🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 27

श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो देव सहज निज । तू विश्वात्मा चतुर्भुज ।
अष्टभुज तूंचि विश्वभुज । गुरुत्वे तुज गौरव ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकाररूप सहज आत्मस्वरूप देवा ! तुला नमस्कार असो. तू विश्वात्मा असून चतुर्भुज आहेस. अष्टभुजही तूंच असून विश्वभुज म्ह० अनंतभुजही आहेस. तुझा मी गुरुत्वानेच गौरव करतो १.

निजशिष्याचिया भावार्थ । तू गुरुनामे अभयदाता ।
अभय देऊनि तत्त्वता । भवव्यथा निवारिसी ॥२॥

अर्थ :-
आपल्या शिष्याच्या भावार्थामुळे गुरूच्या नावाने अभय देणारा तूंच आहेस. अभय देऊन संसारदुःख खरोखर तूंच निवारण करतोस २.

निवारूनि जन्ममरण । आपण्या भेटसी आपण ।
तेव्हा गुरुशिष्यनामी संपूर्ण । तुझे एकपण आभासे ॥३॥

अर्थ :-
जन्ममरणाचे निवारण करून तू आपण आपल्यालाच भेटतोस ; तेव्हा गुरु व शिष्य ह्या नावांनी तुझे पूर्ण ऐक्यच भासू लागते ३.

ते एकपण पाहता दिठी । एका जनार्दनी पडे मिठी ।
गुरुत्वे कोंदे सकळ सृष्टी । स्वानंदपुष्टी जग नांदे ॥४॥

अर्थ :-
ते ऐक्य दृष्टीस पडतांच एकनाथ आणि जनार्दन हे एकरूपच होऊन जातात. सारी सृष्टि गुरुत्वानेच भरून जाऊन सारे जग स्वानंदांत नांदू लागते ४.

तो स्वानंदैकचिद्घन । जगद्गुरु जनार्दन ।
एका जनार्दना शरण । एकी एकपण दृढ केले ॥५॥

अर्थ :-
असा तो स्वानंदैक्य चिद्धनस्वरूप जगद्गुरु जनार्दन होय. त्या जनार्दनाला एकनाथ शरण जाऊन त्याने आपले ऐक्य दृढ केले ५.

दृढ केले जे एकपण । तेंही सद्गुरु झाला आपण ।
तेथे खुंटले मीतूंपण । एका जनार्दन एकत्वे ॥६॥

अर्थ :-
हे दृढ केलेले ऐक्यही सारे सद्गुरुच झाला. तेव्हा एकनाथ व जनार्दन एकच झाल्यामुळे मीतूंपण खुंटले ६.

यापरी एकाकी एकला । एका जनार्दने कवयिता केला ।
तो एकादशाचा पावला । अतिसखोला एकत्वबोध ॥७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे एकी एकी एक असताही एकनाथाला जनार्दनाने कवि केला. तेव्हा त्याला एकादशाचा सखोल एकत्वाचा बोध सहजच झाला ७.

त्या एकत्वाची निजस्थिती । पावला पुरूरवाभूपती ।
दृढ अनुताप विरक्ती । भगवद्भक्ती सत्संगे ॥८॥

अर्थ :-
त्याच ऐक्याची खरी स्थिति पुरूरवा राजालाही प्राप्त झाली होती. आणि सत्संगाने त्याचा तो अनुताप, विरक्ति व भगवद्भक्ति दृढ झाली ८.

हे सव्विसावे अध्यायी जाण । स्वमुखे बोलिला श्रीकृष्ण ।
सत्संगे भगवद्भजन । तेणे वैराग्य पूर्ण साधका ॥९॥

अर्थ :-
असे सव्वीसाव्या अध्यायांत श्रीकृष्णांनी आपल्याच मुखाने सांगितले. सत्संगाने भगवद्भजन घडत असते; आणि तेणेकरून साधकांच्या अंगी पूर्ण वैराग्य येते ९.

न करिता भगवद्भक्ती । कदा नुपजे विरक्ती ।
विरक्तीवीण भगवत्प्राप्ती । नव्हे कल्पांती साधका ॥१०॥

अर्थ :-
भगवद्भक्ति केल्याशिवाय विरक्ति कधींच उत्पन्न व्हावयाची नाही, आणि साधकांना विरक्तीशिवाय भगवत्प्राप्ति कल्पांतीही होणे नाही १०.

ऐसे बोलिला श्रीकृष्ण । ते उद्धवे जीवी धरूनि पूर्ण ।
भगवद्भक्ति पूजाविधान । क्रियायोग जाण पुसत ॥११॥

अर्थ :-
असे श्रीकृष्णांनी सांगितलें; ते पूर्णपणे मनात ठेवून उद्धव भगवद्भक्ति, पूजाविधान व त्यांतील क्रियायोग विचारीत आहे ११.

उद्धव उवाच-क्रियायोग समाचक्ष्व भवदाराधन प्रभो ।
यस्मात्वा ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] उद्धव म्हणाला - हे भक्तवत्सल श्रीकृष्णा ! जे भक्तजन, ज्या प्रकारे, ज्या उद्देशाने, आपली पूजा अर्चा करतात, तो आपल्या आराधनेचा क्रियायोग आपण मला सांगा. (१)

निजभक्तानुग्रहार्थ । सत्त्वमूर्ति तू श्रीअनंत ।
तुझे निजभक्त जे सात्वत । ते तुज पूजित कोणे विधी ॥१२॥

अर्थ :-
आपल्या भक्तावर अनुग्रह करण्यासाठी सत्त्वमूर्ति असा जो तू अनंत, त्या तुझे पूजन तुझे सात्वत-भक्त कोणत्या विधीने करतात ? १२.

ते साधूचे आराधन । तुझे क्रियायोगे निरपूजन ॥
कृपाकरोनिया आपण । मज संपूर्ण सांगावे ॥१३॥

अर्थ :-
ते साधूचे आराधन, आणि क्रियायोगाने तुझे पूजन कसे असते ? ते कृपा करून मला सर्व सांगावे १३.

म्हणसी जरी हे आणिकांते पुसावे । हे माझेनि जाण सर्वथा नव्हे ।
तुज सांडूनि दूरी जावे । हे लाजही जीवे साहवेना ॥१४॥

अर्थ :-
तू म्हणशील की, हे दुसऱ्या कोणाला तरी विचार; तर ते मला मुळीच होणार नाही. तुला सोडून दुसरीकडे जाणे ही लाज माझ्या जिवाला सहन होत नाही १४.

मी तुझा दास जीवेंभावे । तुझेनि प्रभुत्वगौरवे ।
मी कळिकाळा नागवे । कृपाप्रभावे तुझेनी ॥१५॥

अर्थ :-
जीवाभावाने मी तुझा दास आहे; तुझ्या स्वामित्वाच्या सामर्थ्यावर मी कलिकाळालासुद्धा दाद देणार नाही. हा तुझ्याच कृपेचा प्रभाव होय १५.

तू कृपाळु कृपायुक्त । कृपेने होसी भक्तांचा भक्त ।
त्या तुझा मी चरणांकित । सलगी गुह्यार्थ स्वये पुसे ॥१६॥

अर्थ :-
तू कृपेने युक्त असून कृपाळू आहेस; कृपेनेंच तू भक्तांचा भक्त होतोस. त्या तुझ्या चरणांचा मी दास आहे. म्हणून सलगीने स्वतः गुह्यार्थ विचारतो १६.

इतका करूनि अत्यादर । का पुससी पूजाप्रकार ।
तरी हा श्रेष्ठश्रेष्ठी केला विचार । तो निजनिर्धार अवधारी ॥१७॥

अर्थ :-
आता इतक्या अत्यादराने पूजाप्रकार तू विचारतोस तरी कशाला? असे म्हणशील तर हा विचार मोठमोठ्या लोकांनीही केलेला आहे. तो मी सांगतों, श्रवण कर १७.

एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयस नृणाम् ।
नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] देवर्षी नारद, भगवान व्यास आणि आचार्य बृहस्पती इत्यादी मुनी वारंवार हे मनुष्याच्या परम कल्याणाचे साधन आहे, असे सांगतात. (२)

पूर्वी वेदविचारनिष्ठ । सुरवर्य मुनिश्रेष्ठ ।
हेचि अनुवादले स्पष्ट । अतिवरिष्ठ विवेकी ॥१८॥

अर्थ :-
प्राचीन वेदविचारनिष्ठ मोठमोठे देव, मोठमोठे ऋषि, अत्यंत श्रेष्ठ प्रतीचा विचार करणारेसुद्धा हेच स्पष्ट बोलले आहेत १८.

पूजाविधान प्रसिद्ध । बोलिला देवर्षि ‘नारद’ ।
अंगिराचा पुत्र अगाध । ‘देवगुरु’ प्रबुद्ध हेचि बोले ॥१९॥

अर्थ :-
देवर्षि नारदाने सांगितलेले पूजाविधान तर प्रसिद्धच आहे. अंगिराचा पुत्र प्रसिद्ध देवांचा गुरूही हेंच बोललेला आहे १९.

जो ‘व्यास’ सत्यवतीसुत । जो का नारायण मूर्तिमंत ।
जेणे प्रकट केला वेदार्थ । जो विख्यात महाकवि ॥२०॥

अर्थ :-
सत्यवतीचा पुत्र व्यास, जो मूर्तिमंत नारायण, ज्याने वेदाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, आणि जो महाकवि म्हणून प्रख्यात आहे २०.

पुराणकविकर्ता तो साङ्ग । यालागी व्यसोच्छिष्टमिद जग’ । तपास करा
तेणेंही भगवत्पूजामार्ग । हा क्रियायोग बोलिजे ॥२१॥

अर्थ :-
तो सर्व पुराणांचा कर्ता, म्हणूनच ‘सारे जग व्यासोच्छिष्ट आहे ‘ असे म्हणतात. त्यानेही भगवत्पूजेचा मार्ग व हा क्रियायोग प्रतिपादन केलेला आहे २१.

असो इतरांची चावटी । जो पितामह सकळ सृष्टी ।
जो जन्मला विष्णूच्या पोटी । तेणेंही या गोष्टी दृढ केल्या ॥२२॥

अर्थ :-
ही इतरांची बडबड तर असोच; पण साऱ्या जगाचा जो आजोबा, जो विष्णूच्या पोटी जन्मास आलेला, त्या ब्रह्मदेवानेही हाच विषय द्दढ केला आहे २२.

निःसृत ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] सर्वप्रथम आपल्याच मुखारविंदातून बाहेर पडलेला हा क्रियायोग ब्रह्मदेवांनी भृग इत्यादी पुत्रांना आणि भगवान शंकरांनी पार्वतीदेवीला सांगितला होता. (३)

तुवांचि कल्पचिया आदी । हेचि पूजाविधानविधी ।
उपदेशिला पुत्रबुद्धी । स्वये त्रिशुद्धी विधाता ॥२३॥

अर्थ :-
तूंच कल्पारंभीच्या आधी हाच पूजाविधि पुत्रबुद्धीने स्वतः ब्रह्मदेवाला सांगितला आहेस २३.

तेणेंही कल्पादीसी आपण । नाभिकमळासनी बैसोन ।
भृगुकश्यपादि पुत्रांसी जाण । हे पूजाविधान उपदेशी ॥२४॥

अर्थ :-
त्यानेही आपण कल्पाच्या पूर्वी नाभिकमळांत बसून भृगुकश्यपादि पुत्रांनाही हे पूजाविधान सांगितलेले आहे २४.

श्रीमहादेवेंही आपण । हे क्रियायोगविधिविधान ।
भावे भवानीसी जाण केले निरूपण एकांती ॥२५॥

अर्थ :-
श्रीमहादेवांनीही आपण होऊन हे क्रियायोगविधिविधान भक्तिभावाने पार्वतीला एकांतांत निरूपण केले आहे २५.

एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणा च संमतम् ।
श्रैयसामुत्तम मन्ये स्त्रीशूद्राणा च मानद ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] हे मर्यादारक्षक प्रभो ! हाच क्रियायोग सर्व वर्ण आणि सर्व आश्रमांच्यासाठी उपयुक्त असून परम कल्याणकारी आहे, असे मी समजतो किंबहुना स्त्रीशूद्रांसाठी सुद्धा हाच सर्वश्रेष्ठ उपाय असावा. (४)

एव श्रेष्ठपरंपरा । तुवा प्रकट केली दीनोद्धारा ।
दीनदयाळु तू खरा । याही विचारा अवधारी ॥२६॥

अर्थ :-
हे दीनोद्धारा! ह्याप्रमाणे दीनोद्धारासाठी तू ही श्रेष्ठांची परंपरा सुरू केली आहेस. तू दीनांचा खराखुरा दयाळू आहेस. तेव्हा त्याचाही विचार ऐक २६.

आश्रमधर्मविधिविधान । तेथ अधिकारी द्विजन्मे जन ।
त्यांसी कर्मबाधा बाधी गहन । गुंतले ब्राह्मण कर्मठत्वे ॥२७॥

अर्थ :-
आश्रमधर्म आणि विधिविधान यांचे अधिकारी ब्राह्मणक्षत्रिय-वैश्य आहेत. विधिविधानांत चूक झाल्यास त्यांना अतिशय दोष लागतो. म्हणून ब्राह्मण लोक कर्मामध्ये गुंतलेले असतात २७.

तैसे नव्हे तुझे भजन । भजनाधिकारी सर्व वर्ण ।
दीनोद्धारी भजन पूर्ण । स्त्रिया शूद्रजन उद्धरिले ॥२८॥

अर्थ :-
पण तुझे भजन तसे नाही. भजनाचा अधिकार साऱ्या वर्णाना आहे. भजन हे दीनाचा पूर्णपणे उद्धार करणारे आहे. त्याने स्त्रिया व शूद्र ह्यांचा उद्धार केला आहे २८.

कर्मी गुंतले उत्तमोत्तम । भजने उद्धरिले अधमाधम ।
भजने सर्वांसही सुगम । भजने स्वधर्मसार्थक ॥२९॥

अर्थ :-
उत्तमोत्तम लोक कर्मात गुंतलेले असतात; आणि अधमाधमही भजनाने उद्धरले जातात. भजन हे सर्वानाच सुगम आहे. भजनाने स्वधर्माचे सार्थक होते २९.

भजनमहिमा निःसीम । अधमा पदवी उत्तमोत्तम ।
भजनहीन जे उत्तम । ते अधमाधम स्वये होती ॥३०॥

अर्थ :-
भजनाचा महिमा अपूर्व आहे. त्याच्या योगाने अधमालाही उत्तमोत्तम पदवी प्राप्त होते. आणि जे उत्तम असून भजनहीन असतात, ते स्वतः अधमाधम होतात! ३०.

सर्व वर्ण आणि आश्रम । भगवद्भजने गति उत्तम ।
हेचि भक्तीचे निजवर्म । भक्त निष्काम जाणती ॥३१॥

अर्थ :-
सर्व वर्णातील व आश्रमांतील लोकांना भगवद्भजनानेच सद्गति प्राप्त होते. हेच भक्तींतील रहस्य आहे व हे निष्काम भक्तच जाणतात ३१.

करूनिया भगवद्भक्ती । भक्त स्वये भगवद्रूप होती ।
यालागी भक्तांते श्रीपती । अतिप्रीती मानिसी ॥३२॥

अर्थ :-
भक्त भगवद्भक्ति करूनच स्वतः भगवद्रूप होतात ; म्हणूनच श्रीकृष्णा! भक्तांला तू अत्यंत प्रीतीने मान देतोस ३२.

तुझे भजनपूजन करिता । तू निजभकतांचा होसी त्राता ।
तूंचि भक्तांसी सन्मान-दाता । ते भजनकथा मज सांग ॥३३॥

अर्थ :-
तुझे भजनपूजन केले असता तू आपल्या भक्तांना तारतोस ; तूंच भक्तांना सन्मानदाता होतोस; याकरिता तुझ्या पूजेची कथा (विधानता) मला सांगावी ३३.

एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] हे कमलनयन श्यामसुंदरा ! आपण शंकर इत्यादी जगदीश्वरांचेसुद्धा ईश्वर आहात आणि मी आपलाच प्रेमी भक्त आहे म्हणून कर्मबंधनातून मुक्त करणारा हा विधी आपण मला सांगावा. (५)

कमळनाभि नारायणा । भक्तविश्राम कमळवदना ।
कमलालया कमलनयना । विनंती श्रीकृष्णा अवधारी ॥३४॥

अर्थ :-
हे कमलनाभ नारायणा ! हे भक्तविश्राम कमलवदना श्रीकृष्णा ! माझी विनंती ऐकावी ३४.

तुवा पाहिल्या कृपादृष्टी । तत्कालपै उठाउठी ।
सुटती कर्मबंधाच्या गांठी । स्वानंदपुष्टी निजभक्ता ॥३५॥

अर्थ :-
तू कृपादृष्टीने पाहिलेंस की पुरे, तत्काळ कर्मबंधाच्या गांठी सुटतात, आणि भक्तांना स्वानंदाची पुष्टि मिळते ३५.

जेवी घृताचे कठिणपण । क्षणे विरवी सूर्यकिरण ।
तेवी कर्मबंधा निर्दळण । तुझे कृपावलोकन करी कृष्णा ॥३६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे तुपाचा कठिणपणा सूर्याचे किरण एका क्षणांत विरवून टाकतात, त्याप्रमाणे कृष्णा ! तुझे कृपावलोकन कर्मबंधाचे निर्दाळण करून सोडते ३६.

का सैंधवाचा महागिरी । जेवी विरे सिंधूमाझारी ।
तेवी कर्मबंधा बोहरी । तुझी कृपा करी श्रीकृष्णा ॥३७॥

अर्थ :-
किंवा मिठाचा केवढाही मोठा पर्वत असला तरी तो समुद्रात जसा विरून जातो, त्याप्रमाणे श्रीकृष्णा ! तुझी कृपा ही कर्मबंधाला भस्म करून टाकते ३७.

तुझी झालिया कृपादृष्टी । कर्माकर्मांसी पडे तुटी ।
जेवी सूर्योदयासाटी । नातुडे भेटी खद्योत ॥३८॥

अर्थ :-
सूर्योदय झाल्यानंतर ज्याप्रमाणे काजवा दृष्टीस पडत नाही, त्याप्रमाणे तुझी कृपादृष्टि झाली की, कर्माकर्माचा झाडा होऊन जातो ३८.

तमी दाटती खद्योतकोडी । तेवी अज्ञानी कर्माची आडाडी ।
तुझा कृपासूर्य जोडल्या जोडी । कर्मे जाती बापुडी विरोनी ॥३९॥

अर्थ :-
अंधारामध्ये कोट्यवधि काजवे चमकतात ; त्याप्रमाणे अज्ञानामध्ये कर्माचे अवडंबर माजतें. तुझ्या कृपारूप सूर्याची जोड मिळाली, की कर्मे बिचारी विरूनच जातात ३९.

ऐशिया निष्कर्मकृपायुक्त । तुझे नांदती निजभक्त ।
जे का विषयी अतिविरक्त । सदा अनुरक्त हरिचरणी ॥४१॥

अर्थ :-
अशा निष्कर्म कृपेने युक्त होऊन तुझे भक्त नांदतात व ते विषयाविषयी अत्यंत विरक्त असून सदासर्वदा हरिचरणाच्या ठिकाणींच अनुरक्त असतात ४०.

ते पूर्णकृपेचे आयतन । तुझे भजनपूजाविधान ।
ते मज सांग कृपा करून । मी अतिदिन पै तुझे ॥४१॥

अर्थ :-
ह्यास्तव तुझ्या पूर्ण कृपेचे स्थानच असे जे तुझे पूजाविधान ते मला कृपा करून सांगावें. मी तुझे अत्यंत दीन लेकरू आहे ४१.

म्हणसी तुज हा अधिकार नाही । परी मी शरण आलो तुज पाही ।
शरणागताची तुझ्या ठायी । उपेक्षा नाही श्रीकृष्णा ॥४२॥

अर्थ :-
तू कदाचित म्हणशील की, तुला हा अधिकार नाही; पण श्रीकृष्णा ! मी तुला शरण आलो आहे. आणखी असे की, तुझ्या ठिकाणी शरणागताची उपेक्षा होत नसते ४२.

तुवा उद्धरिले पशु-गीध-गजांसी । गणिके तारिले कुंटणीसी ।
तेचि कृपा करी आम्हांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥४४॥

अर्थ :-
तू जटायु-संपाती-गजेंद्र इत्यादि पशुपक्ष्यादिकांचा उद्धार केला आहेस. तू गणिकेला व कुंटिणीलाही तारले आहेस. हे कृपाळू हृषीकेशा ! तीच कृपा तू आम्हांवरही कर ४३.

म्हणसी ‘ब्रह्म शिव असता सृष्टी । मजचि पुसायाची श्रद्धा मोठी ।
कैसेनि पा वाढली पोटीं’ । ऐक ते गोठी सांगेन ॥४४॥

अर्थ :-
कदाचित तू म्हणशील की, सृष्टीमध्ये ब्रह्मदेव, शंकर वगैरे असतांना मलाच विचारण्याची श्रद्धा तुझ्या मनांत कशाने वाढली? तर त्याचेही कारण सांगतो ऐक ४४.

ब्रह्मा जगाचा कर्ता होये । तोही विसरला निजात्मसोये ।
तो तुझ्या पोटा येऊनि पाहे । निजज्ञान लाहे तुझेनि ॥४५॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेव हा जगाचा निर्माणकर्ता असूनही तो आत्मस्वरूपाला विसरला, म्हणून तो तुझ्याच पोटी येऊन तुझ्यापासूनच आत्मज्ञान शिकला ४५.

शिव पायवणी वाहे माथा । तुझे नाम सदा जपता ।
तुझे कृपेस्तव तत्त्वता । तोही निजात्मता पावला ॥४६॥

अर्थ :-
शंकरांनीही तुझ्या पायाचे तीर्थ जी गंगा ती मस्तकावर वागवून, तसेंच सदासर्वदा तुझ्याच नामाचा जप करून खरोखर तुझ्या कृपेमुळेच ते आत्मस्वरूप पावले ४६.

यालागी तू ईश्वराचा ईश्वर । नियंत्या नियंता सर्वेश्वर ।
विश्वी विश्वात्मा विश्वंभर । विश्वेश्वर तू कृष्णा ॥४७॥

अर्थ :-
ह्यास्तव हे श्रीकृष्णा, तू ईश्वराचाही ईश्वर आहेस ; नियंत्याचा नियंता जो सर्वेश्वर तो तूंच आहेस. विश्वाचा विश्वंभर व विश्वेश्वरही तूंच आहेस ४७.

यापरी तू ज्ञाननिधी । पूर्ण बोधाचा उदधी ।
जेणे होय निजात्मसिद्धी । ते पूजाविधी मज सांग ॥४८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तू ज्ञानाचा निधि असून पूर्णबोधाचा सागर आहेस. ह्याकरिता जेणेकरून आत्मस्वरूपाची प्राप्ति होते तो पूजाविधि मला सांगावा ४८.

ऐसा भक्तवचने तो संतोषला । पूर्ण निजबोधे द्रवला ।
निजात्मकृपा कळवळला । काय बोलिला श्रीकृष्ण ॥४९॥

अर्थ :-
असा भक्ताच्या भाषणाने संतोष पावलेला, पूर्ण निजबोधाने द्रवलेला व आत्मकृपेने कळवळलेला तो श्रीकृष्ण काय म्हणाला? ४९.

श्रीभगवानुवाच-नह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
संक्षिप्त वर्णयिष्यामी यथावदनुपूर्वशः ॥६॥

अर्थ :-
[ श्लोक ६] भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले - उद्धवा ! कर्मकांडांच्या विस्ताराला काही मर्यादाच नाही म्हणून मी थोडक्यात पहिल्यापासून याचे वर्णन करतो. (६)

ज्याचे ऐकता वचन । वेदवाक्या पडे मौन ।
ज्याची करिता आठवण । मनपणा मन स्वये मुके ॥५०॥

अर्थ :-
ज्याचे वचन ऐकतांच वेदवाणीलाही मौन पडते, ज्याची आठवण करतांच मन हे स्वतः मनपणाला मुकते ५०.

जो वेदार्थप्रकाशक । जो अर्काचा आदि अर्क ।
तो उद्धवासी यदुनायक । स्वमुखे देख बोलत ॥५१॥

अर्थ :-
जो वेदार्थाचा प्रकाशक; जो सूर्याचाही आदिसूर्य ; तो यदुनायक श्रीकृष्ण उद्धवाला आपल्या मुखाने सांगू लागला ५१.

आगमनिगमोक्तप्रकार । माझी पूजाविधी सविस्तर ।
सांगता अनंत अपार । न कळे पार ब्रह्मादिका ॥५२॥

अर्थ :-
वेद व शास्त्रे यांनी जो माझ्या पूजेचा विधि सांगितला आहे, तो जर सविस्तर सांगावयास लागलों, तर तो अनंत आणि अपार आहे. ब्रह्मादिकांनासुद्धा त्याचा अंतपार लागावयाचा नाही ५२.

उद्धवा ऐक पा तत्त्वता । मी देवादिदेव झालो वक्ता ।
तरी पूजाविधानकथा । समूळ सर्वथा न सांगवे ॥५३॥

अर्थ :-
उद्धवा ! खरोखर सांगतो ऐक. मी देवाधिदेव जरी सांगू लागलों, तरी सारे पूजाविधिविधान मलाही सांगवणार नाही ५३.

जरी झाले अतिसज्ञान । तरी पूजाविधिविधान ।
सांगावया समर्थपण । सर्वथा जाण असेना ॥५४॥

अर्थ :-
कितीही ज्ञानसंपन्न झाले तरी, पूजाविधीचे विधान सांगण्याचे सामर्थ्य कधीच कोणाच्या आंगी असणे शक्य नाही ५४.

एव पूर्वोक्तप्रकार । आगमनिगमनिजसार ।
निवडूनि संक्षेपाकार । तुज मी साचार सांगेन ॥५५॥

अर्थ :-
ह्यास्तव पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे वेदशाखांतील सार निवडून काढून संक्षेपाने सांगेन ५५.

पूजाविधिनिजसार । त्रिविध विधान त्रिप्रकार ।
ऐक त्याचाही विचार । विधिउपचारविभागे ॥५६॥

अर्थ :-
पूजाविधीचे सार वैदिक, तांत्रिक व मिश्र असे तीन प्रकारचे आहे. विधि उपचाराच्या विभागांप्रमाणे त्यांचाही विचार ऐक ५६.

वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मा समर्चयेत् ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७ ] वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र असे माझ्या पूजेचे तीन विधी आहेत या तिन्हीपैंकी जो अनुकूल वाटेल, त्या विधीने भक्ताने माझी आराधना करावी. (७)

वेदींचे मंत्र वेदींचे अंग । वेदोक्त माझी पूजा साङ्ग ।
या नांव गा ‘वैदिक’ मार्ग । आगम प्रयोग तो ऐक ॥५७॥

अर्थ :-
वेदांतले मंत्र व वेदांतलेच विधि घेऊन माझी साङ्ग पूजा करणे हा वैदिकमार्ग’ होय. आता आगम प्रयोग कसा तेंही ऐक ५७.

आगममंत्र आगमचि अंग । माझी आगमोक्त पूजा सा~घ्ग । तपास करा
या नांव गा ‘तांत्रिक’ मार्ग । मिश्रप्रसंग तो ऐक ॥५८॥

अर्थ :-
आगमांतलेच मंत्र व आगमांतलेच विधि घेउन माझी पूजा आगमोक्त रीतीने करणे ह्याचे नांव ‘तंत्रमार्ग’ होय. आता मिश्रविधि म्हणजे कसा असतो तो ऐक ५८.

वेदींचे मंत्र तंत्रींचे अंग । एव मिश्रित उभय भाग ।
माझी पूजा निपजे साङ्ग । ‘मिश्र’ मार्ग या नांव ॥५९॥

अर्थ :-
वेदांतले मंत्र, आणि तंत्रांतले विधि, अशा दोन्ही प्रकारांचे मिश्रण करून माझी पूजा करणे याचे नांव ‘मिश्रमार्ग’ होय ५९.

हे त्रिविधविधि पूजा साङ्ग । तो जाण माझा ‘त्रिविध’ याग ।
येणे मी संतोषे श्रीरंग । पार्श्वदेशी साङ्ग सपरिवार ॥६०॥

अर्थ :-
या तीन प्रकारच्या विधींनी माझी यथासांग पूजा करणे, हाच माझा तीन प्रकारचा याग होय. ह्याच्या योगाने मी श्रीकृष्ण संतोष पावतों, आणि सपरिवार जवळ उभा राहतो ६०.

ऐसे माझे त्रिविध भजन । जेथ ज्याची श्रद्धा पूर्ण ।
त्या विधी करिता पूजन । मज तृप्ती समान भावार्थे ॥६२॥

अर्थ :-
याप्रमाणे माझे भजन तीन प्रकारचे आहे. त्यांत ज्यावर ज्याची पूर्ण श्रद्धा असेल, त्या विधीने त्याने पूजन करावें. तेंच भक्तीने केले असता कोणत्याही विधीने मला सारखीच तृप्ति होते ६१.

भावार्थे जे माझे पूजन । तेणे मी संतृप्त जनार्दन ।
हा आगमोक्त यज्ञ संपूर्ण । त्रिविध लंक्षण समसाम्ये ॥६२॥

अर्थ :-
भक्तिभावाने जे माझे पूजन होतें, तेणेकरून मी जनार्दन अत्यंत तृप्त होतो. हा आगमोक्त यज्ञ असून तिन्ही लक्षणे सारखीच आहेत ६२.

वैदिकादि त्रिविध गती । पूजिता तृप्त मी श्रीपती ।
पूजाधिकाराची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥६३॥

अर्थ :-
वैदिकादि तीन प्रकारांनी माझे पूजन केले असता मी श्रीकृष्ण तृप्त होतो. आता पूजेच्या अधिकाराचा प्रकार तुला सांगतो ऐक ६३.

यदा स्वनिगमेनोक्त द्विजत्व प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मा भक्त्या श्रद्धया तंनिबोध मे ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] माणसाने आपल्या अधिकारानुसार सर्वप्रथम शास्त्रोक्तविधीने द्विजत्व प्राप्त करून घ्यावे नंतर श्रद्धा आणि भक्तीने युक्त होऊन कोणत्या प्रकारे माझी पूजा करावी, ते तू माझ्याकडून समजून घे. (८)

द्विजन्मे जे तिन्ही वर्ण । त्यांचे अधिकारलक्षण ।
गर्भाष्टमी उपनयन । तै अधिकार पूर्ण ब्राह्मणा ॥६४॥

अर्थ :-
ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य हे द्विजन्मे तीन वर्ण, त्यांच्या अधिकारांचे लक्षण असे आहे :-गर्भापासून आठव्या वर्षी उपनयन करावयाचे, हा पूर्ण ब्राह्मणाचा अधिकार होय ६४.

क्षत्रियांचा अधिकार शुद्ध । बारा वर्षा व्रतबंध ।
सोळा वर्षा प्रसिद्ध । व्रतबंध वैश्यासी ॥६५॥

अर्थ :-
क्षत्रियांचा शुद्ध अधिकार हा की, त्यांनी बाराच्या वर्षी व्रतबंध करावा आणि वैश्यांनी सोळाव्या वर्षी व्रतबंध करावा ६५.

गायत्रीउपदेश पावोन । दुसरे जन्म उपनयन ।
या लागी ‘सावित्र’ जन्म जाण । द्विजन्मे त्रिवर्ण वेदोक्तविधी ॥६६॥

अर्थ :-
गायत्रीमंत्राच्या उपदेशाने उपनयनविधि करणे हा दुसरा जन्म आहे. याला ‘सावित्री जन्म’ असे म्हणतात. तिन्ही वर्णाचे लोक द्विजन्मे असल्यामुळे वेदोक्त विधीला योग्य आहेत ६६.

वेदोक्त अधिकारलक्षण । या नांव उद्धवा जाण ।
आता माझे पूजाविधिस्थान । ऐक संपूर्ण निजभक्ता ॥६७॥

अर्थ :-
उद्धवा ! याचेच नांव वेदोक्त-अधिकारलक्षण होय. आता माझ्या प्रियभक्ता उद्धवा! माझ्या पूजाविधीचे स्थान सांगतो तेंही सारे ऐक ६७.

अर्चाया स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजे ।
द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरु माममायया ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] भक्तिपूर्वक, निष्कपट भावाने आपला पिता आणि गुरूरूप अशा माझी पूजासामग्रीने मूर्ती, वेदी, अग्नी, सूर्य, पाणी, हृदय किंवा ब्राह्मण या ठिकाणी भावना व्यक्त करून आराधना करावी. (९)

माझे पूजाअधिष्ठान । अष्टविध पूजास्थान ।
त्याचेंही निजलक्षण । ऊणखूण ते ऐक ॥६८॥

अर्थ :-
माझी पूजा करावयाची स्थाने आठ प्रकारची आहेत. त्यांचेही लक्षण नीटपणे सांगतो ऐक ६८.

प्रिय ‘प्रतिमा’ पूजास्थान । हे माझे प्रथम अधिष्ठान ।
का पृथ्वीतळी ‘स्थंडिलीं’ जाण । पूजास्थान दुसरे ॥६९॥

अर्थ :-
आपल्याला प्रिय असेल ती ‘प्रतिमा’ हे माझे पूजेचे पहिले स्थान होय. जमिनीवर ‘स्थंडिल’ (मातीचा चौकोनी ओटा) करून पूजा करणे हे दुसरे स्थान होय ६९.

‘अग्नीचे तेज’ स्वरूप माझे । ते पूजास्थान जाण तिजे ।
‘सूर्यमंडळीं’ जे पूजा कीजे । ते चवथे माझे पूजास्थान ॥७०॥

अर्थ :-
‘अग्नीचे तेज’ माझंच स्वरूप आहे; म्हणून ते माझे तिसरे पूजेचे स्थान होय; आणि ‘सूर्यमंडळांत’ जी पूजा करतात ते माझे चवथे पूजास्थान होय ७०.

‘उदकीं’ जे माझे पूजन । ते पांचवे पूजास्थान ।
‘हृदयीं’ जे माझे आवाहन । ते पूजास्थान सहावे ॥७१॥

अर्थ :-
‘उदकामध्ये’ माझे पूजन करणे ते पांचवे पूजास्थान ; आणि ‘हृदयामध्ये’ माझे आवाहन करणे ते सहावे पूजास्थान होय ७१.

शालिग्राम केवळ अचेतन । ‘ब्राह्मण’ मझे स्वरूप सचेतन ।
ते अखंडत्वे ब्रह्मपूर्ण । पूजासन्मान षोडशोपचारे ॥७२॥

अर्थ :-
शाळिग्राम हा माझे अचेतन स्वरूप असून, ‘ब्राह्मण’ हे माझे सचेतन स्वरूप आहे. ते अखंड पूर्ण परब्रह्मच होय. म्हणून त्यांची सन्मानपुरःसर षोडशोपचार पूजा करावी ७२.

ब्राह्मणी ज्याचा ब्रह्मभावो । तो परम भाग्याचा स्वयमेवो ।
ब्रह्मादिका पूज्य पहा हो । मी देवाधिदेवो स्वये वंदी ॥७३॥

अर्थ :-
ब्राह्मणांच्या ठिकाणी ज्याची ब्रह्मभावना असते, तो स्वतः मोठा भाग्यवान् म्हणून समजावें. तो ब्रह्मादिकानांही पूज्य आहे. हे तर काय, पण मी देवाधिदेव स्वत: त्याला वंदन करतो ७३.

सकळ पूज्यांमाजी जाण । मुख्यत्वे पूज्य ब्राह्मण ।
ते सातवे पूजास्थान । उद्धवा जाण अतिश्रेष्ठ ॥७४॥

अर्थ :-
सर्व पूज्यांमध्ये मुख्यत्वेकरून ब्राह्मण हे पूज्य आहेत. उद्धवा ! तेच माझे अत्यंत श्रेष्ठ असे सातवे पूजास्थान होय ७४.

सकळ पूज्या पूज्यत्वे पूजा । जो वरिष्ठा वरिष्ठ वोजा ।
जो विनटता आत्मा मझा । वंद्य ‘गुरुराजा’ सर्वांसी ॥७५॥

अर्थ :-
ह्या सर्व पूज्यांमध्येही पूज्यत्वाने पूजा करण्यास योग्य, वरिष्ठांमध्येही अति वरिष्ठ, जो केवळ माझा आत्माच; तो ‘गुरुराजा’ सर्वानाच वंद्य आहे ७५.

ज्याचे सद्भावे धरिता चरण । मी सुखावे ब्रह्म पूर्ण ।
ज्याचे मद्रूपे करिता स्तवन । मी परमात्मा जाण उल्हासे ॥७६॥

अर्थ :-
ज्याचे सद्भावाने चरण धरिले असता मी पूर्णब्रह्म सुखावतो. त्याचे मद्रूपाने स्तवन केले असता मला परमात्म्याला उल्हास वाटतो ७६.

सद्गुरूचे नामस्मरण । निर्दळी बवभय दारुण ।
निवारोनी जन्ममरण । निववी संपूर्ण निजबोधे ॥७७॥

अर्थ :-
सद्गुरूचे नामस्मरण हे भयंकर संसारभयाचे निवारण करतें, जन्ममरणाचे निरसन करून निजात्मबोधाने पूर्ण तृप्त करून सोडते ७७.

तो मी परमात्मा नारायण । गुरुरूपे प्रकटोनि जाण ।
परब्रह्माचे पूर्णपण । शिष्यद्वारा संपूर्ण प्रकाशक ॥७८॥

अर्थ :-
मी परमात्मा नारायण गुरुरूपाने प्रगट होऊन शिष्याच्या द्वारे परब्रह्माचे पूर्णत्व प्रकाशित करतो ७८.

ब्रह्माचे परब्रह्मपणा । सद्गुरूचेनि सत्य जण ।
एव्हडे अगाध महिमान । अतिगहन गुरूचे ॥७९॥

अर्थ :-
ब्रह्माचे परब्रह्मपण सद्गुरूमुळेच सत्य होतें. गुरूचा महिमा एवढा अगाध व गहन आहे ७९.

एव ‘सद्गुरु’ ज्ञानघन । जो हरिहरा वद्य पूर्ण ।
तो माझे सद्रूप अधिष्ठान । हे पूजस्थान आठवे ॥८०॥

अर्थ :-
तात्पर्य, सदुरु हे ज्ञानधन असून हरिहरांनाही पूर्णपणे वैद्य आहेत. सद्गुरु माझे सत्स्वरूप अधिष्ठान असून आठवे पूजास्थान होय ८०.

हे आठवे पूजास्थान । अखंड आठवे आठवण ।
तेणे आठवे साङ्ग संपूर्ण । उद्धवा जाण मी पूजिलो ॥८१॥

अर्थ :-
उद्धवा ! हे माझे आठवे पूजास्थान अखंड आठवणींत ठेवले असता त्या आठवणीनेच मी पूजिला जातो ८१.

एव ही आठही पूजास्थाने । तुज सांगितली सुलक्षणे ।
तेथली पूजेची लक्षणे । तेही भिन्नपणे सांगेन ॥८२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ही माझी आठ पूजास्थाने उत्तम लक्षणांनी युक्त अशी मी तुला सांगितली. आता तेथच्या पूजेचे भिन्न भिन्न प्रकारही सांगतो ऐक ८२.

सकळ अधिष्ठाना गोडपण । जे पूजनी होय संपूर्ण ।
ते पूजेचे मुख्य लक्षण । निजवर्म खूण ते ऐक ॥८३॥

अर्थ :-
या सर्व अधिष्ठानांत ज्यामध्ये आपणास अत्यंत गोडी वाटते, तेंच पूजेचे मुख्य लक्षण आपण धरावे. त्यातही रहस्याची खूण सांगतो ती ऐक ८३.

सांडूनि लोकरंजनव्यापार । त्यजूनि दांभिक उपचार ।
दवडूनि शठत्वाचा व्यवहार । भजनतत्पर सद्भावे ॥८४॥

अर्थ :-
लोकरंजन करण्याची वृत्ति सोडून, दांभिक उपचार टाकून देऊन, कपटाची कृति न करिता खऱ्या भक्तिभावाने भजनतत्पर असावे ८४.

ही अष्टौ महापूजास्थाने । येथ ‘अमायिक’ जे जे भजन ।
ते ते अतिगोड पूजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥८५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ही जी आठ महापूजास्थाने सांगितली, त्यांत निष्कपटपणाने पूजन करणे हेच खरोखर अत्यंत गोड पूजन होय ८५.

एथ निष्कपट जे जे सेवा । ते ते अतिवल्लभ देवाधिदेवा ।
आता पूजाविधि आघवा । ऐक बरवा सांगेन ॥८६॥

अर्थ :-
ह्यांत जी जी निष्कपट सेवा असेल, ती ती देवाधिदेवाला अत्यंत प्रिय आहे. आता पूजेचा सगळा विधिही नीट सांगतो तो ऐक ८६.

पूर्व स्नान प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नान मन्त्रैर्मृद्‌ग्रहणादिना ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] उपासकाने सकाळी दात घासून शरीरशुद्धीसाठी अगोदर स्नान करावे आणि नंतर वैदिक व तांत्रिक मंत्रांनी माती, भस्म इत्यादी लावून पुन्हा स्नान करावे. (१०)

मळत्याग दंतधावन । यथाकाळी करूनि जाण ।
देहशुद्धयर्थ करावे स्नान । मृत्तिकाग्रहण पूर्वक ॥८७॥

अर्थ :-
मलविसर्जन व दंतधावन योग्य वेळी (प्रातःकाळी) करून मृत्तिकाग्रहणपूर्वक देहशुद्धीकरिता स्नान करावे ८७.

ऐसे झालिया मळत्यागस्नान । मग करावे मंत्रस्नान ।
वैदिक तांत्रिक विधान । दीक्षाग्रहण यथाविधि ॥८८॥

अर्थ :-
असे हे मलत्यागस्नान झाले म्हणजे मग, वैदिक-तांत्रिक पद्धतीचे यथाविधि दीक्षाग्रहण असेल त्याप्रमाणे मंत्रस्नान करावे ८८.

जैसा सद्गुरुसंप्रदावो । तैसा चालवावा आम्नावो ।
त्या विधी स्नान करूनि पाहा हो । निर्मळ भावो धरावा ॥८९ ।
सद्गुरूचा जो संप्रदाय असेल, त्याप्रमाणे परंपरागत आचार चालवावा. यथाविधि स्नान करून निर्मल भाव धारण करावा ८९.

सन्ध्योपास्त्यादि कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजा तैः कल्पयेत्सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] यानंतर वेदोक्त संध्यावंदन इत्यादी नित्यकर्म करावे त्यानंतर माझ्या आराधनेचाच दृढ संकल्प करून वैदिक आणि तांत्रिक निधींनी कर्मबंधनातून सोडविणारी माझी पूजा करावी. (११)

वर्णाश्रमनिजविधींसी । वेदे संध्या बोलिली जैसी ।
ते ते वर्णाश्रमी संध्या तैसी । नित्यनैमित्येंसी करावी ॥९०॥

अर्थ :-
आपापल्या वर्णाश्रमविधीप्रमाणे वेदामध्ये जशी संध्या सांगितलेली आहे, तशी त्या त्या वर्णाश्रमांत नित्य नैमित्तिक कर्मासह संध्या करीत जावी ९०.

वेदोक्त आचरावे स्वकर्म । निःशेष त्यागावे निषिद्ध काम्य ।
या नांव शुद्ध स्वधर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥९१॥

अर्थ :-
वेदांत सांगितल्याप्रमाणे स्वकर्माचे आचरण करावे. निषिद्ध कर्म व काम्य कर्म निखालस टाकून द्यावे, ह्याचंच नांव शुद्ध स्वधर्म आणि हाच उत्तमोत्तम अधिकार होय ९१.

वेदोक्त सांडणे स्वकर्म । हाचि मुख्यत्वे अतिअधर्म ।
हाता आलिया परब्रह्म । न त्यागिता कर्म स्वये राहे ॥९२॥

अर्थ :-
वेदांत सांगितलेले स्वकर्म सोडणे हाच मुख्यत्वेकरून अत्यंत अधर्म आहे. परब्रह्म हाती आल्यानंतर कर्माचा त्याग न करिता कर्म आपोआप बंद पडते ९२.

स्वये स्वधर्म जो सांडणे । तेचि अधर्माचे मुख्य ठाणे ।
स्वधर्मे चित्तशुद्धि साधणे । यालागी त्यागणे अहंता ॥९३॥

अर्थ :-
आपण होऊन स्वधर्माचा त्याग करणे तेंच अधर्माचे ठाणे होय. स्वधर्माने चित्ताची शुद्धि करावयाची असते, व याकरिता अहंता सोडावयाची असते ९३.

तेथे स्वधर्मकर्म आचरता । ऐसा भाव उपजे चित्ता ।
‘मी नव्हे एथ कर्मकर्ता । फळभोक्ता मी नव्हे’ ॥९४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे स्वधर्मकर्म करतांना असा भाव मनांत उत्पन्न होतो की, यांत कर्मकर्ताही मी नव्हें, आणि फळभोक्ताही मी नव्हे ९४.

देह जड मूढ अचेतन । त्यासी चेतवी जनी जनार्दन ।
तेथ माझे मीपण कर्तेपण । सर्वथा जाण रिघेना ॥९५॥

अर्थ :-
देह हा जड, मूढ व अचेतन आहे. त्याला जनी जनार्दन चेतना देत असतो. त्यांत माझे मीपण किंवा कर्तेपण मुळींच शिरत नाही ९५.

या बुद्धी जे कर्माचरण । ते भावार्थे भावी ब्रह्मार्पण ।
यापरी निरभिमान । माझे उपासन साधका ॥९६॥

अर्थ :-
अशा बुद्धीने केलेले कर्माचरण भक्तीमुळे ब्रह्मार्पणच होते. याप्रमाणे साधकांना माझे निरभिमान उपासन घडते ९६.

माझी प्रतिमा पूजाविधान । ते प्रथम माझे पूजास्थान ।
ते प्रतिमाक्रियालक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥९७॥

अर्थ :-
असो. माझ्या प्रतिमेचे पूजाविधान हेच माझे पहिले पूजास्थान होय. उद्धवा ! त्या प्रतिमा कशाच्या कराव्यात त्याचे सारे लक्षण सांगतो ऐक ९७.

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्य च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥१२॥

अर्थ :-
[ श्लोक १२ ] पाषाण, लाकूड, सुवर्ण, माती, चित्र, वाळू, मन आणि रत्‍न असे माझ्या मूर्तीचे आठ प्रकार आहेत. (१२)

अष्टधा प्रतिमास्थिती । ज्या पूजिता सद्यःश्रेय देती ।
ऐशिया प्रतिमांची जाती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥९८॥

अर्थ :-
प्रतिमा आठ प्रकारच्या आहेत त्यांची पूजा केली असता त्या तत्काल कल्याण करतात. अशा ज्या प्रतिमा आहेत त्यांच्या जाति तुला सांगतो ऐक ९८.

गंडक्यादि ‘शिळामूर्ती’ । का दारु मांदार ब्रह्म ‘काष्ठमूर्ती’ ।
अथवा सुवर्णादि ‘धातुमूर्ती’ । सद्यः फळती सधका ॥९९॥

अर्थ :-
गंडकी नदींतील शाळिग्रामादि ‘ शिळेच्या मूर्ति -देवदार, मंदार किंवा ब्रह्मकाष्ठ (पिंपळ) इत्यादि, ‘ लाकडाच्या मूर्ति ‘ अथवा सुवर्णादि धातूंच्या मूर्ति ‘ ह्या साधकांना तत्काळ फळ देणाऱ्या असतात ९९.

मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती । या नांव ‘लेप्या’ म्हणिजेती ।
का स्थंडिली लिहिल्या अतिप्रीती । त्या ‘लेख्या’ मूर्ती पूजका ॥१००॥

अर्थ :-
तशाच माती, कापड, लुकण, यांच्याही मूर्ति करतात, त्यांना ‘ लेप्या’ असे म्हणतात. किंवा कोणी मोठ्या भक्तीने स्थंडिलावरही लिहून काढतात. त्यांना ‘लेख्या ‘ मूर्ति म्हणतात १००
वाळुवेची जे केली मूर्ती । ती नांव ‘सिकतामूर्ति’ म्हणती ।
तेही पूज्य गा निश्चिती । सुवर्णमूर्तीसमान ॥१०१॥

अर्थ :-
वाळूची मूर्ति करितात तिला ‘सिकतामूर्ति’ म्हणतात. तीही सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणेच पूज्य होय १.

मूर्ति ‘रत्नमयी’ सोज्ज्वळ । हिरा मरकत इंद्रनीळ ।
पद्मराग मुक्ताफळ । या मूर्ति केवळ अतिपूज्य ॥१०२॥

अर्थ :-
रत्नाची सुंदर मूर्ति, हिऱ्याची, पाचेची, नीलमण्याची, पद्मरागाची, किंवा मोत्याची मूर्ति, ह्या मूर्तीही अत्यंत पूज्य होत २.

मूर्तीमाजी अतिप्राधान्य । ‘मनोमयी’ मूर्ति पावन ।
जिचे करिता उपासन । समाधान साधका ॥१०३॥

अर्थ :-
सर्व मूतीमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ मूर्ति म्हटली म्हणजे ‘मनोमय’ मूर्ति. ती अत्यंत पवित्र होय. तिची उपासना केली असता साधकांना अत्यंत समाधान प्राप्त होते ३.

तेचि प्रतिमापूजाविधान । स्थावरजंगमलक्षण ।
तेही अर्थींचे निरूपण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥१०४॥

अर्थ :-
आता त्या प्रतिमांचे पूजाविधान व चल-अचल लक्षण ह्याविषयींचेही निरूपण श्रीकृष्ण स्पष्ट करून सांगतात ४.

चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] स्थिर आणि अस्थिर अशा दोन प्रकारच्या प्रतिमा हे माझे मंदिर होय उद्धवा ! स्थिर प्रतिमेची पूजा करताना दररोज आवाहन आणि विसर्जन करू नये. (१३)

अचेतनाचेतनप्रकार । जडाते जीववी साचार ।
‘जीव’ शब्दे चिन्मात्र । मुख्य परमेश्वर बोलिजे ॥१०५॥

अर्थ :-
अचेतनाला चेतनत्व देणारा, जडाला जीवत्व देणारा-‘ जीवत्व म्हणजे चिन्मात्रत्व-असा जो तोच मुख्यत्वे परमेश्वर समजावा ५.

भक्तभावार्थे साचार । त्या जीवाचे निजमंदिर ।
प्रतिमा जंगम-स्थावर । आगमशास्त्रसंमते ॥१०६॥

अर्थ :-
शुद्ध भक्तिभावाने निर्माण केलेल जीवाचे निज मंदिर म्हणजे आगमशास्त्राच्या संमतीने स्थापन केलेल्या स्थावर-जंगम प्रतिमा समजाव्या ६.

तेथे स्थावरमूर्तिपूजन । साधके करिता आपण ।
न लगे आवाहनविसर्जन । तेथ अधिष्ठान स्वयंभ ॥१०७॥

अर्थ :-
त्यांत साधकाने ‘ स्थावर ‘ मूर्तीचे पूजन केले असता, त्याचे आवाहन किंवा विसर्जन करावे लागत नाही. त्यांत स्वयंभूच अधिष्ठान असते ७.

अस्थिराया विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तुभवेद्‌द्वयम् ।
स्नपन त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] अस्थिर प्रतिमेच्या बाबतीत आवाहनविसर्जन करावे किंवा करू नये परंतु वाळूच्या प्रतिमेचे मात्र केले पाहिजे माती, चित्र इत्यादी प्रतिमांवर फुलाने पाणी शिंपडावे इतर सर्व प्रकारच्या मूर्तींना मात्र स्नान घालावे. (१४)

जंगम प्रतिमांच्या ठायी । आवाहनविसर्जन पाही ।
एकी आहे एकी नाही । ऐक तेही विभाग ॥१०८॥

अर्थ :-
‘जंगम’ प्रतिमांतसुद्धा आवाहनविसर्जन काहींमध्ये असते व काहींमध्ये नसते. तोही प्रकार ऐक ८.

शालग्राममूर्तीसी जाण । स्वयंभ माझे अधिष्ठान ।
तेथ आवाहनविसर्जन । सर्वथा जाण लागेना ॥१०९॥

अर्थ :-
शालिग्रामाच्या मूर्तीमध्ये माझे स्वयंभूच अधिष्ठान असते; त्यामुळे शालिग्रामाला आवाहन व विसर्जन मुळींच लागत नाही ९.

शालग्रामाचा कुटका । ज्याचे पूजेसी आहे फुटका ।
तेथ परमात्मा निजसखा । सर्वदा देखा नांदत ॥११०॥

अर्थ :-
शालिग्रामाचा फुटका तुकडा सुद्धा ज्याच्या पूजेला असेल, तेथे निज सखा परमात्मा सदा सर्वकाल नांदत असतो असे समजावे ११०.

इतर मूर्ती जंगमा जाण । तेथ आवाहनविसर्जन ।
साक्षेपे करावे आपण । हे विधिविधान आगमोक्त ॥१११॥

अर्थ :-
ह्याशिवाय इतर जंगम म्ह. चलमूर्ति आहेत, त्यांना आवाहन व विसर्जन लागू आहे. ते आपण साक्षेपाने करावें. हेंच आगमोक्त विधिविधान होय ११.

स्थंडिली मूर्तिआवाहन । सर्वेंचि पूजांती विसर्जन ।
हे उभय भावनाविधान । स्थंडिली जाण आवश्यक ॥११२॥

अर्थ :-
स्थंडिलावर. काढलेल्या मूर्तीचे आवाहन करावे व पूजा होतांच विसर्जन करावे. हे दोन प्रकारचे भावनाविधान स्थंडिलावर करणे अवश्य आहे १२.

आपले हृदयींचा चिद्घन । मूर्तीमाजी कीजे आवाहन ।
पूजांती करूनि विसर्जन । देव हृदयी जाण ठेवावा ॥११३॥

अर्थ :-
हृदयांतील चिद्घन परमात्म्याचेच मूर्तीमध्ये आवाहन करावे आणि पूजा झाल्यावर त्याचे विसर्जन करून देवाला पुन्हा हृदयामध्ये ठेवावे १३.

एथ आपणचि ब्रह्म परिपूर्ण । हेचि व्हावया निजस्मरण ।
आवाहनविसर्जने जाण । निजात्म‍आठवण साधका ॥११४॥

अर्थ :-
यांत आपणच परिपूर्ण ब्रह्म आहोत हेच निजस्मरण होण्याकरिता आवाहनविसर्जन करावयाचे असते. यायोगे साधकाला आत्मस्वरूपाची आठवण राहाते १४.

हा आगमींचा निजात्मभावो । आपणचि आपला देवो ।
आपला आपण पूजक पहा हो । हा निजात्म-आठवो निजपूजे ॥११५॥

अर्थ :-
आगमशास्त्रांतील गूढार्थही हाच आहे की, आपणच आपला देव आहो व आपणच आपला पूजक आहों; अशी आपल्या पूजेमध्ये आपल्याच आत्मस्वरूपाची ओळख होते १५.

‘देव हो‍ऊनि देव पूजिजे’ । हे निजात्मता गोड खाजे ।
उपासनाकांड-व्याजे । उद्धवासी दीजे श्रीकृष्णे ॥११६॥

अर्थ :-
देव होऊनच देवाची पूजा करावी, हेच आत्मस्वरूपाचे गोड खाज असून उपासनाकांडाच्या रूपाने श्रीकृष्णांनी उद्ध्वाला देऊन सोडले १६.

हे निजात्मता निजगोडी । प्रतिपदी न लभता रोकडी ।
उपासना-तडातोडी । कोण कोरडी सोशील ॥११७॥

अर्थ :-
ही आत्मस्वरूपाची खरी गोडी पावलोपावली जर न मिळेल, तर उपासनेची कोरडी खटपट कोण सोसणार ? १७.

हे आगमींचे निजगुह्य जाण । प्रतिपदी सुखसंपन्न ।
साधक स्वये होती चिद्घन । ते हे उपासन उद्धवा ॥११८॥

अर्थ :-
हेच आगमशास्त्रांतील गूढ रहस्य आहे. बा उद्धवा ! ह्यायोगे साधक हे पावलोपावली सुखसंपन्न होऊन आपोआप चिद्घन बनतात; अशी ही उपासना आहे १८.

ऐसे ऐकता कृष्णवचन । उद्धव स्वानंदे झाला पूर्ण ।
धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । म्हणे समूळ निरूपण मज सांग ॥११९॥

अर्थ :-
हे कृष्णाचे भाषण ऐकतांच उद्धव आनंदाने उचंबळून गेला; त्याने जाऊन श्रीकृष्णाचे पाय धरले आणि मला ते निरूपण साद्यन्त सांगावें, असे म्हणाला १९.

तंव देव म्हणे स्थिर राहे । जे हे आगमोक्त गुह्य आहे ।
ते माझे कृपेंवीण पाहे । प्राप्त नोहे साधका ॥१२०॥

अर्थ :-
तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले की, थांब, हे जे आगमोक्त गुह्य आहे ते साधकांना माझ्या कृपेशिवाय प्राप्त व्हावयाचे नाही १२०.

आगमोक्त गुह्य गहन । असो हे माझे गुप्तधन ।
तुवा पुशिले पूजाविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥१२१॥

अर्थ :-
हे आगमोक्त गुह्य फार गहन आहे. ते माझे गुप्त धन आहे. ते असो. उद्धवा ! तू पूजाविधान विचारलेंस, तेच नीट लक्ष देऊन ऐक २१.

लेप्या लेख्या ज्या मूर्ति जाण । त्यांसी करावेना स्नान ।
इतरा मूर्तीसी स्नपन । यथाविधान करावे ॥१२२॥

अर्थ :-
( मागे सांगितलेल्या) लेप्या आणि लेख्या मूर्ति यांना स्नान घालू नये. इतर मूर्तींना यथाविधि स्नान घालावे २२.

द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] प्रतिमा इत्यादींध्ये सुप्रसिद्ध पदार्थांनी माझी पूजा करावी परंतु निष्काम भक्तांनी मिळेल त्या वस्तूंनी पूजा करावी किंवा हृदयामध्ये मानसिक पूजा करावी. (१५)

पूजक सकाम होय चांग । तै पूजाद्रव्य व्हावे साङ्ग ।
पूजासाधन झालिया व्यंग । फळ निर्व्यग उपजेना ॥१२३॥

अर्थ :-
पूजक जर सकाम म्ह. फळाची इच्छा करणारा असेल तर, पूजासाहित्य यथासाङ्ग पाहिजे. पूजेच्या साहित्यांत व्यंग पडेल तर फळही निर्व्यंग मिळावयाचे नाही २३.

भक्त निष्काम वाडेंकोडे । तै पूजाद्रव्याचे सांकडे ।
सर्वथा कांही न पडे । भक्तभाव आवडे भगवंता ॥१२४॥

अर्थ :-
भक्त निष्काम असून त्याला पूजेची आवड असेल, तर त्याला पूजाद्रव्याचे तेवढे संकट सोसावे लागत नाही. कारण भगवंताला ( उपचारापेक्षा ) भावच आवडत असतो २४.

तेथ अनायासे जे प्राप्त । तेणे भगवंत होय तृप्त ।
तोचि पूजायाग यथोक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥१२५॥

अर्थ :-
अशा वेळी अनायासाने जे काय मिळेल, तेवढ्यानेच भगवान् संतुष्ट होतो. उद्धवा ! तोच पूजायाग यथोक्त होय २५.

निष्कामवृत्ती फल मूल । दूर्वांकुर का निर्मळ जळ ।
इतकेन पूजायाग सकळ । होय अविकळ मद्भावे ॥१२६॥

अर्थ :-
निष्काम वृत्ति असली म्हणजे फल, मूल, दूर्वा, किंवा निर्मळ पाणी एवढ्यानेच म्ह. सद्भावानेच सगळा पूजायाग सफळ होतो २६.

जेथ माझा सद्भाव दृढ । तेथ उपचारांचा कोण पाड ।
भक्तांचा भावाचि मज गोड । तेणे सुख सुरवाड मद्भक्ता ॥१२७॥

अर्थ :-
जेथे माझा भाव दृढ असतो, तेथे इतर उपचारांची काय प्रतिष्ठा ? भक्तांचा भावच मला गोड वाटतो, त्यायोगे माझ्या भक्तालाही महासुखाचा लाभ होतो २७.

बाह्य उपचार जे कांही । ते प्रतिमामूर्तिपूजेसी पाही ।
मानसपूजेचे तंव ठायी । वाणी नाही उपचारा ॥१२८॥

अर्थ :-
जे काही बाह्योपचार करावयाचे, ते प्रतिमामूर्तीच्या पूजेलाच लागतात; मानसपूजेमध्ये तर ह्या उपचारांना कांहींच तोटा नाही. २८.

तेथ मनचि होय माझी मूर्ती । मनोमय उपचारसंपत्ती ।
निर्लोभे जे मज अर्पिती । तेणे मी श्रीपती संतुष्ट ॥१२९॥

अर्थ :-
तेथे मनच माझी मूर्ति होते, आणि उपचाराचे साहित्यही मनोमयच असते. पण ही उपचारसंपत्ति सुद्धा मला निर्लोभपणाने अर्पण करीत असतात. त्यामुळे मी श्रीपति संतुष्ट होतो २९.

प्रतिमादि अष्टौ पूजास्थान । यथोक्त पूजेचे विधान ।
तुज मी साङ्ग सांगेन । ऐक सावधान उद्धवा ॥१३०॥

अर्थ :-
(असो) प्रतिमादि आठ पूजास्थाने आहेत, त्यांचेही यथोचित पूजाविधान मी तुला सांगतो. तर उद्धवा ! ती तू लक्ष देऊन ऐक १३०.

स्नानालङ्करण प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुत हविः ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] हे उद्धवा ! मूर्तीलाच स्नान, वस्त्र, अलंकार इत्यादी घालावेत स्थंडिलावर मंत्रांनी अंगदेवता आणि प्रमुख देवतांची स्थापना करून पूजा करावी तसेच अग्नीमध्ये पूजा करावयाची असेल, तर तूपमिश्रित हविर्द्रव्याच्या आहुती द्याव्यात. (१६)

प्रतिमामूर्ति पूजास्थान । ते मूर्तीस जे महास्नपन ।
या नांव बोलिजे ‘स्नान’ । साङ्ग भूषण मुकुटादी ॥१३१॥

अर्थ :-
प्रतिमामूर्ति हे एक पूजास्थान आहे. त्या मूर्तीला जो महाभिषेक करितात, त्यालाच ‘स्नान’ असे म्हणतात. मुगुट आदिकरून सर्व प्रकारचे अलंकार तिला घालावेत ३१.

जे लोकी उत्तम प्रकार । का आपणासी जे प्रियकर ।
जे जे अनर्घ्य अळंकार । तेणे श्रद्धा मी श्रीधर पूजावा ॥१३२॥

अर्थ :-
लोकांत जे उत्तम प्रकार असतात किंवा आपणाला जे अतिशय आवडतात किंवा लोकांत अत्यंत मौल्यवान् म्हणून अलंकार असतात, ते घेऊन त्यांनी श्रद्धापूर्वक श्रीहरीची पूजा करावी ३२.

स्न्नान भोजन अलंकार । साङ्ग पूजा सपरिकर ।
हा प्रतिमापूजाप्रकार । ऐक विचार स्थंडिलाचा ॥१३३॥

अर्थ :-
स्नान, भोजन, अलंकार इत्यादि सर्वोपचारांसहित यथासांग पूजा करणे हाच प्रतिमापूजेचा प्रकार होय. आता स्थंडिलाचा विचार ऐक ३३.

स्थडिली जे पूजास्थान । तेथ तत्त्वांचे धरोनि ध्यान ।
करावे तत्त्वविन्यासलेखन । पूजाविधान या हेतू ॥१३४॥

अर्थ :-
स्थंडिलावर जे पूजास्थान असते, तेथे तत्त्वांचे ध्यान करून त्यावर तत्वविन्यासाचे लेखन करावे. हेच त्याचे पूजाविधान होय ३४.

आत्मतत्त्वादि तत्त्वविवंच । स्थंडिली विवंचूनि साच ।
हृदय शिर शिखा कवच । नेत्र अस्त्र दिशंच निजपूजा ॥१३५॥

अर्थ :-
आत्मतत्त्वादिकांच्या विचाराचा स्थंडिलावर खरोखर विचार करून हृदय, मस्तक, शिखा, कवच, नेत्र, अस्त्र, इत्यादि काढून त्यांचे दिशाबंधन करून पूजा करावी ३५.

अग्नीचे ठायी जे पूजन । तेथ माझे करूनि ध्यान ।
आज्यप्लुत हविहवन । हे पूजाविधान अग्नीचे ॥१३६॥

अर्थ :-
अग्नीच्या ठिकाणी जी पूजा करायची, तेथे माझे ध्यान करून घृतपूर्ण आहुति देऊन होम करणे हे अग्नीचे पूजाविधान होय ३६.

अग्नि देवांचे वदन । येणे विश्वासे संपूर्ण ।
हविर्द्रव्य करिता हवन । ‘अग्निपूजन’ या हेतू ॥१३७॥

अर्थ :-
अग्नि हा देवाचे मुख आहे अशा पूर्ण श्रद्धेने हविर्द्रव्याचे हवन करणे हेच ‘अग्निपूजन’ होय ३७.

सूर्याच्या ठायी प्रकाशमान । मंडळात्मा सूर्यनारायण ।
तेथ सौरमंत्रे उपस्थान । पूजाविधान या हेतू ॥१३८॥

अर्थ :-
सूर्यामध्ये प्रकाशमान होणारा मंडळात्मा जो सूर्यनारायण, त्याचे सौरमंत्राने पूजा व स्तवन करावे. हेच ‘सूर्य’ पूजाविधान होय ३८.

विचारिता श्रुतीचा अर्थ । ‘आपोनारायण’ साक्षात् ।
येथ पूजाविधान यथोक्त । जळी जळयुक्त तर्पण ॥१३९॥

अर्थ :-
श्रुतीच्या अर्थाचा विचार केला असता ‘आप’ म्ह. पाणी हे साक्षात नारायणस्वरूपच आहे. त्याचे यथोचित पूजाविधान म्हटले म्हणजे जलामध्येच जलाने तर्पण करणे हे होय ३९.

‘हृदयीं’ जे माझे पूजास्थान । तेथे मने मनाचे अर्चन ।
मनोमय मूर्ति संपूर्ण । पूजाविधान मानसिक ॥१४०॥

अर्थ :-
‘हृदयामध्ये’ जे माझे पूजास्थान आहे, तेथे मनानेच मनाची पूजा करावयाची. मूर्ति सारी मनोमयच आणि पूजाविधीही सारा मानसिकच १४०.

माझे मुख्यत्वे अधिष्ठान । ब्रह्ममूर्ति जे ‘ब्राह्मण’ ।
तेथील जे पूजाविधान । आज्ञापालन दासत्वे ॥१४१॥

अर्थ :-
माझे मुख्य अधिष्ठान म्हटले म्हणजे ब्रह्ममूर्ति ‘ब्राह्मण’ होत. त्यांचे दासत्वाने आज्ञापालन करणे हेच त्यांचे पूजाविधान होय ४१.

ब्रह्मासी ज्याचेनि ब्रह्मपण । तो सद्गुरु’ माझे पूजास्थान ।
सर्वार्थी श्रेष्ठ पावन । तेथील पूजन ते ऐसे ॥१४२॥

अर्थ :-
ब्रह्मालाही ज्याच्यामुळे ब्रह्मपण येते, तो ‘सद्गुरु’ तर माझे सर्वोपरी श्रेष्ठ व पवित्र पूजास्थान होय. त्याचे पूजन ते असे ४२
जीवे सर्वस्वेंसी आपण । त्यासी रिघावे अनन्य शरण ।
त्याच्या वचनासी प्राण । निश्चये जाण विकावा ॥१४३॥

अर्थ :-
आपण सर्वस्वी जिवाभावाने त्याला अनन्य शरण जाणे आणि त्याच्या वचनाला प्राण विकणे ४३.

गुरूची नीचसेवा सेवन । आवडी करणे आपण ।
हेचि तेथील पूजाविधान । येणे सुखसंपन्न साधक ॥१४४॥

अर्थ :-
गुरूची अगदी हलकी सेवाही आवडीने करणे हेच त्याचे पूजाविधान होय. ह्यानेच साधकांना खरे सौख्य प्राप्त होते ४४.

सद्गुरुसेवा करिता पाही । ब्रह्मसायुज्य लागे पायी ।
गुरुसेवेपरते कांही । श्रेष्ठ नाही साधन ॥१४६॥

अर्थ :-
सद्गुरूची सेवा केली असता ब्रह्मसायुज्य पायी लागते. गुरूसेवेपेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे साधन काहींच नाही ४५.

सद्गुरुस्वरूप ते जाण । अखंडत्वे ब्रह्म पूर्ण ।
तेथे आवाहन विसर्जन । सर्वथा आपण न करावे॥१४६॥

अर्थ :-
सद्गुरूचे स्वरूप हे अखंड पूर्ण ब्रह्म आहे. तेथे आपण आवाहन व विसर्जन कधीही करू नये ४६.

निष्कपटभावे संपूर्ण । सद्गुरूसी जो अनन्य शरण ।
त्याचे मीही वंदी चरण । येथवरी जाण तो धन्य ॥१४७॥

अर्थ :-
पूर्ण निष्कपट भावाने सद्गुरूला जो अनन्य शरण जातो, त्याचे मीसुद्धा चरण वंदन करतो, इतका तो धन्य होतो ४७.

निर्लोभभावे सहज । पूजिता तोषे अधोक्षज ।
त्या भावाचे निजगुज । स्वये यदुराज सांगत ॥४८॥

अर्थ :-
निर्लोभ भावाने सहज पूजा केली असता भगवंताला संतोष होतो. त्या भावाचे रहस्य श्रीकृष्ण सांगतात ४८.

सूर्ये चाभ्यर्हण प्रेष्ठ सलिले सलिलादिभिः ।
श्रद्धयोपाहत प्रेष्ठ भक्तेन मम वार्यपि ॥१७॥

अर्थ :-
भूर्यप्यभक्तोपहृत न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽअन्नाद्य च कि पुनः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १७ / १८] सूर्याला अर्घ्य, उपस्थान अत्यंत प्रिय आहे तसेच पाण्यामध्ये पाण्याने तर्पण इत्यादीचे मला प्रिय आहे अभक्ताने मला पुष्कळ काही दिले तरी त्याने मी संतुष्ट होत नाही परंतु माझ्या भक्ताने मला श्रद्धने पाणी सुद्धा अर्पण केले तरी मला ते अत्यंत आवडते तर मग गंध फुले, धूप, दीप, नैवेद्य इत्यादी अर्पण केले, तर काय सांगावे. (१७-१८)
माझ्या ठायी अतिप्रीती । श्रद्धायुक्त अनन्य भक्ती ।
भक्त ‘भावें’ जळ अर्पिती । तेणे मी श्रीपति सुखावे ॥१४९॥

अर्थ :-
माझ्या ठिकाणी अत्यंत प्रेम धरून श्रद्धायुक्त अनन्य भक्तीने जे भक्त मला नुसते उदक अर्पण करतात, त्यांच्या त्या उदकानेंही मी श्रीपति संतुष्ट होतो ४९.

तो जळबिंदु यथासुखे । म्या मुखी झेलिजे आदिपुरुखे ।
तंव भक्तभावाचेनि हरिखे । मी सुखरूप सुखे सुखावे देख ॥१५०॥

अर्थ :-
तो जलबिंदु मी आदिपुरुषही मोठ्या प्रेमाने तोंडांत झेलून घेतो, तेव्हा मी मूळचा सुखस्वरूप, पण भक्तभावाच्या हर्षाने मी अधिक सुखी होतो १५०.

माझे त्रैलोक्यासी सुख । ऐसा मीही सुखरूप देख ।
त्या मज होय परम संतोख । भाविकांचे उदक सेविता ॥१५१॥

अर्थ :-
त्रैलोक्याला माझ्यापासून सुख, असा मी सुखाचा सागर; त्या मला भाविकांचे उदक प्याले असता परम संतोष होतो ५१.

त्या जळबिंदूचिया साठी । रमा नावडे गोमटी ।
ब्रह्मा जन्मला माझे पोटी । तोही शेवटी नावडे ॥१५२॥

अर्थ :-
त्या जलबिंदू इतकी माझी सुंदर लक्ष्मीसुद्धा मला आवडत नाहीं; ब्रह्मदेव माझ्या पोटी जन्मलेला आहे, पण तोसुद्धा शेवटी आवडत नाही ५२.

भाविकांचेनि उदकलेखे । मज वैकुंठही झाले फिके ।
शेषशयनींची निद्रासुखे । त्यांचींही तुके उतरली ॥१५३॥

अर्थ :-
भक्तांच्या जलबिंदूपुढे मला माझे वैकुंठही फिके वाटते; शेषावर शयन करण्याचे जे सौख्य तेही त्याच्या पासंगाला पुरत नाही ५३.

भाविकांच्या उदकापुढे मज आणिक कांही नावडे ।
तेथही गंधादि पूजा जोडे । नैवेद्य चोखडे रसयुक्त ॥१५४॥

अर्थ :-
भाविकांच्या उदकापुढे मला दुसरे काही आवडत नाही; त्यांतच आणखी गंधादिक पूजा केली व षड्रसान्नाचा नैवेद्य मिळाला ५४.

ते पूजेचिये सुखप्राप्ती । उपमा नाही त्रिजगती ।
ऐसा भाविकांचिये भक्ती । मी श्रीपती सुखावे ॥१५५॥

अर्थ :-
तर त्या पूजेच्या सुखाला त्रिभुवनांत उपमाच नाही. इतका भाविकांच्या मतीने मी श्रीपति सुखावतो ५५.

भावे करिता भगवद्भक्ती । ‘मी कृतकृत्य झालो निश्चिती ।
ऐशिया निश्चिये जो भावार्थी । त्याचेचि जळे संतृप्ति मज होय ॥१५६॥

अर्थ :-
भाव धरून भगवद्भक्ति केली असता आपण खरोखरच कृतकृत्य होतो असा ज्याचा निश्चय असेल, त्याच्याच उदकानेंही मी तृप्त होतो ५६.

येर जो अभक्त दंभस्थिती । जीवी द्रव्याशा बाह्य विरक्ती ।
लौकिकप्रतिष्ठेपुरती । माझी भक्ति जो मिरवी ॥१५७॥

अर्थ :-
इतर जो ढोंगी भक्त असतो, पोटांत द्रव्याची आशा आणि बाहेर विरक्ति; लोकांमध्ये प्रतिष्ठा वाढण्यापुरतीच जो माझी भक्ति मिरवितो ५७.

ऐशिया अभक्ताचिया स्थिती । छत्र चामर गजसंपत्ती ।
मज अर्पितांही अभक्ती । सुखलेश चित्ती उपजेना ॥१५८॥

अर्थ :-
अशा अभक्ताने छत्र, चामर किंवा गजान्तलक्ष्मीही अर्पण केली तरी माझ्या चित्तांत मुखाचा लेशही उपजत नाही ५८.

क्षीरसागर निवडी राजहंस । तेथ निसू दीधला कापुस ।
तेवी अभक्तभजनी संतोष । मी हृषीकेश पावोना ॥१५९॥

अर्थ :-
दूध आणि पाणी निवडून काढणाऱ्या राजहंसापुढे पिंजण्यासाठी कापूस ठेवला असता जसे त्याला सुख वाटणार नाही, त्याप्रमाणे अभक्तांच्या भजनपूजनाने मी हृषीकेश संतोष पावत नाही ५९.

कागाची गायनकळा । जेवी तोषेना किन्नरशाळा ।
तेवी अभक्ताची भजनलीला । माझी चित्कळा तोषेना ॥१६०॥

अर्थ :-
कावळ्याची गायनकला पाहून ज्याप्रमाणे किन्नरांच्या शाळेला संतोष होत नाही, त्याप्रमाणे अभक्तांची भजनलीला पाहून माझी ज्ञानकळा संतोष पावत नाही १६०.

जेवी रजस्वलेचे पक्वान्न । उत्तम परी ते अतिहीन ।
तेवी अभक्तांचे भजन । कदा जनार्दन स्पर्शेना ॥१६१॥

अर्थ :-
विटाळशीचे पक्वान्न कितीही उत्तम असले तरी ते अति अमंगल; त्याप्रमाणे अभक्तांच्या भजनाला जनार्दन कधी स्पर्शही करीत नाही ६१.

ज्या भजना नातळे नारायण । ऐसे जे अभक्तांचे भजन ।
तेणे भजने जनार्दन । अणुमात्र जाण तोषेना ॥१६२॥

अर्थ :-
ज्या भजनाला नारायण स्पर्श करीत नाही, असे जे अभक्तांचे भजन, त्या भजनाने जनार्दनाला यत्किंचितही संतोष होत नाही ६२.

एव भक्ताभक्तभजनमार्ग । दावूनि अधिकाराचे भाग ।
आता समूळ पूजामार्ग । साङ्ग श्रीकृष्ण सांगत ॥१६३॥

अर्थ :-
याप्रमाणे भक्त आणि अभक्त यांचे मार्ग व त्यांच्या अधिकारांचे विभाग दाखवून दिले. आता साद्यन्त पूजामार्गच श्रीकृष्ण सांगत आहेत ६३.

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग्वार्चेदर्चायामथ संमुखः ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] उपासकाने आधी पूजेची सामग्री एकत्रित करून ठेवावी नंतर पूर्वेकडे टोक असलेले कुशासन अंथरून, पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून त्यावर बसावे मूर्ती स्थिर असेल तर तिच्यासमोर बसावे नंतर पूजा करावी. (१९)

करूनि मलस्नान आपण । वैदिक तांत्रिक मंत्रस्नान ।
सारूनि नित्यविधान । ‘शुचित्वपण’ या नांव ॥१६४॥

अर्थ :-
शरीरशुद्धीचे स्नान झाल्यानंतर वैदिकतांत्रिक मंत्रस्नान करावे व नित्यविधि उरकावा, याचे नांव ‘शुचिर्भूतपणा’ ६४.

मग देवपूजासंभार । शोधूनि करावे पवित्र ।
यथास्थानी पूजाप्रकार । गंधादि उपचार ठेवावे ॥१६५॥

अर्थ :-
नंतर देवपूजेचे साहित्य शोधून पवित्र करावें; आणि मग गंधादिक पूजेची सामग्री जेथच्या तेथे ठेवावी ६५.

श्वेतकंबल चैलाजिन । पूर्वदर्भाग्री आसन ।
पूर्वामुख बैसावे आपण । अथवा जाण उदङ्‌मुख ॥१६६॥

अर्थ :-
पांढरी कांबळ, मृगचर्म आणि पूर्वाभिमुख दर्भाग्र आसन घालून त्यावर पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख बसावे ६६.

स्थावरमूर्ती पूजिता देख । आसन करावे मूर्तिसंमुख ।
हा आसनविधि निर्दोख । पूजान्यासादिक हरि सांगे ॥१३७॥

अर्थ :-
स्थावर मूर्तीची पूजा करतांना आपले आसन मूर्तीच्या समोर घालावे. हा निर्दोष आसनविधि होय. आता पूजान्यासादिक श्रीकृष्ण सांगतात ६७.

कृतन्यासः कृतन्यासा मदर्ची पाणिना मृजेत् ।
कलश प्रोक्षणीय च यथावदुपसाधयेत् ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] प्रथम अंगन्यास आणि करन्यास करावे नंतर मूर्तीमध्ये मंत्रन्यास करून हाताने निर्माल्य काढून मूर्ती पुसून घ्यावी नंतर भरलेला कलश, प्रोक्षणपात्र इत्यादींची पूजा करावी. (२०)

विधियुक्त घालूनि आसन । गुरूसी करावे नमन ।
परमगुरु-परमेष्ठीसी जाण । करावे अभिवंदन अतिप्रीती ॥१६८॥

अर्थ :-
याप्रमाणे विधियुक्त आसन घालून गुरूला नमस्कार करावा; परमगुरु (गुरुचा गुरु) व परमेष्ठीगुरु (परमगुरूचा गुरु) यांनाही अत्यंत प्रेमाने अभिवंदन करावे ६८.

जो मंत्र प्राप्त आपणांस । त्या मंत्राचे देही करावे न्यास ।
मंत्रमूर्ति आणोनि ध्यानास । पूजा ‘मानस’ करावी ॥१६९॥

अर्थ :-
जो मंत्र गुरूकडून मिळाला असेल त्या मंत्राचे देहावर न्यास करावेत. आणि मंत्रमूर्ति ध्यानात आणून मानसपूजा करावी ६९.

जे मूर्ति आली ध्यानासी । तेचि आणावया प्रतिमेसी ।
हाती धरोनिया अर्चेसी । करावे न्यासासी प्रतिमाअंगी ॥१७०॥

अर्थ :-
जी मूर्ति ध्यानात आणली असेल तीच प्रतिमेत आणण्यासाठी प्रतिमेला हातात धरून तिच्या अंगावरही न्यास करावेत १७०.

कलश आणि प्रोक्षणी जाण । साधावी यथाविधान ।
जळे करोनिया पूर्ण । दूर्वादि चंदन द्रव्ययुक्त ॥१७१॥

अर्थ :-
कलश आणि प्रोक्षणपात्र (पंचपात्र इ. ) योग्य ठिकाणी ठेवून, ती पाण्याने भरून, त्यांत दूर्वा, गंध, इत्यादि पूजाद्रव्ये घालावीत ७१.

तदद्भिर्देवयजन द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] प्रोक्षणपात्रातील पाण्याने पूजेची सामग्री आणि आपले शरीर यांवर प्रोक्षण करावे त्यानंतर पाद्य, अर्घ्य व आचमनासाठी, कलशामधून तीन पात्रात पाणी भरून घेऊन त्यात योग्य त्या वस्तू घालाव्यात. (२१)

ते प्रौक्षणपात्रींचे जळ । नखोदके न करूनी निर्मळ ।
तेणे पूजसंभार सकळ । कुशाग्रे केवळ प्रोक्षावा ॥१७२॥

अर्थ :-
त्या प्रोक्षणपात्रांतील जलांत बोटांची नखे न बुडविता सारी पूजासामग्री त्या जलाने फक्त दर्भांच्या शेंड्याने प्रोक्षण करावी ७२.

तेणेचि प्रोक्षावे देवसदन । आपणासी करावे प्रोक्षण ।
प्रोक्षोनि देवपूजास्थान । पूजाविधान मांडावे ॥१७३॥

अर्थ :-
त्यांनेच देवघरही प्रोक्षण करावें; स्वतःला प्रोक्षण करून घ्यावे व देवपूजेची जागा (देव्हारा वगैरे ) प्रोक्षण करून पूजेला आरंभ करावा ७३.

पाद्य-अर्घ्य-आचमनीये । तदर्थ मांडावी पात्रत्रये ।
जळे पूर्ण करूनि पाहे । भिन्न द्रव्य आहे पात्रत्रयासी ॥१७४॥

अर्थ :-
पाद्य, अर्ध्य, आणि आचमनीय ह्याकरिता तीन पात्रे मांडावीत व त्यात पाणी भरून त्या तिन्ही पात्रांत भिन्न भिन्न पदार्थ घालावेत ७४.

श्यामाक-दूर्वा-अब्ज-विष्णुक्रांता । ‘पाद्यपात्रीं’ हे द्रव्यशुद्धता ।
गंध पुष्प फल अक्षता । एव कुशाग्रता ‘अर्घ्यपात्रीं’ ॥१७५॥

अर्थ :-
सावे, दूर्वा, कमळ व विष्णुक्रांत ही ‘पाद्यपात्रांतील शुद्ध द्रव्ये होत. गंध, फूल, फल, अक्षता व दार्भाग्रे ही अर्ध्य पात्रांत घालणेची शुद्ध द्रव्ये होत ७५.

एळा वाळा जातीफळ । लवंग कर्पूर कंकोळ ।
‘आचमनपात्रीं’ हा देव्यमेळ । शुद्ध जळ समायुक्त ॥१७६॥

अर्थ :-
वेलदोडे, वाळा, जायफळ, लवंग, कापूर व कंकोळ हे ‘आचमनीय’ पात्रांत घालणेचे शुद्ध पदार्थ होत ७६.

पाद्यार्घ्याचमनीचार्थ त्रीणि पात्राणि देशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाथ शिखाया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२] पूजा करणार्‍याने यानंतर तिन्ही पात्रे अनुक्रमे हृदयमंत्र, शिरोमंत्र आणि शिखामंत्राने अभिमंत्रित करून शेवटी गायत्रीमंत्राने तीनही अभिमंत्रित करावीत. (२२)

गुरुमंत्रदीक्षा जैसी ज्यासी । तोचि निजमार्ग शिष्यासी ।
तेणे पाद्यादि तिही पात्रांसी । संप्रदायेंसी मांडावे ॥१७७॥

अर्थ :-
गुरुमंत्राची दीक्षा असेल, तोच मार्ग शिष्याने धरून गुरुसंप्रदायाप्रमाणे, पाद्यादि तिन्ही पात्रे मांडावीत ७७.

पाद्य द्यावे हृदयमंत्रे । अर्घ्य अर्पावे शिरोमंत्रे ।
आचमन द्यावे शिखामंत्रे । गुरुसंस्कारे आगमोक्त ॥१७८॥

अर्थ :-
हृदयमंत्राने पाद्य द्यावें; शिरोमंत्र म्हणून अर्घ्य अर्पण करावे व शिखामंत्राने आचमनीय द्यावें. आगमोक्त गुरुसंस्कार असेल त्याप्रमाणे हे करावे ७८.

तेचि तिनी पात्रे जाण । गायत्रीमंत्रे आपण ।
अभिमंत्रोनिया पूर्ण । देवार्पण करावी ॥१७९॥

अर्थ :-
ही तिन्ही पात्रे आपण गायत्रीमंत्राने अभिमंत्रण करून देवाला अर्पण करावीत ७९.

गुरुसंप्रदाय नेटक । यालागी त्याते ‘देशिक’ ।
स्वये बोलिला यदुनायक । दीक्षाविवेक निजद्रष्टा ॥१८०॥

अर्थ :-
गुरुसांप्रदायाने पवित्र झाला असल्याकारणाने, आत्मद्रष्टा व दीक्षेचा विवेक जाणणारा जो श्रीकृष्ण त्याने स्वतः त्या पूजकाला ‘देशिक’ असे म्हटले आहे १८०.

आगमशास्त्रींचा निजमार्ग । भूतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठायोग ।
तेणेचि अन्वये श्रीरंग । श्लोकार्थे साङ्ग सांगत ॥८१॥

अर्थ :-
आगमशास्त्राचा निजमार्ग, भूतशुद्धि, आणि प्राणप्रतिष्ठेचा योग, यासंबंधाने श्रीकृष्ण पुढील श्लोकार्थाने सर्व काही सांगतात ८१.

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्था परा मम ।
अणवी जीवकला ध्यायेन्नादांते सिद्धभाविताम् ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] यानंतर प्राणायामाने प्राणवायू आणि शरीरातील अग्नी शुद्ध करून हृदयकमलामध्ये, सूक्ष्म अशा माझ्या श्रेष्ठ जीवकलेचे ध्यान करावे जिचे सिद्धांनी ॐकारातील नादाच्या शेवटी ध्यान केले आहे. (२३)

वायुबीजे आवाहूनी । पिंगला प्राण पूरूनि ।
तोचि कुंभके स्तंभूनि । मात्राधारणी धरावा ॥१८२॥

अर्थ :-
वायुबीजाने आवाहन करून पिंगलानाडीने प्राण पूर्ण करून (उजव्या नाकपुडीने श्वास आंत घेऊन ) कुंभकाने तोच थांबवून मात्राधारणेने धरावा (उदाहरणार्थ-पूरक चार मात्रांनी केला तर कुंभक १६ मात्रांनी व रेचक ८ मात्रांनी करावा) ८२.

वायु जो धारणा धरावा । तो जंव फुटेना अव्हासव्हा ।
तंवचि वरी निरोधावा । मग रेचावा शनैः शनैः ॥१८३॥

अर्थ :-
वायु जो कोंडून धरावयाचा तो बाहेर भलत्याच मार्गाने जाणार नाही तोपर्यंतच थांबवून धरावा, आणि मग हळूहळू बाहेर सोडावा ८३.

ऐसे करिता प्राणधारण । स्वये कल्पावे शरीरशोषण ।
शरीर शोषले मानूनि जाण । देहृदहन मांडावे ॥१८४॥

अर्थ :-
असा प्राणायाम करीत असता आपले शरीर क्षीण झाले आहे अशी आपणच कल्पना करावी. अशा प्रकारे शरीर शुष्क झाले आहे असे मानून त्याचे दहन करू लागावे ८४.

आदारस्थित जो अग्नी । तो अग्निबीजे चेतवूनी ।
तोचि देह लावूनि दहनी । भस्म मानूनी निजदेह ॥१८५॥

अर्थ :-
मूलाधारचक्रामधील अग्नि अग्निमंत्राने जागृत करून तो आपल्या देहाला लावून त्याने आपला देह जळून भस्म झाला अशी कल्पना करावी ८५.

देह दहने अतिसंतप्त । तेथ चंद्रबीजे चंद्रामृत ।
आणोनि निववाये समस्त । नवा देह तेथ कल्पावा ॥१८६॥

अर्थ :-
देह अग्नीने अत्यंत तप्त झाला असे मानून चंद्राच्या बीजाने चंद्रामृत आणून ते सारे शरीर गारीगार करावें. आणि आपला देह नवाच झाला आहे अशी कल्पना करावी ८६.

देह कल्पावा जो एथ । पूर्ण पाटव्य इंद्रिययुक्त ।
त्याच्या हृदयपद्माआंत । अण्वी जीवकळा तेथ पहावी माझी ॥१८७॥

अर्थ :-
यांत जो देह नवीन कल्पावयाचा तो, सर्व इंद्रियांनी युक्त, निरोगी व कार्यक्षम असा असावा, आणि त्याच्या हृदयकमलांत माझी ‘अण्वी’ म्ह. सूक्ष्म जीवकला आहे ती पहावी ८७.

माझी जीवकळा परम । सूक्ष्माहूनि अति सूक्ष्म ।
यालागी ‘अण्वी’ तिचे नाम । विश्रामधाम जगाचे ॥१८८॥

अर्थ :-
ती माझी श्रेष्ठ जीवकला सूक्ष्माहूनही अत्यंत सूक्ष्म आहे म्हणूनच तिला ‘अण्वी’ असे म्हणतात. तीच सर्व जगाचे विश्रांतिस्थान आहे ८८.

अकार उकार मकारस्थिती । यांते प्रकाशे अण्वी जीवज्योती ।
ते तंव शब्दाहूनि परती । योगी नादांती लक्षिजे ॥१८९॥

अर्थ :-
अकार, उकार व मकार यांसही अण्वी जीवज्योतिच प्रकाशित करते. ती तर शब्दाहूनही परती (पलीकडे) असल्यामुळे योगी लोक नादाच्या शेवटी तिला पाहतात ८९.

ते देही सबाह्य परिपूर्ण । असोनि सूक्ष्मत्वे अलक्ष्य जाण ।
तीते हृत्पद्मी योगिजन । लक्षिती आसनप्राणायामे ॥१९०॥

अर्थ :-
देहामध्ये ती अंतर्बाह्य परिपूर्ण भरलेली आहे, पण सूक्ष्मत्वामुळे भासत नाही. तिला योगी लोक आसन-प्राणायामादिकांच्या योगाने हृदयकमलांत पाहातात १९०.

ते अण्वी जीवकळा अव्यक्त । तीतेंकरोनिया व्यक्त ।
योगी निजभावनायुक्त । हृदयी चिंतित महामूर्ती ।
१९१॥
ती अण्वी जीवकला अव्यक्त असते, तिला योगी लोक आत्मनिष्ठेने व्यक्त करून तिची महामूर्ति हृदयामध्ये चिंतन करतात ९१.

‘नार’ जीवसमूह जाण । त्यांचे जे आयतनस्थान ।
ते महामूर्ति श्रीनारायण । हृदयी सज्जन चिंतिती ॥१९२॥

अर्थ :-
‘नार’ म्ह. जीवसमुदाय, त्याचे जे ‘आयतन’ म्ह, आधारस्थान, तीच श्रीनारायणाची महामूर्ति; तिचे सज्जन लोक हृदयामध्ये चिंतन करितात ९२.

तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते संपूज्य तन्मयः ।
आबाह्यर्चदिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्ग मा प्रपूजयेत् ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] भगवंतांचा तेजोमय अंश माझ्या हृदयात आहे त्या आत्मस्वरूप जीवकलेने सगळे शरीर व्यापून गेल्यावर मानसिक उपचारांनी तिची पूजा करावी त्यानंतर तन्मय होऊन आवाहन करावे आणि प्रतिमा इत्यादींमध्ये तिची स्थापना करावी नंतर मंत्रांनी प्रतिमेवर न्यास करून माझी पूजा करावी. (२४)

जेवी गृह प्रकशी दीपस्थिती । तेवी देह प्रकाशी जीवज्योती ।
ते सांगोपांग माझी मूर्ती । हृदयी चिंतिती साकार ॥१९३॥

अर्थ :-
दिवा ज्याप्रमाणे घराला प्रकाशित करतो, त्याप्रमाणे जीवज्योति ही देहाला प्रकाशित करते. ती माझी सांगोपांग साकार मूर्ति हृदयामध्ये चिंतितात ९३.

जेवी तूप तूपपणे थिजले । तेचि अवर्ण वर्णव्यक्ती आले ।
तेवी चैतन्य माझे मुसावले । लीलाविग्रहे झाले साकार ॥१९४॥

अर्थ :-
तूप तूपपणाने थिजले म्हणजे ते रंगहीन असताही रंगरूपास चढते, त्याप्रमाणेच माझे चैतन्य मुसावून लीलेने साकार झाले आहे ९४.

ऐशी ते माझी सगुण मूर्ती । चिन्मात्रतेजे हृदयदीप्ती ।
तिने व्यापूनि देहाची स्थिती । चित्ती निजभक्ती उपजवी ॥१९५॥

अर्थ :-
अशी ती माझी सगुण मूर्ति चिन्मात्र तेजाने हृदयाला प्रकाशित करते. तीच सर्व देह व्यापून मनामध्ये भक्ति उत्पन्न करते ९५.

देह जड मूढ अचेतन । तेथ मूर्ति प्रकटोनि चिद्घन ।
अचेतना करोनि सचेतन । करवी निजभजन उल्हासे ॥१९६॥

अर्थ :-
देह हा जड, मूढ व अचेतन आहे. त्यांत चिन्मय मूर्ति प्रगट होऊन अचेतनाला सचेतन करून उल्हासाने भजन करविते ९६.

जेवी हरणुलीचे सोंग जाण । हरिणीरूपे नाचे आपण ।
तेवी भक्तभावे नारायण । भजनपूजन स्वये कर्ता ॥१९७॥

अर्थ :-
हरणाचे घेतलेले सोंग, ज्याप्रमाणे हरणाच्याच रूपाने नाचत असते, त्याप्रमाणे भक्ताच्या रूपानें, भजनपूजन करणारा स्वतः नारायणच होय ९७.

यापरी अभेदभजन । मूर्ति पूजिता चिद्घन ।
पूज्य पूजक हे आठवण । सहजे जाण मावळे ॥१९८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे चिन्मय -चिद्घन मूर्तीची पूजा केली असता अभेदभक्ति उत्पन्न होते; आणि पूज्य व पूजक ही आठवण सहजच मावळून जाते ९८.

मावळल्या हा भजनभेद । उल्हासे भक्तीचा अभेदबोध ।
हा गुरुमार्ग अतिशुद्ध । प्रिय प्रसिद्ध मजलागी ॥१९९॥

अर्थ :-
हा भजनभेद नाहीसा झाला की, भक्तीचा अभेदबोध वाढत जातो. हाच अत्यंत शुद्ध, प्रसिद्ध व मला प्रिय असा गुरुमार्ग आहे ९९.

जेथ माझी अभेदभक्ती । तेथ मी सर्वस्वे श्रीपती ।
आतुडलो भक्तांच्या हाते । स्वानंदप्रीती उल्हासे ॥२००॥

अर्थ :-
जेथे माझी अभेद भक्ति असते, तेथे मी स्वानंदप्रेमाच्या उल्हासाने सर्वस्वी भक्तांच्या अधीन होतो २००.

जेवी का अफाट मेघजळा । धरण बांधोनि घालिजे तळा ।
तेवी मज अनंताचा एकवळा । अभेदभजनाला आतुडे ॥२०१॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे अपरंपार पावसाच्या पाण्याला धरण बांधून तलावांत साठवावे, त्याप्रमाणे अभेद भजनाच्या योगाने मज अनंताशी ऐक्य साधले जाते १.

अडवी वर्षले सैरा जळ । तेणे नुपजेचि उत्तम फळ ।
तेचि तळा भरलिया प्रबळ । तेणे पिकती केवळ राजागरे ॥२०२॥

अर्थ :-
अरण्यांत पुष्कळसा पाऊस पडला तरी, त्याने काही उत्तम फळ येणार नाहीं; पण तेच पावसाचे पाणी तळ्यांत साठवून ठेवले तर त्याने रायभोग तांदळाची शेते सुद्धा पिकतील २.

तैसे माझे स्वरूप वाडेंकोडे । अभेदक्तांमाजी आतुडे ।
तै ब्रह्मानंदे गोंधळ पडे । शीग चढे भक्तीची ॥२०३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे माझे अनंत अपार स्वरूप प्रेमपूर्वक अभेद भावनेच्या भक्तांमध्येच सांपडते. तेव्हा ब्रह्मानंदाला ऊत येऊनच भक्ति शिखराला पोचते ३.

अभेदभक्तांच्या द्वारपाशी । तीर्थे येती पवित्र व्हावयासी ।
सुरनर लागते पायांसी । मी हृषीकेषी त्यांमाजी ॥२०४॥

अर्थ :-
अभेद भावनेच्या भक्ताच्या दाराशी तीही पवित्र होण्यासाठी येतात. देव व मानव त्याच्या पायी लागतात व मी भगवानही त्याच्यापाशीच असतो ४.

अभेदभक्तांपाशी देख । सकळ तीर्थे होती निर्दोख ।
बक्तीचे माहेर ते आवश्यक । मजही सुख त्यांचेनी ॥२०५॥

अर्थ :-
अभेद भावनेच्या भक्तापाशी सारी तीर्थे येऊन निर्दोष होतात. ते भक्तीचे माहेर होत. मलाही त्यांच्यामुळेच सुख होते ५.

अभेद जे क्रियास्थिती । या नांव माझी उत्तम भक्ती ।
ऐसा अतिउल्हासे श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलत ॥२०६॥

अर्थ :-
अभेद भक्तीची क्रिया कर्मासबाह्य मजदेखत तिचंच नांव ‘उत्तम भक्ति’ असे मोठ्या उल्हासाने श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाला ६.

अभेदभक्ती वाडेंकोडे । श्रीकृष्ण सांगे उद्धवापुढे ।
कथा राहिली येरिकडे । तेंही धडफुडे स्मरेना ॥२०७॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण उद्धवापुढे अभेद भक्ति मोठ्या आवडीने सांगत असता कथाभाग एकीकडेच राहिला, ह्याची त्यांना आठवण राहिली नाही ७.

देव विसरला निरूपण । तंव उद्धवासी बाणली खूण ।
तोही विसरला उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥२०८॥

अर्थ :-
देव निरूपण विसरले, पण उद्धवाला भक्तीची खूण बाणली. तोही आपले उद्धवपण विसरला; आणि कृष्णालाही कृष्णपणा आठवेनासा झाला ८.

अभेदभजनाचा हरिख । देव भक्त झाले एक ।
दोघा पडोनि ठेले ठक । परम सुख पावले ॥२०९॥

अर्थ :-
अभेद भजनाच्या हर्षाने देव आणि भक्त एकच झाले. दोघेही स्तब्ध होऊन बसले व परम सुखी झाले ९.

उद्धव निजबोधे परिपूर्ण । तरी पूजाविधानप्रश्न ।
एथ करावया काय कारण । ऐशी आशंका मन कल्पील ॥२१०॥

अर्थ :-
उद्धव हा आत्मज्ञानाने इतका पुर्ण होता, मग त्याला पूजाविधानाचा प्रश्न करण्याचे कारण काय ? अशी शंका मनांत येईल २१०.

तरी उद्धवाच्या चित्ती । उगा राहतांचि श्रीपती ।
जाईल निजधामाप्रती । यालागी प्रश्नोक्ती तो पुसे ॥२११॥

अर्थ :-
तर उद्धवाच्या मनात असे की, आपण जर उगीच बसलो तर तो निजधामास निघून जाईल. म्हणून तो प्रश्न विचारू लागला ११.

उपासनाकांड गुह्यज्ञान । आगमोक्तपूजाविधान ।
उद्धवमिषे श्रीकृष्ण । वेदार्थ आपण स्वये बोले ॥२१२॥

अर्थ :-
उपासनाकांडांतील गुप्त ज्ञान, आगमोक्त पूजाविधान, वगैरे वेदाचा अर्थ उद्धवाच्या निमित्ताने श्रीकृष्ण आपणच बोलू लागले १२.

सकळ वेदार्थ शास्त्रविधी । ग्रंथी श्रीकृष्ण प्रतिपादी ।
जैसी श्रद्धा तैसी सिद्धी । व्हावया त्रिशुद्धी साधका ॥२१३॥

अर्थ :-
खरोखर साधकांची जशी श्रद्धा असेल तशीच सिद्धि प्राप्त व्हावी म्हणून वेदार्थातील सारा शास्त्रविधि श्रीकृष्ण ह्या ग्रंथामध्ये प्रतिपादन करीत आहेत १३.

असो हे ग्रंथव्युत्पत्ती । ऐकता अद्वैतभक्ती ।
उद्धव निवाला निजचित्ती । तेणे श्रीपति सुखवला ॥२१४॥

अर्थ :-
हे ग्रंथाविषयी बोलणे असो. पण अद्वैतभक्ति ऐकता ऐकता उद्धव मनामध्ये तृप्त झाला; त्यामुळे श्रीकृष्णालाही समाधान वाटले १४.

संतोषे म्हणे श्रीकृष्ण । उद्धवा होई सावधान ।
पूढील पूजाविधान । तुज मी सांगेन यथोक्त ॥२१५॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण आनंदाने म्हणाले, उद्धवा! नीट लक्ष दे. पुढील यथोक्त पूजाविधान तुला मी सांगतो १५.

पूज्य पूजक एकात्मता ध्यान । करोनिया दृढ धारण ।
तेचि बाह्य पूजेलागी जाण । करावे आवाहन प्रतिमेमाजी ॥२१६॥

अर्थ :-
पूज्य व पूजक ह्यांच्या एकात्मतेचे ध्यान दृढ करून, त्याचेंच बाह्य पूजेकरिता प्रतिमेत आवाहन करावे १६.

प्रतिमेसंमुख आपण । आवाहनमुद्रा दाखवून ।
माझी चित्कळा संपूर्ण । प्रतिमेसी जाण भावावी ॥२१७॥

अर्थ :-
आपण प्रतिमेच्या समोर बसून आवाहनमुद्रा दाखवून माझी सारी चित्कला त्या प्रतिमेत आली आहे अशी भावना करावी १७.

तेव्हा मूर्तीचे जडपण । निःशेष न देखावे आपण ।
मूर्ति भावावी चैतन्यघन । मुख्य ‘आवाहन’ या नांव ॥२१८॥

अर्थ :-
त्या वेळी मूर्तीचा जडपणा आपण यत्किंचितही मनांत आणू नये; मूर्ति चैतन्यरूप आहे असेंच मानावं. ह्याचंच नांव मुख्य ‘आवाहन’ १८.

गुरुमुखे मंत्र निर्दोष । तेणे मंत्रे मूर्तींसी न्यास ।
करावे सर्वांगी सावकाश । शास्त्रविन्यास आगमोक्त ॥२१९॥

अर्थ :-
गुरूच्या मुखाने मिळालेला मंत्र निर्दोष होतो. ह्याकरित त्या मंत्राने मूर्तीच्या सर्वांगावर, आगमशास्त्रोक्त सर्व न्यास सावकाश करावेत १९.

एव आवाहन संस्थापन । सन्निधि सन्निरोधन ।
संमुखीकरण स्वायतन । या मुद्रा आपण दावाव्या ॥२२०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे आवाहन, संस्थापन, संनिधि सन्निरोधन, संमुखीकरण, स्वायतन ह्या मुद्रा आपण दाखवाव्या २२०
अवगुंठन संकलीकरण । या अष्टौ मुद्रा दावूनि जाण ।
मग हो‍ऊनि सावधान । पूजाविधान मांडावे ॥२२१॥

अर्थ :-
(मागील ओवींतील सहा) तसेंच अवगुंठन संकलीकरण मिळून आठ मुद्रा दाखवून मग नीट लक्ष लावून आरंभ करावा २१.

पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान्प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसन मम ॥२५॥

अर्थ :-
पद्ममष्टदल तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्या वेदतन्त्राभ्या मह्य तूभयसिद्धये ॥२६॥

अर्थ :-
[ श्लोक २५/२६] माझ्यासाठी धर्म इत्यादी नऊ गुणांनी युक्त आसन तयार करावे त्या आसनावर एक अष्टदळ कमळ तयार करून त्याचा मध्यभाग पिवळा करावा त्यावर मूर्ती ठेवून पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य इत्यादी उपचार अर्पण करावेत याप्रमाणे भोग आणि मोक्ष प्राप्त होण्यासाठी वैदिक आणि तांत्रिक मंत्रांनी माझी पूजा करावी. (२५-२६)
स्नानमंडप कल्पूनि जाण । तेथ आणावा देव चिद्घन ।
पाद्य अर्घ्य आचमन । मधुपर्क-विधान करावे ॥२२२॥

अर्थ :-
स्नानमंडपाची कल्पना करून तेथे चित्स्वरूप देवाला आणावे, आणि पाद्य, अर्घ्य, आचमन, मधुपर्क, इत्यादि विधान करावे २२.

अभ्यंग अंगमर्दन । पुरुषसूक्ते थथोक्त स्न्नान ।
पीतांबरपरिधान । स्नानमंडपी जाण देवासी ॥२२३॥

अर्थ :-
अभ्यंगाने अंगमर्दन करून पुरुषसूक्ताने यथोक्तस्नान घालावे आणि स्नानाच्या मंडपातच देवाला पीतांबर नेसवावा २३.

इतर यथोक्त पूजन । करावे सिंहासनी संपूर्ण ।
ते आसन पीठावरण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥२२४॥

अर्थ :-
इतर यथोक्त पूजन सारे सिंहासनावर करावें. ते आसन व पीठावरण (म्हणजे पीठाला वेष्टून राहणाऱ्या देवता) श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत २४.

सिंहासनी आवरणक्रम । आधारप्रकृति-कूर्म क्षेम ।
क्षीराब्धि श्वेतद्वीप कल्पद्रुम । मनोरम भावावा ॥२२५॥

अर्थ :-
सिंहासनावरील आवरणक्रम म्हटला म्हणजे आधारशक्ति, मूलप्रकृति, क्षीराब्धि, श्वेतद्वीप व तेथील मनोरम कल्पवृक्ष इत्यादिकांची त्या ठिकाणी भावना करावी २५.

त्या तळी रत्नमंडप नेटक । त्यामाजी विचित्र पर्यंक ।
त्या मंचकाचा विवेक । यदुनायक सांगत ॥२२६॥

अर्थ :-
त्याच्याखाली सुरेख रत्नखचित मंडप; त्यांत सुवर्णाचा मंचक म्ह. पलंग कल्पावा. त्या पलंगाचा विचार श्रीकृष्ण सांगतात २६.

धर्म ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य । हेचि माचवे अतिवर्य ।
अधर्म अज्ञान अनैश्वर्य । अवैराग्येंसी पाय गाते चारी ॥२२७॥

अर्थ :-
धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य हे त्या मंचकाचे चार पाय होत. अधर्म, अज्ञान, अनैश्वर्य व अवैराग्य ही त्या मंचकाच्या चौकटीची चार आडवी लाकडे होत २७.

ईश्वरतत्त्व निजसूत । गुणागुणी वळोनि तेथ ।
मंचक विणिला अचुंबित । योगयुक्त महामुद्रा ॥२२८॥

अर्थ :-
ईश्वर तत्त्व हे सूत, ते त्यांत गुणागुणांनी वळून हा मंचक योगयुक्त महामुद्रेने मजबूत विणला आहे असे कल्पावे २८.

त्या मंचकावरी शेषपुटी । शोभे अतिशयेंसी गोमटी ।
सहस्रफणी मणितेज उठी । छत्राकार पृष्टी झळकत ॥२२९॥

अर्थ :-
त्या मंचकावर अत्यंत सुंदर व शोभिवंत असे शेषाचे वेटोळे असून पाठीमागे छत्रासारख्या लागलेल्या हजार फणा त्यांतील रत्नांच्या दिव्यतेजाने झळकत असतात २९.

शेषपुटीमाजी निर्मळ । विकासले रातोत्पळ ।
सकर्णिक अष्टदळ । शोभे कमळ मनोहर ॥२३०॥

अर्थ :-
शेषाच्या वेटोळ्यामध्ये देठासह निर्मळ लाल कमळ उमलले आहे, त्याला आठ पाकळ्या असून ते मनोहरपणाने शोभते २३०.

सत्‌शक्ति कमळकंदमूळ । ज्ञाननाळ त्याचे सरळ ।
प्रकृति अष्टधा जे सबळ । तेचि अष्टदळ कमळाचे ॥२३१॥

अर्थ :-
सत्-शक्ति हे त्या कमलकंदाचे मूळ, व ज्ञान हा त्याचा सरळ देंठ, आणि अष्टधा प्रकृति ह्या त्या कमळाच्या आठ पाकळ्या होत ३१.

ऐसे कमळ अतिसुंदर । षड्‌विकार तेचि केसर ।
वैराग्यकर्णिका सधर । मघमघी थोर सुवासे ॥२३२॥

अर्थ :-
असे ते अत्यंत सुंदर कमळ असून षड्विकार हे त्याचे केसर होय; आणि वैराग्य हा त्यांतील घमघमीत मकरंद होय ३२.

पूर्वादि कमळदळी जाणा । देवता न्यासाव्या त्या त्या स्थाना ।
विमळा उत्कर्षणी आणि ज्ञाना । क्रियाशक्ती जाणा चौथी पै ॥३३॥

अर्थ :-
पूर्वादि अष्ट दिशांच्या कमळदळांमध्ये त्या त्या देवतांचा न्यास करावा. विमळा, उत्कर्षिणी, ज्ञाना आणि चौथी क्रियाशक्ति ३३.

योगा प्रह्वी सत्या ईशाना । कर्णिका योजिजे मध्यस्थाना ।
कल्पूनि अनुपम रचना । अनुग्रहा जाणा स्थापावी ॥२३४॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगा, प्रव्ही, सत्या आणि ईशाना अशा अष्टशक्तींची स्थापना करावी. याप्रमाणे अनुपम कल्पनेने रचलेल्या कमलाच्या मध्यभागी नवव्या अनुग्रहेची स्थापना करावी ३४.

आत्मा अंतरात्मा परमात्मा । हा संमुखभाग देवोत्तमा ।
सत्त्व रज आणि मोह तमा । पुरुषोत्तम पृष्ठिभाग ॥२३५॥

अर्थ :-
आत्मा, अंतरात्मा, आणि परमात्मा हा देवोत्तमाचा पुढचा भाग होय. सत्त्व, रज, मोह, तम हा त्या पुरुषोत्तमाचा पृष्ठभाग होय ३५.

ऐशापरी पीठन्यास । आगमोक्त सावकाश ।
करूनिया हृषीकेश । सिंहासनास आणावा ॥२३६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे सावकाश आगमोक्त पीठन्यास करून देवाधिदेवाला सिंहासनावर आणावे ३६.

छत्र आणि युग्म चामर । नाना वाद्ये जयजयकार ।
दावूनि पीठ मुद्रा सधर । आसनी श्रीधर बैसवावा ॥२३७॥

अर्थ :-
छत्र आणि दोन चवऱ्या यांसह नानाप्रकारच्या वाद्यांच्या जयजयकारयुक्त गजरांत पीठ व मुद्रा नीट दाखवून श्रीहरीला आसनावर बसवावे ३७.

मज सर्वगतासी आवाहन । मज अधिष्ठानासी आसन ।
मज निर्विकारासी जाण । दाविती आपण विकारमुद्रा ॥२३८॥

अर्थ :-
मी सर्वव्यापी असता मला आवाहन; मज सर्वाधिष्टानाला आसन; मला निर्विकाराला विकार-मुद्रा दाखवितात ३८.

मज चिद्रूपालागी लोचन । निःशब्दा कल्पिती श्रवण ।
मज विश्वमुखासी वदन । निमासुरे जाण भाविती ॥२३९॥

अर्थ :-
मज ज्ञानस्वरूपाला डोळे; निःशब्दाला कान व मला विश्वतोमुखाला सुंदर मुख आहे अशी कल्पना करितात ३९.

मी विश्वांघ्री दो पायी चालत । मज विश्वबाहूसी चारी हात ।
मज सर्वगताते एथ । स्थान भावित एकदेशी ॥२४०॥

अर्थ :-
मी विश्वपाद असतांना दोन पायांनी चालतों; मला विश्वबाहूला चार हात; आणि सर्वगताला एकदेशी स्थान कल्पितात २४०.

मज निरुपचारासी उपचार । मज विदेहासी अळंकार ।
मज सर्वसमाना अरिमित्र । भावना विचित्र भाविती ॥२४१॥

अर्थ :-
मज निरुपचाराला उपचार; मज विदेहाला अलंकार व सर्वत्र सम असणाराला शत्रु-मित्र; अशा विचित्र कल्पना करतात ४१.

मज अकर्त्या कर्मबंधन । अजासी जन्मनिधन ।
नित्यतृप्तासी भोजन । निर्गुणा सगुण भाविती ॥२४२॥

अर्थ :-
मज अकर्त्याला कर्मबंधन; अजन्म्याला जन्म-निधन; नित्यतृप्ताला भोजन; आणि निर्गुणाला सगुण अशी कल्पना करतात ४२.

या अवघियांचा अभिप्रावो । उपासनाकांडनिर्वाहो ।
जैस जैसा भजनभावो । तैसा मी देवो तयांसी ॥२४३॥

अर्थ :-
ह्या साऱ्यांचे तात्पर्य हेच की, उपासनाकांडाचा निर्वाह व्हावा. उपासकांचा जसा भाव असतो, तसा मी देव त्यांना होतो ४३.

मी अवाप्त सकळकाम । परी भक्तप्रेमालागी सकाम ।
जैसा भक्तांचा मनोधर्म । तैसा पुरुषोत्तम मी तया ॥२४४॥

अर्थ :-
मी पूर्णकाम असतांही भक्ताच्या प्रेमासाठी सकाम होतों; भक्तांचा जसा मनोभाव असतो, त्याप्रमाणेच मी पुरुषोत्तम त्यांना दिसतो ४४.

भक्त जैसा भावी माते । मी तैसाचि होये त्याते ।
तो जे जे अर्पी भावार्थे । ते अर्पे माते सहजचि ॥२४५॥

अर्थ :-
भक्त जशी माझी भावना करतो, तसाच मी त्याला होतो. तो जे जे मला भावार्थाने अर्पण करतो, ते ते मला सहजच पोचते ४५.

मी सर्वत्र भरलो असे । तेथ जो जेथ मज उद्देशे ।
भक्त भावार्थे अर्पु बैसे । ते अर्पे अनायासे सहजे मज ॥२४६॥

अर्थ :-
मी सर्वत्र भरलेलाच आहे; भक्त मला उद्देशून भक्तीने अर्पण करावयाला जेथे बसेल, तेथे मला ते अनायासे सहजच अर्पण होते ४६.

मी सर्वत्र देवाधिदेव । तैसा प्राणीयांचा नव्हे भाव ।
यालागी भक्तांचा जेथ सद्भाव । तेथ मी देव सहजेंचि ॥२४७॥

अर्थ :-
मी देवाधिदेव सर्वत्र आहेच, अशी दरोबस्त प्राण्यांची भावना होत नाहीं; म्हणून भक्तांचा जेथे भाव असतो, तेथे सहजच मी देव प्रगट होतो ४७.

यालागे वडेंकोडे । भक्तभावार्थ मज आवडे ।
भक्तभावाहूनि पुढे । वैकुंठ नावडे क्षीराब्धीही ॥२४८॥

अर्थ :-
तात्पर्य भक्ताचा भावार्थ मला फार आवडतो; भक्ताच्या भावार्थापुढे मला वैकुंठ किंवा क्षीराब्धीसुद्धा आवडत नाही ४८.

भक्तभावार्थाची भूषणे । अंगी बाणावया श्रीकृष्णे ।
म्या निर्गुणेंही सगुण होणे । भावार्थगुणे भक्तांच्या ॥२४९॥

अर्थ :-
भक्तांच्या भावार्थाचे अलंकार घालण्यासाठी मला निर्गुण श्रीकृष्णाला सगुण रूप घ्यावे लागते. हे सर्व भक्तांच्या भावार्थासाठी ४९.

यालागी मी अजन्मा जन्मे । अकर्माही करी कर्मे ।
अनामा मी धरी नामे । भक्त मनोधर्मे तरावया ॥२५०॥

अर्थ :-
ह्याकरितांच मी अजन्मा असूनही जन्म घेतों; अकर्मा असूनही कर्म करतों; अनामा असूनही भक्ताला त्यांच्या मनोधर्मानुसार तारण्यासाठी नामे धारण करतो २५०.

निर्गुणी लागल्या मन । मनचि होय चैतन्यघन ।
सगुणी ठसावल्या मन । साधक श्रीकृष्ण स्वये होती ॥२५१॥

अर्थ :-
निर्गुणाच्या ठिकाणी मन लागले असता ते चैतन्यरूप होऊन जाते; आणि सगुण स्वरूपांतच मन गढून गेले असता साधक स्वत:च श्रीकृष्णरूप होतात ५१.

निर्गुणाचा बोध अटक । यालागी उपासनविवेक ।
सगुणमूर्ति भावूनि देख । तरले साधक अनायासे ॥२५२॥

अर्थ :-
निर्गुणाचे ज्ञान होणे फार कठीण आहे, म्हणून ही उपासनेची योजना आहे. सगुण मूर्तीची भावना करून साधक अनायासे तरून जातात ५२.

हे आगमोक्त उपासनविधी । येणे भोगमोक्ष उभयसिद्धी ।
साधक पावती त्रिशुद्धी । मी कृपानिधि संतुष्टे ॥२५३॥

अर्थ :-
हे उपासनाविधीचे आगमोक्त विधान सांगितले. यायोगे साधकांना भोग व मोक्ष दोन्हीही साध्य होतात व मी कृपानिधि परमात्मा संतुष्ट होतो ५३.

तेचि उपासनाविधिविधान । मागा सांगता पूजन ।
देव सिंहासनी बैसल्या पूर्ण । पुढे आवरणपूजा ऐक ॥२५५॥

अर्थ :-
मागे पूजाविधान सांगतांना पूजेसाठी देव सिंहासनावर आणून बसवावा असे सांगितले. त्यानंतर आवरणपूजा कशी करावी ते सांगतो ऐक ५४.

सुदर्शन पाञ्चजन्य गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसल कौस्तुभ माला श्रीवत्स चानुपूजयेत् ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] सुदर्शन चक्र, पांचजन्य शंख, कौमोदकी गदा, खड्‌ग, बाण, धनुष्य, नांगर, मुसळ या आठ आयुधांची आठ दिशांना पूजा करावी व कौस्तुभमणी, वैजयंतीमाला आणि श्रीवत्सचिन्हाची वक्षःस्थळावर पूजा करावी. (२७)

अण्वी जीवकळेसी ‘देहावरण’ । सिंहासनी ‘शक्त्यावरण’ ।
सुदर्शनादि आयुधावरण’ । आपुली आपण हरि सांगे॥२५५॥

अर्थ :-
अण्वी-जीवकलेला देहावरण, सिंहासनावर शक्तीचे आवरण, आणि सुदर्शनादि आयुधावरणे श्रीकृष्ण आपली आपणच सांगत आहेत ५५.

सतेज धार सुदर्शन । शंख शोभे पांचजन्य ।
नंदक तो खड्‌ग जाण । गदा गहन कौमोदकी ॥२५६॥

अर्थ :-
लखलखीत तीक्ष्ण धारेचे ‘सुदर्शन’; शोभिवंत ‘पांचजन्य’ शंख ; ‘नंदक’ नावाचे खङग ; आणि ‘कौमोदकी’ नावाची प्रचंड गदा ५६.

शार्ङ्ग-धनुष्य अतिसबळ । सुवर्णपुंखे बाण सरळ ।
हल आणि मुसळ । आयुधे प्रबळ पूजावी ॥२५७॥

अर्थ :-
अत्यंत बळकट असे ‘ शान्ग ‘ नांवाचे धनुष्य; सुवर्णमय बुंधाचे सरळ बाण; ‘नांगर’ आणि ‘मुसळ’; ह्या प्रबळ आयुधांचीही पूजा करावी ५७.

या आठवी भुजा सायुधा सरळा । कंठी कौस्तुभ वनमाळा ।
कांसे कशिला पिंवळा । घनसांवळा शोभत ॥२५८॥

अर्थ :-
सशस्त्र सरळ आठ हात ; गळ्यामध्ये कौस्तुभमणि आणि वनमाला ; कमरेखाली नेसलेला पिवळा पीतांबर; यांनी मेघासारखी श्यामवर्ण सुंदर मूर्ति कल्पावी ५८.

ब्रह्मण्यदेव रमानाथ । ब्राह्मणाचा चरणघात ।
हृदयी अलंकार मिरवत । शोभा अद्भुत तेणे शोभे ॥२५९॥

अर्थ :-
साक्षात् लक्ष्मीचा पति, पण ब्राह्मणाने मारलेली लाथ, अलंकार म्हणून हृदयावर मिरविणारा ब्राह्मणभक्त देव त्या श्रीवत्सचिन्हाने विलक्षणच शोभा पावतो. (त्या श्रीवत्साची पूजा करावी) ५९.

चिद्रत्नांच्या अळंकारी । गुण काढोनिया बाहेरी ।
वोविली वैजयंती कुसरी । ते हृदयावरी रुळत ॥२६०॥

अर्थ :-
चिद्रत्नाच्या अलंकारामधील गुण बाहेर काढून मोठ्या कुशलतेने ओवलेली वैजयंतीमाळाही हृदयावर रुळत आहे २६०.

यापरी साळंकार सायुध । शंखचक्रपद्मेसी अगाध ।
ऐसा शोभला स्वयंबोध । नारदादि संनिध तिष्ठती सदा ॥२६१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे सालंकार आणि सायुध; शंख, चक्र, पद्मादिकांसहवर्तमान अद्भुत दिसणारा असा स्वयंबोध (स्वयंप्रकाश) भगवान् : ज्याच्याजवळ नारदादिक सदोदित उभे असतात ६१.

यापरी साळंकार सायुध । पूज्य पूजोनिया गोविंद ।
मग पूजावे पार्षद । ऐक विशद सांगेन ॥२६२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे अलंकारांसहवर्तमान व आयुधांसहवर्तमान पूज्य जो श्रीहरि त्याची पूजा करून मग त्याच्या परिवाराची पूजा करावी. ते पार्षदही तुला विशद करून सांगतों, ऐक ६२.

नन्द सुनन्द गरुड प्रचण्ड चण्डमेव च ।
महाबल बल चैव कुमुद कुमुदेक्षणम् ॥२८॥

अर्थ :-
दुर्गा विनायक व्यास विष्वक्सेन गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २८-२९] ननंद, सुनंद, प्रचंड, चंड, महाबल, बल, कुमुद आणि कुमदेक्षण या आठ पार्षदांची आठ दिशांना, गरूडाची समोर, दुर्गा, विनायक, व्यास आणि विष्वक्‌सेन यांची चार कोपर्‍यात स्थापना करून पूजा करावी डावीकडे गुरूंची, पूर्वादी दिशांमध्ये क्रमाने इंद्र इत्यादी आठ लोकपालांची आपल्याकडे तोंड करून स्थापना करावी व प्रोक्षण, अर्घ्य इत्यादी अर्पण करून पूजा करावी. (२८-२९)
नंद सुनंद देवापाशी । गरुड सदा तिष्ठे दृष्टीसी ।
चंड प्रचंड दोनी बाहींसी । अहर्निशी तिष्ठती ॥२६३॥

अर्थ :-
नंद आणि सुनंद हे नेहमी देवापाशी असतात. गरुड तर नेहमी डोळ्यांसमोर उभाच असतो. चंड व प्रचंड हे दोहो बाजूला दोघे रात्रंदिवस उभे असतात ६३.

बळ आणि महाबळ । सुमुख संज्ञे अवधानशीळ ।
कुमुद कुमुदाक्ष केवळ । पाठीसी प्रबळ बळे उभे ॥२६४॥

अर्थ :-
बळ आणि महाबळ हे नेत्रसंकेतानेच आज्ञा झेलण्यास तत्पर असतात; आणि कुमुद व कुमुदाक्ष हे महासामर्थ्यवान् दोघे पाठीशी उभे असतात ६४.

गरुड दृष्टी तिष्ठे आपण । येर नंदादि जे अष्टौ जन ।
ते अष्टौ दिशांप्रति जाण । पार्षदावरण हरिनिकटी ॥२६५॥

अर्थ :-
गरुड हा डोळ्यांसमोरच उभा असतो; आणि बाकीचे नंदादिक जे आठ असामी ते आठ दिशांकडे असतात. ह्याप्रमाणे श्रीहरीच्या संनिध असणारे हे पार्षदावरण होय ६५.

दुर्गा विनायक जाण । व्यास आणि विष्वक्सेन ।
चहू कोनी चारी स्थापून । करावे पूजन देवाभिमुख ॥२६६॥

अर्थ :-
ह्याशिवाय दुर्गा, विनायक, व्यास आणि विष्वक्सेन चार कोपऱ्याला चौघे स्थापन करून देवाच्यासमोरच त्यांचेही पूजन करावे ६६.

मूळमूर्तीसी अभिन्नाकारु । गुरु आणि परमगुरु ।
परमेष्ठिगुरूसी एकाकारु । पूजाप्रकारु करावा ॥२६७॥

अर्थ :-
मूळ मूर्तीशी एकरूप असणारे गुरु व परमगुरु यांचे परमेष्ठी गुरुशी ऐक्य धरून पूजन करावे ६७.

इंद्रादि अष्टौ लोकपाळ । आह्वानूनिया सकळ ।
स्थापूनि अष्टौ दिशा केवळ । तेही तत्काळ पूजावे ॥२६८॥

अर्थ :-
तसेच इंद्रादिक अष्ट लोकपाळ या सर्वाचे आवाहन करून त्यांचीही आठ दिशांना स्थापना करावी व त्यांचेही त्या वेळी पूजन करावे ६८.

गुरु-दुर्गादिक लोकपाळ । पूजावे सांगोपांग सकळ ।
प्रोक्षणपाद्यादि अविकळ । पूजा निश्चळ करावी ॥२६९॥

अर्थ :-
गुरु-दुर्गादिक व अष्ट लोकपाळांची, प्रोक्षण-पाद्य इत्यादि उपचारांनी निश्चळ मनाने यथासांग पूजा करावी ६९.

तेचि पूजेचे पूजोपचार । कोण कोण पै प्रकार ।
साही श्लोकी शार्ङ्गधर । संक्षोपाकार सांगत ॥२७०॥

अर्थ :-
त्या पूजेला उपचार कोणते व प्रकार किती ते पुढील सहा श्लोकांत श्रीकृष्ण संक्षेपाने सांगतात २७०.

चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥३०॥

अर्थ :-
स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभीरजनादिभिः ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०-३१] ऐपत असेल तर दररोज चंदन, वाळा, कापूर, केशर आणि अगुरू इत्यादी सुगंधित वस्तूंनी सुवासित केलेल्या पाण्याने मला स्नान घालावे आणि त्यावेळी स्वर्णघर्मानुवाक, महापुरूषविद्या, पुरूषसूक्त आणि राजनादी साममंत्रांनी अभिषेक करावा. (३०-३१)
एळा वाळा कर्पूर । चंदन कुंकुम केशर ।
त्यांमाजी मेळवूनि अगर । धूपिले नीर स्न्नपनासी ॥२७१॥

अर्थ :-
वेलची, वाळा, कापूर, चंदन, कुंकू, केशर, यांत कृष्णागर मिळवून त्याने सुवासिक केलेले पाणी स्नानाला घ्यावे ७१.

सुवासित सपरिकर । गंगाजळ अतिपवित्र ।
शंखमुद्रापुरस्कार । शंखी ते नीर भरावे ॥२७२॥

अर्थ :-
सुवासिक केलेले अत्यंत पवित्र गंगाजळ शंखामध्ये शंखमुद्रा दाखवून भरावे ७२.

ऐसे जळ घेऊनि शुद्ध । आपस्तंबशाखेचे प्रसिद्ध ।
‘सुवर्णधर्मनुवाक’ पद । तेणे अभिषेक विशद मज करावा ॥२७३॥

अर्थ :-
असे शुद्ध जळ घेऊन आपस्तंब शाखेतील ‘सुवर्णधर्म. ’ हा प्रसिद्ध अनुवाक म्हणून त्याने नीट अभिषेक करावा ७३.

अथवा केवळ ‘पुरुषसूक्त’ । ‘रुद्राभिषेक’ ‘विष्णुसूक्त’ ।
इंही मंत्री मंत्रोक्त । देवासी यथोक्त स्नान द्यावे ॥२७४॥

अर्थ :-
अथवा नुसते पुरुषसूक्त, रुद्राभिषेक, किंवा विष्णुसूक्त या मंत्रांनी देवाला स्नान घालावे ७४.

का सामवेदींचे गायन । त्यामाजी सामनीराजन ।
तेणेंहीकरूनिया जाण । देवासी स्नान करावे ॥२७५॥

अर्थ :-
किंवा सामवेदांतील गायन गाउन अर्थात त्यांतील राजनादि सामे गाऊन तेणेंकरून देवाला स्नान घालावे ७५.

असल्या वैभवसंपन्न । नित्य द्यावे हे महास्नान ।
नातरी पर्वविशेषे जाण । करावे आपण जयंत्यादिकी ॥२७६॥

अर्थ :-
द्रव्यानुकूलता असल्यास अशा थाटाने रोज महाभिषेक करावा. नाही तर विशेष पर्वाच्या दिवशी किंवा जयंतीउत्सवादिकांचे वेळी असे स्नान घालीत असावे ७६.

आगमोक्त सुलक्षण । ‘महापुरुषविद्या’ पूर्ण ।
तेणेंही करूनि आपण । देवासी स्नान करावे ॥२७७॥

अर्थ :-
आगमशास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे सुलक्षण अशी महापुरुषविद्या (जित ते पुण्डरीकाक्ष. ) इत्यादिकीकरूनही देवाला स्नान घालावे ७७.

देवासी पूर्ण झालिया स्नान । करावे मंगळनीरांजन ।
मग वस्त्रे अलंकार भूषण । देवासी आपण अर्पावी ॥२७८॥

अर्थ :-
देवांचे स्नान संपूर्ण झाले म्हणजे मंगलारती करावी. आणि मग देवाला वस्त्रें, भूषणे, इत्यादींनी अलंकृत करावे (शृंगारावे) ७८.

वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मा यथोचितम् ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२] माझ्या भक्ताने वस्त्र, यज्ञोपवीत, अलंकार घालावेत केशराने वेलबुट्टी काढावी फुलांचा हार, चंदन इत्यादी प्रेमपूर्वक मला वाहून सुशोभित करावे. (३२)

देवो स्वरूपे घनसांवळा । कासे कसावा सोनसळा ।
हेमसूत्र अर्पूनि गळा । रत्नमेखळा बाणावी ॥२७९॥

अर्थ :-
देव हा वर्णाने मेघासारखा श्याम म्ह. सांवळा आहे. त्याच्या कमरेला जरी-पीतांबर नेसवावा, गळ्यात सुवर्णयज्ञोपवीत घालून कंबरेत रत्नजडित कडदोरा घालावा. ७९.

वांकीअंदुवांचा गजर । चरणी नूपुरांचा झणत्कार ।
मुकुटकुंडले मनोहर । हृदयी गंभीर महापदक ॥२८०॥

अर्थ :-
वांकी आणि तोरड्या ह्यांचा गजर; पायांत धुंगरूंचा शणत्कार; मस्तकावर मनोरम मुगुट व कानांत कुंडलें; आणि हृदयावर सुंदर महापदक २८०.

जडित मोतिलग पत्रवेली । अतिशोभित दिसे निढळी ।
तिलक पिंवळा तयातळी । कंठी झळाळी कौस्तुभ ॥२८१॥

अर्थ :-
कपाळावर (मुकुटाच्या खाली) रत्नजडित मोत्यांची वेल, त्याच्याखाली लावलेला पिवळा गंधाचा टिळा; आणि गळ्यांत झळकणारा कौस्तुभमणि ८१.

बाही बाहुवटे वीरकंकणे । करमुद्रिका रत्नखेवणे ।
पीतांबर झळके कोणे माने । रविबिंब तेणे लाजविले ॥२८२॥

अर्थ :-
भुजांवर बाहुटे व वीरकंकणे ; बोटांत रत्नजडित आंगठ्या; आणि पीतांबराची झांक तर अशी की, त्या तेजापुढे सूर्यतेजही फिके पडेल ८२.

सांवळे अंगी गोमटी । शुभ्र चंदनाची शोभे उटी ।
सुमनमाळा वीरगुंठी । होत घरटी मधुकरा ॥२८३॥

अर्थ :-
देवाच्या सावळ्या अंगावर शुभ्र चंदनाची लावलेली उटी शोभते आहे; मस्तकावरील केसांच्या झुपक्यावर गुंडाळलेल्या पुष्पांच्या माळा, ज्यांवर भ्रमर घरटी करू पाहात आहेत ८३.

वैजयंती वनमाळा । आपाद रुळे गळा ।
घवघवीत दिसे डोळा । घनसांवळा शोभत ॥२८४॥

अर्थ :-
वैजयंती व वनमाळा पायांपर्यंत लोंबत आहेत व नेत्रांना त्या कशा घवघवीत दिसताहेत. अशा रीतीने तो मेघश्याम देव शोभत आहे ८४.

एव वस्त्रालंकारभूषणी । स्वय पूजावा शार्ङ्गपाणी ।
प्प्जेहूनिया मनी । श्रद्धा कोटिगुणी असावी ॥२८५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे वस्त्रालंकारभूषणांनी श्रीहरीची पूजा करावी. पण पूजेपेक्षाही कोट्यवधि पट अधिक श्रद्धा मनात असावी ८५.

भक्त असो अतिसंपन्न । अथवा हो का अतिनिर्धन ।
जेथ शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण । तेथ नारायण संतुष्टे ॥२८६॥

अर्थ :-
भक्त अतिशय श्रीमान् असो, अतिशय दरिद्री असो; जेथे शुद्ध आणि परिपूर्ण श्रद्धा असते, तेथेंच नारायण संतुष्ट होतो ८६.

सकळ पूजेचे कारण । मुख्य श्रद्धाचि गा प्रमाण ।
अत्यंत श्रद्धे जो संपन्न । तो देवाचा पूर्ण पढियंता ॥२८७॥

अर्थ :-
सर्व पूजेमध्ये श्रद्धा हीच मुख्य प्रमाण आहे. अत्यंत श्रद्धायुक्त असतो तोच देवाचा अत्यंत आवडता होतो ८७.

पाद्यमाचमनीय च गन्ध सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥३३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३] उपासकाने श्रद्धापूर्वक मला पाद्य, आचमन, चंदन, फुले, अक्षता, धूप, दीप, नैवेद्य इत्यादी वस्तू अर्पण कराव्यात. (३३)

एव मूर्ति शृंगारिल्या पूर्ण । द्यावे पाद्य अर्घ्य आचमन ।
देऊनि मथुपर्कविधान । करावे पूजन श्रद्धयुक्त ॥२८८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मूर्ति पूर्णपणे श्रृंगारली म्हणजे पाद्य, अर्घ्य व आचमन यावे आणि मधुपर्कविधान देऊन श्रद्धायुक्त पूजा करावी ८८.

गंधाक्षता शुद्ध सुमन । धूप दशांग दीपदान ।
दीपावली नीराजन । श्रद्धा मदर्चन साधका ॥२८९॥

अर्थ :-
गंध, अक्षता, चांगली चांगली फुलें, दशांग धूप, दीपदान, नीरांजन, इत्यादि साहित्याने साधकांनी पूर्ण श्रद्धेने माझी पूजा करावी ८९.

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्य सति कल्पयेत् ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४] शक्य असेल तर गूळ, खीर, तूप, करंज्या, अनरसे, मोदक, हलवा, दही, वरण इत्यादी विविध पदार्थांचा नैवेद्य दाखवावा. (३४)

झाल्या घूप दीप नीरांजन । देवासी वोगरावे भोजन ।
नानापरीचे पक्वान्न । अन्न सदन्न रसयुक्त ॥२९०॥

अर्थ :-
धूप, दीप, नीरांजन वगैरे दाखवून झाले म्हणजे देवास भोजन अर्पण करावे. त्यात नाना प्रकारची पक्वान्ने व षड्रसयुक्त अन्न असावे २९०.

मांडा साकरमांडा गुळवरी । शष्कुल्या अमृतफळे क्षीरधारी ।
दुधामाजी आळिली क्षीरी । वाढिली परी वळिवट ॥२९१॥

अर्थ :-
मांडे, साखरमांडे, गुळवरी, करंज्या, अमृतफळे, बासुंदी, दुधांत बोटवे घालून आटीव दुधाची क्षीर ९१.

मधुवडा कोरवडा । लाडू तिळवयांचा जोडा ।
रुची आला अंबवडा । ठायापुढा वाढिंनला ॥२९२॥

अर्थ :-
घारगे, कोरवडे, लाडू, तिळांचे लाडू, तसेंच अंबवडे वगैरे पदार्थ पुढे वाढावेत ९२.

पत्रशाकांची प्रभावळी । भात अरुवार जिरेसाळी ।
सूप सोलींव मुगदाळी । गोघृत परिमळी सद्यस्तप्त ॥२९३॥

अर्थ :-
शाकभाज्या दुसऱ्या ओळीला; मध्यंतरी जिरेसाळी मऊ भात, त्यावर सोलीव मुगांच्या डाळीचे पिवळे धमक वरण व घमघमित सुवासाचे गाईचे लोणकढत तूप ९३ ;
सांजा सडींव गुळयुक्त । एळा मिरे घालूनि आंत ।
पाक केला घ्रुतमिश्रित । सेविता मुखांत अरुवार ॥२९४॥

अर्थ :-
गूळ घालून उत्तम सडून केलेला सांजा, त्यांत वेलची मिरी घालून व तुपांत परतून मऊ केलेला, तोंडांत घालतांच अरुवार लागणारा असा ९४ ;
कथिका तक्राची गोमटी । आम्ररसे भरली वाटी ।
शिखरणी केळांची वाडिली ताटी । देखोनि लाळ घोंटी अमरेंद्र ॥२९५॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे ताकाची उत्तम कढी; आंब्याच्या रसाने भरलेली वाटी आणि ताटांत केळ्याची वाढलेली शिखरण, जी पाहून इंद्रानेसुद्धा लाळ घोटावी ९५.

दधि दुग्ध साय साकर । नैवेद्या वाढिले परिकर ।
देव न पाहे उपचार । श्रद्धा श्रीधर तृप्त होय ॥२९६॥

अर्थ :-
तसेंच दही, दूध, साय, साखर, इत्यादि पदार्थही नैवेद्याला वाढावे. परंतु हे लक्षात ठेवावे की, देव काही उपचारांकडे लक्ष देत नाही; तो श्रद्धेनेच तृप्त होतो ९६.

सामर्थ्य असले करावयासी । तरी हे परवडी प्रतिदिवशी ।
नैवेद्य अर्पावे देवासी । ना तरी पर्वविशेषी अर्पावे ॥२९७॥

अर्थ :-
करावयाला सामर्थ्य असेल तर इतके प्रकार रोज करून देवाला नैवेद्य अर्पण करावा. नाही तर विशेष पर्वणीच्या दिवशी अर्पण करावेत ९७.

उपास्यमूर्ति जे साचार । ते जयंतीस सविस्तर ।
पर्वविशेषी उपचार । पूजा अपार हरि सांगे ॥२९८॥

अर्थ :-
खरोखरच आपली जी उपास्य मूर्ति असेल, तिच्या जयंतीच्या दिवशी व विशेष पर्व असेल त्या दिवशी अर्पण करणेचे पूजोपचार श्रीहरि सांगत आहेत ९८.

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् ।
अनाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] भगवंतांच्या मूर्तीचे दात घासावेत, तेल व उटणे लावून अभ्यंग स्नान घालावे अंग चोळावे आरसा दाखवावा, नैवेद्या दाखवावा आणि सामर्थ्य असेल तर दररोज किंवा उत्सवाच्या वेळी नृत्य, गीते इत्यादी सादर करावीत. (३५)

पर्वे बोलिली आगमोक्ती । अथवा वार्षिक पर्वे येती ।
का निजमूर्तीची जयंती । ते पूजा श्रीपति स्वये सांगे ॥२९९॥

अर्थ :-
आगमशास्त्रांत सांगितलेली पर्वे किंवा इतर वार्षिक पर्वे येतात तीं, अथवा आपल्या उपास्य मूर्तीची जयंती येते त्या दिवशींची पूजा श्रीकृष्ण स्वतः सांगतात ९९.

दंतधावन उद्वर्त्तन । मूर्तिसी द्यावे अभ्यंजन ।
पंचामृते करूनि स्नपन । विचित्राभरण पूजावी ॥३००॥

अर्थ :-
दंतधावन, उद्वर्तन, अभ्यंजन हे मूर्तीला देऊन पंचामृताचे स्नान घालावे व नाना प्रकारच्या आभरणांनी तिची पूजा करावी ३००.

पूजोनि साळंक्रुत देवासी । नैवेद्य अर्पावे षड्रसी ।
देऊनि करोद्वर्तनासी । मुखवासासी अर्पावे ॥३०१॥

अर्थ :-
अलंकारासहवर्तमान देवाची पूजा करून षड्रसानाचा नैवेद्य अर्पण करावा. नंतर हात धुण्यासाठी सुवासिक उदक देऊन मुखशुद्धीसाठी तांबूल अर्पण करावा १.

देव विसरला देवपणासी । ते देवपण भेटे देवासी ।
ऐशिया दाखवावे आदर्शासी । तेणे देवदेवासी उल्हासु ॥३०२॥

अर्थ :-
देव आपला देवपणा विसरला होता. ते देवपण देवाला भेटले अशा भावनेने देवाला आरसा दाखवावा म्हणजे देवाधिदेवाला संतोष होतो २.

पर्वविशेषी जयंतीसी । मेळवूनि संतविष्णवांसी ।
करावे गीतनृत्यकीर्तनासी । अतिप्रेमेंसी अहोरात्र ॥३०३॥

अर्थ :-
विशेष पर्वाच्या दिवशी किंवा जयंतीच्या दिवशी संतवैष्णवांना जमवून अत्यंत प्रेमाने रात्रंदिवस गीत, नृत्य, कीर्तन करावे ३.

आगमोक्त दीक्षा हवन । करिता तत्काळ देव प्रसन्न ।
त्या होमाचे विधिविधान । ऐक सावधान उद्धवा ॥३०४॥

अर्थ :-
तसेंच शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे दीक्षा घेऊन हवन केले असतांही देव तत्काल प्रसन्न होतो. उद्धवा ! त्या होमाचे विधिविधानही नीट लक्ष देऊन ऐक ४.

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम् ॥३६॥

अर्थ :-
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६. ३७] शास्त्रोक्त विधीने तयार केलेल्या मेखला, खोली आणि वेदीने युक्त कुंडामध्ये अग्नीची स्थापना करावी त्यामध्ये अग्नी प्रज्वलित करून हाताने परिसमूहन करावे. (३६)
नंतर दर्भपरिस्तरणे ठेवून त्यावर पर्युक्षण करावे यानंतर विधिपूर्वक अन्वाधान करावे अग्नीच्या उतरेकडे होमाला उपयुक्त अशा ठेवलेल्या पात्रांवर व द्रव्यांवर प्रोक्षणीपात्रातील पाण्याने प्रोक्षण करावे त्यानंतर अग्नीमध्ये माझे या प्रकारे ध्यान करावे. (३७)

आगमोक्त कुंडविधान । लांबी रुंदी खोली कोण ।
गणूनि उंचीचे प्रमाण । कुंड संपूर्ण साधावे ॥३०५॥

अर्थ :-
कुंडाचे विधान म्ह. आगमशास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे त्याची लांबी, रुंदी, खोली व कोपरे हे प्रमाणात धरून उंचीचे प्रमाणही बरोबर मोजून सगळे कुंड तयार करावे ५.

स्वशाखा जे वेदप्रोक्त । मेखळायुक्त साधावी गर्त ।
योनीसकट वेदी तेथ । लक्षणोक्त साधावी ॥३०६॥

अर्थ :-
आपल्या शाखेच्या वेदामध्ये सांगितल्याप्रमाणे मेखलेसहवर्तमान गर्ता तयार करून योनीसहवर्तमान यथोक्त लक्षणाची वेदी तयार करावी ६.

तेथ करूनि अग्न्याधान । प्रतिष्ठिला जो हुताशन ॥
त्यासी करूनि करस्पर्शन । परिसमूहन करावे ॥३०७॥

अर्थ :-
तीवर अग्न्याधान करून जो अग्नि स्थापन केला असेल, त्याला करस्पर्श करून परिसमूहन करावे ७.

दर्भी करावे परिस्तरण । मग करावे पर्युक्षण ।
इध्माबर्हिविसर्जन । त्रिसंधान ठेवावे ॥३०८॥

अर्थ :-
दर्भानी परिस्तरण करावे आणि मग पर्युक्षण करावें. इध्माबर्हि विसर्जन करून त्यावर त्रिसंधान (प्रादेशमात्र तीन ठिकाणी तोडून विशिष्ट रीतीने बांधलेली रज्जू ) ठेवावे ८.

करूनि बर्हीचे आस्तरण । करावे आज्यस्थालीस्थापन ।
व्याहृती समिधाहोम जाण । ‘अन्वाधान’ त्या नांव ॥३०९॥

अर्थ :-
बर्हिचें, आस्तरण करून त्यावर तुपाचे भांडे ठेवावे. व्याहृतींनी समिधांचा होम करणे ह्याला ‘अन्वाधान ‘ असे म्हणतात ९.

प्रोक्षणीपात्रींचे विधान । करूनि भरावे जळ पूर्ण ।
तेणे कुशाग्रजळे आपण । होमद्रव्ये जाण प्रोक्षावी ॥३१०॥

अर्थ :-
प्रोक्षणीपात्राचे जे विधान असेल ते करून ते पाण्याने पुरते भरावें. आणि दर्भाच्या शेंड्याने त्यांतील उदक घेऊन सारी होमद्रव्ये प्रोक्षण करावीत ३१०.

कुंडी प्रदीप्त हुताशन । तेथ करावे माझे ध्यान ।
ते ध्यानमूर्तीचे लक्षण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥३११॥

अर्थ :-
नंतर कुंडामधील प्रदीप्त अग्नीमध्ये माझे ध्यान करावे. त्या ध्यानाच्या मूर्तीचे लक्षण स्वतःच श्रीकृष्ण सांगतात ११.

तप्तजाम्बूनदप्रख्य शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुज शान्त पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥३८॥

अर्थ :-
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षस भ्राजत्‌कौस्तुभ वनमालिनम् ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८-३९] माझी शांत मूर्ती तापलेल्या सोन्याप्रमाणे चमकत आहे चार हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा, पद्म शोभत आहेत पीतांबर कमळातील केसराप्रमाणे शोभून दिसत आहे. (३८)
मस्तकावर मुगुट, मनगटात कडी, कमरेला करदोटा आणि बाहूंमध्ये बाजूबंद झगमगत आहेत वक्षःस्थळावर श्रीवत्साचे चिह्न आहे गळ्यामध्ये कौस्तुभमणी झगमगत आहे गळ्यात वनमाळा रूळत आहे. (३९)

जैसा तप्तस्वर्णभा । तैशी मूर्तीची अंगप्रभा ।
चतुर्भुज साजिरी शोभा । चिन्मात्रगाभा साकार ॥३१२॥

अर्थ :-
तप्तसुवर्णाच्या कांतीप्रमाणे त्या मूर्तीची अंगकांति असून ती चतुर्भुज व अतिशय शोभिवंत आणि चिन्मात्र गाभ्याची अशी साकार आहे १२.

शंखचक्रगदाकमळ । कासे पीतांबर सोज्ज्वळ ।
लोपूनि अग्निप्रभाज्वाळ । मूर्तिप्रभा प्रबळ प्रकाशे ॥३१३॥

अर्थ :-
हातांत शंख, चक्र, गदा, पद्म ही आयुधे, कमरेला दिव्य पीतांबर; अग्नीची प्रभाही लोपून जाईल अशी त्या मूर्तीची प्रभा फांकत आहे १३.

मुकुटकुंडले मेखळा । श्रीवत्स शोभे वक्षस्थळा ।
आपाद रुळे वनमाळा । झळके गळा कौस्तुभ ॥३१४॥

अर्थ :-
मुकुट, कुंडलें, मेखला म्ह. कमरपट्टा, वक्षःस्थळावर शोभणारे श्रीवत्सलांछन, पायापर्यंत रुळणारी वनमाला, आणि गळ्यांत झळकणारा कौस्तुभमणि, अशा प्रकारे मूर्तीचे ध्यान करावे १४.

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुत हविः ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०] याप्रमाणे ध्यान करून, अग्नीचे अष्टादिशांस अक्षता पेरून अर्चन करावे आणि घृताने पूर्ण भिजलेला दारु म्हणजे शुष्क समिधा अग्नीत प्रक्षेपूनआज्यभाग नामक व आघार नामक दोन दोन आहुति देऊन -घृतसिंचित होमद्रव्याने ; (४०)

ऐसे साङ्ग माझे ध्यान । अग्नीमाजी भावूनि जाण ।
करूनि आवाहन पूजन । विध्युक्त हवन मांडावे ॥३१५॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे अग्नीमध्ये यथासांग माझ्या ध्यानाची कल्पना करून, त्याचे आवाहन व पूजन करून विधियुक्त होमाला आरंभ करावा १५.

अग्नि विधियुक्त आव्हानूनी । समिधा होमघृते अभिघारूनि ।
आज्यभाग दो अवदानी । प्रथमहवनी होमावा ॥३१६॥

अर्थ :-
अग्नीचे विधियुक्त आवाहन करून समिधा होमघृताने अभिघार करून (भिजवून ) प्रथम होमामध्ये दोन आज्य भाग आहुति द्याव्या १६.

तेथ तिलाज्य हविर्द्रव्य पूर्ण । घृतप्लुत अवदान ।
आगमोक्त होमविधान । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥३१७॥

अर्थ :-
त्यांत तीळ, तूप, इत्यादि होमद्रव्य घेऊन तुपाने भिजवून आगमोक्त विधानाने होम करावा. ते विधान स्वत:च श्रीकृष्ण सांगतात १७.

जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्याय मन्त्रैः स्विष्टकृत बुधः ॥४१॥

अर्थ :-
श्लोक ४१] ॐनमो नारायणाय या अष्टाक्षरी मंत्राने किंवा पुरूषसूक्ताच्या सोळा मंत्रांनी हवन करावे नंतर होमकर्त्याने धर्म इत्यादी देवतांना उद्देशून विधिपूर्वक मंत्रांनी हवन करावे तसेच शेवटी स्विष्टकृत आहुती द्यावी. (४१)

लक्षूनि मुखबोध देवाचा । मूलमंत्रे होम साधकांचा ।
का पुरुषसूक्त सोळा ऋचा । हा होमाचा विधिमार्ग ॥३१८॥

अर्थ :-
देवाच्या मुखाकडे लक्ष लावून साधकांनी अष्टाक्षरी मूलमंत्राने होम करावा. किंवा पुरुषसूक्ताच्या सोळा ऋचा म्हणून होम करणे हाही होमाचा विधि आहे १८.

धर्मादिक पीठार्चन । इतर देवता आवरण ।
त्यांसीही एकएक अवदान । नाममंत्रे जाण होमावे ॥३१९॥

अर्थ :-
पूर्वी सांगितलेल्या पीठार्चनामधील धर्मादिक देवतांना, तसेंच इतर देवतांची पूजा केली असेल त्यांनाही त्यांच्या नाममंत्राने एक एक अवदान द्यावे १९.

मग स्विष्टकृताचे अवदान । साधके द्यावे सविधान ।
ऐसे हे माझे निजभजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥३२०॥

अर्थ :-
नंतर साधकाने ‘स्विष्टकृता’ चेंही विधियुक्त अवदान द्यावे, असे हे माझे भजन सज्ञान भक्त जाणतात ३२०.

होमादि मूर्तिभजनविधि । येणे तत्काळ साधका सिद्धी ।
भक्त पावती निजपदी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥३२१॥

अर्थ :-
होमादिकांच्या साहाय्याने मूर्तिभजनाच्या विधीने साधकांना तत्काळ सिद्धि प्राप्त होते. आणखी उद्धवा ! असे भक्त ब्रह्मपदाला पोचतात असे तू निश्चित समज २१.

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलि हरेत् ।
मूलमन्त्र जपेद्‌ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] नंतर भगवंतांची पूजा करून त्यांना नमस्कार करावा आणि नंदसुनंद इत्यादी पार्षदांना आठही दिशांकडे हवनकर्मांग बली द्यावा नंतर परब्रह्मस्वरूप भगवान नारायणांचे स्मरण करून ॐनमो नारायणाय या भगवतस्वरूप मूलमंत्राचा जप करावा. (४२)

यापरी होम विधियुक्त अर्चन । करूनि करावे साष्टांग नमन ।
मग देवाचे जे पार्षदगण । त्यांसी बळिहरण कल्पावे ॥३२२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे विधियुक्त होम व पूजन करून देवाला साष्टांग नमस्कार करावा. आणि मग देवाचे सेवकगण असतील त्यांना बलि अर्पण करावा २२.

मग बाह्यप्रतिमापूजास्थान । तेथे येवोनिया आपण ।
मूलमंत्राचे स्मरण । ध्यानयुक्त जाण करावे ॥३२३॥

अर्थ :-
आणि नंतर आपण बाह्य प्रतिमेचे पूजास्थान असेल तेथे येऊन ध्यानपूर्वक मूलमंत्राचे स्मरण करावे २३.

पूज्य-पूजक अभिन्न । परात्पर जो का नारायण ।
ते परब्रह्मी लावूनी मन । घालावे आसन सावधानवृत्ती ॥३२४॥

अर्थ :-
पूज्य आणि पूजक यांहून भिन्न नसलेला असा परात्पर जो नारायण त्या परब्रह्माच्या ठिकाणी मन लावून स्वस्थ अंत:करणाने आसन घालावे २४.

ध्यानी जंव स्थिरावे मन । तंव स्थिर राखावे आसन ।
तेथूनि उपरमल्या मन । पुढे पूजाविधान हरि सांगे ॥३२५॥

अर्थ :-
ध्यानात जोपर्यंत मन स्थिर राहील, तोपर्यंत आसन स्थिर ठेवावे. तेथून मन उपरम पावले म्हणजे पुढचे पूजाविधान कसे करावे ते कृष्ण सांगतात २५.

दत्वाऽऽचमनमुच्छेष विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवास सुरभिमत्ताम्भूलाद्यमथार्हयेत् ॥४४॥

अर्थ :-
श्लोक ४३] त्यानंतर भगवंताना आचमन द्यावे आणि शेष नैवेद्याचा विष्वक्सेनाला नैवेद्य दाखवावा यानंतर मुखशुद्धीसाठी सुगंधी तांबूल अर्पण करून मंत्रपुष्पे वाहावीत. (४३)

एव विसर्जिलिया ध्यान । झाले देवाचे भोजन ।
ऐसे भावूनि आपण । शुद्धाचमन अर्पावे ॥३२६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ध्यानाचे विसर्जन झाले म्हणजे देवाचे भोजन झाले अशी भावना करून त्याला शुद्ध आचमन अर्पण करावे २६.

अग्नीमाजील मूर्तिध्यान । प्रतिमा पूजिली जे आपण ।
दोही ठायी शुद्धाचमन । यथोक्त जाण करावे ॥३२७॥

अर्थ :-
अग्नीतील मूर्तिध्यान व आपण पूजिलेली प्रतिमा या दोहो ठिकाणीही यथोक्तरीतीने शुद्ध आचमन समर्पावे २७.

देवाचिया भुक्तशेषासी । भाग द्यावा विष्वक्सेनासी ।
मग काढूनि उच्छिष्टासी । द्यावे देवासी करोद्वर्तन ॥३२८॥

अर्थ :-
देवाच्या नैवेद्यांतील अवशिष्ट भाग विष्वक्सेनाला द्यावा, आणि नंतर उष्ट काढून करोद्वर्तन द्यावे २८.

कापुरे घोळिवा सुपारीफोडी । सुवर्णवर्णा पानांची विडी ।
काथ सुवासिला परवडी । अभिनव गोडी तांबूला ॥३२९॥

अर्थ :-
कापरांत घोळलेल्या सुपारीच्या फोडी, पिकलेल्या पानाचा विडा, सुवासिक केलेला कात, अशा प्रकारचा उत्कृष्ट तांबूल रुचि येण्यासाठी द्यावा २९.

एळा लवंगा कंकोळ । अल्प अर्पिले जातीफळ ।
सुरंग रंगले तांबूल । दिसे मुखकमळ साजिरे ॥३३०॥

अर्थ :-
वेलची, लवंगा, कंकोळ, थोडेसे जायफळ, अशा पदार्थांनी युक्त असलेल्या तांबूलाने देवाचे तोंड अतिशय रंगून ते फारच शोभायमान दिसते ३३०.

चोवा कस्तूरी बुका सधर । अर्पूनि पुष्पांजळीसंभार ।
जेणे शीघ्र संतोषे श्रीधर । ते प्रेम साचार हरि सांगे ॥३३१॥

अर्थ :-
चोवा (चंदनापासून केलेला एक सुवासिक पदार्थ), कस्तूरी, बुका व पुष्पांजलि अर्पण करावी. आता जेणेकरून श्रीकृष्ण लौकर प्रसन्न होईल ते प्रेमच खरोखर श्रीहरि सांगत आहे ३१.

उपगायन्गृणन्नृत्यन् कर्माण्याभिनयन्मम ।
मत्कथाः श्रावायञ्छृण्वन् मुहूर्त क्षणिको भवेत् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४] माझ्या लीलांचे गायन करावे, त्यांचे वर्णन करावे आणि माझ्या लीलांचा अभिनय करावा हे सर्व करताना प्रेमोन्मत्त होऊन नाचावे माझ्या कथा स्वतः ऐकाव्यात आणि दुसर्‍यांना ऐकवाव्यात आणि हे करताना प्रपंचाला काही वेळापुरते तरी विसरून जावे. (४४)

ज्ञान ध्यान उपासकता । हे गौण जाण सर्वथा ।
देव भावाचा भोक्ता । भावे तत्त्वता देव भेटे ॥३३२॥

अर्थ :-
ज्ञान, ध्यान, उपासना ही सारी गौण होत; देव हा भावाचा भोक्ता. खरोखर देव हा भावानेच भेटतो ३२.

ध्यानी तुटलिया निजमन । करावे माझे नामस्मरण ।
का माझ्या गुणांचे श्रवण । आदरे जाण करावे ॥३३३॥

अर्थ :-
मन ध्यानातून निसटले तर माझे नामस्मरण करावें; किंवा आदरपूर्वक माझ्या गुणांचे श्रवण करावे ३३.

करिता हरिगुणयशश्रवण । तेणे सुखावे अंतःकरण ।
सुखे सुखावोनि आपण । स्वये हरिकीर्तन करावे ॥३३४॥

अर्थ :-
हरिगुणांचे किंवा हरीच्या यशाचे श्रवण केले असता अंत:करणाला सुख होते. त्या सुखाने सुखभरित होऊन आपण स्वत:च हरिकीर्तन करावे ३४.

निर्लज्ज नटाचे परी । हरिरंगणी नृत्य करी ।
हावभावकटाक्षकुसरी । अभिनयो धरी कर्माचा ॥३३५॥

अर्थ :-
निर्लज्ज सोंगाड्याप्रमाणे हरीच्या सभामंडपांत नाचू लागावे, मोठ्या कुशलतेने हावभाव करून हरीची लीला कर्मे दाखवावी ३५.

गोवर्धन‍उद्धरण । अंगे दावावे आपण ।
का मांडूनिया दृढ ठाण । त्र्यंबकभंजन दावावे ॥३३६॥

अर्थ :-
गोवर्धनपर्वत कसा उचलला त्याचा अभिनय स्वतःच करून दाखवावा किंवा मोठ्या अवसानाने बैठक मारून शंकराचे धनुष्य रामाने कसे मोडले ते दाखवावे ३६.

पूतनाप्राणशोषण । कुवलयाचे निर्दळण ।
दावूनि मल्लमर्दन । हरिकीर्तन करावे ॥३३७॥

अर्थ :-
पूतनेचे प्राणहरण, कुवलयहत्तीचा संहार, किंवा मल्लमर्दन कसे केले ते दाखवून हरिकीर्तन करावे ३७.

नवल प्रेमाचा उद्बोध गद्यपद्यनामप्रबंध ।
भुजंगप्रयातादि अगाध । गाती स्वानंद स्तुतिस्तोत्रे ॥३३८॥

अर्थ :-
प्रेमाचा आविर्भाव विलक्षण असतो. त्यांत गद्य, पद्य, नामप्रबंध, भुजंगप्रयातादि छंद म्हणून भक्त आनंदाने स्तुतिस्तोत्र गात असतात ३८.

स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥४५॥

अर्थ :-
[श्लोक ४५] प्राचीन ऋषींनी किंवा सामान्य भक्तांनी रचलेल्या लहानमोठ्या स्तोत्रांनी माझी स्तुती करून प्रार्थना करावी की, हे भगवान ! आपण प्रसन्न व्हावे असे म्हणून साष्टांग दंडवत घालावा. (४५)

माझी स्तुतिस्तोत्रे पुराण । सादरे करावी श्रवण ।
श्रोता मिळालिया आपण । कथानिरूपण सांगावे ॥३३९॥

अर्थ :-
माझी स्तुतिस्तोत्र व पुराणे आदरपूर्वक श्रवण करावी. कोणी श्रोते मिळाल्यास आपण कथेचे निरूपण करावे ३९.

शुद्ध न ये स्तोत्रपठण । करिता अबद्ध गायन ।
पाठका दोष न लगे जाण । तेणे होय निर्दळण महादोषा ॥३४०॥

अर्थ :-
शुद्ध रीतीने स्तोत्रपठण करिता आले नाही किंवा गाणेही अबद्ध असले, तरी ते प्रेमाने म्हणणाराला दोष लागत नाही. उलट त्याच्यायोगाने महादोषाचे निर्दळणच होते ३४०.

वेदींचे उपनिषत्पठण । का ऋचामंत्रे हरीचे स्तवन ।
ये लौकिकी उच्चावचे जाण । देवासी समान निजभावे ॥३४१॥

अर्थ :-
वेदांतील उपनिषदांचे पठण, किंवा ऋचामत्रांनी हरीचे स्तवन, ह्यामध्ये लौकिकरीत्या मात्र उच्चनीचपणा आहे; परंतु देवाला भक्तिभावामुळे दोन्ही सारखींच प्रिय आहेत ४१.

पुराणींचे श्रेष्ठ स्तोत्र । अथवा पढता नाममात्र ।
अर्थे भावार्थे साचार । समान श्रीधर मी मानी ॥३४२॥

अर्थ :-
पुराणांतील मोठे थोरले स्तोत्र म्हटले काय, आणि फक्त नाम घेतले काय, अर्थाने आणि भावाने खरोखर मी ती सारखींच मानतो ४२.

नेणे वेद शास्त्र पुराण । केवळ भाळाभोळा जाण ।
तेणे करिता प्राकृत स्तवन । मी जनार्दन संतोषे ॥३४३॥

अर्थ :-
एखादा भाळाभोळा मनुष्य असून त्याला वेद, शास्त्र, पुराण काहीच कळत नसले, आणि त्याने प्राकृत भाषेतच स्तवन केले, तरीसुद्धा मी श्रीकृष्ण संतुष्ट होतो ४३.

वेदी चुकल्या स्वरवर्ण । पाठका दोष बाधी गहन ।
प्राकृत करिता हरीचे स्तवन । दोषनिर्दळण तेणे होय ॥३३४॥

अर्थ :-
वेद पठण करतांना एखादा स्वर - वर्ण चुकला, तर पठण करणाराला भयंकर दोष लागतो; परंतु प्राकृतामध्येच श्रीहरीचे स्तवन केले, तर तेणेंकरून दोषाचे निर्दळण होते ४४.

शास्त्रश्रवण पुराणस्थिती । पाहिजे पंचमीसप्तमीव्युत्पत्ती ।
प्राकृत अबद्धही नामकीर्ती । भगवत्प्राप्तिप्रापक ॥३४५॥

अर्थ :-
शास्त्रश्रवणाला किंवा पुराणप्रवचनाला पंचमी-सप्तमी इत्यादि विभक्तीचे ज्ञान असावे लागते, परंतु प्राकृत नामकीर्ति अशुद्धपणे जरी गाइली, तरी ती भगवत्प्राप्ति करून देणारीच होते ४५.

संस्कृत वाणी देवे केली । प्राकृत चोरापासून झाली ।
असोत या पक्षाभिमानी बोली । देवाची चाली निरभिमान ॥३४६॥

अर्थ :-
संस्कृत भाषा देवाने केली, आणि प्राकृत भाषा काय चोरापासून झाली ? ही केवळ पक्षाभिमानाची बोलणी आहेत; देवाची रीत निरभिमानत्वाची आहे ४६.

वेदशास्त्र हो पुराण । का प्राकृतभाषास्तवन ।
एथे भावचि श्रेष्ठ जाण । तेणे नारायण संतोषे ॥३४७॥

अर्थ :-
वेदशास्त्र असू द्या, की पुराण असू द्या, किंवा प्राकृत भाषेचे स्तवन असू द्या ; त्यांत भक्तिभावच मुख्य आहे. त्यानेच नारायण संतुष्ट होतो ४७.

देवासी प्रेमाचे पढिये कोड । न पाहे व्युत्पत्तीचे काबाड ।
भाविकांचा भावर्थचि गोड । तेणे भक्तांची भीड नुल्लंघी देवो ॥३४८॥

अर्थ :-
देवाला भक्ति-प्रेमाचीच आवड आहे; तो भाषेचे अवडंबर पहात नाही. भाविकांचा भावार्थच त्याला गोड लागतो; त्यामुळे देवाला भक्तांची भीड मोडवत नाही ४८.

एव भावार्थे करिता स्तवन । देव होय भक्ताअधीन ।
तेणे भावार्थे करूनि नमन । हरिचरण वंदावे ॥३४९॥

अर्थ :-
तात्पर्य, भक्तिभावाने स्तवन केले असता देव भक्तांच्या अधीन होतो. याकरिता भक्तिभावानेच नमस्कार करून हरिचरणी मिठी घालावी ४९.

मुहूर्त निमेष क्षणेंक्षण । हरिचरणी सुखावल्या मन ।
इतर व्यापार तेणे सुखे जाण । सहजे आपण वोसरती ॥३५०॥

अर्थ :-
मुहूर्त, निमेष, किंवा क्षणभरही जर हरिचरणी मन सुखावले, तर त्या सुखाने इतर व्यवसाय सहजच खुंटतात ३५०.

जेणे तुटे माझे अनुसंधान । ते कर्म त्यागावे आपण ।
जेणे स्वरूपनिष्ठ होय मन । ते समाधान राखावे ॥३५१॥

अर्थ :-
ज्यायोगे माझे अनुसंधान तुटेल, ते कर्म आपण सोडून द्यावें; आणि ज्यायोगे मन स्वरूपनिष्ठ होऊन राहील, तसलेच समाधान राखावे ५१.

सप्रेम करिता नमन । नित्य नूतन समाधान ।
त्या नमनाचे लक्षण । लोटांगण दंडवत ॥३५२॥

अर्थ :-
भगवंताला सप्रेम नमन केले असता नित्य नवे समाधान लाभते. अशा नमनाचे लक्षण कोणते? तर लोटांगण आणि दंडवत घालणे ५२.

सुटल्या दंड सत्राणे । संमुख विमुख पाहो नेणे ।
तैशी घाली लोटांगणे । देहाभिमाने अहेतुक ॥३५३॥

अर्थ :-
हातांतून दांडा सुटून खाली पडत असता तो जसा मागे पुढे पहात नाही, त्याप्रमाणे देहाभिमान टाकून अहेतुकपणे लोटांगणे घालावीत ५३.

असता देहाचे अनुसंधान । जो परमार्थे करी नमन ।
त्या नमस्काराचे लक्षण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥३५४॥

अर्थ :-
देहाकडे थोडेसे लक्ष ठेवूनही जो परमार्थासाठी नमन करितो त्या नमस्काराचे लक्षण श्रीकृष्ण सांगतात ५४.

शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्या च परस्परम् ।
प्रपन्न पाहि मामीश भीत मृत्युग्रहार्णवात् ॥३४६॥

अर्थ :-
[श्लोक ४६] आपले मस्तक माझ्या चरणांवर ठेवावे आणि आपल्या दोन्ही हातांनी चरण धरून म्हणावे भगवान ! या संसारसागरात मी बुडू लागलो आहे मृत्यूरूपी मगर माझा पाठपुरावा करीत आहे भयग्रस्त होऊन मी आपल्याला शरण आलो आहे हे प्रभो ! आपण माझे रक्षण करावे. (४६)

मस्तक माझ्या चरणांवरी । उभय बाहु परस्परी ।
दोनी चरण दोंही करी । धरी निर्धारी भावार्थे ॥३५५॥

अर्थ :-
भक्त माझ्या चरणावर मस्तक ठेवून माझे दोन्ही पाय दोहो हातांनी भक्तिभावाने धरतो ५५.

संसारसागराच्या पोटी । मृत्युग्रहे घातली मिठी ।
चरणी लागलो उठाउठी । मज जगजेठी सोडवी ॥३५६॥

अर्थ :-
आणि म्हणतो की, संसारसागराच्या पोटी मृत्युरूप नक्राने मला पकडले आहे; म्हणून हे जगजेठी ! मी लगबगीने तुमच्या पायाला लागलो आहे. या मगराच्या मिठीतून मला सोडवावे ५६.

भवभये भ्यालो दारुण । यालागी तुज आलो शरण ।
निवारी माझे जन्ममरण । भावे श्रीचरण दृढ धरिले ॥३५७॥

अर्थ :-
संसाराच्या भयाने अत्यंत घाबरून गेलो असल्यामुळे मी तुला शरण आलो आहे. माझे जन्ममरण नाहीसे करावें. मी भक्तिभावाने तुमचे पूज्य चरण घट्ट धरले आहेत ५७.

तू स्वामी असता शिरी । मज मृत्यु बापुडे केवी मारी ।
भावे लोटांगण चरणांवरी । कृपा उद्धरी कृपाळुवा ॥३५८॥

अर्थ :-
आपल्यासारखे धनी माझ्या शिरावर असता बिचारा मृत्यु मला कसा मारणार ! म्हणून भक्तिभावाने चरणांवर लोटांगण घालीत आहे. तर हे कृपाळुवा ! कृपा करून आपण माझा उद्धार करावा ५८.

देखोनि साष्टांग नमन । ऐकोनि भयभीतस्तवन ।
मज तुष्टला नारायण । ऐसे आपण भावावे ॥३५९॥

अर्थ :-
तो साष्टांग नमस्कार पाहून व भयभीत होऊन केलेले स्तवन ऐकून मजवर नारायण प्रसन्न झाला, अशी आपण भावना करावी ५९.

इति शेषा मया दत्ता शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेच्चेदुद्वास्य ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥४७॥

अर्थ :-
[श्लोक ४७] अशा प्रकारे स्तुती करून मला अर्पण केलेला फुलांचा हार मोठ्या आदराने आपल्या मस्तकावर ठेवावा नंतर विसर्जन करावयाचे असेल तर अशी भावना करावी की, प्रतिमेतून एक दिव्य ज्योत निघून ती आपल्या हृदयस्थ ज्योतीमध्ये लीन झाली आहे. (४७)

म्या दीधला शेषप्रसाद । तो शिरी धरोनि स्वानंद ।
स्थावरमूर्ति जेथ प्रसिद्ध । तेथ उद्वाससंबंध न करावा ॥३६०॥

अर्थ :-
त्यानंतर मी दिलेला शेषप्रसाद आनंदाने शिरसी धारण करावा. जेथे प्रसिद्ध अचल (स्थावर) मूर्ति असेल, तेथे विसर्जनविधि करू नये ३६०.

जंगम जे प्रतिमामूर्ती । तेथ आवाहिली निजात्मज्योती ।
ते उद्वासुनिया मागुती । निजात्मस्थिती ठेवावी ॥३६१॥

अर्थ :-
परंतु जेथे चल (जंगम) प्रतिमामूर्ति असेल, तिच्यात ज्या आत्मज्योतीने आवाहन केले असेल, ती निजात्मज्योति उद्वासन करून पुन्हा आपल्या हृदयांत आणून स्थापावी ६१.

मूर्तीमाझारील ज्योति । आणोनिया हृदयस्थिती ।
मग निजात्मज्योतीसी ज्योती । यथास्थिती मेळवावी ॥३६२॥

अर्थ :-
बाह्य मूर्तीमध्ये असलेली ज्योत पुन्हा हृदयांत आणून, ती आपल्या आत्मज्योतींत मिळवावी ६२.

विसर्जनान्त पूजास्थिती । ऐकोनि उद्धवाचे चित्ती ।
साधका पूज्य कोण मूर्ती । देव ते अर्थी स्वये सांगे ॥३६३॥

अर्थ :-
याप्रमाणे विसर्जनापर्यंत पूजेचा विधि ऐकून उद्धवाच्या मनात आले की, साधकांना पूज्य मूर्ति तरी कोणती? (हे उद्धवाचे मनोगत जाणून ) त्याविषयींच देव स्वतः सांगतात ६३.

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मा तत्र चार्चयेत् ।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः ॥४८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४८] जेव्हा जेथे ज्या प्रतिमा इत्यादींमध्ये श्रद्धा निर्माण होईल, तेव्हा तेथे, माझे पूजन करावे कारण मी सर्वात्मा असल्यामुळे सर्व प्राण्यांच्या तसेच आपल्याही हृदयात आहे. (४८)

उद्धवा जे मूर्ति ज्या पढियंती । तोचि त्यासी पूज्य मूर्ती ।
तुवांही अणुमात्र चित्ती । संदेह ये अर्थी न धरावा ॥३६४॥

अर्थ :-
उद्धवा ! जी मूर्ति ज्याला आवडली असेल, त्याला ती पूज्य होय, यांत तू काडीमात्र संशय धरू नकोस ६४.

विष्णु विरिचि सविता जाण । शिव शक्ति का गजवदन ।
या मूर्तीमाजी मी आपण । सर्वी समान सर्वात्मा ॥३६५॥

अर्थ :-
विष्णु, ब्रह्मदेव, सूर्य, शिव, शक्ति, किंवा गणपति यांपैकी कोणत्याही मूर्तीमध्ये मी सर्वात्मा समानच आहे ६५.

सर्व प्रतिमांचे पूजन । करिता मज पूजा समान ।
भक्तांची जेथ प्रीति गहन । तिये अधीन मी परमात्मा ॥३६६॥

अर्थ :-
कोणत्याही प्रतिमेचे पूजन केले तरी ती पूजा मला समानच आहे. भक्तांचे प्रेम जिच्यात अधिक असते, त्याच्या अधीन मी परमात्मा असतो ६६.

जेवी बाळकाचेनि मेळे । माता तदनुकूल खेळे ।
तेवी भक्तप्रेमाचिये लीळे । म्या चित्कल्लोळे क्रीडिजे ॥३६७॥

अर्थ :-
मुलाबरोबर खेळतांना आई ज्याप्रमाणे त्याच्याच धोरणाने खेळते, त्याप्रमाणे भक्तप्रेमाच्या लीलेनुसार मीही क्रीडा करितो ६७.

या सर्व भूतांच्या ठायी । आणि अवतारादि लीलादेही ।
मी सर्वांसी समान पाही । ये अर्थी नाही संदेहो ॥३६८॥

अर्थ :-
मी या सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी आणि अवतारादि लीलेने घेतलेल्या देहांत अगदी सारखाच आहे, यांत मुळींच संशय नाही ६८.

उद्धवा मी नाही ऐसे । कोणीही ठिकाण रिते नसे ।
परी प्राण्यांचे भाग्य कैसे । त्या मज विश्वासे न भजती ॥३६९॥

अर्थ :-
उद्धवा ! मी नाही असे रिते ठिकाणच नाही, पण प्राण्यांचे प्रारब्ध कसे ते पहा; अशा विश्वासाने मला ते भजतच नाहीत! ६९.

जो जेथ मज भजो बैसे । त्या मी तेथ तैसाचि असे ।
हे उपासनाकांडविशेषे । गुप्त अनायासे प्रकाशिले ॥३७०॥

अर्थ :-
जो जेथे माझे भजन करावयास बसतो, त्याला मी तेथे तसाच दिसतों, हे रहस्य उपासनामार्ग प्रगट करण्याच्या निमित्ताने सहज उघडे केले. ३७०.

उपासनाकांडींचा निर्वाहो । मी सर्वांभूती देवाधिदेवो ।
हा ज्यासी न कळे मुख्य भावो । त्यासी मूर्तिनिर्वाहो द्योतिला ॥३७१॥

अर्थ :-
उपासनाकांडांतील मर्म हेच की, सर्व प्राणिमात्रांमध्ये मी देवाधिदेव आहे हा मुख्य अभिप्राय ज्यांना कळत नाही, त्यांच्याकरिता मूर्तिपूजेचा प्रकार सांगितला ७१.

हो का माझी प्रतिमामूर्ती । तेही मी चिदात्मा निश्चिती ।
तेथ करिता भावे भक्ती । भक्त उद्धरती उद्धवा ॥३७२॥

अर्थ :-
माझी प्रतिमामूर्ति का होईना, तीसुद्धा चिदात्मरूप मीच आहे. उद्धवा ! तिचीसुद्धा भाव धरून भक्ति केल्यास भक्त उद्धरतात ७२.

एव क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन्नुभयतः सिद्धि मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥४९॥

अर्थ :-
[श्लोक ४९] जो मनुष्य अशा प्रकारे वैदिक, तांत्रिक पद्धतींनी माझी पूजा करतो, तो, हा लोक आणि परलोक अशा दोन्ही ठिकाणी इच्छित सिद्धी प्राप्त करून घेतो. (४९)

एव क्रियायोगलक्षण । वैदिक तांत्रिक मिश्र जाण ।
आगमनिगम विस्तार गहन । तो मुख्यार्थ पूर्ण सांगितला ॥३७३॥

अर्थ :-
तात्पर्य, क्रियायोगाचे लक्षण वैदिक व तांत्रिक असे मिश्र आहे. त्याचा वेदशास्त्रांत मोठाच विस्तार आहे. परंतु त्यांतील मुख्य सार तुला मी सांगितले ७३.

येणे क्रियायोग भजनमार्गे । भक्त जै भोगमोक्ष मागे ।
तै उभय सिद्धी लागवेगे । म्या श्रीरंगे अर्पिजे ॥३७४॥

अर्थ :-
या क्रियायोगाच्या भजनमार्गान भक्त जर भोग व मोक्ष मागेल, तर त्या दोन्ही सिद्धि मी श्रीहरि त्यास तत्काल देतो ७४.

भक्त निष्काम अनन्यभक्ती । तै भोग मोक्षादि संपत्ती ।
घेऊनिया मी श्रीपती । त्यांच्या द्वाराप्रती सदा तिष्ठे ॥३७५॥

अर्थ :-
भक्त निष्कामबुद्धीने अनन्य भक्ति करु लागला, तर भोग-मोक्षादि संपत्ति घेऊन मी श्रीपति त्याच्या दारांत सर्वकाळ तिष्ठत असतो ७५.

मदर्चा सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिर कारयेद्‌दृढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥५०॥

अर्थ :-
[श्लोक ५०] आर्थिक सामर्थ्य असेल, तर उपासकाने सुंदर पक्के मंदिर बांधावे आणि त्यात माझ्या प्रतिमेची स्थापना करावी सुंदर फुलांचे बगीचे लावावेत, दररोजची पूजा, यात्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था करावी. (५०)

साङ्ग माझी प्रतिमामूर्ती । करूनि जे प्रतिष्ठा करिती ।
दृढ देवालय उभारिती । अतिप्रीती मद्भावे ॥३७६॥

अर्थ :-
माझे भक्त अत्यंत प्रेमाने व भक्तीने निर्व्यंग अशी माझी प्रतिमा करून सद्भावाने स्थापन करतात व मजबूत देवालय बांधतात ७६.

वन उपवन उद्यान । पुष्पवाटिका लावाव्य पूर्ण ।
नित्यपूजेचे विधान । उत्साही जाण महापूजा ॥३७७॥

अर्थ :-
वन, उपवन, उद्यान, पुष्पवाटिका, इत्यादि भरपूर लावतात; आणि विधियुक्त नित्य पूजा करून उत्साहामध्ये महापूजा करतात ७७.

यात्रा बहुजनसमाजा । वार्षिक पर्व महापूजा ।
चालवावया अधोक्षजा । उपाय सहजा हरि सांगे ॥३७८॥

अर्थ :-
त्या देवाची यात्रा चालावी, बहुजनसमाज जमावा, वार्षिक पर्वात महापूजा व्हावी व ती अखंड चालावी, यासाठी श्रीकृष्ण सहज उपाय सांगतात ७८.

पूजादीना प्रवाहार्थ महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥५१॥

अर्थ :-
[श्लोक ५१] जो मनुष्य विशेष उत्सव किंवा दररोजची पूजा नेहमी चालू राहावी, म्हणून शेती, बाजार, नगर किंवा गाव माझ्या नावाने करून देतो, त्याला माझ्यासारख्या ऐश्वर्याची प्राप्ती होते. (५१)

नित्यपूजा महापूजा । वार्षिक पर्वे चालवाव्य वोजा ।
नित्यनिर्वाह करी राजा । ग्रामसमाजा अर्पूनि ॥३७९॥

अर्थ :-
नित्यपूजा, महापूजा, किंवा वार्षिक पर्व नीट चालावीत म्हणून ग्रामांतील लोकांस राजा काही वर्षासने देऊन निर्वाहाची व्यवस्था लावितो ७९.

‘क्षेत्र’ म्हणिजे शेत गहन । हाट‍उत्पन्न द्रव्य ‘आपण’ ।
हाटेंविण तो ‘ग्राम’ जाण । ऐक लक्षण पुराचे ॥३८०॥

अर्थ :-
‘क्षेत्र’ म्हणजे मोठे शेत; ‘आपण ‘ म्हणजे बाजार, त्या बाजारांत होणारे उत्पन्न देतो, बाजाराशिवाय असतो तो ‘ग्राम’; ‘पुर’ म्हणजे काय ते ऐक ३८०.

हाटयुक्त ते ‘पुर’ पाही । जे अर्पिती देवालयी ।
ते माझे ऐश्वर्य पाही । सर्वा ठायी पावती ॥३८१॥

अर्थ :-
बाजार ज्यांत भरतो ते ‘पुर ‘ म्ह. शहर. याप्रमाणे जे कोणी देवालयास अर्पण करतात, ते सर्व ठिकाणी माझे ऐश्वर्य पावतात ८१.

मूर्तिप्रतिष्ठा पूजाविधान । देवालयी केलिया जाण ।
कर्त्यासी फळ कोण कोण । तेंही श्रीकृष्ण सांगत ॥३८२॥

अर्थ :-
देवालयांत मूर्तीची प्रतिष्ठा किंवा पूजा केली असता कर्त्याला काय फळ मिळते तेंही श्रीकृष्ण सांगतात ८२.

प्रतिष्ठया सार्वभौम सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोक त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥५२॥

अर्थ :-
[श्लोक ५२] माझ्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केल्याने पृथ्वीचे एकछत्री राज्य, मंदिर बांधल्याने त्रैलोक्याचे राज्य, पूजा इत्यादींची व्यवस्था केल्याने ब्रह्मलोक आणि हे तीनही केल्याने माझी समानता प्राप्त होते. (५२)

जो मूर्तिप्रतिष्ठा करूनि ठाये । तो सार्वभौम राज्य लाहे ।
जो देवालय करी स्वये । तो स्वामी होये तिही लोकी ॥३८३॥

अर्थ :-
जो मूर्तीची प्रतिष्ठा करून ठेवतो, त्याला सार्वभौम राज्य प्राप्त होते; जो स्वतः देवालय करतो, तो त्रिभुवनाचा स्वामी होतो ८३.

जो करी पूजाविधान । तो पावे ब्रह्मसदन ।
ये तीनी जो करी आपण । तो मजसमान ऐश्वर्य पावे ॥३८४॥

अर्थ :-
जो पूजाविधान करतो तो सत्यलोकाला जातो. या तिन्ही गोष्टी जो करतो त्याला माझ्यासारखे ऐश्वर्य प्राप्त होते ८४.

ऐसे हे तिघे साधक । पोटींहूनि सकामुक ।
कामनेसारखे लोक । ते आवश्यक पावती ॥३८५॥

अर्थ :-
असे हे तिन्ही साधक पोटांतून सकाम असले, तर ते इच्छिलेल्या लोकाला जातात ८५.

ज्यासी माझे निष्काम भजन । त्याचे प्राप्तीचे निजलक्षण ।
ते अत्यादरे श्रीकृष्ण । स्वानंदे पूर्ण सांगत ॥३८६॥

अर्थ :-
परंतु जे निष्काम भक्त असतात, त्यांना काय प्राप्त होते, त्याचे लक्षण मोठ्या आदराने व आनंदाने श्रीकृष्ण सांगतात ८६.

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोग स लभते एव यः पूजयेत माम् ॥५३॥

अर्थ :-
[श्लोक ५३] जो निष्कामभावाने माझी पूजा करतो, त्याला माझा भक्तियोग प्राप्त होतो आणि त्या निरपेक्ष भक्तियोगाने तो मलाच प्राप्त करून घेतो. (५३)

मज मुख्यत्वे जीवी धरून । ज्यासी माझे निष्काम भजन ।
निष्कामता जे अनन्य । ते पुरुष जाण मी होती ॥३८७॥

अर्थ :-
मुख्यत्वेकरून मलाच अंत:करणांत धरून जे माझे निष्काम भजन करतात व निष्कामतेने जे अनन्य असतात, ते पुरुष मीच होतात ८७.

तो वर्तमानदेही असता । माझे निजरूप होय तत्त्वता ।
त्या आम्हा आंतौता । भेद सर्वथा असेना ॥३८८॥

अर्थ :-
तो विद्यमान देहांत असताही खरोखर माझेच स्वरूप होतो. त्याच्यात व आमच्यांत मुळीच भेद नसतो ८८.

करिता निष्काम भजन । भक्त झाला मजसमान ।
‘समान’ म्हणावया जाण । वेगळेपण असेना ॥३८९॥

अर्थ :-
निष्काम भजन करीत असल्यामुळे तो भक्त माझ्यासमान होतो. ‘समान’ तरी काय म्हणावे, त्याच्या आमच्यांत वेगळेपणाच असत नाही ८९.

एव भक्त तो मजभीतरी । मी भक्ताआंतबाहेरी ।
ऐसे मिळाले परस्परी । निजभक्तजनावरी नांदत ॥३९०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तो भक्त माझ्यात आणि मी भक्ताच्या आंत व बाहेर, असे एकमेकांत मिसळून नांदत असतो ९०.

गूळ जेवी गोडियेसी । का कल्लोळ जैसा सागरासी ।
ऐशिया निजभक्तीपाशी । आम्हा तयांसी रहिवासु ॥३९१॥

अर्थ :-
गूळ जसा गोडीशी अभिन्न किंवा लाटा जशा समुद्राला अभिन्न असतात, त्याप्रमाणेच निजभक्तीपाशी तो व आम्ही अभिन्नरूपाने राहतो ९१.

ऐशी निष्काम जो भक्ति करी । तो धन्य धन्य चराचरी ।
जो देवाद्विजांची वृत्ति हरी । तो पचे अघोरी ते ऐक ॥३९२॥

अर्थ :-
याप्रमाणे जो निष्काम भक्ति करतो, तो चराचरामध्ये धन्य होय. आता देवाला व ब्राह्मणाला दिलेली वृत्ति (शेत वगैरे) जो हरण करतो, तो अघोर नरकांत पडतो. तेही ऐक ९२.

यः स्वदत्ता परैर्दत्ता हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्ति स जायते विड्‍भुग्वर्षाणामयुतायुतम् ॥५४॥

अर्थ :-
कर्तुश्च सारथेर्हेतोः अनुमोदितुरेव च ।
कर्मणा भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम् ॥५५॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक ५४-५५] जो आपण दिलेले किंवा दुसर्‍याने दिलेले देवता किंवा ब्राह्मणाच्या उपजीविकेचे साधन हिरावून घेतो, तो कोट्यावधी वर्षापर्यंत विष्ठेतील किडा होतो. (५४)
जे लोक अशा कामांमध्ये मदत करतात, प्रेरणा देतात किंवा सहमत होतात तेसुद्धा मरणानंतर वरील व्यक्तीप्रमाणेच त्या कर्माच्या फळाचे भागीदार होतात आणि त्यांचा सहभाग त्यात अधिक असेल, तर फळसुद्धा त्यांना अधिक मिळते. (५५)

जो देवालयाची वृत्ति हरी । जो ब्राह्मणवृत्तीचा लोप करी ।
तो अयुतायुतवर्षसहस्री । योनी सूकरी विष्ठा भोगी ॥३९३॥

अर्थ :-
जो देवालयाचे उत्पन्न हरण करतो, ब्राह्मणाच्या वृत्तीचा अपहार करतो, तो कोट्यवधि वर्षे डुकराच्या योनीत जाऊन विष्ठा खात राहातो ९३.

जो द्विजदेवांची वृत्ति हरी । त्यासी जो होय सहाकारी ।
का जो अनुमोदन करी । ते तिघे अघोरी पचिजेती ॥३९४॥

अर्थ :-
तसेंच ब्राह्मणाची वृत्ति हरण करण्याचे कामी जो साहाय्य करतो, किंवा त्याला जो अनुमोदन देतो, ते तिघेही अघोर नरकांत पडतात ९४.

ते जन्ममरणांच्या आवर्ती । तेचि फळ पुढतपुढती ।
मरमरोनि गा भोगिती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥३९५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ते जन्ममरणाच्या भोवऱ्यात सांपडून खरोखर तेंच फळ मरून मरून पुनः पुन्हा भोगीत राहातात ९५.

माझे प्राप्तीची चाड चित्ता । तरी नातळावी अधर्मता ।
अधर्मवंताची कथा । स्वभावे सर्वथा न करावी ॥३९६॥

अर्थ :-
माझ्या प्राप्तीची जर इच्छा असेल तर मनाला अकर्म शिवू देऊ नये. सहजसुद्धा अधर्मकर्त्याची गोष्ट काढू नये ९६.

न देखावे दोषदर्शन । न बोलावे मर्मस्पर्शन ।
भूतमात्रांचा द्वेष जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥३९७॥

अर्थ :-
कोणाचे दोष पाहू नयेत, कोणाचे मर्मी भाषण बोलू नये; आणि प्राणिमात्राचा द्वेष कधीच करू नये ९७.

नायकावी परनिंदा । न बोलावे परापवादा ।
अधर्माचिया संवादा । कोणासी कदा न मिळावे ॥३९८॥

अर्थ :-
दुसऱ्याची निंदा कधी ऐकू नये; दुसऱ्याचे दोष उच्चारू नयेत; अधर्माच्या भाषणामध्ये कधीही कोणाशी मिसळू नये ९८.

त्रिलोकींचे पाप असके । ज्यास घेणे असेल आवश्यके ।
तै साधुनिंदा निजमुखे । यथासुखे करावी ॥३९९॥

अर्थ :-
त्रिभुवनातील सारे पातक ज्याला हटकून आपल्या माथी घ्यावयाचे असेल, त्याने आपल्या तोंडाने साधूची यथेच्छ निंदा करावी ९९.

सकळ दुःखांचिया राशी । अवश्य याव्या मजपाशी ।
ऐसी आवडी ज्याचे मानसी । तेणे ब्रह्मद्वेषासी करावे ॥४००॥

अर्थ :-
साऱ्या दुःखाच्या राशी अवश्य आपल्यापाशी याव्यात, अशी ज्याच्या मनाला आवड असेल, त्याने अवश्य ब्रह्मद्वेष करावा ४००.

सकळ काळ वृथा जावा । ऐसे आवडे ज्याचे जीवा ।
तेणे सारिपटादि आघवा । खेळ मांडावा अहर्निशी ॥४०१॥

अर्थ :-
सारा वेळ व्यर्थ जावा असे ज्याच्या मनाला आवडत असेल, त्याने रात्रंदिवस सोंगट्यांचे वगैरे डाव मांडावेत १.

मी हृदयस्थ आत्माराम । स्वतःसिद्ध परब्रह्म ।
तो मी व्हावया दुर्गम । अधर्म कर्म जगासी ॥४०२॥

अर्थ :-
मी जो हृदयांत राहणारा आत्माराम, स्वतःसिद्ध परब्रह्म, तो मी दुर्गम होण्यासाठीच जगाला अधर्मकर्म लागले आहे २.

ते निर्दाळावया कर्माकर्म । वर्म आहे गा अतिसुगम ।
अखंड स्मरावे रामनाम । पुरुषोत्तम अच्युत ॥४०३॥

अर्थ :-
ते कर्माकर्म नष्ट करणेचे वर्म फार सोपे आहे. पुरुषोत्तम, अच्युत, रामराम असे अखंड नामस्मरण करीत राहावे ३.

जेथे हरिनामाचा गजर । तेथ कर्माकर्मांचे संभार ।
जाळूनि नुरवी भस्मसार । ऐसे नाम पवित्र हरीचे ॥४०४॥

अर्थ :-
जेथे हरिनामाचा गजर चालतो, तेथे कर्माकर्माच्या राशि साफ जळून जातात. त्यांची चिमटीभर राखसुद्धा राहात नाही. इतके हरी नाम पवित्र आहे ४.

नाम निर्दळी पाप समस्त । हे सकळशास्त्रसंमत ।
जो विकल्प मानी एथ । तो जाण निश्चित वज्रपापी ॥४०५॥

अर्थ :-
हरीचे नाम सर्व पातकांचा नाश करते, हे सर्व शास्त्रांना संमत आहे. असे असतांही जो त्यांत संशय घेईल तो खरोखर वज्रपापी समजावा ५.

वज्रपापाचे पर्वत । निर्दळी श्रीमहाभागवत ।
ते जनार्दनकृपा एथ । झाले प्राप्त अनायासे ॥४०६॥

अर्थ :-
अशा वज्रपापांचे पर्वतही श्रीमहाभागवत भस्म करून टाकते. जनार्दनाच्या कृपेने ते मला अनायासे प्राप्त झाले आहे ६.

ते भागवतींचा पाहता अर्थ । हरीचे नाम अतिसमर्थ ।
वर्णिलेसे परमाद्भुत । स्वमुखे अच्युत बोलिला ॥४०७॥

अर्थ :-
ह्या भागवतांतील अर्थ पाहिला असता हरीचे नाम अत्यंत समर्थ आहे, अशाबद्दल पराकाष्ठेचे वर्णन अच्युताने स्वमुखाने केलेले आहे ७.

एथही जो विकल्प धरी । तो अतिअभाग्य संसारी ।
महादुःखदोषसागरी । विकल्पेंकरी बुडाला ॥४०८॥

अर्थ :-
येथेही जो विकल्प मानील, तो संसारामध्ये अत्यंत अभागी समजला पाहिजे. तो विकल्पामुळे महादोषांच्या दुःखसागरांत बुडाला म्हणून समजावे ८.

संकल्पविकल्पेंकरी जाण । जनांसी झाले दृढ बंधन ।
त्या भवबंधाचे छेदन । जनार्दन निजनाम ॥४०९॥

अर्थ :-
संकल्पविकल्पामुळेच लोकांना दृढबंधन प्राप्त झाले आहे असे समज. त्या संसारबंधनाचे छेदन करावयाला एक जनार्दनाचे नामच समर्थ आहे ९.

जनार्दनाचे निजनाम । निर्दळी भवभय परम ।
ते नाम स्मरे जो सप्रेम । तो पुरुषोत्तम स्वये होय ॥४१०॥

अर्थ :-
केवढेही भवभय असले तरी जनार्दनाचे नाम त्याचा नाश करून टाकतें. ते नाम जो अंतर-प्रेमाने स्मरतो, तो स्वत:च पुरुषोत्तम होतो ४१०.

स्वये होणे ब्रह्म पूर्ण । ये अर्थींचे गोड निरूपण ।
अठ्ठाविसावे अध्यायी जाण । उद्धवा श्रीकृष्ण सांगेल ॥४११॥

अर्थ :-
स्वत:च पूर्ण ब्रह्म कसे व्हावें, याविषयींच गोड निरूपण अठ्ठाविसाव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगेल ११.

ते कथा जै श्रवणी पडे । तै जीवी स्वयंभ सुख वाढे ।
मग आंतबाहेर दोंहीकडे । करी वाडेंकोडे समसाम्य ॥४१२॥

अर्थ :-
ती कथा कानी पडली असता जीवाला निरुपाधिक सुख प्राप्त होईल आणि आंत बाहेर दोहींकडे ते सारखे भरून राहील १२.

जे कथेचे गोडपण । जीव गेल्या न सोडी जाण ।
ऐसे रसाळ निरूपण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥४१३॥

अर्थ :-
ज्या कथेची गोडी प्राण गेला तरी सोडवणार नाही, इतके रसाळ निरूपण श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगेल १३.

श्रवणे उपजे ब्रह्मभावो । तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो ।
उद्धवासी देवाधिदेवो । निजकृपे पहा हो सांगेल ॥४१४॥

अर्थ :-
ते ऐकताच ब्रह्मभाव उत्पन्न होईल. असा तो अठ्ठाविसावा अध्याय देवाधिदेव निजकृपेने उद्धवाला सांगणार आहे १४.

अक्षरे भरोनि अक्षररसी । देव सांगेल उद्धवासी ।
ते निरूपण अठ्ठाविसाव्यासी । ब्रह्मसुखेंसी लगडेल ॥४१५॥

अर्थ :-
प्रत्येक अक्षर अक्षररसानेच भरून देव उद्धवाला सांगेल; आणि ते निरूपण अठ्ठाविसाव्यांत ब्रह्मानंदाला जाऊन पोचेल १५.

ब्रह्मसुखाची सांठवण । तो हा अठ्ठाविसावा जाण ।
ते उघडूनिया उणखूण । उद्धवासी श्रीकृष्ण सांगेल ॥४१६॥

अर्थ :-
हा अठ्ठाविसावा अध्याय म्हणजे ब्रह्मसुखाची सांठवण आहे हे लक्षात ठेव. त्यांतील ऊणखूण उघडून श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगेल १६
ते कृष्ण‍उद्धवनिजज्ञान । एका विनवी जनार्दन ।
तुमचे कृपेंकरूनि पूर्ण । श्रोता अवधान मज द्यावे ॥४१७॥

अर्थ :-
हे कृष्ण-उद्धवाचे आत्मज्ञान आहे. एकनाथ जनार्दनाला शरण होऊन विनंती करतो की, तुमच्या पूर्ण कृपेंकरून श्रोत्यांनी ह्याकडे लक्ष द्यावे १७.

श्रोता दीधल्या अवधान । ग्रंथी उल्हासे निरूपण ।
एका जनार्दन शरण । शिरी श्रीचरण वंदिले ॥४१८॥

अर्थ :-
श्रोत्यांनी लक्ष दिले असता ग्रंथांतील निरूपणाचा उल्हास वाढतो. म्हणून एकनाथ जनार्दनाला शरण जाऊन त्याचे चरण शिरसावंद्य करीत आहे १८.

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे,
एकाकारटीकाया सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवत-पुराणांतील एकादशस्कंधामधील श्रीकृष्ण-उद्धवसंवादाचा एकनाथकृत सत्ताविसावा अध्याय संपूर्ण झाला ॥२७॥

॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥मूळश्लोक ५५॥ ओंव्या ४१८॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥