🕉️सार्थ एकनाथी भागवत

🙏 5. संत एकनाथ महाराज · ABH-084027 · अभंग क्र. १

🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 28

जय जय सद्‌गुरु परम । जय जय सद्‌गुरु पुरुषोत्तम ।
जय जय सद्‌गुरु परब्रह्म । ब्रह्म ब्रह्मनामा तुझेनी ॥१॥

अर्थ :-
जय जय सद्‌गुरु चिदैक्यस्फूर्ती । जय जय सद्‌गुरु चिदात्मज्योति ।
जय जय सद्‌गुरु चिन्मूर्ती । मूर्तामूर्ती चिद्‌रूप ॥२॥

अर्थ :-
जय जय सद्‌गुरु सत्क्षेत्रा । जय जय सद्‌गुरु सत्पात्रा ।
जय जय सद्‌गुरु सन्मात्रा । सदैकाक्षरा सद्‌रूपा ॥३॥

अर्थ :-
जय जय सद्‌गुरु स्वनंदमान । जय जय सद्‌गुरु स्वानंदपूर्ण ।
जय जय सद्‌गुरु स्वानंदघन । आनंदा गोडपण तुझेनी ॥४॥

अर्थ :-
जय जय सद्‌गुरु देव‍अग्रणी । जय जय देवशिरोमणी ।
सकळ देव लागती चरणी । देवचूडामणी गुरुराया ॥५॥

अर्थ :-
जय जय जीवादिजीवा । जय जय शिवादिशिवा ।
जय जय देवादिदेवा । जय जय अभिनवा गुरुराया ॥६॥

अर्थ :-
जय जय सद्‌गुरु सुखसंपन्ना । जय जय सद्‌गुरु सुखनिधाना ।
जय जय सद्‌गुरु सुखैकघना । सुखा सुखपणा तुझेनि ॥७॥

अर्थ :-
तुझेनि सुखा निजसुख घडे । तुझेनि बोधा निजबोध आतुडे ।
तुझेनि ब्रह्मा ब्रह्मत्व जोडे । तुझेनि पडिपाडे तू एक ॥८॥

अर्थ :-
ऐसा श्रीगुरु तू अनंत । तुझ्या स्वरूपासी नाही अंत ।
तो तू हो‍ऊनि कृपायुक्त । निजस्वरूप बोधित निजभक्ता ॥९॥

अर्थ :-
आपुले निजरूप बोधून । नुरविशी देवभक्तपण ।
त्याहीवरी निजभजन । अद्वये पूर्ण करविशी ॥१०॥

अर्थ :-
गंगा मिळोनि सागरी । मीनली तळपे तयावरी ।
तेवी भक्त मिळोनि तुजमाझारी । तुझे भजन करी तुझेनि ॥११॥

अर्थ :-
अद्वय करिता तुझी भक्ती । तू संतोषसी यथानिगुती ।
संतोषोनि शिष्याहाती । निजात्मसंपत्ती अर्पिशी ॥१२॥

अर्थ :-
अर्पूनि निजात्मभरभार । शिष्य गुरुत्वे करिशी थोर ।
हा अतिलाघवी चमत्कार । अतर्क्य विचार तर्केना ॥१३॥

अर्थ :-
जे अतर्क्य वेदशास्त्रांसी । ज्यालागी वेद विवादिती अहर्निशी ।
ते तू क्षणार्धे बोधिसी । सच्छिष्यासी निजबोधे ॥१४॥

अर्थ :-
तुझ्या निजबोधाची हातवटी । पढता वेदवेदांतकोटी ।
तरी अलक्ष लक्षेना दृष्टी । सर्वार्थी गोष्टी अगम्य ॥१५॥

अर्थ :-
बहुत कळले कळले म्हणती । नानापरीच्या युक्ति चाळिती ।
परी ते न कळोनि वोसणती । जेवी शुक बोलती सुभाषिते ॥१६॥

अर्थ :-
यालागी तुझी बोधकशक्ती । अगम्य सर्वाशी सर्वार्थी ।
तुझी लाधल्या कृपायुक्ती । अगम्य पावती सुगमत्वे ॥१७॥

अर्थ :-
जे अगम्य श्रीभागवत । त्याहीमाजी एकादशार्थ ।
प्राकृत करविला यथार्थ । बाप समर्थ कृपाळू ॥१८॥

अर्थ :-
दधि मंथूनी समस्त । जेवी माता काढी नवनीत ।
ते आयिते बाळकाहाती देत । तैसे केले येथ जनार्दने ॥१९॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रांचे निजमथित । व्यासे काढिले श्रीभागवत ।
त्या भागवताचा मथितार्थ । जाण निश्चित एकादश ॥२०॥

अर्थ :-
त्या एकादशाचे गोडपण । सर्वथा नेणे मी आपण ।
ते जनार्दने करूनि मथन । सारांश पूर्ण मज दीधला ॥२१॥

अर्थ :-
तो स्वभावे घालिता तोंडी । लागली एकाद्शाची गोडी ।
त्या गोडपणाच्या आवडी । टीका चढोचढी चालिली ॥२२॥

अर्थ :-
यालागी एकादशाची टीका । एकला कर्ता नव्हे एका ।
एकी एक मिळोनि देखा । ग्रंथ नेटका निर्वाळिला ॥२३॥

अर्थ :-
मागेंपुढे एक एका । हे एकादशाचे रूप देखा ।
तेणे एकपणे चालिली टीका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥२४॥

अर्थ :-
जनार्दने पै आपुले । एकी एकपण दृढ केले ।
तेचि एकादशाचे अर्था आले । एकी मीनले एकत्व ॥२५॥

अर्थ :-
जेवी जेवणी गोड घांस । तेवी भागवती एकादश ।
त्याहीमाजी अष्टाविंश । अतिसुरस साजिरा ॥२६॥

अर्थ :-
सर्वांगी शिर प्रधान । तैसा अठ्ठाविसावा जाण ।
तेथील जे का निरूपण । तो स्वानंद जाण सोलींव ॥२७॥

अर्थ :-
तो हा अठ्ठाविसावा अध्यावो । ब्रह्मसुखाचा निजनिर्वाहो ।
उद्धवे न पुसता पहा हो । स्वये देवाधिदेवो सांगत ॥२८॥

अर्थ :-
उद्धवे न करिता प्रश्न । का सांगताहे श्रीकृष्ण ।
येचि अर्थींचे निरूपण । सावधान परिसावे ॥२९॥

अर्थ :-
उद्धव कृष्णोक्ती निजज्ञान । पावोनि झाला ज्ञानसंपन्न ।
तेणे येऊ पाहे ज्ञानाभिमान । जाणपण अनिवार ॥३०॥

अर्थ :-
जग मूर्ख मी एक ज्ञाता । ऐशी वाढती जे अहंता ।
ते गुणदोषांची कथा । दावील सर्वथा सर्वत्र ॥३१॥

अर्थ :-
जेथ गुणदोषांचे दर्शन । तेथ निःशेष मावळे ज्ञान ।
येथवरी ज्ञानाभिमान । बाधक जाण साधका ॥३२॥

अर्थ :-
अभिमान बाधी सदाशिवा । तोही आणिला जीवभावा ।
तेथ मनुष्याचा कोण केवा । अहंत्वे जीवा मुक्तता कैची ॥३३॥

अर्थ :-
गुणदोषांचे दर्शन । जै ईश्वर देखे आपण ।
तोही नाडू पवे जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥३४॥

अर्थ :-
यापरी गुणदोषदर्शन । साधका बाधक होय पूर्ण ।
यालागी त्याचे निवारण । न करिता प्रश्न हरि सांगे ॥३५॥

अर्थ :-
बाळक नेणे निजहिता । तेथ साक्षेपे प्रवर्ते माता ।
तेवी उद्धवाचे निजस्वार्था । श्रीकृष्णनाथा कळवळा ॥३६॥

अर्थ :-
ज्ञानाभिमानाचे बाधकपण । सर्वथा साधका न कळे जाण ।
यालागी न करितांही प्रश्न । त्यांचे निराकरण हरि सांगे ॥३७॥

अर्थ :-
उद्धव जन्मला यादववंशी । यादव निमती ब्रह्मशापेंसी ।
तेथ वांचवावया उद्धवासी । संपूर्ण ब्रह्मज्ञानासी हरि सांगे ॥३८॥

अर्थ :-
जेथ देहातीत आत्मज्ञान । तेथ न बाधी शापबंधन ।
हे जाणोनिया श्रीकृष्ण । पूर्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ॥३९॥

अर्थ :-
जेवी साकरेवरी माशी । तेवी श्रीकृष्णमूर्तीपाशी ।
प्रीति जडली उद्धवासी । भाव एकदेशी दृढ झाला ॥४१॥

अर्थ :-
कृष्णापासूनि दुरी जाता । उद्धव प्राण सांडील तत्त्वता ।
ते मोडावया एकदेशी अवस्था । ब्रह्मसमता हरि सांगे ॥४१॥

अर्थ :-
एकदेशी झाला भावो । तो श्रीकृष्णा नावडे पहा हो ।
यालागी देवाधिदेवो । ब्रह्मसमन्वयो स्वये सांगे ॥४२॥

अर्थ :-
उद्धव असता कृष्णाजवळी । ब्रह्मशापे होईल होळी ।
यालागी त्यासी वनमाळी । सर्वब्रह्मसुकाळी घालू पाहे ॥४४॥

अर्थ :-
कृष्णावेगळा उद्धव जाता । वियोग बाधीना त्याचिया चित्ता ।
ऐशी पावाया सर्वगतता । उद्धव सर्वथा हरि बोधी ॥४४॥

अर्थ :-
श्रीभगवानुवाच-परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् ।
विश्वमेकात्मक पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥१॥

अर्थ :-
जो निःशब्दाचा सोलींव शब्द । ज्याचे निश्वासे जन्मले वेद ।
उद्धवहितार्थ गोविंद । ज्ञान विशुद्ध स्वये सांगे ॥४५॥

अर्थ :-
संसारी मुख्य तिन्ही गुण । त्रिगुणांस्तव त्रिविध जन ।
त्यांचे स्वाभाविक कर्म जाण । शांत दारुण आणि मिश्र ॥४६॥

अर्थ :-
त्या कर्मांचे निंदास्तवन । सर्वथा न करावे आपण ।
एकाचे वानिता भलेपण । इतरा कुडेपण तेणेचि बोले ॥४७॥

अर्थ :-
पांचांमाजी भलेपण । एकाचे वानिता आपण ।
इतर जे चौघेजण । ते सहजे जाण निंदिले ॥४८॥

अर्थ :-
वामसव्य उभय भाग । दो नांवी एकचि अंग ।
तेवी प्रकृतिपुरुषात्मक जग । चिद्‌रूपे चांग एकत्वे ॥४९॥

अर्थ :-
जग ब्रह्मरूप परिपूर्ण । यालागी निंदा आणि स्तवन ।
भूतमात्राचे आपण । कदाही काळी जाण न करावे ॥५०॥

अर्थ :-
सर्व भूतांच्या ठायी । आत्माराम असे पाही ।
यालागी निंदास्तुति कांही । प्राणांती पाही न करावी ॥५१॥

अर्थ :-
उद्धवा निंदास्तुतीची कथा । सांडी सांडी गा सर्वथा ।
तरीच पावशी परमार्थ । निजस्वार्था निजबोधे ॥५२॥

अर्थ :-
सर्वभूती भगवद्भाव । हा ब्रह्मस्थितीचा निज निर्वाह ।
यासी कदा नव्हे अपाव । ऐक तो भाव उद्धवा ॥५३॥

अर्थ :-
जेथूनि येवू पाहे अपाव । तेथे दृढ वाढल्या भगवद्भाव ।
तेव्हा अपावचि होय उपाव । विघ्नासी ठाव असेना ॥५४॥

अर्थ :-
हे स्थिती सांडूनिया दूरी । मी ज्ञाता हा गर्व धरी ।
निंदास्तुतीच्या भरोवरी । तो अनर्थामाझारी निमग्न ॥५५॥

अर्थ :-
परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशतः ॥२॥

अर्थ :-
मी एक सर्वज्ञाता पूर्ण । ऐसा धरोनि ज्ञानाभिमान ।
जगाचे देखे दोषगुण । निंदी ब्राह्मण मुख्यत्वे ॥५६॥

अर्थ :-
पराचे स्वाभाविक कर्म । स्वये निंदणे हा अधर्म ।
हनुमंत ज्ञाता परम । त्यास वानरी कर्म सोडीना ॥५७॥

अर्थ :-
नारद ज्ञातेपणे मोठा । सत्य मानला श्रेष्ठश्रेष्ठा ।
तोही कळिलावा कळिकांटा । स्वभावचेष्टा अनिवार ॥५८॥

अर्थ :-
गरुड देवाचे वाहन । सदा तिष्ठे हात जोडून ।
तोही करी सर्पभक्षण । ऐसे कर्म जाण स्वाभाविक ॥५९॥

अर्थ :-
विचारता जग त्रिगुण । गुणानुसारे कर्माचरण ।
तेथ पाहता दोषगुण । दोषी जाण पाहे तो ॥६०॥

अर्थ :-
जगी पहावी एकात्मता । हे ब्रह्मस्थिति गा सर्वथा ।
सांडूनि गुणदोष पाहता । तो निजात्मघाता प्रवर्ते ॥६२॥

अर्थ :-
स्वभावे भेटल्या सज्जन । शोधूनि पाहे दोषगुण ।
यापरी ज्ञानाभिमान । निंदास्तवन उपजवी ॥६२॥

अर्थ :-
अभिमानाची जाती कैशी । अधिक खवळे सज्ञानापाशी ।
तो दाखवी गुणदोषांसी । निंदास्तवनासी उपजवी ॥६३॥

अर्थ :-
आपुले वृत्तीसी जो समान । त्याचे अळुमाळ करी स्तवन ।
न मने आपणासी ज्याचा गुण । त्यासी निंदी आपण यथेष्ट ॥६४॥

अर्थ :-
निंदास्तुति उपजे जेथ । भेद क्षोभला उठे तेथ ।
निःशेष निर्दाळी परमार्थ । महा अनर्थ अंगी वाजे ॥६५॥

अर्थ :-
निंदेपाठी अनर्थ । उधार लागो नेदी तेथ ।
रोकडा अंगी आदळत । निजस्वार्थघातक ॥६६॥

अर्थ :-
भेद समूळ मिथ्या येथ । येचि अर्थींचा स्वप्नदृष्टांत ।
स्वये सांगे श्रीकृष्णनाथ । दृढ परमार्थ साधावया ॥६७॥

अर्थ :-
तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।
माया प्राप्नोति मृत्यु वा तद्वन्नानार्थदृक् पुमान् ॥३॥

अर्थ :-
इंद्रिये जन्मली रजोगुणी । तन्मात्रा विषयो तमोगुणी ।
ती इंद्रिये विषय सेवुनी । ठेली निद्रास्थानी निश्चळ ॥६८॥

अर्थ :-
जागृती ‘विश्व’ अभिमानी । दोनी जाती मावळोनी ।
तेव्हा मिथ्या प्रपंच स्वप्नी । ‘तैजस’ अभिमानी विस्तारी ॥६९॥

अर्थ :-
स्थूल देह असे निश्चळ । स्वप्नी मनचि केवळ ।
विस्तारी गा भवजाळ । लोक सकळ त्रिलोकी ॥७०॥

अर्थ :-
त्या स्वप्नामाजिले सृष्टीसी जाण । उत्पत्ति स्थिति आणि निदान ।
स्वये देखतांही आपण । जन्ममरण ते मिथ्या ॥७१॥

अर्थ :-
तेवी हे अविद्या दीर्घ स्वप्न । वृथा विस्तारी अभिमान ।
तेथील मिथ्या जन्ममरण । तू ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वे ॥७२॥

अर्थ :-
तुझ्या निजस्वरूपाच्या ठायी । भेदाची तंव वार्ताही नाही ।
तेथील शुभाशुभ कांही । तुज सर्वथा पाही स्पर्शेना ॥७३॥

अर्थ :-
कि भद्र किमभद्र वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।
वाचोदित तदनृत मनसा ध्यातमेव च ॥४॥

अर्थ :-
जे जन्मलेंचि नाही । ते काळे गोरे सांगू कायी ।
ग्रहणेवीण कांही । खग्रास पाही दिसेना ॥७४॥

अर्थ :-
उखरी भासले मृगजळ । ते खोल किंवा उथळ ।
मधुर की क्षार केवळ । सांगता विकळ विवेक ॥७५॥

अर्थ :-
तेवी मिथ्या प्रपंचाचे भान । तेथील दोष आणि गुण ।
निवडिती जे सज्ञान । ते जाण निमग्न अज्ञानमाजी ॥७६॥

अर्थ :-
जेवी आंवसेचिये राती । अंधारा जोखू आंधळे येती ।
त्यांसी जोखिता दोंही हाती । एकही रती तुकेना ॥७७॥

अर्थ :-
तेवी प्रपंच मिथ्यापणे । तेथ कानी जे ऐकणे ।
का डोळा जे देखणे । रसना जे चाखणे स्पर्शणे अंगे ॥७८॥

अर्थ :-
हाताचे घेणेंदेणे । पायांचे जे चालणे ।
वाचेचे जे बोलणे । कल्पणे मने ते मिथ्या ॥७९॥

अर्थ :-
अहंकाराचा बडिवार । चित्ताचा चिंतनप्रकार ।
बुद्धीचा विवेकविचार । हा समूळ व्यवहार मिथ्या तेथ ॥८०॥

अर्थ :-
चित्री जळ आणि हुताशन । अंत्यज आणि ब्राह्मण ।
व्याघ्र आणि हरिण । भासतांही जाण भिंतीचि भासे ॥८१॥

अर्थ :-
तेवी हा प्रपंच द्वैतयुक्त । भासता भासे वस्तु अद्वैत ।
शुभाशुभ कैचे तेथ । ब्रह्म सदोदित परिपूर्ण ॥८२॥

अर्थ :-
केळीचा दिंड उकलिता । जो जो पदर तो तो रिता ।
तेवी देहादि प्रपंच विवंचिता । मिथ्या तत्त्वता मायिक ॥८३॥

अर्थ :-
मिथ्या प्रपंचाच्या ठायी । शुभाशुभ ते लटिके पाही ।
सत्य वस्तु ठायींच्या ठायी । शुभाशुभ नाही अणुमात्र ॥८४॥

अर्थ :-
जो शुभाशुभ म्हणे आहे । त्याची कल्पना त्यासंमुख होये ।
निजकल्पनामहाभये । जन्ममरण वाहे लटिकेंचि ॥८५॥

अर्थ :-
छाया प्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।
एव देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥५॥

अर्थ :-
जळी प्रतिबिंब साच नसे । जो पाहे तो बिंबला दिसे ।
मिथ्या प्रपंचाचे रूप तैसे । निजकल्पनावशे भासत ॥८६॥

अर्थ :-
ते प्रतिबिंब पाहोनि डोळा । मी म्हणोनि लाविजे टिळा ।
तेवी देहाभिमानाचा सोहंळा । जीवाच्या कपाळा आदळे ॥८७॥

अर्थ :-
का आपुलीचि उत्तरे । पडिसादे होती प्रत्युत्तरे ।
ते मिथ्याचि परी साचोकारे । श्रवणी अक्षरे उमटती ॥८८॥

अर्थ :-
निश्चळ दोराचे निजरूप । भ्रमे भासला प्रचंड सर्प ।
तो मिथ्या परी भयकंप । महाखटाटोप उपजवी ॥८९॥

अर्थ :-
यापरी असंत देहादिक । देहाभिमाने जीवासी देख ।
जन्ममरणावर्त अनेक । आकल्प दुःख भोगवी ॥९०॥

अर्थ :-
‘आत्म्यापासोनि देहादि भेद । उपजला हे बोले वेद ।
वेदरूपे तू प्रसिद्ध । मिथ्या वेदवाद घडे केवीं’ ॥९१॥

अर्थ :-
ऐसा उद्धवाचा आवांका । वेदवादाची आशंका ।
समूळ कळली यदुनायका । तेचि उत्तर देखा देतसे ॥९२॥

अर्थ :-
आत्मैव तदिद विश्व सृज्यते सृजति प्रभुः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा हृियते हरतीश्वरः ॥६॥

अर्थ :-
तस्मान्नह्यात्मनोऽन्यस्मदन्यो भावो निरूपितः ।
निरूपितेय त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।
प्रपंच प्रत्यक्ष विद्यमान । तेणे भेदयुक्त झाले मन ।
तेथ बोधी माझे वेदवचन । प्रपंच अभिन्न निजात्मता ॥९३॥

अर्थ :-
मूळी ऊंसचि बीजी विरुढे । तो ऊंसपणे कांडा चढे ।
तेवी प्रपंच वस्तुयोगे वाढे । वाडेंकोडे तद्‌रूप ॥९४॥

अर्थ :-
जैसे सोनियाचे झाले लेणे । ते वर्तत सोनेपणे ।
लेणे मोडलियाही सोने । सोनेंपणे स्वतःसिद्ध ॥९५॥

अर्थ :-
तिळाची पुतळी केली । ते तिळावयवी शोभे आली ।
ते मोडिता न मोडिता भली । असे संचली तिळरूप ॥९६॥

अर्थ :-
तेवी उत्पत्ति स्थिति निदान । प्रपंचासी होता जाण ।
तेथ आदि मध्य अवसान । वस्तु परिपूर्ण संचली ॥९७॥

अर्थ :-
जे एथ भासले चराचर । ते मी आत्माचि साचार ।
मजवेगळा जगासी थार । अणुमात्र असेना ॥९८॥

अर्थ :-
एव सृज्य आणि सृजिता । पाल्य आणि प्रतिपाळिता ।
संहार आणि संहर्ता । मी एकात्मता भगवंत ॥९९॥

अर्थ :-
एथ उत्पत्ति स्थिति निधन । त्रिविधरूपे प्रपंच भिन्न ।
या सर्वांसी मी अधिष्ठान । मजवेगळे जाण असेना ॥१००॥

अर्थ :-
प्रपंच मजवरी आभासे । परी मी प्रपंचामाजी नसे ।
जेवी मृगजळाचेनि रसे । सूर्य काळवशे भिजेना ॥१०१॥

अर्थ :-
त्रिविध प्रपंचाचे जाळ । मजवरी दिसे हे निर्मूळ ।
जेवी गगन भासे सुनीळ । परी तेथ अळुमाळ नीळिमा नाही ॥१०२॥

अर्थ :-
‘जग प्रत्यक्ष डोळा दिसे । ते तू निर्मूळ म्हणसी कैसे’ ।
हे आशंका मानिसी मानसे । ऐक अनायासे तो बोध ॥१०३॥

अर्थ :-
इद गुणमय विद्धि त्रिविध मायया कृतम् ॥७॥

अर्थ :-
एतद्विद्वान्मदुदित ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥८॥

अर्थ :-
अध्यात्म अधिदैव अधिभूत । हे त्रिविध जग मायाकृत ।
नसते मजमाजी आभासत । जाण निश्चित त्रिगुणात्मक ॥१०४॥

अर्थ :-
उद्धवा चिथ्या म्हणोनि तू एथ । झणे होशी उपेक्षायुक्त ।
येणे मद्वाक्ये साधुसंत । ज्ञानविज्ञानार्थ पावले ॥१०५॥

अर्थ :-
प्रपंचाचे मिथ्या भान । तेचि ज्ञानांचे मुख्य ज्ञान ।
येणे ज्ञाने जो सज्ञान । तोचि समान सर्वांभूती ॥१०६॥

अर्थ :-
यालागी हूतांचे गुणागुण । कदा न वदे निंदास्तवन ।
सूर्याचे परी जाण । विचरे आपण समसाम्ये ॥१०७॥

अर्थ :-
बदरिकाश्रम उत्तरदेशी । सेतुबंध दक्षिणेसी ।
सूर्य संमुख सर्वांसी । विमुखता त्यासी असेना ॥१०८॥

अर्थ :-
सूर्य संमुख पूर्वेच्यांसी । तोचि विमुख पश्चिमेच्यांसी ।
नाही तेवी मी सर्वत्र सर्वांसी । विमुखता मजसी असेना ॥१०९॥

अर्थ :-
सामर्थे तम दवडूनि जाण । भूतांसी सूर्य भेटे आपण ।
तेवि जगाचे दवडूनि दोषगुण । साधुसज्जन विचरती ॥११०॥

अर्थ :-
जे हे बोलिले ज्ञानलक्षण । तेचि सिद्धांचे पूर्णपण ।
मुमुक्षी हे अनुसंधान । सावधान साधावे ॥१११॥

अर्थ :-
हेचि पाविजे जिजज्ञान । तेचि अर्थींचे साधन ।
उद्धवालागी श्रीकृष्ण । स्वमुखे आपण सांगत ॥११२॥

अर्थ :-
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।
आद्यन्तवदसञ्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥९॥

अर्थ :-
जे जन्मोनि नाशवंत । ते सर्वही जाण असंत ।
आसक्ति सांडोनिया तेथ । उदास विरक्त वर्तावे ॥११३॥

अर्थ :-
सटवल्याचे बारसे । कोणी न करिती उल्हासे ।
नश्वर देह वाढता तैसे । मूर्ख मानसे सुखावती ॥११४॥

अर्थ :-
उत्पत्तिविनाशलक्षण । त्याचे देव सांगतो प्रमाण ।
नित्य भूतांचे जन्ममरण । देखिजे आपण ‘प्रत्यक्ष’ ॥११५॥

अर्थ :-
‘अनुमान’ करिता साचार । जे जे देखिजे साकार ।
मेरुपृथ्व्यादि आकार । होती नश्वर प्रळयांती ॥११६॥

अर्थ :-
येचि अर्थी वेदोक्ती । नाशवंत अष्टधा प्रकृति ।
जीवभाव नासे गा प्रांती । गर्जती श्रुती येणे अर्थे ॥११७॥

अर्थ :-
एथ आपुलाही अनुभव असे । जड विकारी ते ते नासे ।
हे कळत असे गा आपैसे । जग अनायासे नश्वर ॥११८॥

अर्थ :-
वडील निमाले देखती । पुत्रपौत्र स्वये संस्कारिती ।
तरी स्वमृत्यूची चिंता न करिती । पडली भ्रांती देहलोभे ॥११९॥

अर्थ :-
पुत्र पितरा पिंडदान देती । उत्तम गति त्यांची चिंतिती ।
आपुली गति न विचारिती । नश्वर आसक्ती देहलोभे ॥१२०॥

अर्थ :-
आत्मा केवल प्रकाशघन । प्रपंच जड मूढ अज्ञान ।
हे ऐकोनि उद्धवे आपण । देवासी प्रश्न पूसतु ॥१२१॥

अर्थ :-
उद्धव उवाच-
नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्ट्टदृश्ययोः ।
अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥१०॥

अर्थ :-
आत्मा नित्यमुक्त चिद्घन । त्यासी न घडे भवबंधन ।
देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी संसार जाण घडेना ॥१२२॥

अर्थ :-
एथ भवबंधन हृषीकेशी । सांग पा बाधक कोणासी ।
जरी तू संसार नाही म्हणसी । तो प्रत्यक्ष जगासी जडलासे ॥१२३॥

अर्थ :-
आत्म्यासी विचारिता जाण । भवबंधा न दिसे स्थान ।
येचि अर्थींचे न घडतेपण । उद्धव आपण सांगत ॥१२४॥

अर्थ :-
आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिरनावृतः ।
अग्निवद्दारुवदचिद्देहः कस्येह संसृतिः ॥११॥

अर्थ :-
आत्मा चिद्‌रूप अविनाशी । गुण निर्गुण नातळे ज्यासी ।
कर्माकर्मपापपुण्यासी । ठाव त्यापाशी असेना ॥१२५॥

अर्थ :-
परादिवाचा नव्हे उच्चार । यालागी म्हणीपे ‘परात्पर’ ।
प्रकृतिगुणी अविकार । प्रकृतिपर परमात्मा ॥१२६॥

अर्थ :-
जयाच्या स्वप्रकाशदीप्ती । रविचंद्रादि प्रकाशती ।
प्रकाशे प्रकाशे त्रिजगती । तेजोमूर्ती परमात्मा ॥१२७॥

अर्थ :-
ऐशिया आत्म्याच्या ठायी । भवबंधन न लगे कांही ।
सूर्य बुडे मृगजळाच्या डोही । तै आत्म्यासी पाही भवबंध ॥१२८॥

अर्थ :-
खद्योततेजे सूर्य जळे । बागुलाभेणे काळ पळे ।
मुंगीचेनि पांखबळे । जै उडे सगळे आकाश ॥१२९॥

अर्थ :-
वारा आडखुळीला आडी पडे । जै थिल्लरामाजी मेरु बुडे ।
तरी भवबंध आत्म्याकडे । सर्वथा न घडे गोविंदा ॥१३०॥

अर्थ :-
देहाकडे भवबंधन । मूर्खही न मानिति जाण ।
देह जड मूढ अज्ञान । त्यासी भवबंधन कदा न घडे ॥१३१॥

अर्थ :-
जै दगडाचे पोट दुखे । कोरडे काष्ठ चरफडी भुके ।
तै देहाकडे यथासुखे । भवबंध हरिखे लागता ॥१३२॥

अर्थ :-
जै डोंगरासी तरळ भरे । मृत्तिका नाहाणालागी झुरे ।
कोळसेनि काळे होय अंधारे । तै भवबंधभारे देह दाटे ॥१३३॥

अर्थ :-
म्हणसी देहात्मसंगती । घडे भवबंधाची प्राप्ती ।
विचारिता तेही अर्थी । न घडे श्रीपति ते ऐक ॥१३४॥

अर्थ :-
आत्मास्वप्रकाश महावन्ही । देह तो जड मूढ काष्ठस्थानी ।
तो मिळता आत्ममिळणी । सांडी जाळूनि तत्काळ ॥१३५॥

अर्थ :-
जै अग्निमाजी संवादे । कापूर आठ प्रहर नांदे ।
तै देहात्मनिजसंबंधे । देह भवबंधे नांदता ॥१३६॥

अर्थ :-
म्हणसी काष्ठामाजी अग्नि असे । परी तो काष्ठचि हो‍ऊनि नसे ।
मथूनि काढिल्या निजप्रकाशे । जाळी अनायासे काष्ठते ॥१३७॥

अर्थ :-
तेवी आत्मा देहामाजी असे । परी तो देहचि हो‍ऊनि नसे ।
देहप्रकाशक चिदंशे । भवबंधपिसे त्या न घडे ॥१३८॥

अर्थ :-
आशंका ॥
म्हणशी ‘आत्म्याचे निजसंगती । जै कळोनि जाय भूतव्यक्ती ।
तै भूतांची वर्तती स्थिती । कैशा रीतीं’ ते ऐक ॥१३९॥

अर्थ :-
छायामंडपी दीप प्रकाशी ॥नाचवी कागदांच्या बाहुल्यासी ।
तेच लाविता दीपासी । जाळी अनायासी त्या व्यक्ती ॥१४०॥

अर्थ :-
तेवी आत्म्याचे स्वसत्ताशक्ती । भूते दैवयोगे वर्तती ।
स्वयंभू झाल्या आत्मस्थिती । भूतव्यक्ती उरेना ॥१४१॥

अर्थ :-
करिता आत्म्याचे अनुसंधान । संसाराचे नुरे भान ।
तेथ भूताकृति भिन्नभिन्न । कैंच्या जाण अतिबद्ध ॥१४२॥

अर्थ :-
यापरी भवबंधन । मज पाहता मिथ्या जाण ।
भवबंधालागी स्थान । नेमस्त जाण असेना ॥१४३॥

अर्थ :-
आत्म्याच्या ठायी ना देही । उभयसंबंधींही नाही ।
भवबंध मिथ्या पाही । त्यासी ठावो कोठेंही असेना ॥१४४॥

अर्थ :-
कोपो नको श्रीकृष्णनाथा । माझेनि निजनिर्धारे पाहता ।
भवबंध मिथ्या तत्त्वता । निश्चये चित्ता मानले ॥१४६॥

अर्थ :-
ऐकोनि उद्धवाचे वचन । हरिखे वोसंडला श्रीकृष्ण ।
माझा उद्धव झाला सज्ञान । निजात्मखूण पावला॥१४६॥

अर्थ :-
सत्य मिथ्या भवबंधन । ऐकोनि उद्धवाचे वचन ।
परमानंदे डोले श्रीकृष्ण । जीवे निंबलोण करू पाहे ॥१४७॥

अर्थ :-
आत्म्यास भवबंध नाही । शेखींन दिसे देहाच्या ठायी ।
हा विवेक नेणिजे जिंही । त्यासी भवबंध पाही हरि सांगे ॥१४८॥

अर्थ :-
श्रीभगवानुवाच-
यावद्देहेन्द्रियप्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।
संसार फलवांस्तावद् अपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥१२॥

अर्थ :-
जो वर्णाश्रमांहीपरता । जो बंधमोक्षा अलिप्तता ।
जो देहृद्वंद्वा नातळता । तो उद्धवहितार्था हरि बोले ॥१४९॥

अर्थ :-
मी कृश स्थूळ गौर श्याम । हे देहाचे ‘देहधर्म’ ।
मी काणा मुका बहिरा परम । हे ‘इंद्रियधर्म’ इंद्रियांचे ॥१५०॥

अर्थ :-
क्षुधातृषादि अनुक्रम । हा प्रणांचा ‘प्राणधर्म’ ।
कामक्रोधलोभादि संभ्रम । हा ‘मनोधर्म’ मनाचा ॥१५१॥

अर्थ :-
सत्त्वगुणाची ‘जागृती’ । रजोगुणे ‘स्वप्नस्फूर्ती’ ।
तमोगुणे जाड्य ‘सुषुप्ती’ । जाण निश्चिती देहयोगे ॥१५२॥

अर्थ :-
देहासी येता मरण । ‘मी मेलों’ म्हणे तो आपण ।
देहासी जन्म होता जाण । जन्मलेपण स्वये मानी ॥१५३॥

अर्थ :-
इंद्रिये विषयो सेविती । ते म्या सेविले मानी निश्चिती ।
स्वर्गनरकभोगप्राप्ती । सत्य मानिती देहात्मता ॥१५४॥

अर्थ :-
अन्न आकांक्षी प्राण । त्याते भक्षी हुताशन ।
तत्साक्षी चिदात्मा आपण । म्हणे म्या अन्न भक्षिले ॥१५५॥

अर्थ :-
हे अवघे माझे धर्म । ऐसा आत्म्यासी जंव दृढ भ्रम ।
तंव मिथ्याचि अतिदुर्गम । संसार विषम भ्रमे भोगी ॥१५६॥

अर्थ :-
त्या भोगाचे फळ गहन । अविश्रम जन्ममरण ।
स्वर्गनरक पापपुण्य । भ्रमे आपण सत्य मानी ॥१५७॥

अर्थ :-
संसार मूळी निर्मूळ । तोही भ्रमफळे सदाफळ ।
जो का अविवेक्या अतिप्रबळ । सर्वकाळ फळलासे ॥१५८॥

अर्थ :-
जेथ सत्य अर्थ नाही । तो ‘अनर्थ’ म्हणिजे पाही ।
त्याचा फळभोग तोही । बाळबागुलन्यायी भोगावा ॥१५९॥

अर्थ :-
आशंका ॥
‘गगनकमळांची माळा । जै वंध्यापुत्र घाली गळा ।
तै संसारभोगाचा सोहंळा । आत्म्याच्या जवळा देखिजे ॥१६०॥

अर्थ :-
ऐसे न घडते केवी घडे’ । तेचि अर्थींचे वाडेंकोडे ।
श्रीकृष्ण उद्धवापुढे । निजनिवाडे सांगत ॥१६१॥

अर्थ :-
अर्थ :
े ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥१३॥

अर्थ :-
सत्यार्थ नसतांही संसार । निवर्तेना अतिदुर्धर ।
येचि अर्थींचा विचार । निजनिर्धार अवधारी ॥१६२॥

अर्थ :-
वंध्यापुत्राचिया ऐसे । संसारा सत्यपण नसे ।
सत्य म्हणो तरी हा नासे । काळवशे सहजेंचि ॥१६३॥

अर्थ :-
संसार जै सत्य होता । तै ब्रह्मज्ञानेंही न नासता ।
हा संतासंत नये म्हणता । अनिर्वाच्या कथा पै याची ॥१६४॥

अर्थ :-
अविचारिता याचे कोड । अविवेके हा अतिगोड ।
विषयध्याने वाढे रूढ । संकल्प सदृढ मूळ याचे ॥१६५॥

अर्थ :-
हा नसतचि परी आभासे । निद्रिता स्वप्नी अनर्थपिसे ।
तेवी संसार मायावशे । विषय आभासे भोगवी ॥१६६॥

अर्थ :-
जंव जंव विषयसेवन । तंव तंव वाढे विषयध्यान ।
विषयध्यासे भवबंधन । सदृढ जाण उद्धवा ॥१३७॥

अर्थ :-
विषयसेवने भवबंधन । जीवासी झाले दृढ पूर्ण ।
तै जीवन्मुक्तासी विषयभान । दैवयोगे जाण दिसताहे ॥१६८॥

अर्थ :-
‘जीवन्मुक्तासी विषयप्राप्ती । तेणे बुडाली त्याची मुक्ती’ ।
ऐशी आशंका न धरी चित्ती । तेचि श्रीपति विशद सांगे ॥१६९॥

अर्थ :-
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥१४॥

अर्थ :-
सज्ञान आणि अज्ञान । यांसी जे विषयसेवन ।
त्यांचा अनुभव भिन्नभिन्न । तेंही लक्षण अवधारी ॥१७०॥

अर्थ :-
जेवी स्वप्नींची विषयप्राप्ती । स्वप्नस्थ साचचि मानती ।
तेचि विषय जागृती स्फुरती । परी सत्यप्रतीति त्या नाही ॥१७१॥

अर्थ :-
तेवी अज्ञाना विषयसेवन । तेणे विषयासक्त होय मन ।
तेचि मुक्तांप्रति विषय जाण । मिथ्या दर्शन विषयांचे ॥१७२॥

अर्थ :-
नटनाट्य-लोकाचारी । संपादी स्त्रीपुरुषव्यवहारी ।
मुक्तासी तैशी परी । गृहृदारी नांदता ॥१७३॥

अर्थ :-
का लेंकरांच्या खेळाप्रती । तुळसीदळे घेऊनि हाती ।
वडे मांडे क्षीर तूप म्हणती । एकी कल्पिती अनेकत्व ॥१७४॥

अर्थ :-
तेवी जीवन्मुक्तांसी देख । जगी विषयो अवघा एक ।
त्यासी नानात्वे भाविती लोक । परी तो अनेक देखेना ॥१७५॥

अर्थ :-
दृढ धरोनि देहाभिमान । ‘मी माझें’ जे विषयस्फुरण ।
तेंच भवबंधाचे कारण । विशद श्रीकृष्ण सांगत ॥१७६॥

अर्थ :-
शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।
अहंकारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः ॥१५॥

अर्थ :-
देहाभिमानाचे पोटी । अनेक दुःखांचिया कोटी ।
त्यांची संकळिते गुणगोठी । कृष्ण जगजेठी सांगत ॥१७७॥

अर्थ :-
देहाभिमानाचे कार्य एथ । अद्वैती वाढवी द्वैत ।
इष्टानिष्टी समस्त । जग व्याप्त तेणे कीजे ॥१७८॥

अर्थ :-
नश्वरा इष्टाचा नाश देख । तेणे देह‍अहंता मानी दुःख ।
या नांव गा ‘शोक’ । सकळही लोक मानिती ॥१७९॥

अर्थ :-
नश्वर विषयांची प्राप्ती । तेथे आल्हाद उपजे चित्ती ।
त्या नांव ‘हर्ष’ म्हणती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥१८०॥

अर्थ :-
बळी मिळोनि समर्थ । आप्त विषयो विभांडू पाहात ।
तेणे कासावीस होय चित्त । ‘भय’ निश्चित या नांव ॥१८१॥

अर्थ :-
आप्तकामाचे अवरोधन । ज्याचेनि अणुमात्र होय जाण ।
त्याचे करू धांवे हनन । ‘क्रोध’ संपूर्ण त्या नांव ॥१८२॥

अर्थ :-
गांठी झाल्याही धनकोडी । कवडी वेंचिता प्राण सोडी ।
या नांव ‘लोभाची’ बेडी । कृपण-परवडी पुरुषाची ॥१८३॥

अर्थ :-
कर्माकर्म हिताहित । इष्टानिष्ट नाठवी चित्त ।
विवेकशून्य स्तब्धता प्राप्त । ‘मोह’ निश्चित या नांव ॥१८४॥

अर्थ :-
नित्य करिता विषयसेवन । मनी विषय‍इच्छा गहन ।
अखंड विषयांचे ध्यान । ‘स्पृहा’ जाण ती नांव ॥१८५॥

अर्थ :-
इत्यादि हे नाना गुण । अथवा का जन्ममरण ।
आत्म्यासी संबंध नाही जाण । हे देहाभिमान स्वये भोगी ॥१८६॥

अर्थ :-
जागृति आणि देखिजे स्वप्न । तेथ वसे देहाभिमान ।
ते ठायी हे दिसती गुण । सुषुप्तीस जाण गुण नाही ॥१८७॥

अर्थ :-
जेथ वृत्ति निरभिमान । तेथ जन्ममरणादि हे गुण ।
सर्वथा नुठती जाण । गुणासी कारण अभिमान ॥१८८॥

अर्थ :-
जळी स्थळी वायु झगटी । जळी तरंग स्थळी नुठी ।
तै तरंगता जळाचे पोटी । तेंवी शोकादि गुणकोटी अहंतेमाजी ॥१८९॥

अर्थ :-
बद्धता झाली अहंकारासी । म्हणसी मुक्ति व्हावी त्यासी ।
ते अहंता लागली जीवासी । तेचि हृषीकेशी सांगत ॥१९०॥

अर्थ :-
अंत्यजाचा विटाळ ज्यासी । गंगास्न्नाने शुद्धत्व त्यासी ।
ते गंगास्न्नान अंत्यजासी । शुद्धत्वासी अनुपयोगी ॥१९१॥

अर्थ :-
तेवी अहंता जडली जीवासी । ते त्यागिता मुक्तत्व त्यासी ।
परी मुक्तत्व अहंकारासी । कल्पांतेंसी घडेना ॥१९२॥

अर्थ :-
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो
जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।
सूत्र महानित्युरुधेव गीतः
संसार आधावति कालतन्त्र ॥१६॥

अर्थ :-
अनंत अपार ज्ञानघन । मायातीत आत्मा पूर्ण ।
तोचि झाला मायेचे अधिष्ठान । ‘अंतरात्मा’ जाण यालागी म्हणिपे ॥१९३॥

अर्थ :-
माया व्यापूनि अपार । यालागी बोलिजे ‘परमेश्वर’ ।
मायानियंता साचार । यालागी ‘ईश्वर’ म्हणिपे तो ॥१९४॥

अर्थ :-
तोचि अविद्येमाजी प्रतिबिंबला । यालागी ‘जीव’ हे नाम पावला ।
तोचि देहाध्यासे प्रबळला । ‘अहंकार’ झाला या हेतू ॥१९५॥

अर्थ :-
तो संकल्पविकल्प‍उपाधीने । स्वये हो‍ऊनि ठेला ‘मन’ ।
त्यासी मनासी करावया गमन । ‘दशेंद्रियें’ जाण तोचि झाला ॥१९६॥

अर्थ :-
त्या इंद्रियाचा आधार । सुखदुःखभोगांचा निकर ।
पापपुण्याचा चमत्कार । ‘देहाचा आकार’ तोचि झाला ॥१९७॥

अर्थ :-
त्या देहाचे जे कारण । ‘सत्व-रजोतमगुण’ ।
ते तीन्ही गुण जाण । तोचि आपण स्वये झाला ॥१९८॥

अर्थ :-
गुणक्षोभाचे निजवर्म । झाला ‘पंचविषय’ परम ।
विषयभोगादि क्रिया कर्म । स्वये ‘स्वधर्म’ हो‍ऊनि ठेला ॥१९९॥

अर्थ :-
तिनी गुणांचे जन्मकारण । झाला ‘महत्तत्व-सूत्रप्रधान’ ।
एव संसार अवघा जाण । ईश्वर आपण स्वये झाला ॥२००॥

अर्थ :-
त्या संसाराची आधावती । गुणसाम्ये तोचि ‘प्रकृति’ ।
तेथ उत्पत्तिस्थिति-प्रळयार्थी । क्षोभिकाशक्ति ‘काळ’ तो झाला ॥२०१॥

अर्थ :-
तो काळ आपल्या सत्ताशक्ती । उपजवी पाळी संहारी अंती ।
ऐशा पुनःपुनः आवृत्ती । जेणे किती करवीत ॥२०२॥

अर्थ :-
एव संसार तो ब्रह्मस्फूर्ति । लीलाविग्रहे साकारस्थिती ।
मी विश्वेश्वर विश्वमूर्ती । बहुधा व्यक्ती मी एक ॥२०३॥

अर्थ :-
यालागी जो जो पदार्थ दिसे । तेणे तेणे रूपे आत्मा भासे ।
मजवेगळा पदार्थ नसे । हे मानी विश्वासे तो धन्य ॥२०४॥

अर्थ :-
मीचि एक बहुधा व्यक्ती । वेदही साक्षी येचि अर्थी ।
‘विश्वतश्चक्षु’ या वेदोक्ती । श्रुति मज गाती सर्वदा ॥२०५॥

अर्थ :-
ऐसे असता नवल कैसे । जीव भुलला कल्पनावशे ।
अहंता वाढवी देहाध्यासे । तो म्हणे देव न दिसे तिही लोकी ॥२०६॥

अर्थ :-
सत्य मानूनि भेदभान । जीव झाला अतिअज्ञान ।
भुलला आपण्या आपण । देहाभिमान दृढ झाला ॥२०७॥

अर्थ :-
देहाभिमानाचे दृढपण । तेचि ‘बद्धतेचे लक्षण’ ।
देहाभिमानाचे निरसन । ‘मुक्तता’ जाण ती नांव ॥२०८॥

अर्थ :-
समूळ मिथ्या देहाभिमान । मिथ्या भेदाचे भवभान ।
त्याचे आद्यंत निर्दळण । होते लक्षण हरि सांगे ॥२०९॥

अर्थ :-
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिनोपासनया शितेन
च्छित्वा मुनिर्गा विचरत्यतृष्णः ॥१७॥

अर्थ :-
भेदरूपे भवभान । मनसा वाचा कर्म प्राण ।
देहृद्वयाचे जे स्फुरण । ते निर्मूळ जाण उद्धवा ॥२१०॥

अर्थ :-
भेदे बहुरूप भवपटळ । विचारिता ते निर्मूळ ।
विचित्र भासावया भवजाळ । आत्म्यावेगळे स्थळ असेना ॥२११॥

अर्थ :-
आत्म्याहूनि संसार भिन्न । म्हणती ते केवळ अज्ञान ।
त्यांसी बहुरूपे भवभान । देहभिमान वाढवी ॥२१२॥

अर्थ :-
त्यादेहाभिमानाचे पोटी । कर्माकर्मांची आटाटी ।
जन्ममरणांचिया कोटी । दुःख संकटी जीव भोगी ॥२१३॥

अर्थ :-
ऐसा दुःखादाता देहाभिमान । समूळ जाणोनिया आपण ।
त्याचे करावया निर्दळण । अनुतापी पूर्ण जो स्वये होय ॥२१४॥

अर्थ :-
तेणे आचार्य‌उपास्ती । लाहोनि ज्ञानखड्‍गाची प्राप्ती ।
गुरुवाक्यसाहणेप्रती । सतेजद्युती खड्‍ग केले ॥२१५॥

अर्थ :-
भववृक्षाचा समूळ कंद । देहाभिमान अतिसुबद्ध ।
अद्वैतसाधने साधक शुद्ध । तेणे समूळ छेद करावा ॥२१६॥

अर्थ :-
एव छेदूनि देहाभिमान । उरलेनि आयुष्ये जाण ।
मही विचरती सज्जन । निरभिमान निजनिष्ठा ॥२१७॥

अर्थ :-
तेथ इच्छा निंदा द्वेष तृष्णा । सर्वथा नातळे पै जाणा ।
मनचि मुकले मनपणा । इच्छादि तृष्णा तेथ कैची ॥२१८॥

अर्थ :-
आशंका ॥
समूळ संसारनिर्दळण । करी ऐसे ते ज्ञान कोण ।
त्या ज्ञानासी कोण साधन । साधल्या ज्ञान फल काय ॥२१९॥

अर्थ :-
याचे समूळ श्रवण । उद्धवाचे वांछी मन ।
ते जाणोनिया श्रीकृष्ण । स्वये निरूपण सांगत ॥२२०॥

अर्थ :-
ज्ञान विवेको निगमस्तपश्च
प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।
आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं
कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥१८॥

अर्थ :-
नित्यानित्यविवेक । या नांव ‘ज्ञान’ चोख ।
देहृद्वयाचा प्रकाशक । आत्मा सम्यक जाणती ज्ञाते ॥२२१॥

अर्थ :-
सेवावया स्वादरस-नव्हाळी । प्रथम उंसाची पाने साळी ।
मग ऊंस तोही बळे पिळी । तोही रस आळी तै शर्करा लाभे ॥२२२॥

अर्थ :-
तेहि शर्करा परिपाकबळे । तै साखरचि केवळे ।
केळे आणि नारेळे । करिती नाना फळे मूळींच्या गोड्या ॥२२३॥

अर्थ :-
तेवी स्थूळाचे निराकरण । लिंगदेहाचे उपमर्दन ।
अहंकाराचे निर्दळण । करूनि पूर्ण ब्रह्म पावती ज्ञाते ॥२२४॥

अर्थ :-
ते ब्रह्म निर्गुण निराकार । तद्‌रूपे देखती चराचर ।
यापरी विवेकचतुर । वस्तूचा निर्धार जाणती ॥२२५॥

अर्थ :-
यापरी गा विचक्षण । जाणती वस्तूचे लक्षण ।
या नांव पै ‘विवेकज्ञान’ । उद्धवा जाण निश्चित ॥२२६॥

अर्थ :-
वस्तु निःशब्द निर्गुण । तेथ जे श्रुतिचे स्फुरण ।
इत्थंभूत शब्दज्ञान । वेद तो जाण निगम माझा ॥२२७॥

अर्थ :-
तो मी वेदरूप नारायण । यालागी वेदवचन प्रमाण ।
श्रुत्यर्थ शब्दज्ञान । करी पावन पाठका ॥२२८॥

अर्थ :-
जाणावया निजात्मस्वरूप । देहादि विषयांचा अनुताप ।
जेणे साधक होती निष्पाप । या नांव ‘तप’ उद्धवा ॥२२९॥

अर्थ :-
अनुतापे दमिता मन । होय पापाचे क्षालन ।
तेव्हा श्रुत्यर्थे आपण । कल्पी ‘अनुमान’ वस्तूचे ॥२३०॥

अर्थ :-
देह जड मूढ अचेतन । तेथ चेतनात्मक नारायण ।
देहाचे मानूनि मिथ्यापण । अद्वैती मन मुसावे ॥२३१॥

अर्थ :-
ते अद्वैतप्राप्तीचे लक्षण । अनन्यभावे आपण ।
सद्गुरूसी रिघावे शरण । निरभिमान भावार्थे ॥२३२॥

अर्थ :-
सद्भावे अनन्यशरण । तो गुरुकृपा पावे आपण ।
पाहोनि अधिकारलक्षण । गुरु गुह्यज्ञान उपदेशी ॥२३३॥

अर्थ :-
‘सर्वही निष्टंक परब्रह्म’ । हे श्रुतिगुह्य उत्तमोत्तम ।
एथ भाग्ये जो सभाग्य परम । त्यासाचि सुगम ठसावे ॥२३४॥

अर्थ :-
गुरुवचन पडता कानी । वृत्ति निजात्मसमाधानी ।
विनटोनि ठेली चिद्घनी । सुखसमाधानी स्वानंदे ॥२३५॥

अर्थ :-
तयासी पुढती साधन । अथवा कर्माचे कर्माचरण ।
तेथ बोलो शके कोण । वेदी मौन घेतले ॥२३६॥

अर्थ :-
जेथ द्वंद्वाची निमाली स्फूर्ती । सकळ दुःखांची समाप्ती ।
देही विदेहवस्तुप्राप्ती । ‘प्रत्यक्ष’ म्हणती या नांव ॥२३७॥

अर्थ :-
पुसूनिया विसराचा ठावो । आठवेंवीण नित्य आठवो ।
अखंड स्वरूपानुभवो । ‘प्रत्यक्ष’ पहा हो या नांव ॥२३८॥

अर्थ :-
मी आत्मा स्वानंदकंद । ऐसा अखंडत्वे परमानंद ।
‘प्रत्यक्ष’ पदाचा हा निजबोध । स्वये गोविंद बोलिला ॥२३९॥

अर्थ :-
हाचि बोध सभाग्याकडे । श्रवणमात्रे त्या आतुडे ।
एका मनने जोडे । एका सांपडे निदिध्यासे ॥२४०॥

अर्थ :-
एकासी तो प्रत्यगावृत्ती । हा बोध ठसावे चित्ती ।
एका माझिया अद्वैतभक्ती । मी सगळा श्रीपति आतुडे ॥२४१॥

अर्थ :-
निजबोध साधावया पूर्ण । उद्धवा हे तो मुख्य साधन ।
एव साधलिया निजज्ञान । फळ कोण ते ऐक ॥२४२॥

अर्थ :-
जो मी सृष्टिआदि अनंतु । नित्यमुक्तत्वे अहेतु ।
तो मी भवमूळा मूळहेतु । सृष्टिसृजिता अच्युतु स्वलीला ॥२४३॥

अर्थ :-
तेथ रजोगुणाचिये स्थिती । स्त्रष्टरूपे मीचि पुढती ।
अद्वैती दावी अनेक व्यक्ती । सृष्टिउत्पत्तिकर्ता तो मी ॥२४४॥

अर्थ :-
जैसे मूळेंवीण सफळ झाड । वाढविले निजांगी गोड ।
तेवी सृष्टिसंरक्षणी कोड । मज निचाडा चाड प्रतिपालनी ॥२४५॥

अर्थ :-
बुद्धिबळे एक काष्ठाचे पोटी । तेथ राजा प्रधान पशु प्यादा उठी ।
त्यांसी पूर्वकर्म नाही गांठी । तेवी निष्कर्मे सृष्टिप्रकाशिता तो मी ॥२४६॥

अर्थ :-
निष्कर्मे जग समस्त । सृजिता मीमांसकमत ।
ठकोनि ठेले निश्चित । जग सदोदित निष्कर्मब्रह्म ॥२४७॥

अर्थ :-
जेवी बुद्धिबळांचा खेळ । अचेतनी युद्ध प्रबळ ।
तेवी लोकरक्षणी कळवळ । सृष्टिप्रतिपाळ मी कर्ता ॥२४८॥

अर्थ :-
प्रकृतीच्या जडमूढ सारी । पुरुषाचेनि सचेतन निर्धारी ।
काळफांसे घेऊनि करी । खेळविता चराचरी मी एक विष्णु ॥२४९॥

अर्थ :-
तेथ अचेतना झुंजारी । न मरत्या महामारी ।
एका जैत एक हारी । उभयपक्षांतरी खेळविता मी ॥२५०॥

अर्थ :-
सोंगटी निमालियापाठी । कवण पुण्यात्मा चढे वैकुंठी ।
कोण पडे नरकसंकटी । तैसा जाण सृष्टी बंधमोक्ष ॥२५१॥

अर्थ :-
तेवी न मोडता एकलेपण । त्या खेळाच्या ऐसे जाण ।
जगाचे करी मी पालन । दुजेंपण नातळता ॥२५२॥

अर्थ :-
दोराचा सर्पाकार । सबळ बळे मारी वीर ।
तैसा सृष्टीसी संहार । मी प्रळयरुद्र पै कर्ता ॥२५३॥

अर्थ :-
स्वप्नी भासले जग संपूर्ण । तेथूनि जागा होता आपण ।
स्वप्न निर्दळिता कष्ट कोण । तैसा मी जाण प्रळयकर्ता ॥२५५॥

अर्थ :-
सृष्टिसी उत्पत्ति स्थिति निदान । आत्मा आत्मत्वे अखंड पूर्ण ।
तेचि स्वरूप सज्ञान । स्वानुभवे आपण हो‍ऊनि ठेले॥२५५॥

अर्थ :-
ते निजरूप झालो म्हणणे । हेंही बोलणे लाजिरवाणे ।
ते स्वयंभ असता ब्रह्मपणे । होणे न होणे भ्रममात्र ॥२५६॥

अर्थ :-
मिथ्या दोराचा सर्पाकार । भासता तो असे दोर ।
निवर्तल्या सर्पभरभार । दोर तो दोर दोररूपे ॥२५७॥

अर्थ :-
तेवी सृष्टीसी उत्पत्ति होता । आत्मा जन्मेना तत्त्वता ।
सृष्टीचा प्रतिपाळकर्ता । आत्मा सर्वथा वाढेना ॥२५८॥

अर्थ :-
सृष्टीसी महाप्रळय होता । आत्मा नायके प्रळयवार्ता ।
उत्पत्तिस्थितिनिदानता । आत्मा तत्त्वता अविकारी ॥२५९॥

अर्थ :-
एव साधनी सधूनि ज्ञान । साधक झाले सज्ञान ।
ते अबाधित ब्रह्म पूर्ण । स्वये आपण हो‍ऊनि ठेले ॥२६०॥

अर्थ :-
अज अव्यय स्वानंदघन । साधक झाले ब्रह्म पूर्ण ।
हे ज्ञानाचे फळ संपूर्ण । उद्धवा जाण निश्चित ॥२६१॥

अर्थ :-
हे ज्ञानफळ आलिया हाता । उत्पत्ति स्थिति प्रळय होता ।
अखंड परिपूर्ण निजात्मता । ते सदृष्टांता हरि सांगे ॥२६२॥

अर्थ :-
यथा हिरण्य स्वकृत पुरस्तात्
पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं
नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥१९॥

अर्थ :-
मुकुट कुंडले करकंकणे । न घडिता सोने सोनेपणे ।
त्याची करिता नाना भूषणे । लेणेंपणे उणे नव्हेचि हेम ॥२६३॥

अर्थ :-
ते मोडता अळंकारठसे । सोने अविकार संचले असे ।
तेवी उत्पत्तिस्थितिविनाशे । माझे स्वरूप चिदंशे अविनाशी ॥२६४॥

अर्थ :-
माझे स्वरूप शुद्ध परब्रह्म । तेथ नाना रूप नाना नाम ।
भासतांही जग विषम । ब्रह्मरस समसाम्ये ॥२६५॥

अर्थ :-
जेवी सूर्याचे किरण । सूर्यावेगळे नव्हती जाण ।
तेवी जग मजशी अभिन्न । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥२६६॥

अर्थ :-
विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग
गुणत्रय कारणकार्यकर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतश्च
येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥२०॥

अर्थ :-
सत्त्वगुणे जागरण । रजोगुणे दिसे स्वप्न ।
तमोगुणे सुषुप्ति जाण । लागे संपूर्ण गाढ मूढ ॥२६७॥

अर्थ :-
ऐसे तिही अवस्थायुक्त मन । कार्य कर्तृत्व कारण ।
त्रिविध जग भासे संपूर्ण । ब्रह्म समन्वये जाण सदोदित ॥२६८॥

अर्थ :-
मृत्तिकेवेगळा घट न दिसे । तंतूवेगळा पट न प्रकाशे ।
तेवी मजवेगळे जग नसे । जे जे भासे ते मद्‌रूप ॥२६९॥

अर्थ :-
जो मी तिनी गुणांते नातळता । अवस्थात्रयाते नाकळता ।
तिंही अवस्थांते प्रकाशिता । तो मी चवथा जाण ‘तुरीय’ ॥२७०॥

अर्थ :-
तिन्ही अवस्था तिन्ही गुण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन ।
त्रिपुटीप्रकाशिता पूर्ण । ती मी चवथा जाण ‘तुरीय’ ॥२७१॥

अर्थ :-
जो मी तुरीय सच्चिद्घन । त्या माझ्या ठायी अवस्थागुण ।
नभी नीळिमा मिथ्या भान । तैसे नसते जाण भासती ॥२७२॥

अर्थ :-
आशंका ॥
‘तिंही अवस्थांचे ज्ञान पाही । देखिजे समस्तांच्या ठायी ।
चवथे ज्ञान ‘तुरीय’ कांही । ऐकिले नाही गोविंदा’ ॥२७३॥

अर्थ :-
चौथे ज्ञान तुरीयावस्था । मिथ्या म्हणसी न विचारता ।
तेचिविखी विशदार्था । श्रीकृष्ण तत्त्वता सांगत ॥२७४॥

अर्थ :-
‘व्यतिरेकतश्च’ ॥
देहादिप्रपंचव्यतिरेकता । भूती भूतांचा लयो पाहता ।
लीन झालिया गुणावस्था । उरे मी चवथा ‘तुरीय’ ॥२७५॥

अर्थ :-
ते एवंविध बोलो जाता । वेदी मूग आरोगिले सर्वथा ।
हे अनुभवैकवेद्य तत्त्वता । शब्दप्रगल्भता सरेना ॥२७६॥

अर्थ :-
एथ न चले युक्तिप्रयुक्ती । न चले जाणिवेची व्युत्पत्ती ।
न चले लक्ष्यलक्षणस्थिति । गुरुकृपाप्राप्ती ‘तुरीय’ ॥२७७॥

अर्थ :-
जागृत्यादि सर्वही सत्ता । सुषुप्ति सर्वही असता ।
याचा ‘तुरीय’ मी प्रकाशिता । मजविण सर्वथा त्या भासती केवी ॥२७८॥

अर्थ :-
जो सुषुप्ती साक्षित्व पावता । तो मी ‘तुरीय’ जाण पा चौथा ।
त्या मज सत्यस्वरूपता । केला निश्चितार्था निश्चयो वेदे ॥२७९॥

अर्थ :-
त्या स्वरूपावेगळे एथ । जे भासे ते मिथ्याभूत ।
तेचि अर्थी श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधे ॥२८०॥

अर्थ :-
न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चात्
मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूत प्रसिद्ध च परेण यद्यद्
तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा ॥२१॥

अर्थ :-
जागृतीमाजी जे जे दिसे । ते ते जागृतीसवे नासे ।
स्वप्नी जे जे आभासे । ते स्वप्नासरिसे मावळे ॥२८१॥

अर्थ :-
जागृती स्वप्न निकार्येंसी । दोनी हारपती सुषुप्तीपाशी ।
सुषुप्ती हारपे जागृतीसी । यापरी प्रपंचासी सत्यत्व नाही ॥२८२॥

अर्थ :-
प्रपंच सृष्टीपूर्वी नाही । प्रळयानंतर नुरेचि कांही ।
मध्येंचि आभासे जे कांही । ते मिथ्या पाही असंत ॥२८३॥

अर्थ :-
प्रपंचाचे वोडंबर । नामरूपाचे उभारी भार ।
ते प्रयक्ष देखो नश्वर । गंधर्वनगर तत्प्राय ॥२८४॥

अर्थ :-
पित्यादेखता पुत्र मरे । पुत्रादेखता पिता झुरे ।
काळे काळ अवघेंचि सरे । कोणीही नुरे क्रियेसी ॥२८५॥

अर्थ :-
सागरी जे लहरी उसासे । उसासली ते स्वयेंचि नासे ।
तेवी नामरूपा आले दिसे । ते अनायासे नश्वर ॥२८६॥

अर्थ :-
प्रपंच हे नाममात्र । येरवी परमात्मा मी स्वतंत्र ।
एव संसाराचे जन्मपत्र । नेणोनि दुस्तर मानिती जीव ॥२८७॥

अर्थ :-
प्रपंच ज्यापासूनि झाला । जेणे सर्वार्थी प्रकाशिला ।
अंती ज्यामाजी सामावला । तो तद्‌रूप संचला निजात्मा ॥२८८॥

अर्थ :-
शुक्तिकारजतन्याये जाण । प्रपंच ब्रह्मेंसी अभिन्न ।
जे प्रपंचाचे स्फुरे स्फुरण । ते ब्रह्मचि पूर्ण उद्धवा ॥२८९॥

अर्थ :-
त्या माझेनि सत्य श्रुतिस्मृती । तो मी सत्यपदीज्ञ श्रीपती ।
त्रिसत्य सत्य तुजप्रती । सांगितला निश्चिती निजभावार्थ ॥२९०॥

अर्थ :-
ऐकोन देवाचे वचन । उद्धव आशंकी आपण ।
एकाचेनि मते जाण । प्रपंच भिन्न मानिती ॥२९१॥

अर्थ :-
प्रपंचासी देवो कांही । निजांगी आतळला नाही ।
ऐसे तू कल्पिसी कांही । ऐक तेविषयी सांगेन ॥२९२॥

अर्थ :-
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो
वैकारिको राजससर्ग एषः ।
ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति
ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥२२॥

अर्थ :-
मुख्यत्वे मन विकारी पूर्ण । त्यासी मिळूनि तिनी गुण ।
नसताचि संसार जाण । विचित्रा भरण दाखवी ॥२९३॥

अर्थ :-
मन बुद्धि चित्ता अहंकार । आणि अधिष्ठाते सुरवर ।
हे सत्त्वगुणाचे विकार । जाण साचार उद्धवा ॥२९४॥

अर्थ :-
रजोगुणाची दशेंद्रिये । पंचभूते पंचविषये ।
तमोगुणिया जन्म होये । ते जनासी पाहे भुलविती ॥२९५॥

अर्थ :-
जेवी वोडंबरियाचा खेळ । नसताचि भासे प्रबळ ।
तेवी त्रिगुणांचे विचित्र जाळ । मिथ्या निर्मूळ आभासे ॥२९६॥

अर्थ :-
ब्रह्म स्वये अकारण । स्वप्रकाशे प्रकाशमान ।
तेचि प्रपंचाचे महाकारण । प्रकाशक जाण स्वये झाले ॥२९७॥

अर्थ :-
जेवी छायामंडपींच्या नाना व्यक्ती । तद्‌रूप भासे दीपदीप्ती ।
तेवी जगदाकारे स्वयंज्योती । भासे मी चिन्मूर्ति परमात्मा ॥२९८॥

अर्थ :-
एव प्रपंचाचे जे स्फुरण । ते स्वप्रकाश ब्रह्म पूर्ण ।
हे हातवसूनि ब्रह्मज्ञान । विकल्पच्छेदन हरि सांगे ।
२९९॥
एव स्फुट ब्रह्म विवेकहेतुभिः
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वाऽत्मसन्देहमुपारमेत
स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥२३॥

अर्थ :-
पूर्वी बोलिलो यथानिगुती । ब्रह्मज्ञान नानायुक्ती ।
ते करतलामलकस्थिती । प्रकट प्रतीती प्रमाण ॥३००॥

अर्थ :-
वेद-विवेक-अनुमान । ब्रह्म‍उपदेशाचे लक्षण ।
ज्ञानाज्ञानाचे फळ पूर्ण । तुज म्या संपूर्ण सांगितले ॥३०१॥

अर्थ :-
तेथे देहेंद्रियांचे मिथ्यापण । देहात्मभावाचे निराकरण ।
ब्रह्म अद्वयत्वे परिपूर्ण । तेंहि गुह्य ज्ञान प्रकाशिले ॥३०२॥

अर्थ :-
म्या प्रकाशिले पूर्ण ज्ञान । जे दुर्लभ दुर्गम दुष्प्राप्य जाण ।
हेचि सिद्धांचे समाधान । हेचि साधन साधका ॥३०३॥

अर्थ :-
जे म्या सांगितले ब्रह्मज्ञान । हेचि उपदेशशस्त्र तीक्षण ।
साधक साधूनिया पूर्ण । संशय जाण छेदिती ॥३०४॥

अर्थ :-
म्या सांगितले ब्रह्मज्ञान । तेथ संदेह मानी मन ।
तेणे संदेहेंसी देहाभिमान । येणे शस्त्रे जाण् छेदिती ॥३०५॥

अर्थ :-
यापरी संदेहच्छेदन । करूनि द्वैताची बोळवण ।
निर्दाळूनिया मीतूंपण । स्वानंदी निमग्न साधक ॥३०६॥

अर्थ :-
वर्णाश्रम कुळ जाती । जीवशिवादि पदस्थिती ।
यांची स्फुरेना अहंकृती । या नांव ‘उपरति’ उद्धवा ॥३०७॥

अर्थ :-
इहमुत्रादि फळे समस्ते । कोण कामी त्या कामाते ।
विषय विषयी विषयभोगाते । सर्वथा तेथे असेना ॥३०८ ।
यापरी नित्य निष्काम । साधक झाले ‘आत्माराम’ ।
परमानंदी निमग्न परम । पावले ‘उपरम’ येणे योगे ॥३०९॥

अर्थ :-
देहेंद्रिये असता प्राण । कैसेनि गेला देहाभिमान ।
उद्धवा ऐसे कल्पील मन । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥३१०॥

अर्थ :-
नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि
देवा ह्यसुर्वायुजल हुताशः ।
मनोऽन्नमात्र धिषणा च सत्त्वं
अहङ्कृतिः ख क्षितिरर्थसाम्यम् ॥२४॥

अर्थ :-
देह आत्मा नव्हे पार्थिवपणे । इंद्रिये आत्मा नव्हती येणे गुणे ।
ती तंव देहाची उपकरणे । एकदेशीपणे व्यापार ॥३११॥

अर्थ :-
इंद्रियाधिष्ठाते देव । तेही आत्मा नव्हती सर्व ।
त्यांसी इंद्रियांचा अहंभाव । आत्मपदी ठाव त्या कैंचा ॥३१२॥

अर्थ :-
देह चाळिता जो प्राण । तोही आत्मा नव्हे जाण ।
प्राण केवळ अज्ञान । करी गमनागमन देहवशे ॥३१३॥

अर्थ :-
प्राण जरी आत्मा होता । तरी तो देहासवे न वचता ।
यालागी प्राणासी निजात्मता जाण सर्वथा घडेना ॥३१४॥

अर्थ :-
आत्मा पृथ्वी नव्हे जडपणे । जळ नव्हे द्रवत्वगुणे ।
अग्नि नव्हे दाहकपणे । चंचळपणे नव्हे वायु ॥३१५॥

अर्थ :-
आत्मा नभ नव्हे शून्यपणे । मन नव्हे संकल्पगुणे ।
अंतःकरण नव्हे नश्वरलक्षणे । चित्त चिंतने नव्हे आत्मा ॥३१६॥

अर्थ :-
आत्मा नव्हे अभिमान । त्यासी सुखदुःखांचे बंधन ।
बुद्धि आत्मा नव्हे जाण । बोधकपण तीमाजी ॥३१७॥

अर्थ :-
आत्मा नव्हे तिनी गुण । गुणांमाजी विकार पूर्ण ।
महत्तत्व गुणांचे कारण । ते आत्मा आपण कदा नव्हे ॥३१८॥

अर्थ :-
प्रकृति जे गुणसाम्यावस्था । तेही आत्मा नव्हे तत्त्वता ।
आत्मदृष्टी प्रकृति पाहता । मिथ्या तत्त्वता ते होय ॥३१९॥

अर्थ :-
जेथ मूळप्रकृतिचा वावो । तेथ प्रकृतिकार्या कैंचा ठावो ।
यापरी आत्मानुभवो । निःसंदेहो भोगिती ॥३२०॥

अर्थ :-
यापरी साधूनिया ज्ञान । साधकी छेदिला देहाभिमान ।
ऐसे हो‍ऊनिया निरभिमान । सदा सुखसंपन्न साधक ॥३२१॥

अर्थ :-
एव जे नित्य निरभिमान । त्यांसी प्रारब्धे विषयसेवन ।
करिता न बाधी दोषगुण । तेचि निरूपण हरि सांगे ।
३२२॥
समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभिः
गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैरुत कि न दूषणं
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥२५॥

अर्थ :-
देहेंद्रियावेगळा पाही । अपरोक्ष आत्मा जाणितला जिंही ।
त्यांसी इंद्रियनेमे लाभ कायी । विक्षेपे नाही हानी त्यांसी ॥३२३॥

अर्थ :-
दोराचा साप खिळोनि मंत्री । मंत्रवादी निःशंक धरी ।
न खिळिता जो धरी करी । त्यासीही न करी बाधा तो ॥३२४॥

अर्थ :-
जो मृगजळी पोहोनि गेला । तो दैवाचा कडे पडिला ।
पोहेचिना तो नाही बुडाला । कोरडा आला ऐलतीरा ॥३२५॥

अर्थ :-
तेवी देहेंद्रियांचे मिथ्याभान । जाणोनि झाले ते सज्ञान ।
त्यांसी इंद्रियांचे बंधन । सर्वथा जाण अनुपेगी ॥३२६॥

अर्थ :-
जयासी माझे अपरोक्ष ज्ञान । तेणे घालोनिया आसन ।
अखंड धरिता ध्यान । अधिक उपेग जाण असेना ॥३२७॥

अर्थ :-
जेवी मी लीलाविग्रहधारी । तेवी तेही वर्तता शरीरी ।
ते इंद्रियकर्मावारी । भवसागरी न बुडती ॥३२८॥

अर्थ :-
अथवा तो इंद्रियसंगती । दैवे अनेक विषयप्राप्ती ।
भोगितांही अहोराती । ब्रह्मस्थिति भंगेना ॥३२९॥

अर्थ :-
स्थिति न भंगावया हेचि कारण । माझे स्वप्रकाश स्वानंदघन ।
पावले निजधाम ब्रह्म पूर्ण । तेथ विषयस्फुरण बाधीना ॥३३०॥

अर्थ :-
जेवी सूर्य उगवोनि गगनी । लोक सोडवी निद्रेपासूनी ।
ते कर्मी प्रवर्तवोनी । अलिप्त दिनमणि जनकर्मा ॥३३१॥

अर्थ :-
तेवी मी परमात्मा स्वयंजोती । प्रभा प्रकाशी त्रिजगती ।
त्या जनकर्मांच्या क्रियाशक्ती । मी अलिप्त निश्चिती निजात्मा ॥३३२॥

अर्थ :-
मुक्तासी स्त्रीपुत्रगृहसंग । तेणे वेष्टला दिसे चांग ।
म्हणसी केवी मानू निःसंग । ते सांगे श्रीरंग रविदृष्टाते ॥३३॥

अर्थ :-
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥
उंच लक्षयोजने रविमंडळ । बारा योजने मेघपडळ ।
तेणे सूर्य झांकोळिला केवळ । लोक सकळ मानिती ॥३३४॥

अर्थ :-
परी सूर्य आणि आभाळासी । भेटी नाही कल्पांतेंसी ।
तेवी इंद्रियकर्म सज्ञानासी । कदाकाळेंसी स्पर्शेना ॥३३५॥

अर्थ :-
अभ्र आच्छादी जगाचे डोळे । जग म्हणे सूर्य आच्छादिला आभाळे ।
ऐसेंचि विपरीत ज्ञान कळे । मायामेळे भ्रांतासी ॥३३६॥

अर्थ :-
ते अभ्र आल्या गेल्यापाठी । सूर्यासी न पडे आठीवेठी ।
तेवी गृहृदारासंगासाठी । न पडे संकटी सज्ञान ॥३३७॥

अर्थ :-
जेवी सूर्याते नातळे आभाळ । तेवी ज्ञात्यासी संग सकळ ।
इंद्रियकर्मांचा विटाळ । ज्ञात्यासी अळुमाळ लागेना ॥३३८॥

अर्थ :-
ऐक त्या ज्ञात्याचे रूप परम । तो देही असोनि परब्रह्म ।
यालागी त्यासी इंद्रियकर्म । समविषय बाधीना ॥३३९॥

अर्थ :-
ज्ञाता सर्वार्थी अलिप्त । तेचि करावया सुनिश्चित ।
आकाश दृष्टांते श्रीकृष्णनाथ । स्वये सांगत साक्षेपे ॥३४०॥

अर्थ :-
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै
गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते ॥
तथाक्षर सत्त्वरजस्तमोमलैः
अहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥२६॥

अर्थ :-
पृथ्वी जळ अनळ अनिळ । त्यांसी नभ व्यापक सकळ ।
परी पृथ्व्यादिकांचा मळ । नभासी अळुमाळ लागेना ॥३४१॥

अर्थ :-
नभ पृथ्वीरजे कदा न मैळे । धुरकटेना धूमकल्लोळे ।
अग्नीचेनि महाज्वाळे । कदाकाळे जळेना ॥३४२॥

अर्थ :-
वायुचेनि अतिझडाडे । आकाश कदाकाळे न उडे ।
उदकाचेनि अतिचढे । आकाश न बुडे सर्वथा ॥३४३॥

अर्थ :-
का सूर्याचे निदाघकिरणी । नभ घामेजेना उन्हाळेनी ।
अथवा हिमाचिया हिमकणी । नभ कांकडोनी हिंवेना ॥३३४॥

अर्थ :-
पर्जन्य वर्षता प्रबळ । नभ वोले नव्हे अळुमाळ ।
यापरी नभ निर्मळ । लावितांही मळ लागेना ॥३४५॥

अर्थ :-
त्या आकाशासी अलिप्त । जे क्षराक्षरही अतीत ।
ते अक्षर परब्रह्म सदोदित । त्रिगुणातीत चिन्मात्र ॥३४६॥

अर्थ :-
जे अजरामर अविनाशी । जे प्रकाशमान स्वप्रकाशी ।
ऐसिये वस्तूची प्राप्ती ज्यासी । अद्वयत्वेंसी फावली ॥३४७॥

अर्थ :-
जेवी न मोडिता लागवेगे । सोनटका सोने झाला सर्वांगे ।
तेवी करणीवीण येणे योगे । जे झाले निजांगे परब्रह्म ॥३४८॥

अर्थ :-
त्यांसी गुणांची त्रिगुण मागी । लवितांही न लगे अंगी ।
विषयी करिता विषयभोगी । ते विषयसंगी निःसंग ॥३४९॥

अर्थ :-
घटी चंद्रबिंब दिसे । ते घटासी स्पर्शेले नसे ।
ओले नव्हे जळरसे । देही जीव असे अलिप्त तैसा ॥३५०॥

अर्थ :-
ते घटी कालविल्या शेण । बिंबप्रतिबिंबा नातळे जाण ।
तेवी देहींचे पापाचरण । जीवशिवस्थान ठाकीना ॥३५१॥

अर्थ :-
घटी कालविल्या कस्तूरी । बिंबप्रतिबिंब सुवास न धरी ।
तेवी देहींच्या पुण्याची थोरी । जीवशिवावरी पावेना ॥३५२॥

अर्थ :-
आकाश जळावयालागी । घृते पेटविली महाआगी ।
आकाश असता अग्निसंगी । दाहो अंगी लागेना ॥३५३॥

अर्थ :-
आकाश असोनि अग्निमेळे । अग्निज्वाळे कदा न जळे ।
तेवी ज्ञाता विषयकल्लोळे । कदा काळे विषयी नव्हे ॥३५४॥

अर्थ :-
गुणांचेनि देहसंगे । योगी वर्तता येणे योगे ।
ते भोगितांही विषयभोगे । अलिप्त सर्वांगे सर्वदा ॥३५५॥

अर्थ :-
हे कळले ज्या भोगवर्म । ते देही असोन परब्रह्म ।
त्यांसी बाधीना भोगभ्रम । अक्षर परम स्वये झाले ॥३५६॥

अर्थ :-
ते अक्षर झाले आता । याही बोलासी ये लघुता ।
जन ज्ञानी अज्ञानी वर्तता । अक्षरता अभंग ॥३५७॥

अर्थ :-
ते विसरोनि ब्रह्मरूपता । मी देही म्हणवी देह‍अहंता ।
तेथे वाढली विषयावस्था । दृढ बद्धता तेणे झाली ॥३५८॥

अर्थ :-
ते निवारावया बद्धता । त्यजावी विषयलोलुपता ।
विषयत्यागेंवीण सर्वथा । नित्यमुक्तता घडे ना ॥३५९॥

अर्थ :-
न जोडता नित्यमुक्तता । साधक जरी झाला ज्ञाता ।
तरी तेणे ज्ञातेपणे सर्वथा । विषयासक्तता न करावी ॥३६०॥

अर्थ :-
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्
रजो निरस्येत मनःकषायः ॥२७॥

अर्थ :-
स्वरवर्णयुक्त संपूर्ण । चहू वेदी झाला निपुण ।
तेणे बळे विषयाचरण । करिता दारुण बाधक ॥३६१॥

अर्थ :-
सकळ शास्त्रांचे श्रवण । करतळामलक झाल्या पूर्ण ।
शब्दज्ञानाचे जे मुक्तपण । तेणेंही विषयाचरण बाधक ॥३६२॥

अर्थ :-
प्राणापनांचिया समता । जरी काळवंचना आली हाता ।
तरी विषयांची विषयावस्था । जाण सर्वथा बाधक ॥३६३॥

अर्थ :-
शापानुग्रहसमर्थ नर । आम्ही ज्ञाते मानूनि थोर ।
त्यांसही विषयसंचार । होय अपार बाधक ॥३६४॥

अर्थ :-
आसन उडविती योगबळे । दाविती नाना सिद्धींचे सोहंळे ।
त्यांसही विषयांचे भोगलळे । होती निजबळे बाधक ॥३६५॥

अर्थ :-
इतरांची कोण कथा । मंत्रे मंत्रमूर्ति प्रसन्न असता ।
त्यासीही विषयावस्था । जाण सर्वथा बाधक ॥३६६॥

अर्थ :-
किंचित् झाल्या स्वरूपप्राप्ती । ‘मी मुक्त’ हे स्फुरे स्फूर्ती ।
तथापि विषयांची संगती । त्यासीही निश्चिती बाधक ॥३६७॥

अर्थ :-
अभिमानाचे निर्दळण । स्वये करूनिया आपण ।
नित्यमुक्त नव्हता जाण । विषयाचरण बाधक ॥३६८॥

अर्थ :-
जेवी चकमकेची आगी । जाळू न शके नाटॆलागी ।
तेवी ब्रह्मप्राप्ती प्रथमरंगी । प्रपंचसंगी विनाशे ॥३६९॥

अर्थ :-
विषय मिथ्या मायिक । ते भोगी जंव भासे हरिख ।
तंववरी विषय बाधक । जाण निष्टंक उद्धवा ॥३७०॥

अर्थ :-
ते त्यागावया विषयसेवन । निर्दळावा देहाभिमान ।
याचियालागी माझे भजन । साक्षेपे जाण करावे ॥३७१॥

अर्थ :-
व्रत तप तीर्थ दान । करिता योग याग यजन ।
वेदशास्त्र पुराणश्रवण । तेणे देहाभिमान ढळेना ॥३७२॥

अर्थ :-
भावे करिता माझे भजन । समूळ सुटे देहाभिमान ।
भक्ती उत्तमोत्तम साधन । भक्तीआधीन परब्रह्म ॥३७३॥

अर्थ :-
ज्ञान वैराग्य निवृत्ती । धृति शांति ब्रह्मस्थिती ।
यांची जननी माझी भक्ती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥३७४॥

अर्थ :-
चहू मुक्तींहूनि वरती । उल्हासे नांदे माझी भक्ती ।
माझे भक्तीची अनिवार शक्ती । तिसी मी निश्चिती आकळलो ॥३७५॥

अर्थ :-
माझे स्वरूप अनंत अपार । तो मी भक्तीने आकळलो साचार ।
यालागी निजभक्तांचे द्वार । मी निरंतर सेवितसे ॥३७६॥

अर्थ :-
भक्तीने आकळलो जाण । यालागी मी भक्ताअधीन ।
माझिये भक्तीचे महिमान । मजही संपूर्ण कळेना ॥३७७॥

अर्थ :-
बहुती करूनि माझी भक्ती । मज ते मोक्षचि मागती ।
उपेक्षूनि चारी मुक्ती । करी मद्भक्ती तो धन्य ॥३७८॥

अर्थ :-
ऐशी जेथ माझी भक्ती । तेथ पाया लागती चारी मुक्ती ।
त्यासी सर्वस्वे मी श्रीपती । विकिलो निश्चिती भावार्थे ॥३७९॥

अर्थ :-
ते भक्तीच मुख्य ज्यास साधन । यालागी मी त्या भक्ताअधीन ।
त्यांचे कदाकाळे वचन । मी अणुप्रमाण नुल्लंघी ॥३८०॥

अर्थ :-
ते मज म्हणती होई सगुण । तै मी सिंह सूकर होय आपण ।
त्यांलागी मी विदेही जाण । होय संपूर्ण देहधारी ॥३८१॥

अर्थ :-
एका अंबरीषाकारणे । दहा जन्म म्या सोसणे ।
अजत्वाचा भंग साहणे । परी भक्तांसी उणे येऊ नेदी ॥३८२॥

अर्थ :-
द्रौपदी नग्न करिता तांतडी । तिळभरी हो नेदींच उघडी ।
झालो नेसविता वस्त्रे कोडी । भक्तसांकडी मी निवारी ॥३८३॥

अर्थ :-
तो मी भक्तसाहाकारी । अजन्मा त्यांचेनि जन्म धरी ।
समही वर्ते अरिमित्री । भक्तकैवारी हो‍ऊनिया ॥३८४॥

अर्थ :-
जो माझिया भक्ता हितकारी । तो मज परम मित्र संसारी ।
जो माझ्या भक्तांसी वैर करी । तो मी नानापरी निर्दळी ॥३८५॥

अर्थ :-
ऐसा मी भक्तसाह्य श्रीकृष्ण । त्या माझे निजभजन ।
न करूनिया अभाग्य जन । अधःपतन पावती ॥३८६॥

अर्थ :-
म्हणशी ‘पाप असता शरीरी । तुझे भजन घडे कैशा परी’ ।
सकळ पापांची बोहरी । माझे नाम करी निमेषार्धे ॥३८७॥

अर्थ :-
ऐकोनि नामाचा गजर । पळे महापातकांचा संभार ।
नामापाशी महापापासी थार । अणुमात्र असेना ॥३८८॥

अर्थ :-
माझिया निजनामापुढे । सकळ पाप तत्काळ उडे ।
ते पाप नामस्मरत्याकडे । केवी बापुडे येऊ शके ॥३८९॥

अर्थ :-
अवचटे सूर्य अंधारी बुडे । तरी पाप न ये भक्तांकडे ।
भक्तचरणरेणु जेथ पडे । तेथ समूळ उडे पापराशी ॥३९०॥

अर्थ :-
माझे नाम ब्रह्मास्त्र जगी । महापाप ते बापुडे मुंगी ।
नामापुढे उरावयालागी । कस त्याचे अंगी असेना ॥३९१॥

अर्थ :-
माझे नामाचा प्रताप ऐसा । मा माझे भक्तीची कोण दशा ।
पडलिया मद्भक्तीचा ठसा । तो नागवे सहसा कळिकाळा ॥३९२॥

अर्थ :-
यालागी माझे भजन । निर्दळी देहाभिमान ।
माझे निजभजनेंवीण जाण । देहाभिमान तुटेना ॥३९३॥

अर्थ :-
जेणे तुटे देहाभिमान । ते कैसे म्हणशी तुझे भजन ।
अभेदभावे भक्ती पूर्ण । तेणे देहाभिमान निर्दळे ॥३९४॥

अर्थ :-
भगवद्भाव सर्वांभूती । या नांव गा ‘अभेदभक्ती’ ।
हे आकळल्या भजनस्थिती । अहंकृती उरेना ॥३९५॥

अर्थ :-
माझे नाम ज्याचे वदनी । माझी कीर्ति ज्याचे श्रवणी ।
माझा भाव ज्याचे मनी । ज्याचे करादिचरणी क्रिया माझी ॥३९६॥

अर्थ :-
जो जागृतीमाजी पाहे माते । जो स्वप्नी देखे मज एकाते ।
जो मजवेगळे चित्त रिते । न राखे निश्चिते निजनिष्ठा ॥३९७॥

अर्थ :-
यापरी भजनस्थिती । त्रिगुण विकार मावळती ।
तेणे अहंकाराची निवृत्ती । विषयासक्ति निर्दळे ॥३९८॥

अर्थ :-
भक्तांसी विषयसेवन । सर्वथा बाधक नव्हे जाण ।
तो विषय करी मदर्पण । तेणे बाधकपण नव्हे त्यासी ॥३९९॥

अर्थ :-
नाना साधने विषयो त्यागिती । त्यागिता परम दुःखी होती ।
भक्त विषयो भगवंती अर्पिती । तेणे होती नित्यमुक्त ॥४००॥

अर्थ :-
ग्रासोग्रासी हरिस्मरण । तै अन्नचि होय परब्रह्म पूर्ण ।
त्यासी नाही बाधकपण । ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥४०१॥

अर्थ :-
भक्तांची भजनस्थिती । विषयी मद्‌रूपता भाविती ।
तेणे मावळे विषयस्फूर्ती । नव्हे ती या रीती बाधक ॥४०२॥

अर्थ :-
यापरी माझे भजन । करी मनोमळक्षाळण ।
विकारेंसी तिन्ही गुण । करी निर्दळण देहाभिमान ॥४०३॥

अर्थ :-
ऐशी न करिता माझी भक्ती । न निर्दळिता अहंकृती ।
करणे जे विषयासक्ती । ते जाण निश्चिती बाधक ॥४०४॥

अर्थ :-
नातुडता अकर्तात्मबोध । आदरू नये विषयसंबंध ।
विषयाचा विषय‍उद्बोध । अति अशुद्ध बाधक ॥४०५॥

अर्थ :-
जरी विषय मिथ्या मायिक । तरी साधका अतिबाधक ।
येचि अर्थी यदुनायक । विशदार्थे देख सांगत ॥४०६॥

अर्थ :-
यथाऽऽमयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहान् ।
एव मनोऽपक्व कषायकर्म
कुयोगिन विध्यति सर्वसङ्गम् ॥२८॥

अर्थ :-
वैद्य नेणे रोगाचे लक्षण । नेणे धातुपुष्ट की क्षीण ।
नेणे पथ्य ना अनुपान । नाडीज्ञान कळेना ॥४०७॥

अर्थ :-
त्यापासाव वोखद घेता । पुनः पुनः वाढे व्यथा ।
तेवी अवैराग्ये त्याग करिता । साधका बाधकता अनिवार ॥४०८॥

अर्थ :-
हृदयी नाही विषयनिवृत्ति । बाह्य त्यागे वाढवी विरक्ती ।
ऐशी जे बहिर्मुद्रास्थिती । ते जाण निश्चिती ‘कुयोग’ ॥४०९॥

अर्थ :-
सांडोनिया भगवद्भजन । वेदविधि मार्गविहीन ।
ऐसे जे का त्यागलक्षण । ‘कुयोग’ संपूर्ण त्या नांव ॥४१०॥

अर्थ :-
द्रव्यदाराविषयासक्ती । दृढ वासना असता चित्ती ।
बाह्य त्याग मिथ्या विरक्ती । ‘कुयोग’ निश्चिती या नांव ॥४११॥

अर्थ :-
आम्ही राजयोगी अतिश्रेष्ठ । म्हणोनि विषय भोगी यथेष्ट ।
वोस पडली वैराग्यपेंठ । ‘कुयोग’ चोखट या नांव ॥४१२॥

अर्थ :-
आपली चोरूनि विषयासक्ती । बाह्य मिरवी मिथ्या विरक्ती ।
हेचि ‘कुयोगाची’ स्थिती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥४१३॥

अर्थ :-
ऐशिया कुयोगिया जाण । पुढती जन्म पुढती मरण ।
दुःखावर्ती पडिले पूर्ण । सोडवी कोण तयांसी ॥४१४॥

अर्थ :-
नव्हेचि इहलोकींचा विषयभोग । नव्हेचि परमार्थी शुद्ध त्याग ।
अंतरला उभय प्रयोग । दुःखभाग कुयोग्या ॥४१५॥

अर्थ :-
परमार्थे त्यागसाधन । करिता अंतराय आले विघ्न ।
तयासी अवगती नव्हे जाण । जरी अनुताप पूर्ण स्वये उपजे ॥४१६॥

अर्थ :-
कुयोगिनो ये विहितान्तरायैः
मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो
युञ्जन्ति योग न तु कर्मतन्त्रम् ॥२९॥

अर्थ :-
ब्रह्मज्ञानार्थ केला त्याग । अभ्यासही मांडिला साङ्ग ।
मध्येंचि वोढवला उपसर्ग । विघ्ने अनेग साधका ॥४१७॥

अर्थ :-
उपजे कामाचा अतिवेग । खवळे क्रोधाची लगबग ।
शिष्यसुहृदांचे उद्वेग । मनी उबग स्वहिताचा ॥४१८॥

अर्थ :-
दारारूपे उपसर्ग । देव देती पै अनेग ।
ऐसा अंतरायी योगभंग । होता अनुराग उद्धरी ॥४१९॥

अर्थ :-
अभ्यास करिता अतिनिगुती । दैवे अंतराय योगा येती ।
तेथ निर्वेद उपजल्या चित्ती । तोचि अभ्यास पुढती करी योगी ॥४२०॥

अर्थ :-
निजयोग अभ्यासबळे । जाळी अंतरायदोष समूळे ।
परी कर्माची कर्मठ जाळे । योगी कदाकाळे स्पर्शेना ॥४२१॥

अर्थ :-
अंतरायी योग छळिता जाण । जरी योगी पावला मरण ।
तरी तो नव्हे कर्माधीन । हे श्लोकार्धे श्रीकृष्ण बोलिला स्वये ॥४२२॥

अर्थ :-
पूर्वी करिता योगसाधन । अदृष्टगती अंतराय जाण ।
योगी पावल्याही मरण । गती कोण तयासी ॥४२३॥

अर्थ :-
अंतरायपरतंत्र । झाल्या योगी पावे जन्ममात्र ।
तेथही नादरी कर्मतंत्र । पूर्वाभ्यासे स्वतंत्र प्रवर्ते योगी ॥४२४॥

अर्थ :-
मार्गस्था मार्गी गुंती । पडोनिया लागली वस्ती ।
तो येरे दिवसी तेचि पंथी । लागे निश्चिती निजमार्गा ॥४२५॥

अर्थ :-
यापरी योगिया आपण । प्राक्तनसंस्कारे जाण ।
योगाभ्यास करी पूर्ण । परी कर्माधीन कदा नव्हे ॥४२६॥

अर्थ :-
साधनी असता माझी भक्ती । तै अणुमात्र न पडे गुंती ।
मी भक्तकैवारी श्रीपती । राखे अहोराती निजभक्ता ॥४२७॥

अर्थ :-
जेथ माझे भक्तीची आवडी । तेथ विघ्ने केवी रिघती बापुडी ।
महाविघ्नांचिया कोडी । माझे नाम विभांडी उद्धवा ॥४२८॥

अर्थ :-
भजनहीन योगीश्वर । अंतराये पावे जन्मांतर ।
तरी तो कर्मी कर्मपर । नव्हे साचार पूर्वसंस्कारे ॥४२९॥

अर्थ :-
‘जे पावले जीव जीवन्मुक्ती । तेही प्रारब्धकर्मे वर्तती ।
मा योगभ्रष्ट कर्म त्यागिती । घडे कैशा रीतीं’ म्हणशील ॥४३०॥

अर्थ :-
मुक्ताचे जे मोक्षस्थान । तेचि साधकाचे मुख्य साधन ।
यालागी त्या दोघांही जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥४३१॥

अर्थ :-
मी एक कर्मकर्ता । ऐशी ज्यास नुपजे अहंता ।
त्यासीही जाण सर्वथा । कर्मबंधकता स्पर्शेना ॥४३२॥

अर्थ :-
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् ।
न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि
निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या ॥३०॥

अर्थ :-
जन्मापासूनि मरणान्त । प्राणी जे जे कर्म करित ।
ते ते कोणी एक प्राचीन एथ । असे वर्तवीत निजसत्ता ॥४३३॥

अर्थ :-
तेथ सज्ञान आणि अज्ञान । प्राचीन कर्मे कर्माधीन ।
अज्ञानासी अहंकर्तेपण । ज्ञाते निरभिमान वर्तती कर्मी ॥४३४॥

अर्थ :-
म्हणसी देही असता प्राण । केवी नुठी देहाभिमान ।
ज्ञाता स्वसुखानुभवे पूर्ण । अहंकर्तेपण त्या स्फुरेना ॥४३५॥

अर्थ :-
दोराचे सर्पाचा महाधाक । दोर जाणितल्या नुपजे देख ।
तेवी अनुभविल्या ब्रह्मसुख । अहंता बाधक स्फुरेना ॥४३६॥

अर्थ :-
ऐक योगभ्रष्टाचे लक्षण । त्याचा प्राचीनसंस्कार जाण ।
उपजो नेदी देहाभिमान । योग संपूर्ण सिद्ध्यर्थ ॥४३७॥

अर्थ :-
जे देही नित्य निरभिमान । तेचि ब्रह्मसुखे सदा संपन्न ।
त्यांसी देहींचे कर्माचरण । सर्वथा जाण बाधीना ॥४३८॥

अर्थ :-
ज्ञाता देहकर्मासी अलिप्त । हेंही अपूर्व नव्हे एथ ।
तो देही असोनि देहातीत । तेचि श्रीकृष्णनाथ स्वये सांगे ॥४३९॥

अर्थ :-
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं
शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।
स्वभावमन्यत् किमपीहमानं
आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥३१॥

अर्थ :-
देह उभे असता जाण । ज्ञाता न देखे उभेंपण ।
मा बैसल्या बैसलेंपण । मानी कोण देहाचे ॥४४०॥

अर्थ :-
परिपूर्ण ब्रह्माच्या ठायी । उठणे बैसणे दोनी नाही ।
ज्ञाता तेचि झाला पाही । उठबैस कांही जाणेना ॥४४१॥

अर्थ :-
दोराचा सर्प उपजला । भोग भोगूनि स्वये निमाला ।
सत्यत्व नाही या बोला । तैसा देहो झाला मुक्तासी ॥४४२॥

अर्थ :-
देह दैवे असे एकदेशी । ज्ञाता सर्वी देखे आपणासी ।
देह जाता परदेशासी । ज्ञाता गमन मानसी देखेना ॥४४३॥

अर्थ :-
वस्तु वस्तुत्वे परिपूर्णपणे । तेथ कैंचे असे येणेंजाणे ।
ज्ञाता सदा तद्‌रूपपणे । राहणेंजाणे स्पर्शेना ॥४४४॥

अर्थ :-
ज्ञाता स्वये रिघे शयनी । परी शेजबाज न देखे अवनी ।
मी निजेलो हेंही न मनी । निजी निजरूपपणी सर्वदा ॥४४५॥

अर्थ :-
ज्ञाता जेवू बैसे निजसुखे । परी मी भुकेलो हे न देखे ।
रसने नेणता सर्व रस चाखे । जेवी येणे सुखे निजगोडी ॥४४६॥

अर्थ :-
दिसे यावत्तृम जेविला । परी तो धाला ना भुकेला ।
तो उच्छिष्टही नाही झाला । शेखी आंचवला संसारा ॥४४७॥

अर्थ :-
जरी तो स्वभावे सांगे गोष्टी । तरी अबोलणे घाली शब्दपोटी ।
बोली अतिरसाळ गोडी उठी । तरी न सुटे मिठी मौनाची ॥४४८॥

अर्थ :-
मी एक चतुर बोलका । हाही नुठी त्या आवांका ।
बोल बोलो नेणे फिका । बोलोनि नेटका अबोलणा ॥४४९॥

अर्थ :-
ज्ञाता पाहे निजात्मसुखे । माझे तुझे हेंही वोळखे ।
परी तो डोळांचि न देखे । देखे ते आपण्यासारिखे त्रैलोक्य ॥४५०॥

अर्थ :-
तो जो दृश्य पाहो बैसे । तो दृश्याचा ठावोचि पुसे ।
जे देखे ते आपण्याऐसे । निजात्मसौरसे जग देखे ॥४५१॥

अर्थ :-
करूनि डोळ्यांचा अंत । ज्ञाता देखणेपणे पाहत ।
त्या देखण्याचा निजस्वार्थ । न चढे हात वेदशास्त्रा ॥४५२॥

अर्थ :-
जाणे शब्दींचे शब्दज्ञान । मी श्रोता हे नुठी आठवण ।
उपेक्षूनिया देहींचे कान । करी श्रवण सर्वांगे ॥४५३॥

अर्थ :-
यापरी स्वये सज्ञान । हो‍ऊनिया सावधान ।
सोलूनिया शब्दज्ञान । करी श्रवण स्वभावे ॥४५४॥

अर्थ :-
जाणे सुवास दुर्वास । भोगी न धरी नाकाची आस ।
सुमना सबाह्य जो सुवास । तो भोगी सावकाश सर्वदा ॥४५५॥

अर्थ :-
मृदुकठिणादि स्पर्श जाणे । परी मी जाणतो हे स्फुरो नेणे ।
अंगा लागे ते निजांग करणे । हा स्पर्श भोगणे सज्ञानी ॥४५६॥

अर्थ :-
ज्ञाता चालता दिसे चरणी । परी तो चालता स्वये अचरणी ।
स्वेच्छा हिंडतांही अवनी । तो ठायाहूनि ठळेना ॥४५७॥

अर्थ :-
हस्तव्यापारी देता दान । मी दाता ही नुठी आठवण ।
देतेंघेते दान होय आपण । यापरी सज्ञान वर्तवी करा ॥४५८॥

अर्थ :-
कायिक वाचिक मानसिक । कर्म निफजता स्वाभाविक ।
ज्ञाता ब्रह्मरूपे निर्दोख । देहासी देख स्पर्शेना ॥४५९॥

अर्थ :-
अकर्तात्मनिजसत्ता । ज्ञाता सर्व कर्मी वर्तता ।
न देखे कर्म-क्रिया-कर्तव्यता । निजी निजात्मता निजबोधे ॥४६०॥

अर्थ :-
ज्ञाता नित्य निजात्मसुखे । देही असोनि देह न देखे ।
तो देहकर्मी केवी आडके । पूर्ण परमात्मसुखे संतुष्ट ॥४६१॥

अर्थ :-
जगासी लागले कर्मबंधन । तेथे खाता जेविता सज्ञान ।
केवी न पवे कर्मबंधन । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥४६२॥

अर्थ :-
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं
नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् ।
न मन्यते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्न यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥३२॥

अर्थ :-
हो का लौकिकाचे परी । ज्ञाता वर्ते लोकाचारी ।
तोही प्रपंचामाझारी । कर्मे करी लौकिके ॥४६३॥

अर्थ :-
परी कार्य-कर्म-कर्तव्यता । हे ज्ञात्यासी नाही अहंता ।
तेणे प्रपंचामाजी निजात्मता । निश्चये तत्त्वता वश्य केली ॥४६४॥

अर्थ :-
विषयादि प्रपंचभान । सत्य मानिती अज्ञान ।
तो प्रपंच देखती सज्ञान । ब्रह्मपूर्ण पूर्णत्वे ॥४६५॥

अर्थ :-
साकरेचा इंद्रावणघडू । जाणा गोड नेणा कडू ।
तैसा प्रपंचाचा पडिपाडू । लाभ आणि नाडू ज्ञानाज्ञाने ॥४६६॥

अर्थ :-
सुवर्णाची खोटी । मूर्ख मानिती केवळ गोटी ।
ज्ञाते घालूनिय मिठी । घेती ज्ञानदृष्टी बहुमोले ॥४६७॥

अर्थ :-
तेवी सांसारिक क्रियाकर्म । मूर्खा मूर्खपणे भासे विषम ।
तेचि ज्ञात्यासी परब्रह्म । स्वानंदे आराम सर्वदा ॥४६८॥

अर्थ :-
प्रपंच खाणोनि सांडावा । मग ब्रह्मभाव मांडावा ।
हेंही न लगे त्या सदैव । उखिताचि आघवा परब्रह्म ॥४६९ ।
मिथ्या दोराचा सर्पाकार । तेथ मिळोनि अज्ञान नर ।
नाना अनुमानी भयंकर । सत्य साचार मानिती ॥४७०॥

अर्थ :-
तेवी मिथ्या प्रपंचाचे भान । बाधक मानिती अज्ञान ।
तेचि स्वानुभवे सज्ञान । जाणती पूर्ण परब्रह्म ॥४७१॥

अर्थ :-
जेवी स्वप्न साच निद्रिताप्रती । तेवी प्रपंच साच निज भ्रांती ।
तोचि निजात्मजागृताप्रती । मिथ्या निश्चिती निजबोधे ॥४७२॥

अर्थ :-
मिथ्या प्रपंचाचे भान । जाणोनि झाले जे सज्ञान ।
त्यांसी सर्व कर्मी वर्तता जाण । देहाभिमान कदा नुपजे ॥४७३॥

अर्थ :-
साधकांचा साधावया स्वार्थ । पूर्वी सर्वस्वरूपे भगवंत ।
बोलिला तेणे विकारवंत । झाला निश्चित म्हणशील ॥४७४॥

अर्थ :-
वस्तु नव्हे विकारवंत । ते निजसाम्ये सदोदित ।
तेचि अर्थी श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत निजबोधे ॥४७५॥

अर्थ :-
पूर्व गृहीत गुणकर्मचित्रं
अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।
निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव
न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥३३॥

अर्थ :-
संसार तो पूर्वदशे । अति अतर्क्य मायावशे ।
शुद्ध वस्तु बहुधा भासे । गुणकर्मविन्यासे बहुरूप ॥४७६॥

अर्थ :-
नाम रूप व्यक्ति वर्ण । कुळ गोत्र क्रियाचरण ।
यापरी प्रपंच भिन्न । सत्य अज्ञान मानिती ॥४७७॥

अर्थ :-
प्रपंच वस्तूच्या ठायी अध्यस्त । यालागी वस्तु तद्‌रूप भासत ।
स्फटिक नानारंगी अलिप्त । परी संबंधे भासत तद्‌रूप ॥४७८॥

अर्थ :-
जग पाहता यापरी । भिन्न भासे अज्ञानेंकरी ।
तेणे आत्मा म्हणती विकारी । नर अविचारी अज्ञाने ॥४७९॥

अर्थ :-
त्या अज्ञानाची होय निवृत्ती । तै साधका माझी सुलभ प्राप्ती ।
यालागी माझी निजभक्ती । म्या यथानिगुती प्रकाशिली ॥४८०॥

अर्थ :-
साधकांचा निजस्वार्थ । जेणे शीघ्र होय हस्तगत ।
यालागी सर्वभूती भगवंत । हा म्या निजगुह्यार्थ प्रबोधिला ॥४८१॥

अर्थ :-
हे धरोनिया अनुसंधान । भावे करिता माझे भजन ।
तेथ मावळॆ मीतूंपण । अविद्येसी अज्ञान समूळ मिथ्या ॥४८२॥

अर्थ :-
तेथ दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । त्रिगुणेंसी कार्यकारण ।
नुरेचि प्रपंचाचे भान । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वे ॥४८३॥

अर्थ :-
तेथ नाम रूप गुण जाती । नाही महाभूते भूतव्यक्ती ।
चैतन्य पूर्ण सहजस्थिती । ब्रह्मी ब्रह्मस्फूर्ती असेना ॥४८४॥

अर्थ :-
ते उंच ना ठेंगणे । मोठे ना रोड होणे ।
उजू ना वांकुडेपणे । असो नेणे विकारी ॥४८५॥

अर्थ :-
तेथ शीत ना उष्ण । मृदु ना कठिण ।
कडू ना गोडपण । सुखदुःखेंवीण निर्द्वंद्व ॥४८६॥

अर्थ :-
तेथ भेद ना अभेद । बोलते ना निःशब्द ।
शाहणे ना मुग्ध । देखणे ना अंध चिद्‌रूपपणे ॥४८७॥

अर्थ :-
ते एथे ना तेथे । येते ना जाते ।
जवळी ना परते । सदोदित स्वयंसिद्ध ॥४८८॥

अर्थ :-
ते खाते ना न खाते । ते घेते ना देते ।
जीते ना मरते । परादिपर ते परात्पर ॥४८९॥

अर्थ :-
ते बद्ध ना मुक्त । नित्य ना अनित्य ।
क्षोभे ना प्रसन्न होत । वस्तु सदोदित सद्‌रूपत्वे ॥४९०॥

अर्थ :-
तेथ पाप ना पुण्य । आकार ना शून्य ।
सगुण ना निर्गुण । स्वानंदे पूर्ण सुखरूप ॥४९१॥

अर्थ :-
सर्वभूती भगवद्भजन । करूनि माझे भक्तजन ।
माझे निजरूप परिपूर्ण । स्वये आपण हो‍ऊनि ठेले ॥४९२॥

अर्थ :-
त्यांसी संत म्हणोनि कांही घेणे । अथवा असंत म्हणोनि सांडणे ।
हे नुरेचि त्यांसी वेगळेपणे । ब्रह्मी ब्रह्मपणे परिपूर्ण ॥४९३॥

अर्थ :-
बद्धकाळी बद्धता । आत्मेति घेतली नाही तत्त्वता ।
अथवा मुक्तकाळींची मुक्तता । आत्मा सर्वथा स्पर्शेना ॥४९४॥

अर्थ :-
आत्मा अविकारी पाही । येणॆ निरूपणे पडे ठायी ।
जरी म्हणशी कळले नाही । ऐक तेंही सांगेन ॥४९५॥

अर्थ :-
आत्मा सर्वदा नित्य पाही । यालागी त्यासी उत्पत्ति नाही ।
‘उत्पत्ति’ न लगे ज्याचे ठायी । तो गर्भासी कंही स्पर्शेना ॥४९६॥

अर्थ :-
गर्भजन्म ज्यासी नाही । त्यासी देहाचा अभाव पाही ।
देहेंवीण ‘वृद्धी’ कंही । त्याचे ठायी स्पर्शेना ॥४९७॥

अर्थ :-
जो सर्वदा विदेही । कर्म न रिघे त्याच्या ठायी ।
कर्मेंवीण बद्धता पाही । आत्म्यासी कंही लागेना ॥४९८॥

अर्थ :-
जो निरवयव साचार । त्यासी एकही न घडे संस्कार ।
ज्यासी नाही आकार । त्यासी विकार स्पर्शेना ॥४९९॥

अर्थ :-
जो गर्भजन्माअतीत । मरण रिघो न शके तेथ ।
काळाचाही न लगे घात । क्षयातीत परमात्मा ॥५००॥

अर्थ :-
न लगे जन्म कर्म मरण । त्यासी विकारी करी कोण ।
वस्तु अविकारी परिपूर्ण । यापरी जाण उद्धवा ॥५०१॥

अर्थ :-
निबिड दाटल्या अज्ञान । आत्मा नाही न करवे जाण ।
प्रखर झालियाही ज्ञान । आत्मा नवा जाण नुपजवे ॥५०२॥

अर्थ :-
ज्ञानाज्ञानी अलिप्त । आत्मा निर्विकार नित्य ।
येचि अर्थी सदृष्टांत । असे सांगत श्रीकृष्ण ॥५०३॥

अर्थ :-
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां
तमो निहन्यान्न तु सद्विधत्ते ।
एव समीक्षा निपुणा सती मे
हन्यात्तमिस्र पुरुषस्य बुद्धेः ॥३४॥

अर्थ :-
डोळा नांदते दृष्टीसी । तम अवरोधी तियेसी ।
सूर्य उगवूनि तमाते निरसी । परी नवे दृष्टीसी नुपजवी ॥५०४॥

अर्थ :-
तेवी अविद्या क्षोभूनि सबळ । आत्मा नाही न करवेच केवळ ।
पुरुषबुद्धीस आणोनि पडळ । मिथ्या द्वैतजाळ दाखवी ॥५०५॥

अर्थ :-
तेथ पावल्या शुद्ध ज्ञानासी । अविद्या मळ मात्र निरसी ।
परी नवे उपजवावया आत्म्यासी । सामर्थ्य ज्ञानासी असेना ॥५०६॥

अर्थ :-
आत्मा निजप्रकाशेंसी । ज्ञानाज्ञानाते प्रकाशी ।
ते ज्ञानाज्ञान परमात्म्यासी । कदाकाळेंसी स्पर्शेना ॥५०७॥

अर्थ :-
ज्ञानाज्ञानविकार । अविद्यांतःपाती साचार ।
आत्मा अविद्येहूनि पर । नित्य निर्विकार या हेतू ॥५०८॥

अर्थ :-
रात्री नाही सूर्यासी । मा दिवसु काय आहे त्यासी ।
तेवी ज्ञानाज्ञान आत्म्यासी । कदाकाळेंसी स्पर्शेना ॥५०९॥

अर्थ :-
आत्मा निर्विकार स्वयंज्योती । अलिप्त ज्ञानाज्ञानस्थिति ।
त्या स्वरूपाची सहज प्राप्ती । उद्धवाप्रती हरी सांगे ॥५१०॥

अर्थ :-
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकोऽद्वितीयो वचसा विरामे
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥३५॥

अर्थ :-
‘एष स्वयंज्योति’ चे व्याख्यान । परमात्मा स्वप्रकाशघन ।
साधक तद्‌रूप आपण । अभिन्नत्वे जाण सर्वदा ॥५११॥

अर्थ :-
आत्मा परिपूर्ण निजपूर्णता । त्यासी वेगळी कैची मातापिता ।
यालागी आत्म्यासी जन्मकथा । जाण सर्वथा असेना ॥५१२॥

अर्थ :-
त्रिगुणांचे त्रिविध मळ । हे मिथ्या मायिक समूळ ।
आत्म्यासी न लागती अळुमाळ । यालागी ‘निर्मळ’ निजात्मा ॥५१३॥

अर्थ :-
‘अप्रमेय’ म्हणिपे ते ऐका । ऐसा तैसा इतुका तितुका ।
पैल तो अमका । प्रमाण देखा कदा नव्हे ॥५१४॥

अर्थ :-
काळा गोरा सांवळा । निळा धवळा पिंवळा ।
एथ तेथ दूरी जवळा । या प्रमाणांवेगळा परमात्मा ॥५१५॥

अर्थ :-
‘महानुभूति’ पदव्याख्यान । आत्मा अखंडदंडायमान ।
निजी निजरूपे समसमान । स्वानंदघन सर्वदा ॥५१६॥

अर्थ :-
तेथ देश काळ वर्तमान । ध्येय ध्याता अथवा ध्यान ।
ज्ञेय ज्ञाता आणि ज्ञान । हेंही जाण असेना ॥५१७॥

अर्थ :-
नाम-रूप-जात-गोत । क्रियाकार्मासी अलिप्त ।
जन्ममरण कैंचे तेथ । वस्तु सदोदित स्वानंदे ॥५१८॥

अर्थ :-
तेथ वृद्धी आणि ऱ्हास । आदिमध्यान्तविलास ।
परिपाकादि विन्यास । यांचाही प्रवेश असेना ॥५१९॥

अर्थ :-
म्हणशी पूर्वोक्त धर्मस्थिती । तेथ न रिघे कैशा रीती ।
‘सकळानुभूति’ या पदोक्ती । वस्तु सर्वार्थी अलिप्त ॥५२०॥

अर्थ :-
या रीती धर्म आणि अधर्म । सकळ भूतांचे क्रियाकर्म ।
प्रकाशक मी आत्माराम । यासी अलिप्त परम परमात्मा ॥५२१॥

अर्थ :-
गंगाजळा आणि मद्यासी । आकाश व्याप्त असोनि त्यांसी ।
परी ते अलिप्त दोंहीसी । तेवी ज्ञानाज्ञानासी परमात्मा ॥५२२॥

अर्थ :-
जेथ ज्ञानाज्ञानाचा अभावो । तेथ कर्माकर्मा कैंचा ठावो ।
‘सकळानुभूति’ या नांव पहा हो । अभेदान्वयो स्वानंदे ॥५२३॥

अर्थ :-
ऐसा परमात्मा परमानंद । सजातीय-विजातीय-स्वगतभेद ।
नसोनिया वस्तु शुद्ध । जाण प्रसिद्ध निजबोधे ॥५२४॥

अर्थ :-
‘विजातीय भेद’ मी देह म्हणणे । ‘सजातीय भेद’ मी जीवपणे ।
‘स्वगत भेद’ मी ब्रह्म स्फुरणे । हे तिनी नेणे परमात्मा ॥५२५॥

अर्थ :-
तेथ ऊणखूण लक्ष्यलक्षण । युक्तिप्रयुक्ती प्रमाण ।
हेंही सर्वथा न रिघे जाण । ब्रह्म परिपूर्ण एकाकी ॥५२६॥

अर्थ :-
ऐसे एकाकी परब्रह्म । निजगुह्याचे गुह्य उत्तम ।
हे जाणे तो सभाग्य परम । त्यासी भवभ्रम न बाधी ॥५२७॥

अर्थ :-
तो देही असतांचि जाण । त्यासी न बाधी देहगुण ।
कदा न बाधी कर्माचरण । जन्ममरण बाधीना ॥५२८॥

अर्थ :-
ऐकोनि ऐशिया ज्ञानासी । ते स्वरूप स्पष्ट सांग म्हणसी ।
तरी तेथ रिगमु नाही वाचेसी । श्रुति शब्देंसी परतल्या ॥५२९॥

अर्थ :-
जेथ अतिविवेकसंपन्न । बुद्धि प्रवेशेना आपण ।
सवेगपणे न पवे मन । ते वस्तु वाचेअधीन सर्वथा नव्हे ॥५३०॥

अर्थ :-
खुंटली शास्त्रांची व्युत्पत्ती । दर्शने अद्यापि विवादती ।
श्रुति परतल्या ‘नेति नेति’ । तेथ वचनोक्ती विरामु ॥५३१॥

अर्थ :-
धरोनि जाणिवेची हांव । शब्दज्ञाने घेतली धाव ।
परी वस्तूचे एकही नांव । घ्यावया जाणीव न सरेचि ॥५३२॥

अर्थ :-
एव विचारिता साचार । परादि वाचा नव्हे उच्चार ।
यालागी वस्तु ‘परात्पर’ । क्षराक्षराअतीत ॥५३३॥

अर्थ :-
जे सर्वावयवी सर्वदा शून्य । शेखी शून्यही नव्हे आपण ।
शून्यप्रकाश चिद्घन । वस्तु परिपूर्ण एकत्वे ॥५३४॥

अर्थ :-
तेथ रिघावया वचनोक्ती । शब्दे साधिल्या नाना युक्ती ।
त्या चिदाकाशी मावळती । जेवी का उगवता गभस्ती खद्योत ॥५३५॥

अर्थ :-
खद्योत सूर्यासी खेव देता । तै वस्तु येती वचनाचे हाता ।
वस्तूपाशी शब्दाच्या कथा । जाण तत्त्वता हारपती ॥५३६॥

अर्थ :-
सूर्योदय झालिया पाही । खद्योत शोधिता न पडे ठायी ।
तेवी वस्तुप्राप्ति पाविजे जिंही । तै मागमोस नाही शब्दांचा ॥५३७॥

अर्थ :-
हो का आंधारिये राती । ज्यांची दीपे चाले क्रियास्थिती ।
तेथ झालिया सूर्योदयप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती दीपाते ॥५३८॥

अर्थ :-
तेवी शाब्दिका ज्ञानयुक्ती । अनुतापे ब्रह्म विवंचिती ।
ज्यासी झाली ब्रह्मप्राप्ती । तेचि उपेक्षिती शब्दाते ॥५३९॥

अर्थ :-
जंव जंव शब्दाचा अभिमान । तंवतव दूरी ब्रह्मज्ञान ।
तेचि अर्थींचे उपलक्षण । ऐक निजखूण उद्धवा ॥५४०॥

अर्थ :-
कन्या द्यावया वरासी । माता पिता बन्धु ज्योतिषी ।
मेळवूनिया सुहृदांसी । कन्या वरासी अर्पिती ॥५४१॥

अर्थ :-
तेथ भर्तारसंभोगसेजेपाशी । जवळी मातापितासुहृदेंसी ।
असणे हाचि अवरोध तिसी । पतिसुखासी प्रतिबंध ॥५४२॥

अर्थ :-
तेवी योग्यता चातुर्य जाण । शब्दज्ञाने ज्ञातेपण ।
जवळी असता ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण हो न शके ॥५४३॥

अर्थ :-
जेवी डोळा अल्प कण न समाये । तेवी ब्रह्मी कल्पना न साहे ।
यालागी निर्विकल्पे पाहे । ब्रह्मज्ञान होये सुटंक ॥५४४॥

अर्थ :-
समस्त ज्ञानाचा उपरम । सकळ वचनांचा विराम ।
तैंचि पाविजे परब्रह्म । ऐसे पुरुषोत्तम बोलिला ॥५४५॥

अर्थ :-
जे नाकळे बुद्धीच्या ठायी । जे मनासी नातुडे कंही ।
जे वचनासी विषयो नव्हे पाही । प्रमाणाचे पायी पावले न वचे ॥५४६॥

अर्थ :-
यापरी वस्तु न पडे ठायी । तरी ते वस्तुचि म्हणशी नाही ।
ऐसे उद्धवा कल्पिसी कांही । ऐक ते विषयी सांगेन ॥५४७॥

अर्थ :-
( मूळ श्लोकींचे पद ) ‘येनेषिता वागसवश्चरंति ॥’
येथे देहेंद्रियाप्राण । हे जड मूढ अचेतन ।
त्यांसी चेतवी आत्मा चिद्घन । तेंही उपलक्षण अवधारी ॥५४८॥

अर्थ :-
आत्मप्राभा ‘दृष्टी’ प्रकाशे । परी आत्मा दृष्टीसी न स्पर्शे ।
आत्मा दृष्टीसबाह्य असे । परी दृष्टीसी न दिसे अदृश्यत्वे ॥५४९॥

अर्थ :-
आत्मसत्ता ऐकती ‘श्रवण’ । श्रवणांसी आत्मा नातळे जाण ।
श्रवणा सबाह्य असोनि पूर्ण । श्रवणविषय जाण नव्हेचि आत्मा ॥५५०॥

अर्थ :-
‘वाचा’ आत्मसत्ता उठी । आत्मा नातळे वाचिका गोठी ।
वस्तु शब्दाचे पाठी पोटी । तो शब्द शेवटी नेणे वस्तु ॥५५१॥

अर्थ :-
‘मन’ आत्मसत्ते चपळ । मना सबाह्य आत्मा केवळ ।
तो मनासी नातळे अळुमाळ । मनासी अकळ निजत्मा ॥५५२॥

अर्थ :-
‘चित्त’ चेतवी चिद्धन । चित्सत्ता चित्तासी चितन ।
चित्ता सबाह्य चैतन्य पूर्ण । तरी चित्तासी चैतन्य कळेना ॥५५३॥

अर्थ :-
आत्मसंयोगे ‘अहं’ उल्हासे । अहंता आत्मा कदा न स्पर्शे ।
अहंतासबाह्य आत्मा असे । परी तो आत्मा न दिसे अहंकारे ॥५५४॥

अर्थ :-
आत्मप्रभाप्रकशविधी । प्रकाशिली ‘विवेकबुद्धी’ ।
बुद्धी आत्मा नेणे त्रिशुद्धी । आत्मा बुद्धी-सबाह्य ॥५५५॥

अर्थ :-
आत्मप्रभा ‘प्राण’ चळे । परी प्राणासी आत्मा नातळे ।
प्राण-सबाह्य आत्ममेळे । तरी प्राणासी न कळे परमात्मा ॥५५६॥

अर्थ :-
उद्धवा तू यापरी पाहे । जड जयाचेनि वर्तताहे ।
तो आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । नाही नोहे कल्पांती ॥५५७॥

अर्थ :-
यापरी आत्मा स्वतःसिद्ध । भेद नांदवूनि अभेद ।
द्वंद्व प्रकाशोनि निर्द्वंद्व । हा निजात्मबोध दृढ केला ॥५५८॥

अर्थ :-
एव आत्मा निर्द्वंद्व अद्वैते । तो आहे नाही म्हणावया येथे ।
कोणी नुरेचि गा म्हणते । आत्मा निजात्मते परिपूर्ण ॥५५९॥

अर्थ :-
आत्मा निजात्मता सदोदित । संसार तेथ आरोपित ।
येचि श्रीकृष्णनाथ । असे सांगत श्लोकार्थे ॥५६०॥

अर्थ :-
एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पस्तु केवले ।
आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥३६॥

अर्थ :-
आत्मा केवळ नित्यमुक्त । त्रिगुण गुणांसी अतीत ।
नभाहूनि अतिअलिप्त । सदोदित पूर्णत्वे ॥५६१॥

अर्थ :-
ब्रह्म अखंडदंडायमान । सर्वदा स्वानंदघन ।
ऐसे अलिप्ती प्रपंचभान । तो मिथ्या जाण आरोपु ॥५६२॥

अर्थ :-
आरोपासी अधिष्टान । स्वये परमात्मा आपण ।
यालागी प्रपंचाचे भान । तेथेंचि जाण आभासे ॥५६३॥

अर्थ :-
परमात्म्याहूनि भिन्न । प्रपंचासी नाही स्थान ।
यालागी उत्पत्ति स्थिति निदान । तेथेंचि जाण आभासे ॥५६४॥

अर्थ :-
जेवी दोराचा सर्प पाही । दोरावेगळा न दिसे कंही ।
दोर सर्प झालाचि नाही । तरी त्याच्या आभासे ॥५६५॥

अर्थ :-
तेवी निर्विकल्प पूर्ण ब्रह्म । नातळे रूप नाम गुण कर्म ।
तरी त्याच्या ठायी मनोभ्रम । प्रपंच विषम परिकल्पी ॥५६६॥

अर्थ :-
जेवी दोरी भासे मिथ्य सर्प । तेवी ब्रह्मी मिथ्या भवारोप ।
तेथ सुखदुःख भयकंप । तोही खटाटोप मायिक ॥५६७॥

अर्थ :-
एव प्रपंचाचे मिथ्या भान । वस्तु शुद्धत्वे स्वानंदघन ।
हे निर्दुष्ट केले निरूपण । ब्रह्म परिपूर्ण अद्वय ॥५६८॥

अर्थ :-
एव नाना युक्ती सुनिश्चित । ब्रह्म साधिले अबाधित ।
हे न मानिती जे पंडित । ते मत खंडित श्रीकृष्ण ॥५६९॥

अर्थ :-
यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्य पञ्चवर्णमबाधितम् ।
व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽय द्वय पण्डितमानिनाम् ॥३७॥

अर्थ :-
वेदवेदांप्रतिपाद्य एथ । सकळ शस्त्रार्थाचे निजमथित ।
ब्रह्म अद्वय सदोदित । म्या सुनिश्चित नेमिले ॥५७०॥

अर्थ :-
ते हे माझे निजमत । उपेक्षूनिया जे पंडित ।
ज्ञातेपणे अतिउन्मत्त । अभिमानयुक्त पांडित्ये ॥५७१॥

अर्थ :-
त्या पंडितांचे पांडित्यमत । प्रपंच प्रत्यक्ष अनुभूत ।
तो मिथ्या मानोनिया एथ । कैंचे अद्वैत काढिले ॥५७२॥

अर्थ :-
अद्वैतासी नाही गांवो । जेथ तेथ जरी पाहो जावो ।
अद्वैता नाही नेमस्त ठावो । यालागी पहा हो ते मिथ्या ॥५७३॥

अर्थ :-
रूप नाम गुण कर्म । पंचभूते भौतिके विषम ।
चतुर्वर्ण चारी आश्रम । सत्य परम मानिती ॥५७४॥

अर्थ :-
सत्य मानावया हेचि कारण । मनोभ्रमे भ्रमले जाण ।
ज्ञानाभिमाने छळिले पूर्ण । आपण्या आपण विसरले ॥५७५॥

अर्थ :-
मुख्य मानिती विषयसुख । विषयार्थ पुण्य करावे चोख ।
स्वर्ग भोगावा आवश्यक । हे सत्य देख मानिती ॥५७६॥

अर्थ :-
विषय सत्य मानिती परम । हे देहाभिमानाचे निजवर्म ।
तेणे सज्ञान केले अधम । मरणजन्म भोगवी ॥५७७॥

अर्थ :-
पुढती स्वर्ग पुढती नरक । पुढती जननीजठर देख ।
यापरी पंडित लोक । केले ज्ञानमूर्ख अहंममता ॥५७८॥

अर्थ :-
त्यांचे ज्ञान ते वेदबाह्य । सर्वथा नव्हे ते ग्राह्य ।
जैसे अंत्यजाचे अन्न अग्राह्य । तैसे ते होय अतित्याज्य ॥५७९॥

अर्थ :-
ज्ञानाभिमानियाचा विचार । ते अज्ञानाचे सोलींव सार ।
तयाचा जो निजनिर्धार । तो जाण साचार महामोहो ॥५८०॥

अर्थ :-
तयाचा जो निजविवेक । इंद्रावणफळाऐसा देख ।
वरी साजिरे आंत विख । तैसा परिपाक ज्ञानाभिमानियांचा ॥५८१॥

अर्थ :-
नामरूपात्मक प्रपंच । मिथ्या मायिकत्वे आहाच ।
ज्ञानाभिमानी मानूनि साच । वृथा कचकच वाढविती ॥५८२॥

अर्थ :-
प्रपंचरचनेची कुसरी । आपण जै मानावी खरी ।
तै देहबुद्धि वाजली शिरी । दुःखदरिद्री निमग्न ॥५८३॥

अर्थ :-
त्यांची योग्यता पाहता जाण । गायत्रीतुल्य वेदपठण ।
सकळ शास्त्रे जाणे पूर्ण । श्रुति पुराण इतिहास ॥५८४॥

अर्थ :-
अतिनिःसीम वक्तेपण । समयींचे समयी स्फुरे स्फुरण ।
तेणे वाढला देहाभिमान । पंडितंमन्य अतिगर्वी ॥५८५॥

अर्थ :-
नेणे अद्वैतसमाधान । तरी योग्यतागर्व गहन ।
निजमताचा मताभिमान । प्राणान्ते जाण सांडीना ॥५८६॥

अर्थ :-
पंडितंमन्यांचे बोलणे । अवचटे नायकावे दीने ।
जे नागवले देहाभिमाने । त्यांचेनि सौजन्ये अधःपात ॥५८७॥

अर्थ :-
विषभक्षित्याचा पांतीकर । अत्याग्रहे झाला जो नर ।
त्यासी अप्रार्थिता मरणादर । अतिदुर्धर जीवी वाजे ॥५८८॥

अर्थ :-
यालागी न धरावी ते संगती । त्यांसी न करावी वदंती ।
कदा नव जावे त्यांप्रती । ते त्याज्य निश्चिती जीवेंभावे ॥५८९॥

अर्थ :-
त्यांचे न लागावे बोली । त्यांचे न चालावे चाली ।
जे ज्ञानाभिमानभुली । मुकले आपुली हितवार्ता ॥५९०॥

अर्थ :-
ते नाणावे निजमंदिरा । स्वये न वचावे त्यांच्या द्वारा ।
त्यांसी न पुसावे विचारा । जे अभिमानद्वारा नाडले ॥५९१॥

अर्थ :-
त्यांसी न ह्वावी हाटभेटी । कदा न देखावे निजदृष्टी ।
ते त्याज्य गा उठाउठी । जेवी धर्मिष्ठी परनिंदा ॥५९२॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जो का अद्वैत परमार्थः ।
तो ज्यांसी नावडे निजस्वार्थ । चाविरा अनर्थ त्यांपाशी ॥५९३॥

अर्थ :-
यालागी त्यांची संगती । साक्षेपे सांडावी निश्चिती ।
साधकाचे योगस्थिति । अंतरायनिवृत्ती हरि सांगे ॥५९४॥

अर्थ :-
योगिनोऽपक्क योगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।
उपसर्गैर्विहन्येत तत्राय विहितो विधिः ॥३८॥

अर्थ :-
योगी प्रवर्तल्या योगभ्यासी । योग संपूर्ण नव्हता त्यासी ।
उपसर्ग येती छळावयासी । तेचि हृषीकेशी सांगत ॥५९५॥

अर्थ :-
शरीरी एखादा उठे रोग । का खवळे विषयाची लगबग ।
अथवा सभ्रांत उपसर्ग । का योगभंग विकल्पे ॥५९६॥

अर्थ :-
ज्ञानाभिमान सबळ उठी । तेणे गुणदोषी बैसे दिठी ।
परापवादाची चावटी । त्याची एकांतगोष्टी निजगुज ॥५९७॥

अर्थ :-
देही शीतळता उभडे । का उष्णता अत्यंत चढे ।
किंवा वायु अव्हाटी पडे । का क्षुधा वाढे अनिवार ॥५९८॥

अर्थ :-
विक्षेप कषाय वोढवती । परदारपरद्रव्यासक्ती ।
इत्यादि उपसर्ग येती । उपाय श्रीपति तदर्थ सांगे ॥५९९॥

अर्थ :-
योगधारणया कांश्चित्दासनैर्धारणान्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधेः कांश्चिदुपसर्गान्विनिर्दहेत् ॥३९॥

अर्थ :-
देही शीतळता वाढल्या जाण । तीस निवारी अग्निधारण ।
देही उष्मा चढल्या पूर्ण । सोमधारण उच्छेदी ॥६००॥

अर्थ :-
वायु अव्हाटल्या अवचिता । तै देही वायु भरावा पुरता ।
वायु मेळवुनि वायुआंतौता । अणिती निजपंथा अभ्यासबळे ॥६०१॥

अर्थ :-
वायु क्षोभोनि सकोप । जै जठरावरी पडे झडप ।
तै क्षुधा खवळे अमूप । तृप्तीचे रूप उठीना ॥६०२॥

अर्थ :-
तेथ मोकळा सांडूनि प्राण । अपान वाढवावा आपण ।
तो जठरा आलिया जाण । तेथ क्षोभला प्राण सहजिचि ये ॥६०३॥

अर्थ :-
तेथ प्राणापान‍ऐक्यता । सहजे ये साधकांच्या हाता ।
मग षट्‌चक्रे भेदिता । क्षणही सर्वथा लागेना ॥६०४॥

अर्थ :-
तेव्हा सतरावियेचे अमृतपान । साधकांसी फावे संपूर्ण ।
यापरी क्षुधानिर्दळण । येणे जाण साधिती ॥६०५॥

अर्थ :-
परदारा परद्रव्यासक्ती । हे पापकर्माची फळप्राप्ती ।
याची करावया निवृत्ती । तपश्चर्या निश्चिती उद्धवा ॥६०६॥

अर्थ :-
भावे करिता मंत्रानुष्ठान । तेणे वैराग्य उपजे जाण ।
वैराग्ये विषयनिर्दळण । सहजे जाण साधका ॥६०७॥

अर्थ :-
शुद्ध मंत्राचे पुरश्चरण । करी विघ्नांचे निर्दळण ।
तेथ पिशाचबाधासंचरण । घेऊनि प्राण स्वये पळे ॥६०८॥

अर्थ :-
शरीरी संचरल्या व्याधी । त्याते निर्दळी दिव्य औषधी ।
मनाचा छेदावया आधी । योग त्रिशुद्धी साधवा ॥६०९॥

अर्थ :-
तेथ साधल्या योगसिद्धी । समूल निर्दळी आधिव्याधी ।
सकळ विघ्नांतेंही छेदी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥६१०॥

अर्थ :-
हे किती सांगू भिन्न । भावे करिता माझे ध्यान ।
सकळ उपसर्गा निर्दळण । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥६११॥

अर्थ :-
कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसंकीर्तनादिभिः ।
योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदाञ्छनैः ॥४१॥

अर्थ :-
आधिव्याधींसी सकळ विघ्न । विकल्प विकर्म देहाभिमान ।
ज्ञानाभिमानेंसी दहन । करी ध्यानलक्षण उद्धवा ॥६१२॥

अर्थ :-
माझिया ध्यानाचे परिपाठी । उपसर्ग पळती उठाउठी ।
शोधिता विघ्न न पडे दृष्टी । निर्द्वंद्व सृष्टी साधका ॥६१३॥

अर्थ :-
माझा लागल्या ध्यानभावो । उपसर्गाचा नुरेचि ठावो ।
सकळ विघ्नांचा अभावो । विकल्प वावो स्वये होती ॥६१४॥

अर्थ :-
म्हणशी ‘घालोनि आसन । एकाग्र करोनिया मन ।
कै ठसावेल तुझे ध्यान । तै साधका विघ्न बाधीना’ ॥६१५॥

अर्थ :-
असो न टके माझे ध्यान । तै सोपा उपाव आहे आन ।
माझे करिता नामकीर्तन । विघ्ननिर्दळण हरिनामे ॥६१६॥

अर्थ :-
जेथ नामाचा घडघडाट । तेथ उपसर्गा न चले वाट ।
महाविघ्नांचा कडकडाट । करी सपाट हरिनामे ॥६१७॥

अर्थ :-
अखंड माझी नामकीर्ती । ज्याच्या मुखास आली वस्ती ।
त्या देखोनि विघ्ने पळती । उपसर्गा शांती निःशेष ॥६१८॥

अर्थ :-
माझ्या नामाचा निजगजर । पळवी महापापसंभार ।
उपसर्गा नुरवी थार । नाम सधर हरीचे ॥६१९॥

अर्थ :-
अवचटे घेता माझे नाम । सकळ पातका करी भस्म ।
जेथ अखंड माझे गुणनामकर्म । तेथ विघ्नसंभ्रम स्पर्शेना ॥६२०॥

अर्थ :-
माझे नामकीर्तीचे पवाडे । ज्याची वाचा अखंड पढे ।
विघ्ने न येती तयाकडे । जेवी सूर्यापुढे आंधार ॥६२१॥

अर्थ :-
माझे नामकीर्तीवीण येथे । ज्याचे तोंड न राहे रिते ।
तो नागवे महाविघ्नांते । जेवी पतंगाते हुताशु ॥६२२॥

अर्थ :-
नामकीर्ती दाटुगी होये । हे विश्वासे मानले आहे ।
ते नाम सुखी केवी राहे । करावे काये म्हणशील ॥६२३॥

अर्थ :-
मुखी नामनिर्वाह व्हावा । यालागी करावी साधुसेवा ।
संतसेवनी सद्भावो जीवा । तेथ नव्हे रिघावा विघ्नांसी ॥६२४॥

अर्थ :-
सद्भावे धरिल्या सत्संगती । त्या संगाचिये निजस्थिती ।
मुखी ठसावे नामकीर्ती । विकल्प चित्ती स्फुरेना ॥६२५॥

अर्थ :-
मुखी हरिनामाची गोडी । संतसेवेची अतिआवडी ।
तयाची गा प्रतापप्रौढी । उपसर्गकोडी निर्दळी ॥६२६॥

अर्थ :-
सधकांसी पाठिराखा । संत झालिया निजसखा ।
तै महाविघ्नांचिया मुखा । विभांडी देखा क्षणार्धे ॥६२७॥

अर्थ :-
सेविता साधूचे चरणोदक । अतिशुद्ध होती साधक ।
तेणे शुद्धत्वे महादोख । समूळ देख निर्दळी ॥६२८॥

अर्थ :-
साधूंच्या चरणतीर्थापाशी । सकल तीर्थे येती शुद्धत्वासी ।
भावे सेविती त्या तीर्थासी । ते उपसर्गांसी नागवती ॥६२९॥

अर्थ :-
वंदिता साधुचरणरज । साधकांचे सिद्ध होय काज ।
निर्दळूनि विघ्नांचे बीज । स्वानंद निज स्वये भोगिती ॥६३०॥

अर्थ :-
निजभाग्यगती अवचिता । संतचरणरेणु पडल्या माथा ।
तो कळिकाळाते हाणे लाथा । तेथ विघ्नांची कथा ते कोण ॥६३१॥

अर्थ :-
निधडा शूर निजबळे सी । धुरा निजशस्त्र देऊनि त्यासी ।
युद्धी थापटिलिया पाठीसी । तो विभांडी परांसी तेणे उल्हासे ॥६३२॥

अर्थ :-
तेवी सद्भावे सत्संगती । मुखी अखंड नामकीर्ती ।
भावे करिता संतांची भक्ती । महाबाधा निर्दळिती साधक ॥६३३॥

अर्थ :-
कीर्ति भक्ती सत्संगती । हे त्रिवेणी लाभे ज्याप्रती ।
त्यासी उपसर्ग नातळती । पावन त्रिजगती त्याचेनी ॥६३४॥

अर्थ :-
माझी भक्ती आणि नामकीर्ती । यांची जननी सत्संगती ।
तो सत्संग जोडल्या हाती । विघ्ने न बाधिती साधका ॥६३५॥

अर्थ :-
योग याग आसन ध्यान । तप मंत्र औषधी जाण ।
साधिता न तुटे देहाभिमन । तो सत्संग जाण निर्दळी ॥६३६॥

अर्थ :-
योगादि सर्व उपायी जाण । निवारिती अल्पविघ्न ।
विघ्नांचा राजा देहाभिमान । तो त्यांचेनि जाण ढळेना ॥६३७॥

अर्थ :-
तो दुर्धर देहाभिमान । ज्ञातेपणी अतिदारुण ।
याचे समूळ निर्दळण । सत्संग जाण स्वये करी ॥६३८॥

अर्थ :-
नेणपणाचा अभिमान । तत्काळ जाय निघोन ।
तैसा नव्हे ज्ञानाभिमान । चाविरा जाण जाणिवा ॥६३९॥

अर्थ :-
त्याही अभिमनाचे निर्दळण । सत्संग निजांगे करी आपण ।
यालागी सत्संगासमान । आन साधन असेना ॥६४०॥

अर्थ :-
एकाचेनि निजमते । अजरामर करावे देहाते ।
तेही योगादि साधनांते । मूर्खमते साधिती ॥६४१ ।
केचिदेहमिम धीराः सुकल्प वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥४१॥

अर्थ :-
देहो तितुका प्रारब्धाधीन । त्यासी प्रारब्धे जन्ममरण ।
त्या देहासी अजरामरपण । पामर जन करू पाहती ॥६४२॥

अर्थ :-
त्या प्रारब्धाचे सूत्र पूर्ण । सर्वदा असे काळाधीन ।
यालागी काळकृत जन्ममरण । सर्वांसी जाण सर्वदा ॥६४३॥

अर्थ :-
चौदा कल्प आयुष्य जोडी । त्या मार्कंडेयासी काळ झोडी ।
युगांती लोम झडे परवडी । त्या लोमहर्षाची नरडी मुरडिजे काळे ॥६४४॥

अर्थ :-
चतुर्युगसहस्त्र संख्येसी । तो दिवस गणिजे ब्रह्मयासी ।
जो स्रजिता सकळ सृष्टीसी । त्यासी काळ ग्रासी स्वबळे ॥६४५॥

अर्थ :-
स्त्रजित्या ब्रह्मयासी काळ पिळी । पाळित्या विष्णूते काळ गिळी ।
प्रलयरुद्राचीही होळी । काळ महाबळी स्वये करी ॥६४६॥

अर्थ :-
यापरी काळ अति दुर्धर । नेणोनि अविवेकी नर ।
वांछिती काळजयो पामर । देह अजरामर करावया ॥६४७॥

अर्थ :-
जे जे दिसे ते ते नासे । हे काळसत्ता जगासी भासे ।
तरी अजरामरत्वाचे पिसे । मूर्ख अतिप्रयासे वांछिती ॥६४८॥

अर्थ :-
थिल्लरींचा तरंग जाण । वांच्छी अजरामरण ।
तंव थिल्लरासचि ये मरण । तेथ वांचवी कोण तरंग ॥६४९॥

अर्थ :-
तेवी संसारचि नश्वर । त्यांतील देह अजरामर ।
करू वाछिती पामर । उपायी अपार शिणोनी ॥६५०॥

अर्थ :-
देह जाईल तरी जावो । परी जीव हा चिरंजीव राहो ।
तदर्थ कीजे उपावो । तैसे अमरत्व पहा हो नरदेहा ॥६५१॥

अर्थ :-
देह केवळ नश्वर । त्याते अविवेकी महाधीर ।
करू म्हणती अजरामर । उपायी अपार शिणोनी ॥६५२॥

अर्थ :-
केवळ काळाचे खाजे देहो । तो अमर करावया पहा हो ।
जो जो कीजे उपावो । तो तो अपावो साधका ॥६५३॥

अर्थ :-
एव मूढतेचे भागी । देहाच्या अमरत्वालागी ।
शिणोनि उपायी अनेगी । हठयोगी नागवले ॥६५४॥

अर्थ :-
परकायाप्रवेशार्थ जाण । शिणले साधिता प्राणधारण ।
एव धरिता देहाभिमान । योगीजन नाडले ॥६५५॥

अर्थ :-
देहाचे नश्वरपण । जाणोनिया जे सज्ञान ।
ते न धरिती देहाभिमान् । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥६५६॥

अर्थ :-
न हि तत्कुशलादृत्य तदायासो ह्यपार्थक ।
अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥४२॥

अर्थ :-
विचरिता हा संसार । समूळ अवघा नश्वर ।
तेथ देहाचा अजरामर । ज्ञाते आदर न करिती ॥६५७॥

अर्थ :-
देह‍अजरामरविधी । ज्ञाता सर्वथा न घाली बुद्धी ।
देही साधिल्या ज्या सिद्धी । त्याही त्रिशुद्धी बाधिका ॥६५८॥

अर्थ :-
देह तापल्या ज्वरादि तापे । तदर्थ मरणभये कांपे ।
तेथ शीतळ आणिल्याही साक्षेपे । तेणेंही रूपे मरणचि ॥६५९॥

अर्थ :-
मिथ्या देहींचा देहाभिमान । सदा भोगवी जन्ममरण ।
तो अजरामर करिता जाण । देहबंधन दृढ झाले ॥६६०॥

अर्थ :-
साधोनिया योगसाधन । दृढ केले देहबंधन ।
देहींच्या सिद्धी भोगिता जाण । अधःपतन चुकेना ॥६६१॥

अर्थ :-
हो का ज्ञानार्थ योग साधिता । प्रसंगे सिद्धी आलिया हाता ।
त्याही त्यागाव्या तत्त्वता । निजस्वार्थालागूनि ॥६६२॥

अर्थ :-
ज्याची चाल रायापाशी । लांच हाता ये तयासी ।
तेणेचि पावे अपमानासी । तेवी साधकासी घातका सिद्धि ॥६६३॥

अर्थ :-
वृक्षासी मोडूनि आलिया फळे । त्या फळासी वृक्ष नातळे ।
तेवी आलिया सिद्धीचे सोहंळे । वैराग्यबळे त्यागावे ॥६६४॥

अर्थ :-
कोरडेनि वैराग्यबळे । त्याग कीजे तो आडखळे ।
त्याग विवेकवैराग्यमेळे । तै सिद्धीचे सोहंळे तृणप्राय ॥६६५॥

अर्थ :-
आंधळे हातिरू मातले । पतन न देखे आपुले ।
तेवी अविवेके त्याग केले । ते ते गेले अधःपाता ॥६६६॥

अर्थ :-
मूळी देहचि नश्वर एथ । तेथींच्या सिद्धी काय शाश्वत ।
ऐसे विवेकवैराग्ययुक्त । होती अलिप्त देहभोगा ॥६६७॥

अर्थ :-
एथ देह तितुका अनित्य । आत्मा एक नित्य सत्य ।
हे जाणोनि विवेकयुक्त । जडले निश्चित आत्माभ्यासी ॥६६८॥

अर्थ :-
योग निषेवतो नित्य कायश्चेत्कल्पतामियात् ।
तच्छ्‍द्दध्यान्न मतिमान्योगम्रुत्सृज्य मत्परः ॥४४॥

अर्थ :-
योग साधिता परमार्थ । सिद्धी वश्य झालिया हाता ।
त्या त्यागाव्या तत्त्वता । निजहितार्था लागूनी ॥६६९॥

अर्थ :-
सिद्धी त्यागिता न वचती । भोगबळे गळा पडती ।
तरी ते सांडूनि योगस्थिती । माझे भजनपंथी लागावे ॥६७०॥

अर्थ :-
माझिये भक्तीच्या निजमार्गी । रिगमु नाही विघ्नांलागी ।
मी भक्तांच्या प्रेमभागी । रंगलो रंगी श्रीरंग ॥६७१॥

अर्थ :-
सद्भावे करिता माझी भक्ती । भक्तांसी नव्हे विघ्नप्राप्ती ।
भक्त-सबाह्य मी श्रीपती । अहोराती संरक्षी ॥६७२॥

अर्थ :-
करिता भगवद्भजन । भक्तांसी बाधीना विघ्न ।
ते भक्तीचे महिमान । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥६७३॥

अर्थ :-
योगचर्यामिमा योगी विचरन् मदपाश्रयः ।
नान्तरायैर्विहन्येत निस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥४४॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्या संहितायां
एकादशस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥

अर्थ :-
अनन्यप्रीती मज शरण । सर्वभूती मद्भावन ।
अभेदबुद्धी माझे भजन । त्यासी सर्वथा विघ्न बाधीना ॥६७४॥

अर्थ :-
माझ्या भक्ताचे उपसर्ग । सकळ निर्दळी मी श्रीरंग ।
ज्यासी अनन्य भजनयोग । त्यासी माझे निजांग वस्तीसी ॥६७५॥

अर्थ :-
जेथ विघ्न धांवे भक्तांकडे । तेथ तत्काळ माझी उडी पडे ।
निवारी निजभक्तांचे सांकडे । ती लळिवाडे पै माझी ॥६७६॥

अर्थ :-
ती लळीवाडे म्हणशी कैसी । त्यांचे सांकडे मी सदा सोशी ।
राजा दंडिता प्रल्हादासी । म्या सर्वथा त्यासी रक्षिले ॥६७७॥

अर्थ :-
संकट मांडिले अंबरीषासी । तै म्या अपामानिले दुर्वासासी ।
दाही गर्भवास मी स्वये सोशी । उणे भक्तांसी येऊ नेदी ॥६७८॥

अर्थ :-
बाधा होता गजेंद्रासी । म्या हाती वसवूनि सुदर्शनासी ।
उडी घालूनि त्यापाशी । निमिषार्धेंसी सोडविला ॥६७९॥

अर्थ :-
द्रौपदीचिये अतिसांकडी । सभेसी करिता ते उघडी ।
म्या निजांगे घालूनि उडी । वस्त्रांच्या कोडी पुरविल्या ॥६८०॥

अर्थ :-
द्रौपदीचिया हाती देता वस्त्रघडी । नेसता दिसेल ते उघडी ।
यालागी मी लवडसवडी । नेसली लुगडी स्वये झालो ॥६८१॥

अर्थ :-
दावाग्नी पीडिता गोपाळ । निजमुखी म्या गिळिली ज्वाळ ।
एथवरी भक्तांची कळवळ । मज सर्वकाळ उद्धवा ॥६८२॥

अर्थ :-
द्रौण्यस्त्राचे बाधेहाती । म्या गर्भी रक्षिला परीक्षिती ।
गोकुळ पीडिता सुरपती । म्या धरिला हाती गोवर्धन ॥६८३॥

अर्थ :-
वांचवावया अर्जुनासी । दिवसा लपविले सूर्यासी ।
हार पतकरूनि रणभूमीसी । सत्य भीष्मासी म्या केले ॥६८४॥

अर्थ :-
ऐसा मी भक्तसहाकारी । नित्य असता शिरावरी ।
भक्तांसी विघ्न कोण करी । मी श्रीहरि रक्षिता ॥६८५॥

अर्थ :-
जे अनुसरले मद्भक्तीसी । मी विघ्न लागो नेदे त्या भक्तांसी ।
निजांग अर्पोनिया त्यांसी । निजी निजसुखेंसी नांदवी ॥६८६॥

अर्थ :-
भावे करिता माझी भक्ती । साधका स्वसुखाची प्राप्ती ।
तेथे इच्छेंसी कामलोभ जाती । माझी सुखस्थिति मद्भक्ता ॥६८७॥

अर्थ :-
म्हणसी भक्तांसी देहांती । होईल निजसुखाची प्राप्ती ।
तैशी नव्हे चौथी भक्ती । देही वर्तती स्थिति सुखरूप ॥६८८॥

अर्थ :-
देह राहो अथवा जावो । परी सुखासी नाही अभावो ।
यापरी मद्भक्त पहा हो । सुखे सुखनिर्वाहो भोगिती ॥६८९॥

अर्थ :-
भक्त वर्तता दिसती देही । परी ते वर्तती ठायी ।
मी अवघाचि त्यांच्या हृदयी । सर्वदा पाही नांदत ॥६९०॥

अर्थ :-
भक्त निजबोधे मजभीतरी । मी निजांगे त्या आंतबाहेरी ।
एव निजसुखाच्या माजघरी । परस्परी नांदत ॥६९१॥

अर्थ :-
मी देव तो एक भक्त । हेही बाहेरसवडी मात ।
विचारिता आंतुवटा अर्थ । मी आणि भक्त एकचि ॥६९२॥

अर्थ :-
तूप थिजले विघुरले देख । तेवी मी आणि भक्त दोनी एक ।
मज भक्तासी वेगळिक । कल्पांती देख असेना ॥६९३॥

अर्थ :-
मी तो एकचि एथे । हेंही म्हणावया नाही म्हणते ।
यापरी मिळोनि माते । भक्त निजसुखाते पावले ॥६९४॥

अर्थ :-
तो हा ब्रह्मज्ञानाचा कळसु । अध्याय जाण अठ्ठाविसु ।
बाप विंदानी हृषीकेशु । तेणे देउळासी कळसु मेळविला ॥६९५॥

अर्थ :-
जेवी अळंकारी मुकुटमणी । तेवी अठ्ठाविस ब्रह्मज्ञानी ।
श्रीकृष्ण भक्तांची निजजननी । तो उद्धवालागोनी शृंगारी ॥६९६॥

अर्थ :-
माता उत्तम अलंकारकोडी । अपत्य शृंगारी अतिआवडी ।
तेवी उत्तमोत्तम ज्ञाननिरवडी । उद्धव कडोविकडी शृंगारिला ॥६९७॥

अर्थ :-
मातेसी आवडे निपटणे । तेवी उद्धव वृद्धपणींचे ताने ।
श्रीकृष्ण त्याकारणे । गुह्यज्ञाने शृंगारी ॥६९८॥

अर्थ :-
माता बाळकाते शृंगारी । ते लेणे मागुते उतरी ।
उद्धव शृंगारिला श्रीहरी । ते अंगाबाहेरी निघेना ॥६९९॥

अर्थ :-
अंगी लेणे जडले अलोलिक । तेणे उद्धव झाला अमोलिक ।
पाया लागती तिनी लोक । ब्रह्मादिक पूजिती॥७००॥

अर्थ :-
निजात्म‍अळंकारे श्रीपती । उद्धव शृंगारिला ब्रह्मस्थिती ।
तेणे वंद्य झाला त्रिजगती । त्याते पुराणी पढती महाकवी॥७०१॥

अर्थ :-
गोडीमाजी श्रेष्ठ अमृत । तेंही फिके करूनि एथ ।
उद्धवालागी परमामृत । श्रीकृष्णे निश्चित पाजिले॥७०२॥

अर्थ :-
अमर अमृतपान करिती । तेही मरणार्णवी बुडती ।
उद्धव अक्षयी केल श्रीपती । कथामृती निववूनि॥७०३॥

अर्थ :-
तेणे तो सर्वांगी निवाला । परमानंदी तृप्त झाला ।
तेणे उद्धवत्वा विसरला । डोलो लागला स्वानंदे॥७०४॥

अर्थ :-
तेव्हा स्वानंद‍उन्मत्तता । दुजे निर्दळी देखता ।
संसार हाणोनि लाता । चढे माथा देवांच्या॥७०५॥

अर्थ :-
चढोनि देवांचिया माथा । शेखी गिळी देवभक्तता ।
मग सच्चिदानंदस्वानंदता । निजात्मता स्वये झाला॥७०६॥

अर्थ :-
तेथ सत्-चित्-आनंद । हाही नाही त्रिविध भेद ।
सदोदित परमानंद । स्वानंद शुद्ध कोंदला॥७०७॥

अर्थ :-
नश्वर त्यागाचिये स्थिती । अनश्वराते ‘संत’ म्हणती ।
जडाची करिता निवृत्ती । ‘चिद्‌रूप’ म्हणती वस्तूते॥७०८॥

अर्थ :-
जेथ दुःखाचा नाही बाधु । त्याते म्हणती ‘आनंदु’ ।
एव सच्चिदानंद शब्दु । ज्ञानसंबंधु मायिक॥७०९॥

अर्थ :-
वस्तु संत ना असंत । चित् नव्हे अचित् ।
ते सुखदुःखातीत । जाण निश्चित सन्मात्र॥७१०॥

अर्थ :-
हा अठ्ठाविशींचा निजबोध । उद्धवासी तुष्टोनि गोविंद ।
देता झाला स्वानंदकंद । भाग्ये अगाध तो एक॥७११॥

अर्थ :-
सांडोनि निजधामा जाणे । स्वये श्रीकृष्ण ज्याकारणे ।
देता झाला निजगुह्यठेवणे । त्याचे भाग्य वानणे ते किती॥७१२॥

अर्थ :-
जे नेदीच पित्या वसुदेवासी । जे नेदीच बंधु बळभद्रासी ।
जे नेदीच पुत्रा प्रद्युम्नासी । ते उद्धवासी दीधले॥७१३॥

अर्थ :-
जे नेदीच देवकीमातेसी । जे नेदीच कुंती आतेसी ।
शेखी नेदीच यशोदेसी । ते उद्धवासी दीधले॥७१४॥

अर्थ :-
म्हणाल संगितले अर्जुनासी । तोही अत्यंत पढियंता त्यासी ।
त्याहाती उतरावया धराभारासी । युद्धी त्त्वरेंसी उपदेशिला॥७१५॥

अर्थ :-
तैसे नव्हे उद्धवाकडे । सावकाश निजनिवाडे ।
गुप्त ठेवणे फाडोवाडे । अवघे त्यापुढे अर्पिले॥७१६॥

अर्थ :-
पित्याचिया निजधनासी । स्वामित्व लाभे निजपुत्रासी ।
तेवी श्रीकृष्णाचिया गुह्यज्ञानासी । झाला मिराशी उद्धव॥७१७॥

अर्थ :-
पांडवांमाजी धन्य अर्जुन । यादवांमाजी उद्धव धन्य ।
या दोघांच्या भाग्यासमान । न दिसे आन त्रिजगती॥७१८॥

अर्थ :-
सकळ साराचा निजसारांश । तो हा एकादशी अठ्ठावीस ।
जेवी यतींमाजी परमहंस । तेवी अष्टाविंश भागवती॥७१९॥

अर्थ :-
जेवी क्षीराब्धीमाजी शेषशयन । त्यावरी जैसा नारायण ।
तेवी भागवतामाजी जाण । ब्रह्मपरिपूर्ण अष्टाविंश॥७२०॥

अर्थ :-
जेवी वैकुंठ परम पावन । त्यावरी विराजे श्रीभगवान ।
तेवी भागवतामाजी जाण । विराजमान अष्टविंश॥७२१॥

अर्थ :-
एवढ्या महत्त्वाचे वैभव । कृष्णकृपेने पावला उद्धव ।
बाप निजभाग्याची धांव । ब्रह्म स्वयमेव स्वये झाला॥७२२॥

अर्थ :-
उद्धव झाला ब्रह्मपूर्ण । त्यासी कृष्णकृपा प्रमाण ।
ते मी वाखाणी अज्ञान । देशभाषेने प्राकृत॥७२३॥

अर्थ :-
अंधासी सूर्य प्रसन्न । झालिया देखे तो निधान ।
तेवी प्रकटोनि जनार्दन । हे गुह्यज्ञान बोलवी॥७२४॥

अर्थ :-
जनार्दन प्रकटला आता । हे बोलणे माझी मूर्खता ।
तो स्वतःसिद्ध सदा असता । हेंही झालो मी जाणता त्याचिया कृपा॥७२५॥

अर्थ :-
त्याचिया कृपे ऐसे केले । माझे मीपण निःशेष नेले ।
नेलेंपण देखो नाही दीधले । जेवी सूर्ये केले अंधारा॥७२६॥

अर्थ :-
मज कृपा करील जनार्दन । हेंही नेणे मी अज्ञान ।
तेणे दयाळुवे कृपा करून । हे गुह्यज्ञान बोलविले॥७२७॥

अर्थ :-
निकट असता जनार्दन । मी नेणे त्याचे महिमान ।
तेणे आपला महिमा आपण । मज मुखे जाण बोलविला॥७२८॥

अर्थ :-
मी जे म्हणे माझे मुख । तेंही जनार्दन झाला देख ।
तेणे मुखे निजात्मसुख । बोलवी निष्टंक निजात्मसत्ता॥७२९॥

अर्थ :-
एव माझेनि नांवे कविता । परी जनार्दनची झाला वक्ता ।
तेणे वक्तेपणे तत्त्वता । रसाळ कथा चालविली॥७३०॥

अर्थ :-
ब्रह्मरसे रसाळ कथा । निरूपिले श्रीभागवता ।
त्यामाजी ब्रह्मतल्लीनता । जाण तत्त्वता अष्टविंश॥७३१॥

अर्थ :-
अठ्ठाविसाव्याचे निरूपण । ते तत्त्वता ब्रह्म परिपूर्ण ।
श्रद्धेने करिता श्रवण । उद्धव संपूर्ण निवाला॥७३२॥

अर्थ :-
उद्धव निवोनिया आपण । स्वये विचारिता झाला जाण ।
म्हणे हे शुद्ध आत्मज्ञान । परी प्राप्ती कठिण अबळांसी॥७३३॥

अर्थ :-
या चित्स्वरूपाची प्राप्ती । सुगम होय साधकांप्रती ।
पुढील अध्यायी येचि अर्थी । उद्धव विनंती करील॥७३४॥

अर्थ :-
कडा फोडोनि मार्ग कीजे । का उंची फरस बांधिजे ।
तेवी सुगमे निर्गुण पाविजे । तो उपाव पुसिजे उद्धवे॥७३५॥

अर्थ :-
ब्रह्मप्राप्तीचा सुगम उपावो । स्वये सांगेल देवाधिदेवो ।
तो सुरस पुढील अध्यावो । साधका पहा हो परमार्थसिद्धि॥७३६॥

अर्थ :-
पव्हणियापरिस पाय‍उतारा । अबळी उतरिजे भवसागरा ।
तैसा साधकांलागी सोपारा । उपाव पुढारा हरि सांगे॥७३७॥

अर्थ :-
सीतेचेनि कृपा पडिभारे । सेतु बांधिजे रामचंद्रे ।
तेथ समुद्र तरती वानरे । जी वनचरे अतिमंदे॥७३८॥

अर्थ :-
तेवी उद्धवप्रश्नप्रीतीसी । भवाब्धिसेतु हृुषीकेशी ।
बांधिला निजभक्तिउपायेंसी । तेथ तरती आपैसी भाविके अबळे॥७३९॥

अर्थ :-
कृष्णभक्ति सेतुद्वारे । तरली जड मूढ पामरे ।
ते भक्ती सांगिजेल यादवेंद्रे । श्रोता सादरे परिसावी॥७४०॥

अर्थ :-
एका जनार्दना शरण । तेणे श्रोते सुप्रसन्न ।
पुढील अध्यायाचे कथन । तेणे साधक जन तरतील॥७४१॥

अर्थ :-
सांडूनिया एकपण । एका जनार्दना शरण ।
सुगम साधे आत्मज्ञान । ते भक्तिसाधन हरि सांगे॥७४२॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे परमहंससंहितायां
एकाकारटीकाया ‘परमार्थनिर्णयो’ नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥

श्लोक ॥४४॥ ओव्या॥७४२॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

📖 वाचा