगेन तुजप्रती । अनन्यप्रीती-स्वभावे ॥४८॥

अर्थ :-
मी आपल्याच बुद्धीच्या धोरणाने व युक्तीने आणखी कितीएक गुण शिकलो आहे, तेही तुला अनन्य प्रीतीमुळे सांगतो ४८.

चोवीस गुरूंचाही गुरु । विवेकवैराग्यविचारु ।
हा नरदेही लाधे सधरु । यालागी मुख्य गुरु नरदेहो ॥४९॥

अर्थ :-
चोवीस गुरुंचाही गुरु असा जो समर्थ विवेकवैराग्यविचार, तो या नरदेहांतच प्राप्त होत असतो; ह्याकरिता नरदेह हाच मुख्य गुरु होय ४९.
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः
बिभ्रत्स्म सत्त्वनिधन सततार्त्युदर्कम् ।
तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] माझा हा देहसुद्धा माझा गुरूच आहे हा मला वैराग्य आणि विवेकाचा उपदेश करतो याला जन्म व मरण असल्यामुळे याच्या पाठीशी दुःख सततचे लागलेलेच आहे या देहामुळेच मी तत्त्वचिंतन करत असलो तरी हा देह हिंस्त्र प्राणी, अग्नी इत्यादी दुसर्‍यांचाच आहे, असा निश्चय करून या देहाची आसक्ती सोडून मी वागत असतो. (२५)

देहासी जे गुरुत्व जाणा । ते दो प्रकारी विचक्षणा ।
सांगेन त्याच्या लक्षणा । संरक्षणा परमार्था ॥२५०॥

अर्थ :-
हे चतुरश्रेष्ठा ! देहाला जे गुरुत्व आले आहे, ते दोन प्रकारांनी आलेले आहे. परमार्थाचे संरक्षण करण्यासाठी त्याचीही लक्षणे तुला सांगतो २५०.

देहाऐसे वोखटे । पृथ्वीमाजी नाही कोठे ।
देहाऐसे गोमटे । पाहता न भेटे त्रिलोकी ॥५१॥

अर्थ :-
देहाइतके वाईट पृथ्वीमध्ये दुसरे कोठेंच कांही नाहीं; पण तसेंच देहाइतके चांगलेही पण त्रिभुवनांत काही मिळावयाचे नाही ५१.

वोखटे म्हणोनि त्यागावे । तै मोक्षसुखासी नागवावे ।
हो का गोमटे म्हणोनि भोगावे । तै अवश्य जावे नरकासी ॥५२॥

अर्थ :-
वाईट म्हणून त्याचा त्याग करावा, तर मोक्षसुख अंतरते ; बरें, तो चांगला म्हणून त्याचा उपभोग घ्यावा तर हटकून नरकांत पडावे लागते ५२.

तरी हे त्यागावे ना भोगावे । मध्यभागे विभागावे ।
आत्मसाधनी राखावे । निजस्वभावे हितालागी ॥५३॥

अर्थ :-
याकरिता त्याचा त्यागही करू नये आणि त्याचा भोगही घेऊ नये. त्याला दोन्ही अवस्थांच्या मधोमधच राखून ठेवावें. अर्थात् आपल्या हिताकरिता त्याला आत्मसाधनांतच राखावे ५३.

जैसे भाडियाचे घोडे । आसक्ति सांडोनि पुढे ।
पेणेंवरी नेणे घडे । स्वार्थचाडेलागूनि ॥५४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे आपले कार्य साधून घेण्यासाठी भाड्याचे घोडे आपल्या मुक्कामापर्यंत नेणे भाग पडते, पुढे त्याची आपण काळजी घेत नाही ५४.

हेतू ठेवूनि परमार्था । गेही वस्तीकरू जेवी उखिता ।
देहआसक्तीची कथा । बुद्धीच्या पंथा येवो नेदी ॥५५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे परमार्थावर हेतु ठेवून घरामध्ये वस्ती करावयाची ती अगदी उदासीन वाटसराप्रमाणे करावी. देहाच्या आसक्तीची गोष्ट, बुद्धीच्या टप्प्यापर्यंत येऊ देऊ नये ५५.

देहाची नश्वर गती । नश्वरत्वे उपजे विरक्ती ।
नाशवंताची आसक्ती । मुमुक्षु न करिती सर्वथा ॥५६॥

अर्थ :-
देहाची स्थिति नश्वर आहे; आणि नश्वरत्वामुळेच विरक्ति उत्पन्न होते. मुमुक्षु असतात ते कोणत्याच नाशवंत वस्तूवर आसक्ति ठेवीत नाहीत. ५६.

जेणे उपजे विरक्ती । तो विवेक जाणावा निश्चिती ।
एव विवेकवैराग्यप्राप्ती । निजयुक्ती नरदेही ॥५७॥

अर्थ :-
आणि ज्याने विरक्ति उत्पन्न होते, तोच खरोखर विवेक होय. मिळून विवेकाची आणि वैराग्याची प्राप्ति आपल्याच विचाराने नरदेहामध्ये होते ५७.

इतर देहांच्या ठायी । हा विचारूचि नाही ।
केवळ शिश्नोदर पाही । व्यवसावो देही करिताति ॥५८॥

अर्थ :-
इतर देहांमध्ये हा विचारच मुळी असत नाही. कारण इतर देह धारण करणारे प्राणी केवळ शिस्नोदराचाच व्यवसाय करीत असतात ५८.

यालागी नरदेह निधान । जेणे ब्रह्मसायुज्यी घडे गमन ।
देव वांच्छिती मनुष्यपण । देवाचे स्तवन नरदेहा ॥५९॥

अर्थ :-
म्हणून नरदेह हा एक अमूल्य ठेवा आहे. त्याच्या योगाने ब्रह्मसायुज्यांत जाता येते, म्हणून देवसुद्धा नरदेहाचे वर्णन करून मनुष्यपणाची इच्छा करतात ५९.

म्हणसी नरदेह पावन । परी तो अत्यंत निंद्य जाण ।
योनिद्वारे ज्याचे जनन । पाठींच मरण लागलेसे ॥२६०॥

अर्थ :-
म्हणून नरदेह हा मोठा पवित्र आहे असे तू म्हणशील, पण तो अत्यंत निंद्य आहे असे समज. कारण त्याचे जन्म योनीच्या द्वाराने असून मरण हे त्याच्या अगदी पाठीशींच लागलेले आहे २६०.

जंव जन्मलेंचि नाही । तंव मरण लागले पाही ।
गर्भाच्याचि ठायी । मरणघायी धाकती ॥६२॥

अर्थ :-
प्राणी पुरता जन्माला सुद्धा आलेला नसतो, तोच त्याच्या पाठीला मरण लागते. गर्भातसुद्धा मरणाचा धक्का बसेल म्हणून भितात ! ६१.

एव या देहासरिसा । नित्य मृत्यु लागला कैसा ।
पोषूनिया बालवयसा । तारुण्यसरिसा लागला ॥६२॥

अर्थ :-
तात्पर्य, ह्या देहाबरोबरच मृत्यु कसा चिकटलेला आहे पहा. तो बाल्याबरोबर असून तारुण्यांतही अगदी मांडीशी मांडी लावून बसतो ६२.

विसरोनिया आत्ममरण । तारुण्य चढले जी दारुण ।
चतुर शाहणा सज्ञान । बळे संपूर्ण मी एकु ॥६३॥

अर्थ :-
असे असतांही आपल्या मरणाचा विसर पडून तारुण्याचा भयंकर ताठा चढतो. चतुर, शहाणा, ज्ञाता, बलवान् सारा काय तो मीच एक, असे म्हणत असतो ६३.

त्या तारुण्याची नवाळी । देंठ न फेडिता काळ गिळी ।
मग जरा जर्जरित मेळी । मरणकाळी पातली ॥६४॥

अर्थ :-
तोंच त्या ‘तारुण्याची नवाळी’ म्ह. तारुण्यऋतूंतील नवे फळ, देठ न फेडतांच काळ गिळून टाकतो. मग म्हातारपणाने जर्जर होऊन मरणकाळ प्राप्त होतो. ६४.

धवलचामरेंसी आले जाण । जरा मृत्यूचे प्रस्थान ।
मागूनि यावया आपण । वेळा निरीक्षण करीतसे ॥६५॥

अर्थ :-
पांढऱ्या शुभ्र चवरीसहवर्तमान जरेच्या रूपाने मृत्यूचे प्रस्थान पुढे येते व पाठीमागून आपण केव्हा जावयाचे, त्या वेळाची वाट मृत्यु पहात असतो ६५.

सर्वांगी कंपायमान । तो आला मृत्युव्यजन ।
मान कांपे तो जाण । डोल्हारा पूर्ण मृत्यूचा ॥६६॥

अर्थ :-
सारे अंग लटलटा कांपू लागले, म्हणजे तोच मृत्यूचा पंखा आला म्हणून समजावें. आणि मान कांपते तोच मृत्यूचा डोल्हारा समजावा ६६.

दांत पाडूनि सपाट । काळे मोकळी केली वाट ।
मृत्युसेनेचा घडघडाट । वेगी उद्भट रिघावया ॥६७॥

अर्थ :-
मृत्यूचे सैन्य भराभर आंत शिरावे म्हणून काळ हा सर्व दांत पाडून सारा रस्ता सपाट करून सोडतो ६७.

पाठी झाली दुणी । तेचि मृत्यूची निशाणी ।
दोनी कानी खिळे देउनी । सुबद्ध करूनि बांधिली ॥६८॥

अर्थ :-
पाठीला पोक येऊन तिची घडी होते, तेच मृत्यूचे निशाण; ते दोन्ही कानांत दोन खिळे मारून गच्च बांधून टाकलेले असते ६८.

येतिया मृत्यूसी पुढारे । नयनतेज धांवे सामोरे ।
मग न्याहाळतीना अक्षरे । अंजनोपचारे शिणतांही ॥६९॥

अर्थ :-
मृत्यु पुढे येणार म्हणून नेत्रांचे तेज त्याला आधीच सामोरे धावते, मग त्याला तुम्ही अंजन घाला की कांही घाला, अक्षरेंसुद्धा दिसेनाशी होतात ! ६९.

उभळीचा उजगरा । उबगु सेजारिल्या घरा ।
म्हणती न मरे हा म्हातारा । बाळाची निद्रा मोडितो ॥२७०॥

अर्थ :-
रात्रभर खोकल्याच्या जागरणाने शेजारच्या घरवाल्यांनासुद्धा कंटाळा येतो. आणि ते म्हणतात, ‘मरत का नाही एकदाचा हा म्हातारा, आमच्या पोराबाळांची झोंप मोडतो !’ २७०.

देखोनि मृत्यूची धाडी । पाया वळतसे वेंगडी ।
जिव्हेसी चालली बोबडी । तुटल्या नाडी सर्वांगी ॥७१॥

अर्थ :-
मृत्यूची धाड आलेली पाहिली की, पायांत पाय अडखळू लागतात, जिभेची बोबडी वळते, आणि साऱ्या अंगांतील नाड्या तुटून जातात ७१.

मरण न येता जाण । थोर जरेचे विटंबन ।
विमुख स्त्रीपुत्रजन । अतिदीन ते करी ॥७२॥

अर्थ :-
मरण लवकर आले नाही तर, म्हातारपणाची विटंबना फारच कठीण असते. आपली बायकामुले व इतर माणसेंही जवळ येईनातशी होतात. तेव्हा जिणे निखालस केविलवाणे होते ७२.

जन्मवरी सायासी । प्रतिपाळिंले जयांसी ।
तींचि उबगली त्यासी । जरेने देहासी कवळिल्या ॥७३॥

अर्थ :-
देहाला म्हातारपणाने गांठले की, आपण ज्यांना जन्मभर यातायात करून पोसलेली असतात, तीच जवळ यायला कंटाळतात ! ७३.

जरा लागलिया पाठी । कोणी नाइके त्याची गोष्टी ।
विटावो लागली धाकुटी । कुतरी पाठी भुंकती ॥७४॥

अर्थ :-
देहाला म्हातारपण पाठीस लागले की, त्याचे बोलणेसुद्धा कोणी ऐकत नाही; मुले त्याला वेडावून दाखवितात; आणि कुत्री पाठीमागे लागतात ७४.

शाहणी सांगती अबलांसी । ‘बागुल’ आला म्हणती वृद्धासी ।
निसुर पडो नेदी ढांसी । कासाविसी होतसे ॥७५॥

अर्थ :-
जाणती माणसे मुलांना ‘हा पहा बागुलबोवा आला’ असे सांगू लागतात. खोकल्याची ढांस तर क्षणभर स्वस्थ बसू देत नाही. आणि त्यामुळे जीव कासावीस होतो ७५.

‘म्हातारा हो’ हा आशीर्वाद । दीधला तेही केले द्वंद्व ।
जरे‍एवढे विरुद्ध । आणि द्वंद्व ते नाही ॥७६॥

अर्थ :-
‘म्हातारा हो’ असा लहानपणी ज्यांनी आशीर्वाद दिला, त्यांनी खरोखर तो शापच दिला म्हणण्यास हरकत नाही. कारण, म्हातारपणासारखे दुःखदायक असे दुसरे कोणतेच नाही ७६.

ऐसी जरेची जाचणी । देखोनिया तरुणपणी ।
हेचि दशा मजलागूनी । हात धरूनि येईल ॥७७॥

अर्थ :-
म्हातारपणचे दुःख अशा तर्‍हेचे असते हे तरुणपणी पाहून हीच दशा पुढे मलाही हात धरून येईल, असे समजले पाहिजे ७७.

देहो तितुका षड्‌विकारी । कोटि अनर्थ एकेके विकारी ।
षडूर्मी लागल्या त्या भीतरी । जेवी अग्नीवरी घृतधारा ॥७८॥

अर्थ :-
देह तितका षड्विकारांनी भरलेला आहे. त्या एक एका विकारामध्ये आणखी कोट्यवधि अनर्थ आहेत. शिवाय अग्नीवर तुपाच्या धारा लागान्यात त्याप्रमाणे त्यांच्यात पुन्हा सहा ऊर्मी लागून राहिलेल्या आहेत ७८.

या दुःखाचे जे मूळ । ते देहाचे आळवाळ ।
देहो वाढविता दुःख प्रबळ । उत्तरफळ महादुःख ॥७९॥

अर्थ :-
देहरूप आळे हे ह्या दुःखाचे मूळ होय. ह्यामुळे तो देह वाढविला तर दुःख वाढून अखेर महादुःख हेंच फळ येते ७९.

एव देहाची जे संगती । ते निरंतर दुःखप्राप्ती ।
यापरी सांडावी आसक्ती । या हेतु विरक्ती देहगुरु ॥२८०॥

अर्थ :-
तात्पर्य, देहाची संगति ही निरंतर दुःखदायक आहे, हे मनांत आणून त्याची आसक्ति सोडून द्यावी. विरक्ति मनांत बिंबण्याच्या हेतूने देह हा गुरु आहे २८०.

या देहाचेनि साधने । अविनाश पद पावणे ।
याहीपरी येणे गुणे । गुरुत्व म्हणणे देहासी ॥८१॥

अर्थ :-
ह्या देहाच्या साहाय्यानेंच अविनाशपदाची प्राप्ति होते. ह्या गुणामुळेही देहाला गुरु म्हटले पाहिजे ८१.

देह उपकारी अपकारी । यासी गुरुत्व दोन्हीपरी ।
येथ विवंचूनि चतुरी । निजहित करी तो धन्य ॥८२॥

अर्थ :-
देह हा उपकार करणारा आहे, आणि अपकार करणाराही आहे. त्याला दोन्ही बाजूंनी गुरुपणा आहे. याचा विचार करून जो चतुर आपले हित साधील तोच धन्य होय ८२.

करिता तत्त्वविवंचन । देहाचे मूळ ते अज्ञान ।
निजरूपाचे अदर्शन । तेचि भान प्रकृतीचे ॥८३॥

अर्थ :-
तत्त्वविचार करून पाहिले असता अज्ञान हेच देहाचे मूळ आहे. आणि आत्मस्वरूप न दिसणे तेंच प्रकृतीचे भासणे होय ८३.

प्रकृतीस्तव त्रिगुणसूत्र । त्रिगुणी त्रिविध अहंकार ।
येथूनि महृद्‍भूतविकार । इंद्रियव्यापार देहेंसी ॥८४॥

अर्थ :-
प्रकृतीपासूनच तीन गुणांचे पेंढे उत्पन्न होते, तीन गुणांपासून तीन प्रकारचे अहंकार उत्पन्न होतात आणि तेथून महृद्‌भूतांचा विकार उत्पन्न होऊन देहासहवर्तमान इंद्रियांचे व्यापार चालतात ८४.

एव पिंडब्रह्मांडखटाटोप । हा अवघाचि ‘आरोप’ ।
दोरु जाहला नाही साप । भ्रमे सर्प तो म्हणती ॥८५॥

अर्थ :-
तात्पर्य, दोरामध्ये सर्प झालाच नाही ; भ्रमाने त्याला सर्प म्हणतात. त्याचप्रमाणे ब्रह्मवस्तूवर पिंड-ब्रह्मांड हा आरोप आहे ८५.

पाहता देहाचे मूळ । भासे जैसे मृगजळ ।
भ्रमाची राणीव प्रबळ । हा आरोपचि केवळ वस्तूचे ठायी ॥८६॥

अर्थ :-
देहाचे मूळ पहावयास गेले तर, ते मृगजळासारखेच वाटते. सर्व भ्रमाचेंच राज्य पसरलेले आहे. परब्रह्माच्या ठिकाणी हा केवळ आरोप आहे ८६.

नसते देह आभासे जेथे । ‘आरोपु’ म्हणणे घडे त्याते ।
आता सांगेन ‘अपवादाते’ । सावचित्ते परियेसी ॥८७॥

अर्थ :-
देह नसताही त्याचा भास होतो, त्याला ‘आरोप’ असे म्हणतात. आता ‘ अपवाद’ कशाला म्हणतात ते सांगतों, एकाग्रचित्ताने श्रवण कर ८७.

देह पांचभौतिक प्रसिद्ध । तो ‘मी’ म्हणणे हे अबद्ध ।
देहो मलिन मी शुद्ध । अतिविरुद्ध या आम्हा ॥८८॥

अर्थ :-
देह हा पंचभूतात्मक असल्याचे प्रसिद्ध आहे. तो मी म्हणणे केवळ अबद्ध होय. कारण देह हा मलिन आहे, आणि मी शुद्ध आहे. देहाला व आम्हांला याप्रमाणे अतिशय विरुद्ध आहे ८८.

पृथ्वी मी नव्हे जडत्वे । जळ मी नव्हे द्रवत्वे ।
तेज मी नव्हे दाहकत्वे । चंचलत्वे नव्हे वायु ॥८९॥

अर्थ :-
मी पृथ्वी नव्हे, कारण ती जड आहे. मी जळ नव्हे कारण ते द्रवरूप आहे. मी तेज नव्हे कारण त्याला दाहकत्व आहे. तसाच मी वायुही नव्हें, कारण तो चंचळ आहे ८९.

नभ मी नव्हे शून्यत्वे । अहं मी नव्हे दृश्यत्वे ।
जीव नव्हे मी परिच्छिन्नत्वे । माया मिथ्यात्वे मी नव्हे ॥२९०॥

अर्थ :-
मी आकाश नव्हे, कारण ते शून्य आहे. ‘अहं’ ही मी नव्हें, कारण ते दृश्य आहे. मी जीव नव्हे, कारण तो परिच्छिन्न म्ह. एकदेशी आहे. तसाच मी मायाही नव्हें, कारण ती मिथ्या आहे २९०.

देह नव्हे मी नश्वरत्वे । विषय नव्हे मी बाधकत्वे ।
या तत्त्वा आणि माते । संबंधू येथे असेना ॥९१॥

अर्थ :-
नश्वरत्वाच्या योगाने मी देह नव्हें; बाधकत्वाच्या योगाने मी विषय नव्हें. तात्पर्य, ह्या तत्त्वांचा आणि माझा येथे संबंध नाही ९१.

‘ब्रह्माहमस्मि’ अभिमान । हंसपरमहंसांसी मान्य ।
ते सत्त्वावस्थेचे साधन । तोही अभिमान मी नव्हे ॥९२॥

अर्थ :-
‘मी ब्रह्म आहे’ हा अभिमान हंसांना आणि परमहंसांना संमत असतो; पण ते एक सत्त्वावस्थेचे साधन आहे. तो अभिमानही मी नव्हे ९२.

जितुका तत्त्वांचा अनुवादु । तितुका मजवरी ‘अपवादु’ ।
हा माझा बुद्धीचा बोधु । तुज म्या यदु सांगितला ॥९३॥

अर्थ :-
ज्या तत्त्वांचा वर अनुवाद केला, त्या सर्वांचा माझ्या ठिकाणी ‘अपवाद’ म्ह. अभाव आहे. हे यदू ! हा माझ्या बुद्धीला झालेला बोध मी तुला सांगितला ९३.

हे माझे गुप्त ज्ञान । तुझे देखोनि अनन्यपण ।
केले गा निरूपण । भावे संपूर्ण तू भावार्थी ॥९४॥

अर्थ :-
तुझी अनन्यभक्ति व भावार्थ पाहून हे माझे सारे गुह्य ज्ञान मी तुला सांगितले ९४.

येरवी करावया हे कथा । मज चाड नाही सर्वथा ।
परी बोलवीतसे तुझी आस्था । नृपनाथा सभाग्या ॥९५॥

अर्थ :-
नाही तर हे सांगण्याची मला मुळीच गरज नव्हती; परंतु हे भाग्यवान् राजा ! तुझी आस्थाच मला बोलविते ९५.

ऐशिया संवादाच्या मेळी । अद्वैतबोधे पिटिली टाळी ।
दोघे आनंदकल्लोळी । ब्रह्मसुकाळी मातले ॥९६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे संवादसुखाच्या एकतानतेत त्यांनी अद्वैतबोधाने टाळी दिली आणि दोघेही आनंदातिशयाने ब्रह्मस्वरूपांत तन्मय झाले ९६.

ऐसा उपकारी देखा । या देहासारिखा नाही सखा ।
म्हणसी राखावा नेटका । तंव तो पारका मुळींचि ॥९७॥

अर्थ :-
अवधूत म्हणाले, या देहासारखा उपकारी मित्र दुसरा नाही; म्हणून तो नीट राखावा म्हणशील, तर तो मुळांतच परक्याचा आहे ९७.

यासी अत्यंत करिता जतन । दिसे विपरीत निदान ।
श्वानशृगालांचे भोजन । का होय भक्षण अग्नीचे ॥९८॥

अर्थ :-
ह्याचे अत्यंत जतन करू म्हटले तर त्याचा शेवट भलताच होतो. तो कोल्ह्याकुत्र्यांचे भक्ष्य होतो. किंवा अग्नीचे भक्ष्य होऊन राहतो ९८.

या दोंही गतींवेगळे पडे । तरी सुळबुळीत होती किडे ।
चौथी अवस्था यासी न घडे । हे तूंही रोकडे जाणशी ॥९९॥

अर्थ :-
ह्या दोन्ही अवस्थांतून सुटला तर, किड्यांचा बुजबुजाट होतो. (देहाला, ‘कृमिविभस्मसंज्ञकः ‘ म्हटले आहे. जाळला तर त्याचे ‘भस्म’ होते, पुरला तर त्याचे ‘कृमी’ होतात व कोल्ह्याकुत्र्यांनी खाल्ला तर त्याची ‘विष्ठा होते. ) ह्या तिहींखेरीज देहाला चौथी अवस्था नाही. हे तुलाही चांगले माहीत आहेच ९९.

यालागी देहाची आसक्ती । मी न धरींच गा नृपती ।
निःसंगु विचरतसे क्षिती । आत्मस्थितीचेनि बोधे ॥३००॥

अर्थ :-
म्हणून हे राजा ! मी देहाची आसक्तीच धरीत नाही. आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने मी निःसंगपणाने पृथ्वीवर फिरतो ३००.

देहासी उपभोगसाधने । तितुकी जाण पा बंधने ।
दृढ वासना तेणे । अनिवारपणे वाढते ॥१॥

अर्थ :-
देहाला उपभोगाची म्हणून जितकी साधने आहेत, तितकी सारी बंधने आहेत, हे तू लक्षात ठेव, त्यांच्या योगाने वासना प्रबळ होऊन अनिवार वाढते १.
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्
पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् ।
स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः
सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मः ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] जो मनुष्य पत्‍नी, पुत्र, धनदौलत, पशू, सेवक, घर, आप्तेष्ट यांची वाढ करीत त्यांच्याकडून ज्या देहाला सुख मिळेल, अशी इच्छा बाळगून त्यांचे पालनपोषण करतो आणि अतिशय कष्ट करून धनसंचय करतो, तोच देह शेवटी, बी निर्माण करून झाडाने नष्ट व्हावे, त्याप्रमाणे आपल्या पुढच्या जन्मासाठी कर्मरूप बीज तयार करून मृत्यूला कवटाळतो. (२६)

देहभोगी मुख्य गोडी । स्त्रीभोगाची अतिआवडी ।
सर्वस्व वेंचोनि जोडी । आणी रोकडी योषिता ॥२॥

अर्थ :-
देहभोगांतील मुख्य गोडी म्हटली म्हणजे स्त्रीभोगाची. सर्वस्व खर्च करून आपल्या जोडीला बायको करून घेऊन येतात २.

स्त्री हाती धरिता देख । वाढे प्रपंचाचे थोर दुःख ।
गृह पाहिजे आवश्यक । भोगार्थ देख स्त्रियेच्या ॥३॥

अर्थ :-
परंतु स्त्रीचे पाणिग्रहण केले की, प्रपंचाचे दुःख वाढू लागते. त्या स्त्रियेच्या उपभोगासाठी घर करणे भाग पडते ३.

त्या गृहाचे गृहसिद्धी । पाहिजे धनधान्यसमृद्धी ।
झाली प्रजांची वृद्धी । तेणे अतिआधी अनिवार ॥४॥

अर्थ :-
ते घर नीट चालावयाका धनधान्याची समृद्धि पाहिजे. पुढे मुलेबाळे होऊन प्रपंच वाढला, म्हणजे अनिवार चिंता उत्पन्न होते ४.

त्या प्रजांचा अतिलालसु । दासदासी मेळवी पशु ।
थोर कष्टांचा पडे सोसु । सुखलेशु पै नाही ॥५॥

अर्थ :-
त्या मुलाबाळांचा अतिशय लळा लागून राहतो. त्यांच्याकरिता गडीमाणसे, दासदासी, गुरेढोरे बाळगावी लागतात. त्यामुळे खडतर कष्ट सोसणे भाग पडते. सुखाचा एक क्षणही मिळत नाही ५.

व्याही जांवयांच्या वोढी । आप्तवर्गाचिया कोडी ।
पडे उचिताचिया सांकडी । सोशिता कोरडी देहाची ॥६॥

अर्थ :-
व्याह्यांची आणि जावयांची ओढ लागते; आप्तइष्टांच्या झुंडीच्या झुंडी जमा होतात. त्यांचा यथायोग्य सत्कार करावयाचे महासंकट पडते आणि ते सारे सहन करता करता देहाची अगदी रेवडी वळून जाते ६.

पोसावया पोष्यांसी । रची नाना उपायराशी ।
हिंडे स्वदेशी परदेशी । अहर्निशी व्याकुळ ॥७॥

अर्थ :-
आश्रित जनांचे पोषण करण्याकरिता नाही नाही तितके उपाय करतो, स्वदेशांत परदेशांत हिंडू लागतो व रात्रंदिवस दगदग करून हैराण होतो ७.

देहासी द्यावया सुख । शतधा वाढवी दुःख ।
देहाभिमाने जन मूर्ख । वृथाभिलाख वाढविती ॥८॥

अर्थ :-
देहाला सुख देण्याकरिता शेंकडोंपट दुःखच वाढवीत असतो. मूर्ख लोकांची अशी चालच आहे की, ते देहाभिमानाने फुकट अभिलाषा वाढवितात ८.

देहसुखाचिया चाडा । पडे परिग्रहाचे खोडा ।
दारागृहलोभे केला वेडा । न देखे पुढा निजस्वार्थु ॥९॥

अर्थ :-
देहसुखाच्या इच्छेने म्ह. जमीनजुमला इत्यादिकांचा खोडा पायांत पडतो. घरदार, स्त्रीपुत्रांनी त्याला वेडे करून सोडल्यामुळे त्याचा निजस्वार्थ त्याला दिसत नाही ! ९.

देहे वाढविली प्रीती । गृह दारा पुत्र संपत्ती ।
तेचि वासना होय देहांती । देहांतराप्रती निजबीज ॥३१०॥

अर्थ :-
घरदार, मुलेबाळें, संपत्ति ह्यांचा लोभ देहाने वाढविलेला असतो. तीच वासना देहाच्या अंतकाली, दुसऱ्या जन्माच्या प्राप्तीला बीजरूपाने कारणभूत होते ३१०.

जैसा जोंधळा कणिसा चढे । कणसींचा क्षितीवरी झडे ।
वाढी वाढले झाड मोडे । ते बीज गाढे उरलेसे ॥११॥

अर्थ :-
जोंधला ज्याप्रमाणे कणसाच्या शेंड्यावर चढतो, आणि मग त्या कणसापासून जमिनीवर झडून पडतो आणि वाढीने वाढलेले झाड मोडून जाते, परंतु मुख्य बीज जमिनींत शिल्लक राहिलेले असते ११.

तेचि बीज जलभूमीचे संगती । सवेंचि झाड वाढे पुढती ।
तैसी वासना उरे देहांती । देहांतराप्रती न्यावया ॥१२॥

अर्थ :-
त्या बीजाला पाणी व जमीन सांपडली की, लागलेच पुढे त्याचे झाड वाढते. त्याप्रमाणे दुसऱ्या जन्मांत घालण्याकरिता वासना ही उरत असते १२.

त्या वृक्षाचिया परी । वासनाबीज शरीरी ।
उरवूनि स्वर्गसंसारी । योनिद्वारी जन्मवी ॥१३॥

अर्थ :-
त्या झाडाप्रमाणेच वासनाबीज लिंगदेहांत शिल्लक राहून योनिद्वारे जन्मास घालते व स्वर्गात किंवा संसारांत पाडते १३.

देही वासना केवी वाढे । तेंही सांगेन तुज पुढे ।
विषय सेविता वाडेंकोडे । वासना वाढे अनिवार ॥१४॥

अर्थ :-
देहामध्ये वासना कशी वाढते तेही तुला सांगेन. आसक्तिपूर्वक विषयांचे सेवन केले असता वासना अनिवार वाढते १४.
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदर श्रवण कुतश्चित् ।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिः
बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपति लुनन्ति ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] जसे एखाद्या माणसाला त्याच्या पुष्कळशा सवती पत्‍न्या आपापल्याकडे ओढून त्याला सतावतात, त्याचप्रमाणे देहाभिमानी जीवाला एकीकडे त्याची रसना खाद्यपदार्थांकडे ओढते तर कधी तहान सतावते, कधी एकीकडे जननेंद्रिय व्याकूळ करते, तर दुसरीकडे त्वचा, पोट, कान हे आपापल्या विषयांकडे खेचून घेतात नाक कधी सुगंधाकडे ओढते तर कधी चंचल डोळे रूप पाहण्यासाठी आकर्षित करतात कधी कम]द्रिये आपापल्या विषयांकडे ओढतात. (२७)

जिव्हा रसाकडे वोढी । तृषा प्राशनालागी तोडी ।
शिश्नासी रतिसुखाची गोडी । ते चरफडी रमावया ॥१५॥

अर्थ :-
जिव्हा रसाकडे ओढ घेत असते; तृषा प्राशन करण्यासाठी जीव तोडते; शिस्नाला रतिसुखाची गोडी असल्यामुळे, त्यांत रममाण होण्याकरिता ते धडपडत असते १५.

त्वचा पाहे मृदुपण । उदर वांछी पूर्ण अन्न ।
श्रवण मागती गायन । मधुरध्वन आलापु ॥१६॥

अर्थ :-
मऊ असेल ते त्वचा पहात असते. पोट भरपूर अन्न मिळण्याची इच्छा करीत असते. गायन, मंजुळ ध्वनि, आलाप हे कान मागत असतात १६.

घ्राण उद्यत परिमळा । रूप पहावया वोढी डोळा ।
हस्त वांछिती खेळा । नाना लीळा स्वभावे ॥१७॥

अर्थ :-
नाक सुगंधाकरिता उद्युक्त झालेले असते. सुस्वरूप पाहण्याकरिता डोळा ओढीत असतो. अनेक प्रकारचे खेळ खेळावेत, मनास वाटतील त्या नानाप्रकारच्या लीला कराव्या म्हणून हात धडपडत असतात १७.

पाय वांछिती गती । ऐशी इंद्रिये वोढा वोढिती ।
जेवी एका गेहपती । बहुता सवती तोडिती ॥१८॥

अर्थ :-
पायांना इकडे तिकडे हिंडावेसे वाटते. ज्याप्रमाणे घरामध्ये एका नवऱ्याला पुष्कळ बायका असल्या म्हणजे त्याला सवती सक्ती तोडतोडून घेतात; त्याप्रमाणे इंद्रिये आपआपल्या आवडीप्रमाणे त्याला ओढीत असतात १८.

एव इंद्रियांसी विषयासक्ती । तेणे वासना दृढ होती ।
त्या देहृदेहांतराप्रती । पुरुषासी नेती सर्वथा ॥१९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे इंद्रियांना विषयांची आसक्ति असल्यामुळे वासनाही प्रबळ होत जाते. आणि त्या वासनाच पुरुषाला खरोखर या देहांतून त्या देहांत घेऊन जात असतात १९.

यालागी करावया विषयत्यागु । अवश्य छेदावा देहसंगु ।
इये अर्थी मनुष्यदेह चांगु । ज्ञानविभागु ये देही ॥३२०॥

अर्थ :-
यासाठी विषयांचा त्याग करण्याकरिता देहसंगच मुळी सोडून दिला पाहिजे. असे करण्याला मनुष्यदेहच उत्तम आहे. कारण ज्ञानप्राप्ति आहे ती याच देहांत आहे ३२०.
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या
वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् ।
तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुष विधाय
ब्रह्मावलोकधिषण मुदमाप देवः ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] भगवंतांनी आपल्या अचिंत्य शक्ती असलेल्या मायेद्वारे झाडे, सरपटणारे प्राणी, पशू, पक्षी, डास, मासे अशा अनेक प्रकारच्या योनी निर्माण केल्या, परंतु त्यांपासून त्यांचे समाधान झाले नाही तेव्हा त्यांनी मनुष्यशरीराची निर्मिती केली ब्रह्माचा साक्षात्कार करून घेऊ शकणार्‍या बुद्धीने युक्त अशा याची रचना केल्यावर त्यांना आनंद झाला. (२८)

हेचि जाणावया निजरूपाते । पूर्वी तेणे श्रीअनंते ।
निजमायेचेनि हाते । केली बहुते शरीरे ॥२१॥

अर्थ :-
ह्याच आपल्या स्वरूपाला जाणता यावे म्हणून सृष्टीच्या आरंभी श्रीअनंतांनी आपल्या मायेच्या हस्ते अनेक प्रकारची शरीरे निर्माण केली २१.

एके केली भूचरे । एके ते केली खेचरे ।
एके केली जळचरे । चरे अचरे ती एके ॥२२॥

अर्थ :-
कांही जमिनीवरून चालणारी तयार केली, कांही आकाशांतून फिरणारी तयार केली, कांही पाण्यात विहार करणारी तयार केली व कांही स्थावर व कांही जंगम अशी शरीरे निर्माण केली २२.

वृक्ष सर्प पशु दंश । राक्षस पिशाच बक हंस ।
मत्स्यकच्छादि अशेष । सृजी बहुवस योनिंते ॥२३॥

अर्थ :-
वृक्ष, सर्प, पशु, दंश करणारे प्राणी, राक्षस, पिशाच, बगळे, हंस, मासे, कांसव, इत्यादि झाडून सार्‍या योनी त्यानेच निर्माण केल्या २३.

ऐसा चौर्‍यांशी लक्ष योनी । सृजूनि पाहे परतोनी ।
तंव निजप्राप्तीलागोनी । न देखे कोणी अधिकारी ॥२४॥

अर्थ :-
अशा चौर्‍यायशी लक्ष योनी तयार करून त्यांच्याकडे त्याने नजर देऊन पाहिले, तो त्यांच्यामध्ये आत्मप्राप्ति करून घेण्यासारखा अधिकारी त्याला कोणी दिसला नाही २४.

ऐशिये देखोनि सृष्टीते । सुख न वाटेचि देवाते ।
मग मानवी प्रकृतीते । आदरे बहुते निर्मिले ॥२५॥

अर्थ :-
अशी सृष्टि पाहून देवाला समाधान वाटले नाही. म्हणून त्याने मुद्दाम मोठ्या आस्थेने मानवी देहाची रचना केली २५.

बाहुल्ये मनुष्यदेही । निजज्ञान घातले पाही ।
जेणे ज्ञाने देही । विदेह पाही पावती ॥२६॥

अर्थ :-
आणि त्या मनुष्यामध्ये पुष्कळसे आपले ज्ञान भरून ठेवलें, ज्या ज्ञानाने ते त्या देहांत असूनच विदेहस्थितीला पोचतात २६.

आहार-निद्रा-भय मैथुन । सर्वा योनींसी समसमान ।
मनुष्यदेहींचे ज्ञान । अधिक जाण सर्वांशी ॥२७॥

अर्थ :-
आहार, निद्रा, भय आणि मैथुन ही साऱ्या योनींना सारखी आहेत. परंतु मनुष्यदेहांतील ज्ञान हे सर्वांपेक्षा विशेष आहे २७.

देखोनि मनुष्यदेहासी । सुख झाले भगवंतासी ।
अधिकार ब्रह्मज्ञानासी । येणे देहेंसी मत्प्राप्ती ॥२८॥

अर्थ :-
अशा त्या मनुष्यदेहाला पाहून मात्र भगवंताला संतोष झाला. कारण या देहाला ब्रह्मज्ञान संपादन करण्याचा अधिकार असून याच देहाने माझी प्राप्ति होण्यासारखी आहे असे वाटले २८.

पावोनिया मनुष्यपणा । जो न साधी ब्रह्मज्ञाना ।
तो दाढीचा मेंढा जाणा । विषयाचरणा विचरतु ॥२९॥

अर्थ :-
मनुष्यजन्माला येऊनही जो ब्रह्मज्ञान संपादन करणार नाही. तो विषयाचरणांतच सर्वकाळ चूर असणारा दाढीवाला बोकडच समजला पाहिजे २९.

मनुष्यदेहींचेनि ज्ञाने । सच्चिदानंदपदवी घेणे ।
एवढा अधिकार नारायणे । कृपावलोकने दीधला ॥३३०॥

अर्थ :-
मनुष्यदेहांतील ज्ञानाने सच्चिदानंदपदवी प्राप्त करून घेता येते, एवढा अधिकार नारायणाने कृपा करून दिला आहे ३३०.

मनुष्यदेही ब्रह्मज्ञान । पुढील जन्मी मी करीन ।
म्हणे तो नागवला जाण । सोलींव अज्ञान त्यापासी ॥३१॥

अर्थ :-
मनुष्यदेहांतच ब्रह्मज्ञान संपादन करावयाचे तर ते मी पुढच्या जन्मांत संपादन करीन; असे म्हणेल तो पर बुडाला समजावें, त्यांच्याजवळ असलेले अस्सल अज्ञान ते हेंच ३.
लब्ध्वा सुदुर्लभमिद बहुसम्भवान्ते
मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।
तूर्ण यतेत न पतेदनुमृत्यु यावन्
निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९] अत्यंत दुर्लभ असणारे हे मनुष्यशरीर पुष्कळ जन्मांनंतर मिळालेले आहे याच्यामुळे परम पुरूषार्थाची प्राप्ती होऊ शकते त्याचबरोबर हे नाशही पावणारे आहे, हे जाणून जोवर मृत्यूने त्याला आपल्या कवेत घेतले नाही, तोवरच शहाण्याने तत्काळ आपल्या परम कल्याणासाठी प्रयत्‍न करावेत कारण विषयभोग तर सर्वत्र मिळतात. (२९)

चौर्‍यांशी लक्षयोनींप्रती । जै कोटिकोटी फेरे होती ।
तै नरदेहाची प्राप्ती । अवचटे लाहती निजभाग्ये ॥३२॥

अर्थ :-
चौर्‍यायशी लक्ष योनींचे जेव्हा कोटि कोटि फेरे होतात, तेव्हा मोठ्या भाग्याने अकस्मात् या नरदेहाची प्राप्ति होते ३२.

जो मनुष्यदेही जन्मला । तो परमार्थासी लिगटला ।
एवढा अलभ्य लाभ झाला । पितरी मांडिला उत्साहो ॥३३॥

अर्थ :-
जो मनुष्यदेहांत जन्मतो, तो परमार्थाला मिठी घालतो. एवढा अलभ्य लाभ झालेला पाहून त्याचे पितरही मोठा उत्सव करू लागतात ३३.

झालिया मनुष्यदेहप्राप्ती । परमार्थ साधू भोगाअंती ।
एवढी येथ नाही निश्चिती । मृत्युप्राप्ति अनिवार ॥३४॥

अर्थ :-
मनुष्यदेह प्राप्त झाल्यावर आधी सारे भोग भोगून घेऊ आणि मग सावकाश परमार्थाला लागू, असे म्हटल्यास तेवढी शाश्वती येथे खरोखर नाही; कारण मृत्यूचा तडाखा अनिवार आहे ३४.

मृत्यु न विचारी गुण-दोष । न म्हणे देश-विदेश ।
न पाहे रात्र-दिवस । करीत नाश तत्काळ ॥३५॥

अर्थ :-
मृत्यु हा कोणाच्या गुणांचाही विचार करीत नाही व दोषांचाही विचार करीत नाहीं; तो देश किंवा परदेश म्हणत नाहीं; हा दिवस आहे किंवा रात्र आहे हे पाहात नाहीं; तत्काल नाशच करतो ३५.

देह जैंपासोनि झाला । तैंपासूनि मृत्यु लागला ।
जेवी सापे बेडूक धरिला । गिळू लागला लवनिमिषे ॥३६॥

अर्थ :-
सापाने ज्याप्रमाणे बेडूक धरल्यावर त्यास भराभर गिळू लागावे, त्याप्रमाणे देह जेव्हांपासून झाला, तेव्हांपासून मृत्यु हा लागलेलाच आहे ३६.

साप बेडुकाते गिळी । बेडूक मुखे माशाते कवळी ।
तैशी मृत्युमुखी पडली । विषयभुली झोंबती ॥३७॥

अर्थ :-
साप बेडकाला गिळीत असतो, आणि बेडूक आपल्या तोंडाने माशा धरीत असतो; त्याप्रमाणे मृत्युमुखांत पडलेली मनुष्य़ॆम् विषयाच्या भुलीला झोंबतच असतात ! ३७.

येथ आळसु जेणे केला । तो सर्वस्वे नागवला ।
थिता परमार्थ हातींचा गेला । आवर्ती पडला भवचक्री ॥३८॥

अर्थ :-
यांत जो आळस करील तो सर्वस्वी बुडतो. त्याच्या हातात असलेला परमार्थ जाऊन तो संसारचक्राच्या भोवऱ्यांत गिरक्या खात पडतो ३८.

ऐसे जाणोनि यदुराया । देहाचिया लवलाह्या ।
परमार्थ साधावया । ब्रह्मोपाया उद्यत व्हावे ॥३९॥

अर्थ :-
हे यदुराजा ! हे सर्व लक्षात आणून ह्याच देहाने लगबग करून परमार्थ साधावयाला म्हणजे ब्रह्मप्राप्ति करून घेण्याला नेहमी तयार असावे ३९.

छेदोनिया आळसासी । दवडूनिया निद्रेसी ।
आत्मचिंतन अहर्निशी । अविश्रमेंसी साधावे ॥३४०॥

अर्थ :-
आळसाला छाटून टाकून, झोपेला बाजूस सारून, रात्रंदिवस एकसारखे आत्मचिंतन करीत रहावे ३४०.

रणी रिघालिया शूरासी । न जिणता परचक्रासी ।
विसांवा नाही क्षत्रियांसी । तेणे वेगेंसी साधावे ॥४१॥

अर्थ :-
शूर क्षत्रिय वीर युद्धाला निघाले म्हणजे परचक्राला जिंकल्याशिवाय जसा विसावा म्हणून घेत नाहीत, तितक्याच वेगाने परमार्थाच्या मागे लागले पाहिजे ४१.

साधावया आत्मलग्न । सावधान बिजवराचे मन ।
तेणे साक्षेपे आपण । सायुज्यलग्न साधावे ॥४२॥

अर्थ :-
आपले लग्न लागेपर्यंत बिजवराचे मन जितके सावध असते, तितके आपणही जीवशिवाचे लग्न लागेपर्यंत सावध असले पाहिजे ४२.

रायाचे एकुलते एक । चुकल्या अवचटे बाळक ।
तो जेवी शोधी सकळ लोक । तेवी निजसुख साधावे ॥४४॥

अर्थ :-
राजाचे एकुलते एक मूल अकस्मात् चुकले, तर तो जसा सारा मुलुख शोधतो, त्याप्रमाणे आपण आपले निजसुख साधून घेण्याचा अटोकाट प्रयत्न केला पाहिजे ४३.

काळाचा चपेटघात । जंव वाजला नाही येथ ।
तंव साधावया परमार्थ । आयुष्य व्यर्थ न करावे ॥४४॥

अर्थ :-
काळाचा तडाखा जोपर्यंत बसला नाही तोपर्यंत परमार्थ साधण्याकडेच आयुष्य खर्च केले पाहिजे. फुकट दवडता कामा नये ४४.

नरदेहींचेनि आयुष्ये । प्रपंचाचेनि आवेशे ।
विषयाचेनि विलासे । भोगपिसे नर झाले ॥४५॥

अर्थ :-
परंतु नरदेहाच्या अमोल आयुष्यात, प्रपंचाच्या उमेदीमुळे, विषयाच्या लालसेने सारे मनुष्य भोगवेडे झालेले आहेत ! १५.

पश्वादियोनींच्या ठायी । विषयांवांचोनि आन नाही ।
तेचि विषयो नरदेही । वाढविल्या कायी हित झाले ॥४६॥

अर्थ :-
पशु आदिकरून योनींमध्ये विषयावांचून दुसरे काहीच नाही. तोच विषय नरदेहांतही वाढविला तर त्यापासून हित ते कोणते झाले ? ४६.

विचारिता विवेकदृष्टी । विषयांसी प्रारब्धे भेटी ।
वृथा करिता आटाटी । मुद्दलतुटी नरदेहा ॥४७॥

अर्थ :-
विवेकटष्टीने विचार केला तर, विषय हे प्रारब्धानुसारच मिळत असतात. त्यांच्यासाठी व्यर्थ यातायात करीत बसल्याने मूळ नरदेहाचाच नाश होतो ४७.

नरदेह परम पावन । पावोनि न साधी ब्रह्मज्ञान ।
तो लांडा गर्दभ जाण । पुच्छेंवीण दुपायी ॥४८॥

अर्थ :-
नरदेह हा मोठा पवित्र आहे. तो प्राप्त झाला असून जो ब्रह्मज्ञान साध्य करीत नाही, तो दोन पायांचा पुच्छविहीन लांडा गाढवच समजला पाहिजे ४८.

अपरोक्षज्ञानेंवीण वांझट । उदरार्थ दंभ खटपट ।
जेवी मदिरापानी मर्कट । उडे उद्भट तडतडा ॥४९॥

अर्थ :-
अपरोक्षज्ञानाशिवाय केवळ पोटाकरिता ढोंगी ज्ञानाची खटपट करीत राहणे म्हणजे दारू प्यालेले माकड जसे जोराने तडातड उडत असते त्याप्रमाणेच होय ४९.

ब्रह्मज्ञानेंवीण शास्त्रज्ञ । ते अंधारींचे खद्योत जाण ।
अज्ञाननिशीमाजी तेज गहन । सूर्योदयी कोण त्या देखे ॥३५०॥

अर्थ :-
ब्रह्मसाक्षात्काराशिवाय मोठे शास्त्रज्ञानी झाले, तरी ते अंधारातले काजवे म्हणून समजावे. अज्ञानरूप रात्रीमध्ये ते मोठे चकाकतात, पण सूर्योदय झाल्यावर त्यांना कोण विचारतो ? ३५०.

ब्रह्मज्ञानेंवीण संन्यासी । नटाच्या ऐसे मुंडण त्यांसी ।
सोकले मिष्टान्नभिक्षेसी । वृथा गेरूसी नाशिले ॥५१॥

अर्थ :-
ब्रह्मज्ञानाशिवाय संन्यासी म्हणजे नाटकांतल्या पोर्‍यासारखे मिशा वगैरे बोडलेले व गोडगोड भिक्षेच्या अन्नाला सोकावलेले फुकट काव मात्र नासत असतात ! ५१.

मनी विषयांचे अभिलाषण । धरूनि करिती वेदाध्ययन ।
ते वर्षाकाळींचे दर्दुर जाण । कर्दमपाने जल्पती ॥५२॥

अर्थ :-
मनांत विषयाचा अभिलाष धरून वेदाध्ययन करितात, ते पावसाळ्यांतले बेडूक म्हणून समजावे. बेडूक चिखल खाऊन ‘टरांव टरांव’ करीत असतात (त्याप्रमाणे ते !) ५२.

विषयप्राप्तीलागी मौन । ते बकाचे बकध्यान ।
विषयबुद्धी जे गायन । ते खरी देखोन खर भुंके ॥५३॥

अर्थ :-
विषयप्राप्तीकरिता धरलेले मौन, ते बगळ्याचे ध्यान होय. आणि विषयबुद्धीने केलेले गायन म्हणजे गाढवीला पाहून गाढवाने खेकाळण्याप्रमाणे आहे ५३.

विषयालागी उपन्यास । नाना युक्तींचे विलास ।
जेवी पिंड देखोनि वायस । करिती बहुवस अतिशब्द ॥५४॥

अर्थ :-
विषयाकरिता उपन्यास म्ह. प्रवचने इत्यादि करणे व अनेक प्रकारच्या युक्ति प्रयुक्ति लढविणे म्हणजे भाताची उंडी पाहून कावळे जसे काव काव करून अगदी कल्लोळ करून सोडतात त्यांतलाच प्रकार होय ५४.

पोट भरावया भांड । सैरा वाजविती तोंड ।
तैसे विषयांलागी वितंड । शास्त्रपाखंड बोलती ॥५५॥

अर्थ :-
भांड म्ह. नकले वगैरे लोक पोट भरण्यासाठी पाहिजे तसे अचावचा तोंड सोडतात, त्याप्रमाणे विषयासाठी शास्त्राचे भलभलते अर्थ सागून वितंडवाद घालतात ५५.

विषयवासना धरूनि थोर । बाह्य मिरविती आचार ।
जेवी कागाचा शौचाचार । विष्ठातत्पर मानसी ॥५६॥

अर्थ :-
मनामध्ये विषयाची दृढतर वासना धरून बाहेरून मात्र सदाचाराचा डौल आणतात, ते कावळ्याने बाहेरून शुद्धतेचा डौल आणून आंतून विष्ठेचे चिंतन करावे त्याप्रमाणे होत ५६.

हृदयी धरूनि जीविका चांग । करिती अग्निहोत्रयाग ।
जेवी वेश्या विकोनि अंग । चालवी साङ्ग संसारा ॥५७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे वेश्या आपला देह विकून आपला संसार यथास्थित चालविते, त्याप्रमाणे पोटामध्ये उपजीविकेचा हेतु धरून अग्निहोत्र, यज्ञयाग वगैरे करतात ५७.

नरदेहींचा हाचि स्वार्थ । साधावा चौथा पुरुषार्थ ।
तो न करिता जो का अर्थ । तो अनर्थ जाणावा ॥५८॥

अर्थ :-
परंतु चौथा पुरुषार्थ साधणे हाच नरदेहांतीळ खरा खरा स्वार्थ आहे. तो न साधता भलताच अर्थ साधीत बसणे तो महाअनर्थ होय असे जाणावे ५८.

साधीना देही ब्रह्मज्ञान । तो श्वानसूकरांसमान ।
अथवा त्याहोनि हीन । ते विवेचन परियेसी ॥५९॥

अर्थ :-
नरदेहांत येऊन ब्रह्मज्ञान साधीत नाही, तो कुत्र्यासारखा अथवा डुकरासारखा समजावा, किंवा त्याहूनही हीन प्रतीचा समजावा; त्यासंबंधींचा विचार ऐक ५९.

पशूसी हाणिल्या लाथा । द्वेष न धरी सर्वथा ।
मनुष्यासी ‘तूं’ म्हणता । जीवघाता प्रवर्ते ॥३६०॥

अर्थ :-
पशूला लाथा मारल्या असता तो त्याचा कधींच द्वेष धरीत नाही; पण मनुष्याला ‘तू’ म्हटले की तो जीव घ्यावयाला उठतो ! ३६०.

पशूसी लोभ नाही संग्रहता । एक आहार होय भक्षिता ।
मग उरलिया अर्था । त्यागी सर्वथा तत्काळ ॥६२॥

अर्थ :-
पशूला साठवून ठेवण्याचा लोभ कधीच नसतो. फक्त खावयाचे तेवढे खातो; आणि बाकी राहिलेले साफ सोडून देतो ६१.

मनुष्याचे लोभिष्ठपण । गांठी असल्या कोटि धन ।
पोटा न खाय आपण । मा त्यागिता प्राण त्यजील ॥६२॥

अर्थ :-
पण मनुष्याचा लोभिष्टपणा किती पहा ! कोट्यवधि रुपये गांठीला असले तरी, आपण पोटाला सुद्धा खात नाही. मग ते द्यावयाचा प्रसंग आल्यास प्राणच टाकील ६२.

सायंप्रातर्चिंता । पशूसी नाही सर्वथा ।
मनुष्याची चिंता पाहता । जन्मशता न राहे ॥६३॥

अर्थ :-
पशूंना सकाळची किंवा संध्याकाळची चिंता म्हणून नसते ; पण मनुष्याची चिंता शेकडो जन्मही सुटत नाही ६३.

अमित धन असता गांठी । तरी चिंता अनिवार मोठी ।
नाथिलेंचि भय घे पोटी । अविश्वासी सृष्टी नरदेही ॥६४॥

अर्थ :-
अपरिमित द्रव्य गांठीला असले तरी चिंता ही अनिवार असतेच. नसते भय पोटांत धरून बसतो. नरदेही प्राण्यास सारी सृष्टि अविश्वासाचीच वाटते ६४.

जरी मरो टेंकले शरीर । तरी व्यवहारी साधी वृत्तिक्षेत्र ।
पाया शोधोनि बांधी घर । पुत्रपौत्र नांदावया ॥६५॥

अर्थ :-
शरीर जरी मरावयाला टेकलें, तरी देवघेवी करून वतनवाडी घेतच असतो. आणि पाया खणून नातू पणतू नांदावे म्हणून घर बांधीत असतो ! ६५.

ऐसी दुस्तर चिंता । पशूसी नाही सर्वथा ।
आता मैथुनाची कथा । ऐक तत्त्वता सांगेन ॥६६॥

अर्थ :-
अशी दुर्धर चिंता पशूना कधीच नसते. आता मैथुनाची खरी स्थिति सांगतो ती ऐक ६६.

पशूसी ऋतुकाळी मैथुन । मग स्त्रियेसी नातळे आपण ।
पुरुषासी नित्य स्त्रीसेवन । गरोदरही जाण न सोडी ॥६७॥

अर्थ :-
पशु हे ऋतुकालींच मैथुन करतात, आणि मग त्या स्त्रियेला शिवतही नाहीत, पण पुरुष हे दररोज स्त्रीसंग करीत असतात. गरोदरपणातही सोडीत नाहीत ! ६७.

काम क्रोध सलोभता । चिंता निंदा अतिगर्वता ।
हे मनुष्याचेचि माथा । पशूसी सर्वथा असेना ॥६८॥

अर्थ :-
काम, क्रोध, लोभ, किंवा निंदा आणि गर्विष्टपणा हे सारे मनुष्याच्याच माथ्यावर आहेत. पशुंना ते मुळीच नसतात ६८.

न साधिता आत्मज्ञान । केवळ जे विषयी जन ।
ते श्वानसूकरांपरीस हीन । माणुसपण त्या नाही ॥६९॥

अर्थ :-
याकरिता आत्मज्ञान साध्य न करता जे लोक केवळ विषयी होऊन राहातात, ते कुत्र्यापेक्षा व डुकरापेक्षाही नीच होत. त्यांना मनुष्यपणाच नाही म्हणून समजावे ६९.

विषयाचे जे सुख जाण । ते स्वर्गी नरकी समान ।
जे इहलोकी भोगी श्वान । ते स्वर्गी जाण इंद्रासी ॥३७०॥

अर्थ :-
विषयाचे जे सुख आहे, ते स्वर्गात काय आणि नरकांत काय, सारखेच असते. या मृत्युलोकांत जे विषयसुख कुठे भोगते, तेंच सुख स्वर्गामध्ये इंद्र भोगतो ३७०.

मनुष्यदेहावांचोनी । पशुपक्ष्यादि नाना योनी ।
त्या विषयभोगालागोनी । विषयच्छेदनी नरदेह ॥७१॥

अर्थ :-
मनुष्यदेहाशिवाय इतर ज्या पशुपक्ष्यादि अनेक प्रकारच्या योनी आहेत, त्या विषयोपभोगाकरितांच आहेत; परंतु नरदेह मात्र विषयत्यागाकरिता आहे ७१.

तो नरदेह कैसेनि जोडे । ते प्राप्तीचे कठिण गाढे ।
ते सांगेन तुजपुढे । परिस निवाडे विभागु ॥७२॥

अर्थ :-
तो नरदेह कसा मिळतो ? तर तो मिळणे फारच कठिण आहे. त्याचाही प्रकार तुला पुढे सांगतो तो नीट ऐकून घे ७२.

अत्यंत सुकृते स्वर्गी चढे । अत्यंत पापे अधोगती घडे ।
पापपुण्य निःशेष झडे । तै आतुडे निजमुक्ति ॥७३॥

अर्थ :-
पुण्य फार झाले म्हणजे जीव स्वर्गास चढतो, आणि पाप फार झाले म्हणजे तो नरकांत पडतो; पाप व पुण्य दोन्ही निखालस नाहीशी झाली म्हणजे मुक्ति प्राप्त होते ७३.

जै पापपुण्य समान समी । तै मनुष्यदेह आक्रमी ।
जन्म पावे कर्मभूमी । आश्रमधर्मी सुमेधा ॥७४॥

अर्थ :-
जेव्हा पापपुण्य समसमान होते तेव्हा मनुष्यदेह प्राप्त होतो व कर्मभूमीत आश्रमधर्मामध्ये बुद्धिवंत होऊन जन्मास येतो ७४.

साक्षेपे मनुष्यदेह जोडे । ऐसे करिता तंव न घडे ।
अवचट हाता चढे । भाग्य चोखडे जयाचे ॥७५॥

अर्थ :-
मनुष्यदेह हटकून प्राप्त होईल, असे कांही करता येत नाही. तर ज्याचे भाग्यच उत्तम असते, त्याच्याच हाताला तो अकस्मात लागतो ७५.

मोले अनर्घ्य रत्‍ने येती । तैसा चिंतामणी न ये हाती ।
बहुत योनिये जन्म होती । परी मनुष्यदेहप्राप्ती दुर्लभ ॥७६॥

अर्थ :-
अमूल्य रले मोल देऊन घेता येतात; तसा चिंतामणि कांही हाताला येत नाही. तद्वत् पुष्कळ योनींमध्ये जन्म येतो, पण मनुष्यदेह मिळणे परम दुर्लभ आहे ७६.

ऐसा नरदेह पावोनि देख । जो न साधीचि ब्रह्मसुख ।
तो जनांमाजी परम मूर्ख । विश्वासघातक देवाचा ॥७७॥

अर्थ :-
असा नरदेह प्राप्त झाला असता जो ब्रह्मसुखाचे साधन करीत नाही, तो जनामध्ये महामूर्ख व देवाचा विश्वासघातकी समजावा ७७.

निजात्मप्राप्तीलागोनी । देवे केली मनुष्ययोनी ।
तो देवाचा विश्वास बुडवूनी । विषयसेवनी निजपतन ॥७८॥

अर्थ :-
निजात्मप्राप्तीसाठींच देवाने मनुष्ययोनी केलेली आहे; तो देवाचा विश्वास बुडविला असता आपले पतनच घडणार ७८.

होते पितरांचे मनोगत । पुत्र होईल हरिभक्त ।
कुळ उद्धरील समस्त । विषयी प्रतिहत ते केले ॥७९॥

अर्थ :-
पितरांचा मोठा हेतु असतो की, आपला पुत्र मोठा हरिभक्त होईल, आणि सार्‍या कुळाचा उद्धार करील. पण विषयासक्तीने त्या सर्वांवरच पाणी ओतले ७९.

हो का सकळ भाग्याचे फळ । मनुष्यदेह गा केवळ ।
ते करावया सफळ । वैराग्य अढळ म्या केले ॥३८०॥

अर्थ :-
(अवधूत म्हणतात) मनुष्यदेह हा केवल सकळ भाग्याचे फळ आहे, हे वाक्य सफल करण्याकरितांच मी अढळ असे वैराग्य धारण केले आहे ३८०.

एव सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।
विचरामि महीमेता मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतः ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] अशा प्रकारे मला वैराग्य प्राप्त झाले अंतःकरणामध्ये विज्ञानाचा प्रकाश पसरला त्यामुळे मी अहंकार व आसक्ती सोडून या पृथ्वीवर स्वच्छंदपणे वावरतो. (३०)

देहो निजात्मसाधनी साधक । तोचि विषयभोगी बाधक ।
ऐसे देखोनिया देख । केले निष्टंक वैराग्य ॥८१॥

अर्थ :-
आत्मसाधन करण्याला देह हा साधक आहे ; पण तोच विषयभोगामुळे बाधक होतो. असे जाणून मी निश्चयाचे वैराग्यच धारण केले ८१.

त्या वैराग्याचेनि बळे । गुरुकृपावचनमेळे ।
विषय‍इंद्रियांचे पाळे । एकेचि वेळे विभांडिले ॥८२॥

अर्थ :-
त्या वैराग्याच्या बळाने आणि गुरुकृपावचनाच्या साहाय्याने विषयांची आणि इंद्रियांची ताटातूट करून सोडली ८२.

अविद्या जंव घ्यावी जीवे । तंव ‘अविद्या’ येणे नांवे ।
स्वांगे मी विद्यमान नोहे । हेंही अनुभवे जाणितले ॥८३॥

अर्थ :-
जीवाने जो अविद्येचा अंगीकार करावा तोंच ती ‘अविद्या’ ह्या नांवाने म्हणजे ‘मी मुळी विद्यमानच नाही’ असे म्हणते, हे मी अनुभवाने ओळखले ८३.

ऐशी मिथ्यात्वे अविद्या आता । चित्प्रकाश पूर्ण लाभे हाता ।
तेणे स्वदेहस्थ अहंता । गेली सर्वथा निःशेष ॥८४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मिथ्यात्वाने अविद्या नाहीशी झाल्यामुळे चिद्प्रकाशाचा पूर्ण लाभ पदरांत पडला व तो पडल्यामुळे या देहांत असलेली अहंताही निखालस निघून गेली ८४.

ज्ञानसाधन जो निजदेहो । तयाच्या ठायी वैराग्य पहा हो ।
मा देहसंबंधाचा स्नेहो । कैसेनि राहो शकेल ॥८५॥

अर्थ :-
ज्ञानाचे साधन जो आपला देह, त्याच्याच ठिकाणी जर वैराग्य, तर मग देहासंबंधीयांचा स्नेह तरी कसा राहणार ? ८५.

ऐसेनि अनुभवे पाही । निःसंग मी विचरे मही ।
अहंता स्वदेही नाही । पुशिले ते पाही सांगितले राया ॥८६॥

अर्थ :-
अशाच अनुभवाने मी निःसंग होऊन पृथ्वीवर संचार करीत असतो. स्वदेहामध्ये अहंता मुळीच कशी नाही, हे जे तू विचारलेंस, त्याचे उत्तर हे मी तुला सांगितले ८६.

जै पुरुषाची अहंता गळे । तै देह अदृष्टयोगे चळे ।
जेवी सुकले पान वायुबळे । पडिले लोळे सर्वत्र ॥८७॥

अर्थ :-
पुरुषाची अहंता जेव्हा नाहीशी होते, तेव्हा प्रारब्धयोगाप्रमाणे देह चालत असतो. सुकलेले पान पडलेले असले, तर ते वाऱ्याच्या धक्क्याने चहूंकडे लोळत असते त्याप्रमाणेच हे ८७.

यालागी ब्रह्मसाक्षात्कारा । वृत्ति लय पावे जंव वीरा ।
तंववरी जो वैराग्ये खरा । अभंग पुरा पुरुषार्थी तो ॥८८॥

अर्थ :-
याकरिता हे वीरा ! जोपर्यंत ब्रह्मसाक्षात्कारामध्ये वृत्ति लय पावली नाही, तोपर्यंत जो खर्‍याखुऱ्या वैराग्याने राहतो, तोच निर्व्यंगणि परिपूर्ण पुरुषार्थी होतो ८८.

म्हणसी एका गुरूचे ठायी । तुज सर्वथा विश्वास नाही ।
ये अर्थी सावध होई । विशद पाही सांगेन ॥८९॥

अर्थ :-
आता तू कदाचित् म्हणशील की, तुझाही एका गुरूवर असा असा कधींच विश्वास नव्हता, तर त्याकरिता आता सावध होऊन ऐक. तेच तुला आता विशद करून सांगतो ८९.

गुरूने सांगतांचि कानी । ज्याची वृत्ति जाय विरोनी ।
जेवी मिळता लवणपाणी । अभिन्नपणी समरसे ॥३९०॥

अर्थ :-
मीठ आणि पाणी एकत्र होतांच ऐक्यरूपाने जसे समरसून जाते, त्याप्रमाणे गुरुवाक्य कानी पडतांच ज्याची वृत्ति विरून जाते ३९०.

केल्यासी साधकबाधकताबाध । हे बोलणे अतिअबद्ध ।
जेवी निमालियासी वोखद । न पाजवे दुग्ध गर्भस्था ॥९१॥

अर्थ :-
त्याला साधकबाधकापासून पीडा होते असे म्हणणेच अगदी असंबद्ध आहे. जसे मेलेल्याला औषध किंवा गर्भाला दूध पाजता येत नाही तसे ११.

यापरी त्यासी कर्तव्यता । नाही नाही गा सर्वथा ।
परी ऐसी हे अवस्था । ज्यासी तत्त्वता न लभेचि ॥९२॥

अर्थ :-
ह्याप्रकारे त्याला खरोखर कर्तव्य म्हणून उरलेले नसते; पण अशी अवस्था सर्वांना प्राप्त होत नाही ९२.

गुरूने सांगितले कानी । स्वरूपाबोध झाला मनी ।
परी ते न राहेचि निश्चळपणी । बाह्यदर्शनी विक्षेपु ॥९३॥

अर्थ :-
गुरुने कानांत महावाक्य सांगितले व मनांत आत्मस्वरूपाचा बोध झाला; पण तो फार वेळ टिकत नाही. बाह्य पदार्थाकडे लक्ष गेले की विक्षेप उत्पन्न झालाच ! ९३.

आसनी बैसल्या स्वरूपस्थिती । आसन सोडिल्या प्रपंचस्फूर्ती ।
ऐशी एकदेशी स्थिती । नातळती निजयोगी ॥९४॥

अर्थ :-
आसनावर बसले की स्वरूपस्थिति व आसन सोडले की संसारस्फूर्ति ! अशी एकदेशीय स्थिति खऱ्या योग्याला कधी शिवत नाही ९४.

देह आसनी निश्चळ । अथवा कर्मी हो चंचळ ।
परी वृत्ति सर्वदा निश्चळ । तेचि निर्मळ निजयोगी ॥९५॥

अर्थ :-
देह आसनावर स्थिर असो की कर्मामध्ये तो वावरत असो, पण ज्याची वृत्ति सर्वकाळ निश्चळ, तोच निर्मळ आत्मयोगी होय ९५.

परशुरामेंसी रणांगणी । भीष्म भिडला निर्वाणबाणी ।
तोडरी घातिला जिणोनी । वृत्ति समाधानी अचंचळ ॥९६॥

अर्थ :-
समरांगणामध्ये परशुरामाच्या समोरासमोर येऊन भीष्माने त्याच्यावर निर्वाणींचे बाण सोडले, त्याला पैजेने जिंकले, तरी भीष्माच्या समान वृत्तींत अंतर पडले नाही. ती समाधानांत अगदी स्थिर होती ९६.

करिता निर्वाणयुद्धी । ज्याची न मोडे समाधी ।
हेचि साधावया त्रिशुद्धी । चोवीस गुरु विधी वंदिले म्या ॥९७॥

अर्थ :-
निर्वाणयुद्धासारख्या घोर कर्मात सुद्धा समाधि मोडू नये हेच खरोखर साधण्याकरिता मी चोवीस गुरूंना विधिपूर्वक वंदन केले ९७.

देहनिश्चळत्वे वृत्ति निश्चळ । देहचंचळत्वे वृत्ति चंचळ ।
तरी ते देहबुद्धीचि सबळ । नव्हे केवळ निजबोधु ॥९८॥

अर्थ :-
देह स्थिर असला की वृत्ति स्थिर असावयाची, आणि देह चंचळ झाला की वृत्ति चंचळ व्हावयाची; तर ती सबळ देहबुद्धिच समजावी. तो शुद्ध आत्मबोध नव्हे ९८.

होता प्रपंचदर्शन । वृत्तीसी विक्षेप होय जाण ।
तो विक्षेप करावया छेदन । बहुगुरुसाधन म्या केले ॥९९॥

अर्थ :-
प्रपंच पाहिला की वृत्तीला विक्षेप होतो. असा विक्षेप काढून टाकण्यासाठीच मी बहुगुरु-साधन केलें. ९९.

निजगुरूंनी सांगितल्या अर्था । त्या साधावया परमार्था ।
नाना प्रपंचपदार्था । गुरुसंस्था म्या केली ॥४००॥

अर्थ :-
निजगुरूंनी सांगून दिलेला जो परमार्थ, तो साधण्यासाठींच प्रपंचांतीलच अनेक पदार्थांना मी गुरुपद दिले ४००.

जेथोनिया विक्षेपता । तेचि लाविली गुरुत्वपथा ।
ऐसेनि साधने साधिता । जग स्वभावता परब्रह्म ॥१॥

अर्थ :-
ज्याच्यापासून विक्षेप उत्पन्न व्हावयाचा, त्यालाच मी गुरुपणा दिला. अशा युक्तीने साधन केल्यामुळे, जग हे आपोआपच परब्रह्मस्वरूप झाले. १.

पूर्वी गुरूंनी बोधिले नाही । तरी पृथ्व्यादिके बोधितील कायी ।
तोचि निजार्थ साधावया पाही । गुरूउपायी प्रवर्तलो ॥२॥

अर्थ :-
पूर्वी गुरूनेच जर बोध केला नसता, तर पृथ्वी वगैरेंनी काय बोध दिला असता ! निजस्वार्थ साधण्यासाठी मी गुरूंच्या साधनांत पडलो २.

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञान सुस्थिर स्यात्सुपुष्कलम् ।
ब्रह्मैतदद्वितीय वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] म्हणून एकाच गुरूकडून पुष्कळ ज्ञान मिळाले, तरी ते उत्तम ठसत नाही कारण एकाच अद्वितीय अशा ब्रह्माबद्दल ऋषींनी अनेक प्रकारे वर्णन केले आहे. (३१)

गुरूने सांगितले निजज्ञान । हृदयी प्रकाशले चिद्भान ।
ते विद्युत्प्राय चंचळ जाण । स्थैर्यपण त्या नाही ॥३॥

अर्थ :-
गुरूने आत्मज्ञान सांगितल्याबरोबर हृदयांत चिद्‌भान प्रकट होते; पण ते विद्तुल्लतेत्रमाणे चंचळ असते, त्याला स्थिरता नसते ३.

जे मूळींचि चंचळ । ते कदा नव्हे पुष्कळ ।
क्षणा भासे क्षणा चपळ । तेणे तळमळ साधका ॥४॥

अर्थ :-
मुळींच मे चंचळ, ते कधींच दृढ होणे शक्य नाही. ते क्षणांत भासते, क्षणांत लुस्प्त होते. त्यामुळे साधकाला तळमळ लागून राहते ४.

जैसे मुखींचे आमिष जाये । तेणे सर्प डंवखाइला राहे ।
तैसी वेदना साधका होये । वियोगु न साहे सर्वथा ॥५॥

अर्थ :-
सापाच्या तोंडांतले आमिष सुटून गेले म्हणजे तो जसा चरफडत राहतो, त्याप्रमाणे साधकांना वेदना लागून राहतात. आत्मभानाचा वियोग त्याला मुळीच सहन होत नाही ५.

येरवी ब्रह्म अद्वितीय नित्य । हे सकळ ऋषींचे संमत ।
त्यांसीही पुसो जाता बहुत । विक्षेप तेथ उठती ॥६॥

अर्थ :-
बाकी ब्रह्म हे अद्वितीय व नित्य असल्याचे सर्व ऋषींना संमतच आहे; पण त्यांनाही विचारायला गेले असता त्यांतही अनेक विक्षेप उत्पन्न होतात ६.

एक म्हणती ब्रह्म सगुण । एक म्हणती ते निर्गुण ।
ऐसे वाद करिती दारुण । युक्तिखंडण अभिमाने ॥७॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात ब्रह्म हे सगुण आहे, कोणी म्हणतात ते निर्गुण आहे. याप्रमाणे विद्वत्तेच्या अभिमानाने एकमेकांच्या युक्तिवादाचे खंडन करून मोठा कडाक्याचा वादविवाद माजवितात ७.

एक म्हणती ब्रह्म सप्रपंच । एक म्हणती निष्प्रपंच ।
मिळोनिया पांचपांच । शब्दकचकच वाढविती ॥८॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात ब्रह्म सप्रपंच आहे; कोणी म्हणतात ते निष्प्रपंच आहे. असे पांचपांच जमून शब्दांची कचकच मात्र वाढवितात ८.

प्रपंचदर्शन विक्षेपता । तेथ साधावया निज‍ऐक्यता ।
सुबुद्धीने नाना पदार्था । गुणग्राहकता गुरुरूपे ॥९॥

अर्थ :-
प्रपंचदर्शनाने विक्षेपता उत्पन्न होते, त्या वेळी आत्मैक्य साधण्याकरिता सुबुद्धीने नाना पदार्थांच्या ठिकाणचे गुण गुरुरूपाने ग्रहण केले पाहिजेत ९.

तेथ साधकांचे प्रश्न । सहसा न पवती समाधान ।
यालागी पुसावया मन । न रिघे जाण ते ठायी ॥४१०॥

अर्थ :-
विद्वान् लोकांकडे साधकांच्या प्रश्नाचे समाधान व्हावयाचे नाही, म्हणून विचारावयाला त्या ठिकाणी मन धजत नाही ४१.

जेथूनि विक्षेपता वाढे । तेथेंचि ऐक्यता जोडे ।
ते नानागुरुत्वे रोकडे । साधन चोखडे योजिले ॥११॥

अर्थ :-
याकरिता जेथून विक्षेप उत्पन्न होतो, तेथेच ऐक्य घडते; ह्याकरिता अनेक पदार्थांना गुरुत्व देणे हेच उत्तम साधन मी योजिले ११.

जी जी सांगितली गुरुलक्षणे । ती ती निजबुद्धीची साधने ।
समूळ विक्षेपु तेणे । तीव्र धारणे छेदिला ॥१२॥

अर्थ :-
गुरूची जी जी लक्षणे सांगितली, ती ती आत्मबुद्धीचीच साधने होत. तेव्हा त्याच्याच तीक्ष्ण धारणेने विक्षेप सारा छेदून टाकला १२.

तेणे चंचलत्वे निश्चल । फावले निजबोधाचे मूळ ।
दृश्य देखता केवळ । भासे सकळ चिन्मात्र ॥१३॥

अर्थ :-
त्या चंचलपणानेच आत्मज्ञानाचे निश्चळ मूळ सांपडले. दृश्य पदार्थ पाहिला तरीसुद्धा सगळे चित्स्वरूपच भासू लागले १३.

जे माझ्या निजगुरूंनी । पूर्वी दिधले होते बोधुनी ।
तेचि नाना गुरुत्वे साधूनी । विक्षेप छेदुनी पावलो ॥१४॥

अर्थ :-
पूर्वी माझ्या गुरूंनी जे ज्ञान मला दिले होते, तेंच अनेक गुरु करून विक्षेपाचे छेदन केल्याने मला दृढ झाले १४.

निजगुरु तो एकुचि जाण । इतर गुरु साधकत्वे साधन ।
हे यथातथ्य लक्षण । तुज निरूपण म्या केले ॥१५॥

अर्थ :-
मोक्षगुरु हा एकच असतो; पण इतर गुरु त्याचेच ज्ञान दृढतर करण्यास साधनीभूत होतात. त्याचे यथातथ्य स्वरूप मी तुला पूर्वी सांगितलेच आहे १५.

येथ प्रपंचाचे भानाभान । कर्म करिता न कळे जाण ।
लाधली निजबोधाची खूण । समदर्शन सर्वदा ॥१६॥

अर्थ :-
आता कर्म केले तरी प्रपंचाचे भानाभान मुळी कळत सुद्धा नाही. निजबोधाची खूण पटल्यामुळे सदासर्वदा समदृष्टीच होऊन राहिली आहे १६.

दृश्य देखता दृष्टी । नव्हे दृश्येंसी भेटी ।
हारपली कर्मत्रिपुटी । बोधकसवटी अभिनव ॥१७॥

अर्थ :-
आता दृश्य पदार्थ डोळ्यांनी जरी पाहिला, तरी तो दृश्यपणाने मुळीच दिसत नाही. कर्माची त्रिपुटी मुळी नाहींशीच होऊन गेली. इतका ज्ञानाचा प्रभाव अपूर्व आहे १७.

यथेष्ट करिता भोजन । उष्टेना निराहारलक्षण ।
जगेंसी वागता जाण । एकलेपण मोडेना ॥१८॥

अर्थ :-
यथेच्छ भोजन केले तरी निराहार लक्षण मोडत नाही, त्याप्रमाणेच जगाशी संबंध ठेवला तरी, आपला एकटेपणा मोडत नाही १८.

तरंग सागरामाजी क्रीडता । न मोडे उदकाची एकात्मता ।
तेवी जगामाजी वर्तता । दुजी वार्ता मज नाही ॥१९॥

अर्थ :-
समुद्रामध्ये लाटा खेळत असल्या तरी पाण्याचे ऐक्य कांही मोडत नाही. त्याप्रमाणेच जगामध्ये वागत असताही मला दुजेपणाची वार्ता माहीत नाही १९.

नवल सद्‍गुरूची नवायी । सर्वी सर्व तोचि पाही ।
गुरूवेगळे रिते कांही । उरले नाही सर्वथा ॥४२०॥

अर्थ :-
सद्गुरुचमत्कार मोठा अपूर्व आहे. सर्वांमध्ये सारा तोच भरून राहिला आहे. गुरूशिवाय रिकामे असे मुळींच काही उरलेले नाही ४२०.

आता माझे जे मीपण । ते सद्‍गुरु झाला आपण ।
बोलते तुझे जे तूंपण । तेंही जाण सद्‍गुरुचि ॥२१॥

अर्थ :-
आता माझे जे मीपण आहे, तेही गुरु आपणच होऊन राहिला आहे. आणि तुझे म्हणून बोलणारे जे तूंपण आहे, तेंही सद्गुरुच आहे, असे तू समज २१.

याहीपरी पाहता । माझा गुरु एक एकुलता ।
तेथे दुजेपणाची वार्ता । नाही सर्वथा यदुराया ॥२२॥

अर्थ :-
हे यदुराजा ! अशा रीतीनेही पाहिले असता माझा गुरु एकुलता एकच आहे. त्याच्या दुसरेपणाची गोष्टच नाही २२.

ऐशी सद्‍गुरुकथा । तुज सांगिली परमार्था ।
हरिखे आलिंगिले नृपनाथा । दोघा ऐक्यता निजबोधे ॥२३॥

अर्थ :-
अशी ही सद्‌गुरूची कथा परमार्थाचा लाभ व्हावा म्हणून तुला सांगितली. असे म्हणून मोठ्या आनंदाने अवधूताने राजास आलिंगन दिले. निजबोधाच्या योगाने ते दोघे एकरूप होऊन गेले २३.

जीवी जीवा पडली मिठी । आनंदे वोसंडली सृष्टी ।
तेणे वाचेसी पडली बेलवटी । बोलो उफराटी विसरली ॥२४॥

अर्थ :-
अंतरंगाला अंतरंग भिडले. सृष्टि आनंदाने ओसंडून आली. तेणेंकरून वाणीला खीळ बसली, उत्तर प्रत्युत्तर करण्याचे ती विसरली २४.

हरिखु न संठवे हृदयभवनी । बाहेर वोसंडे स्वेदेजोनी ।
आनंदघन वोळला नयनी । स्वानंदजीवनी वर्षतु ॥२५॥

अर्थ :-
तो हर्ष हृदयमंदिरांत मावेनासा होऊन घामाच्या रूपाने बाहेर पडला आणि आनंदरूपी मेघ डोळ्यांमध्ये भरून येऊन प्रेमाश्रूचा वर्षाव करू लागला २५.

तुटली अहंकाराची बेडी । पावलो भवार्णवपरथडी ।
म्हणौनि रोमांची उभविली गुढी । जिंतिली गाढी अविद्या ॥२६॥

अर्थ :-
अहंकाराची बेडी तुटली; संसारसमुद्राच्या पैलतीराला पोंचलो आणि अभेद्य अविद्या जिंकली म्हणून रोमांनी आपली गुढी उभारली (सर्वांग रोमांचित झाले) २६.

समूळ देह भावो पळाला । यालागी गात्रकंपु चळचळा ।
संकल्पविकल्प निमाला । मनेंसी बुडाला मनोरथु ॥२७॥

अर्थ :-
देहाचे भान समूळ नाहीसे झाल्यामुळे शरीर थरथर कापू लागले; संकल्पविकल्प मावळला; आणि मनासह मनोरथ बुडाला २७.

जीवभावो उखिता । यदूने अर्पिला गुरुनाथा ।
ते चिह्न बाहेरी तत्त्वता । दावी सर्वथा निजांगी ॥२८॥

अर्थ :-
यदूने सारा जीवभाव गुरुनाथाला अर्पण केला. ते चिन्ह बाहेरही त्याच्या अंगावर दिसू लागले २८.

तो अवधूत जाण दत्तात्रेया । तेणे आलिंगूनि यदुराया ।
निजरूपाचा बोधु तया । अनुभवावया दीधला ॥२९॥

अर्थ :-
तो अवधूत साक्षात् दत्तात्रेयच होता; त्याने यदुराजाला आलिंगन दिले; आणि आत्मस्वरूपज्ञानाचा त्याला अनुभव आणून दिला २९.

दत्तात्रेयशिष्यपरंपरा । सहस्रार्जुन यदु दुसरा ।
तेणे जनार्दनु तिसरा । शिष्य केला खरा कलियुगी ॥४३०॥

अर्थ :-
दत्तात्रेयाची शिष्यपरंपरा म्हटली म्हणजे पहिला सहस्रार्जुन आणि दुसरा यदु आणि ‘जनार्दन’ हा तिसरा शिष्य दत्ताने कलियुगामध्ये केला ४३०.

गुरुप्राप्तीलागी सर्वथा । थोर जनार्दनासी चिंता ।
विसरला तिन्ही अवस्था । सद्‍गुरु चिंतिता चिंतनी ॥३१॥

अर्थ :-
आपल्याला गुरुप्राप्ति कशी होईल म्हणून जनार्दनाला अतिशय चिंता लागून राहिली होती. त्या सद्गुरूच्या चिंतनामध्ये त्याला तिन्ही अवस्थांचा विसर पडला ३१.

देवो भावाचा भोक्ता । दृढ जाणोनि अवस्था ।
येणे जाहले श्रीदत्ता । तेणे हातु माथा ठेविला ॥३२॥

अर्थ :-
परंतु देव हा भावाचा भोक्ता असल्यामुळे, त्याची ती खरीखरी तळमळ जाणून श्रीदत्तदेव त्याच्याकडे आले व त्यांनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला ३२.

हातु ठेवितांचि तत्काळ । बोधु आकळिला सकळ ।
मिथ्या प्रपंचाचे मूळ । स्वरूप केवळ स्वबोधे ॥३३॥

अर्थ :-
हात ठेवण्याबरोबर तत्काल जनार्दनाला आत्मबोधाचे आकलन झाले व त्या बोधाच्या योगाने प्रपंचाचे मूळच मिथ्या करून सोडले ३३.

कर्म करूनि अकर्ता । तोचि अकर्तात्मबोधु जाहला देता ।
देही असोनि विदेहता । तेही तत्त्वता आकळिली ॥३४॥

अर्थ :-
कर्म करून अकर्ता असणे तोच अकर्तेपणाचा बोध श्रीदत्तांनी त्याला दिला. देहांत असून विदेही राहण्याचा बोधही त्याने आकलन केला ३४.

गृहाश्रमु न सांडिता । कर्मरेखा नोलांडिता ।
निजव्यापारी वर्तता । बोधु सर्वथा न मैळे ॥३५॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रम न सोडतां, कर्ममर्यादेचे उल्लंघन न करता, आपल्या व्यवहारांत वागले तरी आत्मबोध केव्हाही मळत नाही ३५.

तो बोधु आकळता मना । मन मुकले मनपणा ।
अवस्था नावरेचि जनार्दना । मूर्च्छापन्न पडियेला ॥३६॥

अर्थ :-
असा बोध मनाने ग्रहण केल्यामुळे मनाचा मनपणाच नाहीसा झाला. ती अवस्था जनार्दनाला न आवरता आल्यामुळे तो मूर्छा येऊन पडला ३६.

त्यासी सावध करूनि तत्त्वता । म्हणे प्रेमा आहे सत्त्वावस्था ।
तोही गिळोनि सर्वथा । होयी वर्तता निजबोधे ॥३७॥

अर्थ :-
तेव्हा त्याला तत्काळ सावध करून दत्तात्रेय म्हणाले की, असा प्रेमा ही सत्त्वगुणाची अवस्था आहे; करिता तो गिळून टाकून निजबोधानेच वर्तत राहा ३७.

पूजाविधी करोनिया । जंव जनार्दनु लागला पाया ।
तंव अदृश्य जाहला दत्तात्रेया । योगमायाचेनि योगे ॥३८॥

अर्थ :-
तेव्हा जनार्दन पूजाविधि करून पायांवर मस्तक ठेवतो आहे, तोच योगमायेच्या योगाने दत्तात्रेय अदृश्य झाले ३८.

कथेसी फांकलो सर्वथा । तो कोपु न मनावा श्रोता ।
प्रसंगे गुरुविवंचना होता । मीही गुरुकथा बोलिलो ॥३९॥

अर्थ :-
(एकनाथ श्रोत्यांना म्हणतात ) कथेमध्ये ही आडकथा झाली, याबद्दल श्रोत्यांनी राग मानू नये. प्रसंगानुसार गुरूसंबंधी विचार निघाला, म्हणून मीही गुरूचीच कथा सांगितली ३९.

मज तंव चुकी पडिली मोठी । चुकूनि सांगितली गुरुगोठी ।
तेही संस्कृत नव्हे मराठी । वृथा चावटी न म्हणावी ॥४४०॥

अर्थ :-
माझ्या हातून ही मोठीच चुकी झाली. माझ्या गुरूची कथा मी चुकून सांगितली. तीही संस्कृतांत नव्हे, तर मराठीत ! पण ही उगीच बडबड केली असे मात्र म्हणू नये ४४०.

जो असेल गुरुभक्त । तो हे जाणेल मनोगत ।
जो गुरुस्मरणी सदोदित । त्यासी हे हृद्‍गत कळेल ॥४१॥

अर्थ :-
जो गुरूचा भक्त असेल, तो ह्यांतील हृद्‌गत ओळखील आणि जो निरंतर गुरूचे स्मरण करीत असेल, त्यालाच ह्यांतील मर्म कळेल ४४१.

ज्यांसी गुरुचरणी श्रद्धा गाढी । ज्यांसी गुरुभजनी अतिआवडी ।
जिंही गुरुप्रेम जोडिले जोडी । हे गोडी जाणती ॥४२॥

अर्थ :-
ज्यांची गुरुचरणावर दृढतर निष्ठा असेल; गुरुभजनाची ज्यांना अत्यंत आवड असेल, ज्यांनी गुरुप्रेम संपादन केले असेल, त्यांनाच यांतील गोडी समजेल ४२.

ज्या सद्‍गुरूचे नांव घेता । चारी मुक्ती वोडविती माथा ।
मुक्ति नावडे गुरुभक्ता । नित्यमुक्तता गुरुचरणी ॥४४॥

अर्थ :-
सद्गुरूचे नांव घेतले असता चारीही मुक्ति मस्तक वांकवितात, परंतु गुरुभक्तांना मुक्ति मुळीच आवडत नाही. कारण, गुरुचरणाच्या ठिकाणी नित्यमुक्तता सहजच असते ४३.

ज्याचे घेता चरणतीर्थ । चारी मुक्ती पवित्र होत ।
पाया लागती पुरुषार्थ । धन्य गुरुभक्त त्रिलोकी ॥४४॥

अर्थ :-
ज्यांच्या चरणाचे तीर्थ घेतले असता चारीही मुक्ति पवित्र होऊन जातात आणि सारे पुरुषार्थ पायाला लागतात, ते गुरुभक्त त्रैलोक्यांत धन्य होत ४४.

चैतन्य नित्य निराधार । निर्धर्मक निर्विकार ।
त्याचा केला जीर्णोद्धार । सत्य साचार जगद्‍गुरु ॥४५॥

अर्थ :-
नित्य, निराधार, निर्धर्म व निर्विकार अशा चैतन्याचा सद्गुरूंनीच खरोखर जीर्णोद्धार केला, म्हणून सद्गुरु हेच सत्स्वरूप होत ४५.

सद्‍गुरुकृपा नव्हता । नव्हती देवाची कथावार्ता ।
देवासी देवपणी स्थापिता । सत्य सर्वथा सद्‍गुरु ॥४६॥

अर्थ :-
सद्गुरूची कृपा नसती तर देवांची कोणी वास्तपुस्तसुद्धा केली नसती. देवाला देवपणा देणारा खरोखर एक सद्गुरुच ४६.

सद्‍गुरु कृपेवीण पाही । देवो असतुचि झाला होता नाही ।
त्यासी देवपणी ठेवूनि ठायी । भजविता पाही गुरुरावो ॥४७॥

अर्थ :-
खरोखर सद्गुरूच्या कृपेशिवाय, देव असूनही नाहींसारखा झाला होता. त्याला देवपणाने ठिकाणावर आणून त्याचे भजन करावयास लावणारा एक गुरुराजच होय ४७.

त्या सद्‍गुरूची कथा । चुकोनि झालो बोलता ।
थोर अपराधु हा माझे माथा । क्षमा श्रोता करावी ॥४८॥

अर्थ :-
त्या सद्गुरूची कथा मी चुकून बोललो. हा फार मोठा अपराध झाला. श्रोत्यांनी त्याबद्दल क्षमा करावी ४८.

वृथा बोलिलो नाही जाण । झाले बोलावया कारण ।
दत्तात्रेयशिष्यकथन । करिता जनार्दन आठवला ॥४९॥

अर्थ :-
पण हे मी काही उगीच बोललो नाही. ते बोलावयाला एक कारण झाले ते असे की, दत्तात्रेयाचे शिष्य सांगतांना जनार्दनाचेही स्मरण झाले ४९.

मी जरी नाठवी जनार्दनासी । परी तो विसरो नेदीच आपणासी ।
हटे देतुसे आठवणेंसी । अहर्निशी सर्वदा ॥४५०॥

अर्थ :-
मी जरी जनार्दनाची आठवण करीत नाही म्हटले, तरी तो मला आपला विसर पडूंच देत नाही. तो हट्टाने निरंतर अहोरात्र मला आठवण देतच असतो ४५०.

जिकडे मी विसरो जाये । तिकडेचि तो येऊनि राहे ।
मी जरी त्याजकडे न पाहे । ते न पाहणे होये तो माझे ॥५१॥

अर्थ :-
मी जिकडे विसरावयाला जातो, तिकडेच तो येऊन उभा राहतो; मी जरी त्याच्याकडे न पाहिले तरी ते माझे न पाहणेंही तोच होतो ५१.

घटु सांडू पाहे आकाशासी । तंव आकाश न सांडी घटासी ।
तेवी जनार्दनु आम्हांसी । अहर्निशी लागला ॥५२॥

अर्थ :-
घट आकाशाला सोडायला पहातो, पण आकाशच घटाला सोडीत नाही; त्याप्रमाणे जनार्दन हा रात्रंदिवस आमच्या मागे लागलेला आहे ५२.

मी न करी त्याची कथा । तंव तोचि होये मुखी वक्ता ।
ऐसेंनि बलात्कारे बोलविता । काय म्या आता करावे ॥५३॥

अर्थ :-
मी त्याची गोष्ट करीत नाही; पण तोच माझ्या मुखांत वक्ता होऊन राहातो. असे बळजबरीने तो बोलावयाला लावतो. तेव्हा आता मी करावे तरी काय ? ५३.

दृश्य मी देखावया बैसे । तंव दृश्या सबाह्य जनार्दनु दिसे ।
श्रवणी ऐकता सौरसे । शब्दी प्रवेशे जनार्दनु ॥५४॥

अर्थ :-
मी एखादा दृश्य पदार्थ पहावयाला बसतो, तो त्या दृश्य पदार्थाच्या आंत बाहेर जनार्दनच दिसू लागतो. बरे, कानांनी काही ऐकावयाला जातो, तर त्या शब्दांमध्ये जनार्दनच शिरूर बसतो ५४.

आता नाइके न पाहे । म्हणौनि मी उगा राहे ।
तंव उगेपणाचेनि अन्वये । जनार्दनु पाहे लागला ॥५५॥

अर्थ :-
आता मी ऐकूही नये आणि पाहूंही नये, असे म्हणून उगाच बसलों, तर त्या उोगेपणाच्या रूपानेही जनार्दनच दिसू लागतो ५५.

ऐसा अडकलो त्रिशुद्धी । जनार्दनु उगंडू नेदी ।
श्रोता सांगावी जी बुद्धी । मी अपराधी सर्वथा ॥५६॥

अर्थ :-
असा खरोखर मी अडकून पडलो आहे. जनार्दन कांही विसरू देत नाही. मी सर्वस्वी अपराधी आहे. श्रोत्यांनीच ह्यावर उपाय सांगावा ५६.

श्रोते म्हणती नवलावो । येथ न देखो अहंभावो ।
पाहता बोलाचा अभिप्रावो । प्रेम पहा हो लोटत ॥५७॥

अर्थ :-
तेव्हा श्रोते म्हणाले, हे मोठे आश्चर्य आहे; या बोलण्यांत अहंभाव असा मुळीच दिसत नाही ; याच्या बोलण्याचा अभिप्राय पाहिला तर प्रेमाचेंच भरते येते ५७.

येथील विचारिता बोल । क्षीराब्धीहून सखोल ।
नवल प्रेमाची वोल । येताति डोल स्वानंदे ॥५८॥

अर्थ :-
तुझ्या शब्दांचा विचार केला तर ते क्षीरसागराहूनही खोल दिसतात. तुझ्या प्रेमाचा जिव्हाळा कांही अपूर्व आहे ! आम्हांला स्वानंदाने डोलावेसे वाटते ५८.

जे त्वा केले गुरुनिरूपण । ते सप्रेम ब्रह्मज्ञान ।
थोर निवविलो जाण । नाही दूषण निरूपणा ॥५९॥

अर्थ :-
तू जे गुरूबद्दल निरूपण केलेंस ते प्रेमळ ब्रह्मज्ञानाचेंच स्वरूप आहे. त्यामुळे आम्ही फार समाधान पावलों. तुझ्या निरूपणाला दूषण ठेवण्याला जागाच नाही ५९.

नित्य करावे गुरुस्मरण । ते गुरूने केले निजकथन ।
करिता अमृताचे आरोगण । पुरे कोण म्हणेल ॥४६०॥

अर्थ :-
गुरूचे स्मरण नित्य करीत असावे, हे तत्त्व गुरूनेच आपले आपण सांगितले. अमृताची मेजवानी पुरे कोण म्हणणार ? ४६०.

जनार्दनी दृढ भावो । हाही कळला अभिप्रावो ।
निरूपणाचा नवलावो । रसाळ पहा हो वोडवला ॥६२॥

अर्थ :-
आणखी ह्यावरून जनार्दनाच्या ठिकाणी तुझी भक्ति अलोट आहे, हीही गोष्ट आम्हांस कळून चुकली. निरूपण केवळ अपूर्व होऊन त्याला रसाळपणाही प्राप्त झाला ६१.

तू मूळकथा निरूपिसी । अथवा आडकथा सांगसी ।
परी गोडी या निरूपणाऐसी । न देखो आणिकांसी सर्वथा ॥६२॥

अर्थ :-
तू मूळकथा निरूपण केलीस किंवा आडकथा सांगितलीस, तरी तुझ्या निरूपणाची गोडी दुसर्‍या कशाला कधीच येणार नाही ६२.

शुद्ध निरूपणे गुरु वर्णिसी । वर्णूनि अपराधी म्हणविसी ।
ऐक्ये घोळली बुद्धी कैसी । मानु श्रोत्यांसी वाढविला ॥६३॥

अर्थ :-
शुद्ध निरूपणाने तू गुरूचे वर्णन करतोस, आणि ते करून आपल्याला अपराधी म्हणवून घेतोस, ह्यावरून तुझी बुद्धि किती एकरूप झाली आहे ते दिसून येते. (विनय धरून) श्रोत्यांचा मान मात्र अधिक वाढवितोस ६३.

तुझी जे अपराधबुद्धी । ते प्रवेशली भगवत्पदी ।
जाहली अपराधाची शुद्धी । देखणा त्रिशुद्धी तू होसी ॥६४॥

अर्थ :-
तुझी जी अपराधबुद्धि ती भगवत्पदींच लीन झालेली आहे. तेव्हा अपराधाचीही शुद्धी झालीच. खराखुरा ज्ञानी तूंच आहेस ६४.

गुरुस्तवनी रतसी । तेव्हा मूळकथा विसरसी ।
प्रेमाची जाती ऐसी । कळले आम्हांसी सर्वथा ॥६५॥

अर्थ :-
गुरूच्या स्तवनामध्ये तल्लीन होतोस तेव्हा मूळ कथा विसरतोस. प्रेमाचे लक्षण असेंच असते हेही आम्हांस उत्कृष्ट रीतीने कळून चुकले. ६५.

श्रोते म्हणती आता । विस्मयो दाटला चित्ता ।
वेगी चालवावे ग्रंथा । पूर्वकथा मूळींची ॥६६॥

अर्थ :-
आणखी श्रोते म्हणाले, आमच्या मनाला मोठा विस्मय वाटत आहे. करिता पुढील ग्रंथास सुरवात करून मूळ कथा सांग ६६.

हे संतवचन मानूनि माथा । चरण वंदूनि तत्त्वता ।
सावधान व्हावे चित्ता । पुढील कथा सांगेन ॥६७॥

अर्थ :-
संतांच्या ह्या भाषणाला मान देऊन त्यांचे चरण शिरसावंदन करून पुढील कथा सांगतों, श्रोत्यांनी लक्ष द्यावे ६७.

यापरी तो अवधूतु । यदूसी सांगे परमार्थु ।
संवादे निवाला परमाद्‍भूतु । मग निवांतु राहिला ॥६८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे त्या अवधूताने यदूला परमार्थ सांगितला. त्या भाषणाने अत्यंत समाधान झाले ; त्यानंतर तो स्वस्थ राहिला ६८.

श्रीभगवानुवाच ।
इत्युक्त्वा स यदु विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधीः ।
वन्दितोऽभ्यर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२] श्रीकृष्ण म्हणाले - धीर गंभीर अशा त्या अवधूत दत्तात्रेयांनी राजा यदूला असा उपदेश केला यदूनेही त्यांना वंदन करून प्रार्थना केली नंतर दत्तात्रेय प्रसन्नचित्ताने आपल्या इच्छेनुसार तेथून निघून गेले; (३२)

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । रायासी सांगोनि ब्रह्मज्ञान ।
जाहले देखोनि समाधान । मग पुसोन निघाला ॥६९॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाले, ह्याप्रमाणे राजाला ब्रह्मज्ञान सांगून त्याचे समाधान झालेले पाहून तो (अवधूत) त्याला विचारून जावयास निघाला ६९.

राजा धांवोनि लागला चरणा । परम प्रेमे करी पूजना ।
करोनिया प्रदक्षिणा । मागुता चरणा लागला ॥४७०॥

अर्थ :-
तेव्हा राजाने धावत जाऊन त्याचे पाय धरले. आणि मोठ्या प्रेमाने त्याची पूजा करून त्याला प्रदक्षिणा घालून पुन्हा त्याच्या पायांवर मस्तक ठेवले ४७०.

‘जाय’ ऐसे न बोलवे सर्वथा । ‘राहे’ म्हणता दिसे स्वामिता ।
वियोगु न साहवे तत्त्वता । बोलु सर्वथा खुंटला ॥७१॥

अर्थ :-
‘जा’ असे त्याला मुळींच म्हणवेना. व ‘रहा’ म्हणावे तर स्वामित्व दाखविल्यासारखे होते, आणि वियोग तर दुःसह वाटू लागला. त्यामुळे बोलणे सर्वोपरी खुंटले ७१.

ते देखोनि अवस्था । कृपा उपजली श्रीदत्ता ।
हात ठेवूनि माथा । प्रसन्नता उपजली ॥७२॥

अर्थ :-
ती त्याची अवस्था पाहून श्रीदत्तात्रेयाला करुणा उत्पन्न झाली, आणि त्यांनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवून प्रसन्न मुद्रेने सांगितले ७२.

‘येथून तुज मज आता । वियोगु नाही सर्वथा’ ।
ऐसे आश्वासोनि नृपनाथा । होय निघता श्रीदत्त ॥७३॥

अर्थ :-
की आजपासून तुझा व माझा कधीच वियोग होणार नाही. असे त्या राजाधिराजाला आश्वासन देऊन श्रीदत्तात्रेय निघाले ७३.

जेणे सुखे होता आला । तेणेचि सुखे निघता झाला ।
राजा अतिप्रीती निवाला । सुखी झाला निजबोधे ॥७४॥

अर्थ :-
जितक्या आनंदाने ते आले होते, तितक्याच आनंदाने ते निघून गेले. राजा अत्यंत प्रेमाने समाधान पावला आणि निजात्मबोधाने निरंतरचा सुखी झाला ७४.

अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषा नः स पूर्वजः ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ॥३३॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
एकादशस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३] आमच्या पूर्वजांचे सुद्धा पूर्वज असलेल्या यदूंनी अवधूतांचे हे म्हणणे ऐकून सर्व आसक्तींपासून आपली सुटका करून घेतली आणि ते समदर्शी झाले. (३३)

पाहोनि उद्धवा उजू । बोलता जाला अधोक्षजु ।
म्हणे आमचे पूर्वजांचा पूर्वजु । राजध्वजु यदुवीरु ॥७५॥

अर्थ :-
उद्धवाला समोर पाहून श्रीकृष्ण म्हणाले, यदुराजा हा आमच्या पूर्वजांचाही पूर्वज व राजांचा मुकुटमणि होता ७५.

म्हणसी मी नेणे त्याचे नांव । तू सांगतोसी हे अपूर्व ।
परी ज्याचेनि नामे आम्ही सर्व । वीर ‘यादव’ म्हणवितो ॥७६॥

अर्थ :-
तू म्हणशील की, मला त्याचे नावही माहीत नाही, तेव्हा तू सांगतोस हे मोठे अपूर्व वाटते. पण बाबा, त्याच्याच नांवावरून आम्ही सारे वीर आपणाला ‘यादव’ असे म्हणवून घेतों, ७६.

हरिखे म्हणे नंदनंदु । तो आमचा पूर्वज यदु ।
ब्रह्मज्ञानाचा संवादु । दत्तात्रेयेंसी पै केला ॥७७॥

अर्थ :-
तो नंदाचा पुत्र श्रीकृष्ण आनंदाने पुन्हा म्हणाला, तोच यदु आमचा पूर्वज होय. त्यानेच दत्तात्रेयाबरोबर ब्रह्मज्ञानाचा संवाद केला ७७.

श्रीदत्तात्रेयाच्या वचनार्था । विश्वासोनि जाहला घेता ।
तेणे सर्वसंगविनिर्मुक्तता । आली हाता यदूच्या ॥७८॥

अर्थ :-
श्रीदत्तात्रेयाच्या भाषणांतील हृद्तावर विश्वास ठेवल्यामुळेंच सर्वसंगपरित्यागाची पात्रता यदूच्या अंगी आली ७८.

जो संगु सांडूनि दूर गेला । तेणे ‘संगत्यागु’ चि केला ।
संगी असोनि स्नेह सांडिला । ‘संगमुक्त’ झाला तो जाण ॥७९॥

अर्थ :-
जो संगाला सोडून दूर गेला त्याने फक्त ‘संगत्याग’ केला असे म्हणावें, पण संगांत असून जो स्नेह सोडून देतो, तोच ‘संगमुक्त’ झाला म्हणून समजावे ७९.

आकाश सर्व पदार्थासी । मिळाले असे सर्व देशी ।
परी नातळेचि सर्वसंगासी । ‘संगमुक्तता’ त्यासी बोलिजे ॥४८०॥

अर्थ :-
आकाश सर्व ठिकाणी सर्व पदार्थांना व्यापून असते, पण ते कशालाच स्पर्श करीत नाही. असे असणे याचंच नाव ‘संगमुक्तता’ ४८०.

याहूनि विशेष संगमुक्तता । आली यदूचिया हाता ।
तेही सांगेन कथा । परिसे तत्त्वता उद्धवा ॥८१॥

अर्थ :-
पण त्याहूनही विशेष संगमुक्तता यदूच्या हाती आली होती. उद्धवा ! तीही कथा आता सांगतो ऐक ८१.

दत्तात्रेयबोधे तत्त्वता । सर्वसंगामाजी असता ।
न देखे संगाची कथावार्ता । ‘विशेषमुक्तता’ या नांव ॥८२॥

अर्थ :-
खरोखर तो सर्व संगांत असतांही दत्तात्रेयाच्या बोधाने संगाची कथावार्तासुद्धा त्याला जाणवत नव्हती. आणि याचेच नांव ‘विशेषमुक्तता’ ८२.

‘मज पूर्वी द्वैतसंगु होता । तो जाऊनि निःसंग झालो आतां’ ।
या दोनी समूळ मिथ्या वार्ता । विनिर्मुक्तता पावलो ॥८३॥

अर्थ :-
मला पूर्वी द्वैताची संगति होती, ती जाऊन मी आता निःसंग झालों, ’ या दोन्ही गोष्टी मुळी खोट्या आहेत. मी सर्वातूनच ‘विनिर्मुक्त’ झालो आहे ८३.

दोर सापु नाही झाला । परी सापुपणाचा आळ आला ।
तोही दोरे नाहींसा केला । भ्रांती कल्पिला निजभ्रमु ॥८४॥

अर्थ :-
दोर कधी साप होत नाही; पण त्याच्यावर सापपणाचा आळ येतो. तोही दोरानेच नाहीसा होतो. हा आत्मभ्रम भ्रांतीमुळे कल्पिलेला असतो ८४.

दोरु दोरपणे असे । सर्पु तो भ्रांतामनी वसे ।
ऐसे सांडूनि द्वैतपिसे । रायासी सावकाशे समाधी ॥८५॥

अर्थ :-
दोर तो दोराच्याच स्वरूपाने असतो. भ्रमिष्टांच्या मनामध्ये मात्र सर्प म्हणून भासतो. असे जे द्वैताचे वेड ते सुटल्यामुळे राजालाही सावकाश समाधि लागली ८५.

समसाम्ये समानबुद्धी । ते बोलिजे ‘निजसमाधी’ ।
ते समाधी पावोनी त्रिशुद्धी । राजा निजपदी पावला ॥८६॥

अर्थ :-
ऐक्यभावाने समबुद्धि होणे तिलाच ‘निजसमाधि’ असे म्हणतात. तीच समाधि खरोखर राजाला प्राप्त झाल्यामुळे तो ब्रह्मस्वरूपाला पोंचला ८६.

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ‘तू जन्मूनि ऐशिये वंशी ।
जरी ब्रह्मज्ञान न साधिशी । तरी उणे पूर्वजांसी येईल ‘ ॥८७॥

अर्थ :-
कृष्ण उद्धवाला म्हणाले, ‘तूंही अशाच्या वंशामध्ये जन्म घेऊन जर ब्रह्मज्ञान संपादन न करशील, तर तो पूर्वजांना कमीपणा येईल’ ! ८७.

यापरी हृषीकेशी । तिरस्कारोनि उद्धवासी ।
झोंबावया अद्वैतासी । पुट बुद्धीसी देतुसे ॥८८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे श्रीकृष्णांनी तिरस्काराने उद्धवाला बोलून अद्वैतावर झटून पडण्यासाठी त्याच्या उत्कंठेवर आणखी एक पुट चढविले ८८.

आधींचि विखारू काळियाणा । त्याचेंही पुच्छ रगडिल्या जाणा ।
मग झोंबिन्नल्या सत्राणा । नावरे कोणा सर्वथा ॥८९॥

अर्थ :-
आधींच विषारी काळा सर्प, त्यांत त्याच्या शेपटावर पाय दिला, तर तो रागाने दंश करायला धावतो, कोणालाच आवरत नाही ८९.

आधींचि अनुताप उद्धवासी । वरी तिरस्कारिला हृषीकेशी ।
तो गिळावया चिद्‍ब्रह्मासी । निजमानसी खवळला ॥४९०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे उद्धवाला आधीच अनुताप झालेला, त्यावर श्रीकृष्णांनी त्याचा तिरस्कार केला, तेव्हा तो परब्रह्माला गिळण्यासाठी मनांतून अगदी खवळून गेला ४९०.

पुढिले अध्यायी निरूपण । कृष्ण‍उद्धवसंवाद जाण ।
सांगेल गुरुशिष्यलक्षण । श्रोते विचक्षण परिसतु ॥९१॥

अर्थ :-
त्या कृष्णाचा आणि उद्धवाचा तो संवाद पुढील अध्यायांत आहे ; त्यांत गुरुशिष्याचे लक्षण सांगितले जाईल. चतुर श्रोत्यांनी ते श्रवण करावे ९१.

एका जनार्दनु म्हणे । अगाध कृष्णमुखींचे बोलणे ।
ते मी जरी निरोपू नेणे । परी ते गोडपणे निववित ॥९२॥

अर्थ :-
एका जनार्दन म्हणतो, कृष्णमुखांतील भाषण फार गहन आहे. ते जरी मला नीट सांगता येत नाही, तरी त्याच्या स्वाभाविक गोडपणाने अंत:करणाची तृप्ति होते ९२.

साखरेचा बोळू केला । परी कडूपणा नाही आला ।
तैसा ग्रंथु प्राकृतभाषा झाला । असे संचला स्वानंदु ॥९३॥

अर्थ :-
साखरेचा बोळ केला, तरी त्यांत कडूपणा येत नाही. त्याप्रमाणे हा ग्रंथ जरी प्राकृत भाषेत झाला, तरी त्यांत स्वानंदच परिपूर्ण भरलेला आहे ९३.

जरी सोन्याचे पेंडुके केले । परी ते दगडमोला नाही आले ।
तैसे भागवत प्राकृत झाले । परी नाही चुकले निजज्ञाना ॥९४॥

अर्थ :-
सोन्याचा जरी गोटा बनविला तरी तो काही दगडाच्या मोलाने विकावयाचा नाही, त्याप्रमाणे भागवत जरी प्राकृतांत झाले, तरी ते आत्मज्ञानाला काही मुकले नाही ९४.

मुक्ताफळालागी सागरी । बुड्या देती नानापरी ।
ते सांपडलिया घरींच्या विहिरी । जो अव्हेरी तो मूर्ख ॥९५॥

अर्थ :-
मोत्याकरिता समुद्रामध्ये बुड्या देतात, तेच मोती घरांतल्या विहिरींत सांपडले म्हणून कोणी फेंकून देईल, तर तो मूर्खच समजला पाहिजे ९५.

तैशी संस्कृत व्याख्यानआटाटी । अतिकष्टे परमार्थी भेटी ।
ते जोडिल्या मराठीसाठी । उपेक्षादृष्टि न करावी ॥९६॥

अर्थ :-
तद्वत् संस्कृत भाषेचा अभ्यास करून मोठ्या माराकुटीने परमार्थाची गांठ पडते; तोच परमार्थ जर मराठी भाषेमध्ये मिळाला तर त्याची उपेक्षा करू नये ९६.

धनवंतु रत्‍नपारखी पुरा । तेणे धुळीमाजी देखिल्या हिरा ।
गांठी बांधोनि आणी घरा । पारखी खरा निजज्ञाने ॥९७॥

अर्थ :-
श्रीमंत व पक्का रत्नपरीक्षक आहे, त्याने जर अकस्मात धुळीत पडलेला हिरा पाहिला तर तो गांठीला बांधून घरी आणल्याशिवाय राहात नाही. कारण, तो खऱ्या ज्ञानाने परीक्षक असतो ९७.

तैसे ज्ञाते विद्वज्जन । ग्रंथु मराठी देखोन ।
उपेक्षा न करिता करावा यत्‍न । पारखोनि चिद्‍रत्‍न साधावया ॥९८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे जे कोणी ज्ञाते व विद्वान् लोक असतील, त्यांनी हा ग्रंथ मराठी असे पाहून त्याचा अव्हेर न करिता नीट परीक्षा करून चित्स्वरूपी रत्न मिळविण्याचा यत्न करावा ९८.

क्षुद्रदृष्टी पाहणे पाहता । बोलु लागेल व्यासाचे ग्रंथा ।
मा हे तरी मराठी कविता । सांडूनि कुटिलता पाहावी ॥९९॥

अर्थ :-
क्षुद्र दृष्टीनेच पाहावयास लागले तर साक्षात् व्यासाच्या ग्रंथालासुद्धा नांवे ठेवता येतील ; मग ही तर काय मराठी कविता आहे. याकरिता कुटिलता सोडून देऊनच ती वाचावी ९९.

ज्यांसी निजसुखाची आवडी । ते प्राकृती न काढिती खोडी ।
घेतील ज्ञानगर्भाची गोडी । अवस्था गाढी परमार्थी ॥५००॥

अर्थ :-
ज्यांना आत्मसुखाची आवड आहे, ते प्राकृतांतील खोडी काढीत बसणार नाहीत; ते ज्ञानरहस्याची गोडीच ग्रहण करतील. कारण, त्यांना परमार्थाविषयी फार तळमळ असते. ५००.

जे साचार परमार्थी । ते अधिकारी ये ग्रंथी ।
ज्यांसी भागवती भक्ती । ते पावती निजसुख ॥१॥

अर्थ :-
जे खरोखर परमार्थी आहेत, तेच या ग्रंथाचे अधिकारी होत. ज्याची भागवतावर भक्ति आहे त्यांना निजसुख प्राप्त होईल १.

ज्यासी भागवती नाही भक्ती । कोरडी व्युत्पत्ती मिरविती ।
तेही जरी निंदा न करिती । तरी पुढे पावती भक्तीते ॥२॥

अर्थ :-
ज्यांची भागवतावरच भक्ति नाही, जे रिकामीच विद्वत्ता मिरवतात, तेही जर निंदा न करतील, तर पुढे त्यांनाही भक्ति प्राप्त होईल २.

निंदा वसे ज्याचे चित्ता । त्यास गति नाही सर्वथा ।
निंदा सकळ पापांचे माथा । दोष ईपरता असेना ॥३॥

अर्थ :-
ज्यांच्या मनामध्ये नेहमी निंदाच असते, त्यांना कधीच सद्‌गति मिळत नाही. निंदा हे सर्व पातकांत श्रेष्ठ पातक आहे. हिच्याएवढा दोष दुसरा कोणताच नाही ३.

निंदकाचे नांव घेता । दोष वाचेसी होय लागता ।
तिशी द्यावया प्रायश्चित्ता । ‘रामराम’ सर्वथा म्हणावे ॥४॥

अर्थ :-
निंदकाचे नांव घेतले तरी सुद्धा वाणीला दोष लागतो; याकरिता तिला प्रायश्चित्त देण्यासाठी ‘रामराम’ म्हणावे ४.

निंदेमाजी देखिले स्वार्था । निंदक प्रवर्तले भक्तहिता ।
बुडवूनि आपुले स्वार्था । परदोष सर्वथा क्षाळिले ॥५॥

अर्थ :-
परंतु निंदेमध्ये सुद्धा स्वार्थच दिसून येतो. कारण निंदक हे भक्ताचे हितच करीत असतात. कारण, ते आपले नुकसान करून घेऊन दुसऱ्याचे सारे दोष धुऊन काढतात ५.

सांडूनिया गुणदोष । श्रोता होआवे सावकाश ।
जेथ वक्ता हृषीकेश । अतिसुरस ते ज्ञान ॥६॥

अर्थ :-
ह्याकरिता श्रोत्यांनी गुण आणि दोष दोन्ही सोडून देऊन स्वस्थ असावे. ज्यांतील वक्ता स्वतः श्रीकृष्ण आहे, त्यांतील ज्ञान अत्यंत सुरस असेल हे काय सांगावयास पाहिजे ? ६.

कृष्ण-उद्धवांचे ज्ञान । तत्काळ निरसी अज्ञान ।
एका विनवी जनार्दन । सावधान परियेसा ॥५०७॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णाचे आणि उद्धवाचे ज्ञान अज्ञानाचे तात्काळ निरसन करते. म्हणून एका जनार्दन विनंति करतो की, चित्त देऊन श्रवण करावे ५०७.
इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
एकाकारटीकाया श्रीकृष्णोद्धवसंवादे नवमोऽध्यायः ॥९॥

अर्थ :-
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥मूळश्लोक ॥३३॥

अर्थ :-
ओव्या ॥५०७॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णोद्धव-संवादातील (यदु-अवधूताचा) याप्रमाणे श्रीमद्‌भागवतमहापुराणांतील एकादशस्कंधामधील एकनाथकृत टीकेचा नववा अध्याय संपूर्ण झाला ॥९॥

अर्थ :-
ॐ तत्सत्-श्रीकृष्णार्पणमस्तु.