🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 21

॥श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु वैकुंठनाथा । स्वानंदवैकुंठी सदा वसता ।
तुझे ऐश्वर्य स्वभावता । न कळे अनंता अव्यया ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकाररूप सद्गुरो ! हे वैकुंठनाथा ! तुला नमस्कार असो. सदासर्वदा स्वानंदवैकुंठांतच वस्ती करून असतोस १.

तुझ्या निजबोधाचा गरुड । कर जोडूनि उभा दृढ ।
ज्याच्या पाखांचा झडाड । उन्मळी सुदृढ भववृक्षा ॥२॥

अर्थ :-
अनंता !हे अव्यया ! तुझे खरे ऐश्वर्य काय आहे त्याचा अंत लागत नाही. तुझा निजबोधाचा गरुड तुझ्यापुढे हात जोडून उभा असतो. त्याने नुसते पंख फडफडावले, की प्रचंड भववृक्ष उन्मळून पडतो २.

तुझे स्वानुभवैकचक्र । लखलखित तेजाकार ।
द्वैतदळणी सतेजधार । अतिदुर्धर महामारी ॥३॥

अर्थ :-
तुझ्या हातांतील स्वानुभावाचे चक्र लखलखीत तेजोमय असून त्याला अभेदभावनेची तीक्ष्ण धार लावलेली आहे. त्यामुळे त्याचा मार फारच भयंकर असतो ३.

कैसा पांचजन्य अगाध । निःशब्दी उठवी महाशब्द ।
वेदानुवादे गर्जे शुद्ध । तोचि प्रसिद्ध शंख तुझा ॥४॥

अर्थ :-
तुझा पांचजन्य शंख तर किती अगाध ! तो निःशब्दांतही भयंकर शब्द उत्पन्न करतो. वेदवाणीने शुद्ध गर्जना करीत असतो. तोच तुझा प्रसिद्ध शंख होय ४.

झळफळित सर्वदा । निजतेजे मिरवे सदा ।
करी मानाभिमानांचा चेंदा । ते तुझी गदा गंभीर ॥५॥

अर्थ :-
सदासर्वदा आत्मतेजाने झगझगत असणारी गदा तुझ्या हातामध्ये सर्वकाळ शोभत असते. ती तुझी गदा इतकी खंबीर आहे की, ती अभिमानाचा चेंदाच करून सोडते ५.

अतिमनोहर केवळ । देखता उपजती सुखकल्लोळ ।
परमानंदे आमोद बहळ । ते लीलाकमळ झेलिसी ॥६॥

अर्थ :-
दिसण्यामध्ये अत्यंत मनोहर, जे पाहातांच आनंदाच्या उकळ्या फुटतात आणि ज्याला परमानंदरूप घमघमाट सुटलेला असतो, असे जे लीलाकमळ ते झेलीत असतोस ६.

जीव शिव समसमानी । जय विजय नांवे देउनी ।
तेचि द्वारपाळ दोनी । आज्ञापूनी स्थापिले ॥७॥

अर्थ :-
समसमान असणारे जीव आणि शिव या दोघांना जय आणि विजय अशी नाव देऊन त्यांना आज्ञा करून द्वारसंरक्षणार्थ ठेवले आहेत ७.

तुझी निजशक्ति साजिरी । रमारूपे अतिसुंदरी ।
अखंड चरणसेवा करी । अत्यादरी सादर ॥८॥

अर्थ :-
तशीच तुझी अवियोगिनी सुकुमार निजशक्ति अति सुंदर अशा लक्ष्मीरूपाने अत्यादराने चरणसेवा करीत असते ८.

तुझे लोकींचे निवासी जाण । अवघे तुजचिसमान ।
तेथ नाही मानापमान । देहाभिमान असेना ॥९॥

अर्थ :-
तुझ्या लोकांत राहाणारे जितके म्हणून रहिवाशी आहेत, तितके सारे तुझ्याचसारखे आहेत. तेथे मानापमान नाही व देहाभिमानही नाही ९.

तेथ काळाचा रिगमु नाही । कर्माचे न चले कांही ।
जन्ममरणाचे भय नाही । ऐशिया ठायी तू स्वामी ॥१०॥

अर्थ :-
तेथे काळाचा शिरकाव नाहीं; कर्माचे काही चालत नाहीं; व जन्ममरणाचे भय नाही; अशा ठिकाणचा तू स्वामी आहेस १०
जेथ कामक्रोधांचा घात । क्षुधेतृषेचा प्रांत ।
निजानंदे नित्यतृप्त । निजभक्त तुझेनि ॥११॥

अर्थ :-
जेथे कामक्रोधांचा घात होतो; व क्षुधेतृषेचा अंत होतो; तेथे तुझे भक्त निजानंदाने नित्यतृप्त असतात ११.

तुझेनि कृपाकटाक्षे । अलक्ष न लक्षिता लक्षे ।
तुझे चरणसेवापक्षे । नित्य निरपेक्षे नांदविसी ॥१२॥

अर्थ :-
तुझ्या कृपाकटाक्षाच्या योगानें, अलक्ष्य वस्तु न लक्षितांच लक्षात येते. तुझ्या चरणसेवेच्या अपेक्षेने तू भक्तांना निरपेक्षपणे वागवितोस १२.

साम्यतेचे सिंहासन । ऐक्यतेची गादी जाण ।
त्यावरी तुझे सहजासन । परिपूर्ण स्वभावे ॥१३॥

अर्थ :-
साम्यतेच्या सिंहासनावर ऐक्यतेची गादी असते. तीवर तुझे पूर्णपणाचे व स्वाभाविक असे सहजासन असते १३.

तन्मयतेचे निजच्छत्र । संतोषाचे आतपत्र ।
ज्ञानविज्ञानयुग्म चामर । सहजे निरंतर ढळताती ॥१४॥

अर्थ :-
तन्मयता हेंच छत्र; संतोष हीच अबदागिरी; ज्ञान-विज्ञान या दोन चवऱ्या, तुझ्यावर सर्वदा ढाळत असतात १४.

तेथ चारी वेद तुझे भाट । कीर्ति वर्णिती उद्भीट ।
अठरा मागध अतिश्रेष्ठ । वर्णिती चोखट वंशावळी ॥१५॥

अर्थ :-
तेथे चार वेद हे तुझे भाट होत. ते मोठमोठ्याने तुझी कीर्ति वर्णीत असतात आणि अठरा पुराणे हे मागध (बंदी-भाट) तुझी उत्तम वंशावळी वर्णन करतात १५.

तेथ साही जणा वेवाद । नानाकुसरी बोलती शब्द ।
युक्तिप्रयुक्ती देती बाध । दाविती विनोद जाणीव ॥१६॥

अर्थ :-
तसेंच तेथे म्ह० तुझ्या सभेंत सहाजण (षट्शाखें) वादविवाद करून कोट्यांवर कोट्या रचीत असतात. युक्तिप्रयुक्तीने खंडण मंडण करून आपापल्या ज्ञानाचे कौतुक दाखवितात १६.

एक भावार्थी तुजलागुनी । स्तुति करिती न बोलुनी ।
तेणे स्तवने संतोषोनी । निजासनी बैसविसी ॥१७॥

अर्थ :-
कोणी भावार्थी भक्त न बोलतांच तुझी स्तुति करतात. तशा स्तवनाने तू संतोषित होऊन त्यांना आपल्या पदावर बसवितोस १७.

ऐसा सद्गुवरु महाविष्णु । जो चिद्रूपे सम सहिष्णु ।
जो भ्राजमाने भ्राजिष्णु । जनी जनार्दनु तो एक ॥१८॥

अर्थ :-
असा तू सद्गुरु महाविष्णु आहेस, जो चिद्रूपाने सम व सहिष्णु आहे. जो तेजाने भ्राजिष्णु म्ह. देदीप्यमान आहे, तोच जनामध्ये एकरूप जनार्दन होय १८.

जनी जनार्दनुचि एकला । तेथ एकपणे एका मीनला ।
तेणे एकपणाचाही ग्रास केला । ऐसा झाला महाबोध ॥१९॥

अर्थ :-
जनामध्ये एकीएक जनार्दनच भरलेला आहे. त्यात एकरूपाने एकनाथ एकरूप होऊन गेला. त्यामुळे त्याने एकपणाचाही ग्रास करून टाकला. असा महाबोध त्याला प्राप्त झाला १९.

या महाबोधाचे बोधांजन । हातेंवीण लेववी जनार्दन ।
तेणे सर्वांगी निघाले नयन । देखणेंपण सर्वत्र ॥२०॥

अर्थ :-
त्याच महाबोधाचे बोधांजन डोळ्यांत हाताशिवायच जनार्दन घालून देतात. त्यामुळे साऱ्या अंगालाच डोळे फुटतात आणि त्यामुळे दृष्टि सर्वव्यापक होउन राहाते २०.

परी सर्वत्र देखता जन । देखणेनि दिसे जनार्दन ।
ऐंशी पूर्ण कृपा करून । एकपण सांडविले ॥२१॥

अर्थ :-
पण सर्वत्र जनाला पाहिले तरी त्या ठिकाणी सारा एक जनार्दनच दिसतो. अशी परिपूर्ण कृपा करून त्याने एकपणाही नाहींसा करून टाकला २१.

ऐसा तुष्टोनि भगवंत । माझेनि हाते श्रीभागवत ।
अर्थविले जी यथार्थ । शेखी प्राकृत देशभाषा ॥२२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे भगवानच प्रसन्न होऊन त्याने माझ्या हाताने श्रीमद्भागवताचा अर्थ यथार्थ रीतीने करविला, व तोही प्राकृत अशा देशभाषेत ! २२.

श्रीभागवती संस्कृत । उपाय असतांही बहुत ।
काय नेणो आवडले येथ । करवी प्राकृत प्रबोधे ॥२३॥

अर्थ :-
श्रीमद्भागवतावर अनेक संस्कृत टीका असतांही त्यांना काय आवडले कोण जाणे? त्यांनी प्राकृत व सुगम असा अर्थ करविला २३.

म्या करणे का न करणे । हेंही हिरूनि नेले जनार्दने ।
आता ग्रंथार्थनिरूपणे । माझे बोलणे तो बोले ॥२४॥

अर्थ :-
माझे करणेपण किंवा न करणेपण हे त्या जनार्दनाने हिरावून नेले. आता ग्रंथार्थाच्या निरूपणाचे माझे बोलणेही तोच बोलत आहे २४.

तेणे बोलोनि निजगौरवा । वेदविभागसद्भा वा ।
तो एकादशी विसावा । उद्धवासी बरवा निरूपिला ॥२५॥

अर्थ :-
त्याने आपल्या गौरवाकरिता प्रेमादराने वेदाचे विभाग ज्यांत सांगितले असा एकादश स्कंधांतील विसावा (विसावा देणारा) अध्याय उद्धवाला उत्तम रीतीने सांगितला २५.

तेथ भक्त आणि सज्ञान । त्यासी पावली वेदार्थखूण ।
कर्मठी देखता दोषगुण । संशयी जाण ते पडिले ॥२६॥

अर्थ :-
त्यामुळे भक्त आणि ज्ञानी ह्यांना वेदार्थाची खूण पटली; परंतु कर्मठ होते ते गुणदोषाकडे पाहू लागल्यामुळे संशयांत पडले २६.

त्या संशयाचे निरसन । करावया श्रीकृष्ण ।
एकविसावा निरूपण । गुणदोषलक्षण स्वये सांगे ॥२७॥

अर्थ :-
त्या संशयाचे निरसन करण्याकरिता एकविसाव्या अध्यायाचे निरूपण करून गुणदोषाचे लक्षण स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत २७.

त्या गुणदोषांचा विभाग । सांगोनिया विषयत्याग ।
करावया श्रीरंग । निरूपण साङ्ग सांगत ॥२८॥

अर्थ :-
त्या गुणदोषांचा प्रकार सांगून श्रीकृष्ण विषयाचा त्याग करण्याकरिता सविस्तर निरूपण करीत आहेत २८.
श्रीभगवानुवाच -
य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।
क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १ ] भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले - भक्ती, ज्ञान आणि कर्म हे माझ्या प्राप्तीचे तीन मार्ग आहेत ते सोडून चंचल इंद्रियांच्याद्वारे जे क्षुद्र भोग भोगीत राहातात, ते वारंवार जन्ममृत्यूरूप संसाराच्या चक्रात फिरत राहातात. (१)

म्या सांगितले जे विभाग । भक्तिज्ञानक्रियायोग ।
हा सांडूनि शुद्ध वेदमार्ग । सकाम भोग जे वांछिती ॥२९॥

अर्थ :-
भक्ति, ज्ञान व कर्मयोग असे विभाग मी सांगितले, तो शुद्ध वेदमार्ग होय. तो सोडून देऊन लोभिष्ट लोक विषयसुखाची इच्छा करतात २९.

क्षणभंगुर देहाचा योग । हे विसरोनिया चांग ।
सकाम कर्माची लगबग । भवस्वर्गभोग भोगावया ॥३०॥

अर्थ :-
देहाचा संबंध क्षणभंगुर आहे. हे पुरते विसरून संसारांतील व स्वर्गातील सुखोपभोग मिळण्यासाठी लोभिष्ट लोक सकाम कर्माची धाई करतात ३०.

चळतेनि प्राणसंगे । देहाते काळ ग्रासू लागे ।
येथ नानाकर्मसंभोगे । मूर्ख तद्योगे मानिती सुख ॥३१॥

अर्थ :-
चंचल प्राणाच्या संगतीने काळ हा देहाला ग्रासीतच असतो. असे असता इहलोकांतील अनेक प्रकारच्या विषयोपभोगांत व त्याच्या खटपर्टीतच मुर्ख लोक सुख मानतात ३१.

भोगिता कामभोगसोहंळे । नेणे आयुष्य ग्रासिले काळे ।
मग जन्ममरणमाळे । दुःखउेमाळे भोगिती ॥३२॥

अर्थ :-
कामभोगांचे सोहंळे भोगीत असता काळ आयुष्य ग्रासीत असतो हे समजतच नाहीं; मग जन्ममरणाच्या फेऱ्यांमध्ये दुःखाचे उमाळे भोगीत राहातात ३२.

काम्य आणि नित्यकर्म । आचरता दिसे सम ।
तरी फळी का पा विषम । सुगम दुर्गम परिपाकु ॥३३॥

अर्थ :-
काम्यकर्म आणि नित्यकर्म हे आचरण करतांना सारखेच दिसते, तरी फलामध्ये त्याचे विषमत्व म्हणजे चांगले व वाईट परिणाम का ? ३३.

ते कर्मवैचित्र्यविंदान । संकल्पास्तव घडे जाण ।
तेचि अर्थींचे निरूपण । जाणोनि श्रीकृष्ण सांगत ॥३४॥

अर्थ :-
तर हा कर्मवैचित्र्याचा प्रकार संकल्पामुळेच घडतो. ह्याच अर्थाचे निरूपण श्रीकृष्ण सांगत आहेत ३४.

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।
विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] आपापल्या अधिकारानुसार धर्मांचे ठिकाणी दृढ निष्ठा ठेवणे याला गुण म्हटले आहे आणि याविरूद्ध वागणे हाच दोष आहे गुण आणि दोष यांच्या स्वरूपाविषयी हाच निश्चय आहे. (२)

कर्म विचारिता अवघे एक । परी अधिकारी भिन्नभिन्न देख ।
ते मी सांगेन आवश्यक । जेणे सुखःदुख भोगणे घडे ॥३५॥

अर्थ :-
विचार केला तर कर्म सारे येथून तेथून एकच आहे. परंतु अधिकार मात्र भिन्न भिन्न असतात. त्यांच्याच योगाने सुखदुःख भोगणे भाग पडते. ते मी तुला अवश्य सांगतो ३५.

मुखाचा व्यापार भोजन । तो नाके करू जाता जाण ।
सुख बुडवूनि दारुण । दुःख आपण स्वये भोगी ॥३६॥

अर्थ :-
भोजन करणे हे मुखाचे काम आहे; हे जर नाकाने करू लागलों, तर सुख जाऊन भयंकर दुःख मात्र आपणाला भोगावे लागेल ३६.

का पायांचे जे चालणे । पडे जै डोई करणे ।
तै मार्ग न कंठे तेणे । परी कष्टणे अनिवार ॥३७॥

अर्थ :-
पायांचे जे चालणे आहे ते जर डोक्याने करावे लागले, तर त्याने मार्ग सरावयाचा तर नाहीच, पण अनिवार कष्ट मात्र भोगावे लागतील ३७.

तेवी जे कर्म स्वाधिकारे । सुखाते दे अत्यादरे ।
तेचि कर्म अनधिकारे । दुःखे दुर्धरे भोगवी ॥३८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे अधिकारपरत्वे जे कर्म निश्चयपूर्वक सुखावह होते, तेच कर्म अनधिकाराने केल्यास दुःसह दुःख मात्र भोगावे लागेल ३८.

गजाचे आभरण । गाढवासी नव्हे भूषण ।
परी भारे आणी मरण । तेवी कर्म जाण अनधिकारी ॥३९॥

अर्थ :-
हत्तीची अंबारी काही गाढवाला भूषणास्पद व्हावयाची नाही. इतकेच नव्हे, तर ते तिच्या भाराने मरूनही जाईल. त्याप्रमणेच अनधिकाराने केलेल्या कर्माची गोष्ट आहे ३९.

मेघ वर्षे निर्मळ जळ । परी जैसे बीज तैसे फळ ।
एका भांगी पिके सबळ । एका प्रबळ साळी केळे ॥४१॥

अर्थ :-
मेघ वृष्टि करतो ती निर्मळ जळाचीच करतो. तरी जसे बीज असेल तसेंच फळ येते. एका प्रदेशांत नुसती भांगच पिकते, आणि दुसऱ्या प्रदेशांत साळी केळीच रगडून येतात ४०.

पाहे पा जैसे दुग्ध चोख । ज्वरितामुखी कडू विख ।
तेचि निरुजा गोड देख । पुष्टिदायक सेवनी ॥४१॥

अर्थ :-
हे पाहा! दूध कितीही उत्तम असले तरी तापकऱ्याच्या तोंडाला जसे कडू विख लागते, पण तेंच निरोगी मनुष्याला गोड लागते; आणि ते प्याल्याने पुष्टिदायक होते ४१.

तेवी सकामी कर्म घडे । ते बाधक होय गाढे ।
तेचि कर्म निष्कामाकडे । मोक्षसुरवाडे सुखावी ॥४२॥

अर्थ :-
तद्वत् कामना धरून केलेले कर्म अतिशय बाधक होते. तेच कर्म निष्कामबुद्धीने केल्यास मोक्षसुखाचे साधन होते ४२.

स्वाधिकारे स्वकर्माचरण । तोचि येथे मुख्यत्वे गुण ।
अनधिकारी कर्म जाण । तोचि अवगुण महादोष ॥४४॥

अर्थ :-
आपल्या अधिकाराप्रमाणे कर्माचरण करणे तोच येथे मुख्य गुण होय; आणि अनधिकाराने केलेले कर्म, तोच येथे अवगुण म्हणजे महादोष होय ४३.

या रीती गा कर्माचरण । उपजवी दोष आणि गुण ।
हेचि गुणदोषलक्षण । शास्त्रज्ञ जाण बोलती ॥४४॥

अर्थ :-
अशा रीतीने कर्माचरण गुण आणि दोष उत्पन्न करते आणि शास्त्रवेत्ते ह्याच गुणदोषाचे लक्षण सांगतात ४४.

तेचि गुणदोषलक्षण । शुद्ध्यशुद्धींचे कारण ।
तेचि अर्थींचे विवंचन । देवो आपण सांगत ॥४५॥

अर्थ :-
हेच गुणदोषलक्षण शुद्धाशुद्धीला कारण आहे. ह्याच अर्थाचे विवेचन देव आपण सांगतात ४५.

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थ गुणदोषौ शुंभाशुभौ ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] सर्व वस्तू सारख्याच असल्या, तरी पदार्थांचे गुणदोष शुभअशुभ किंवा शुद्धअशुद्ध हे भेद, पदार्थ योग्य किंवा अयोग्य हे ठरवण्यासाठी केलेले असतात. (३)

पंचभूते समान जाण । वस्तु सर्वत्र समसमान ।
तेथ गुणदोष अप्रमाण । परी केले प्रमाण या हेतू ॥४६॥

अर्थ :-
पंचमहाभूते ही समानच आहेत. तसेंच परब्रह्मही सर्वत्र समसमानच आहे. तेथे गुणदोष अप्रमाण म्ह. मिथ्या आहेत. परंतु ते वर सांगितलेल्या हेतूनेच प्रमाणभुत झाले आहेत ४६.

न प्रेरिता श्रुतिस्मृती । आविद्यक विषयप्रवृत्ती ।
अनिवार सकळ भूती । सहजस्थितिस्वभावे ॥४७॥

अर्थ :-
श्रुतीने किंवा स्मृतीने सांगितल्याशिवायच सर्व प्राणिमात्रांमध्ये आविद्यक विषयप्रवृत्ति स्वभावसिद्धच असते ४७.

ऐसी स्वाभाविक विषयस्थिती । तिची करावया उपरती ।
नाना गुणदोष बोले श्रुती । विषयनिवृत्तीलागुनी ॥४८॥

अर्थ :-
अशी विषयवासना नैसर्गिकच असल्यामुळे तिची उपरति म्ह. निवृत्ति करण्याकरितांच श्रुतीने अनेक प्रकारचे गुणदोष सांगितले आहेत ४८.

हे एक शुद्ध एक अशुद्ध । पैल शुभ हे विरुद्ध ।
मीचि बोलिलो वेदानुवाद । विषयबाध छेदावया ॥४९॥

अर्थ :-
विषयाची बाधा दूर करण्याकरिता एक शुद्ध व एक अशुद्ध ; पलीकडचे ते शुभ, अलीकडचे हे अशुभ. असे वेदवाणीच्या रूपाने मीच सांगून ठेवले आहे ४९.

विषयांची जे निवृत्ती । तिची वेदरुपे म्या केली स्तुति ।
निंदिली विषयप्रवृत्ती । चिळसी चित्ती उपजावया ॥५०॥

अर्थ :-
विषयांची जी निवृत्ति, तिची वेदरूपाने मीच स्तुति केलेली आहे. मनांत चिळस उत्पन्न होण्यासाठींच विषयवृत्तीची निंदाही मीच केली आहे ५०.

चालता कर्मप्रवृत्ती । हो विषयांची निवृत्ती ।
ऐशी वेदद्वारे केली युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥५१॥

अर्थ :-
कर्मप्रवृत्ति चालत असता विषयांची निवृत्ति होवो अशी वेदाच्या द्वाराने मी युक्ति करून ठेविली आहे. तीच तुला सांगतो ऐक ५१.

धर्मार्थ व्यवहारार्थ यात्रार्थमिति चानघ ।
दर्शितोऽय मयाऽऽचारो धर्ममुद्वहता धुरम् ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] हे उद्धवा ! धर्मानुसार कर्मे करणार्‍यांच्या धर्मासाठी, व्यवहारासाठी आणि शरीरनिर्वाहासाठी मी हा आचार सांगितला आहे. (४)

उद्धवा तू निष्पाप त्रिशुद्धी । यालागी तुझी शुद्ध बुद्धी ।
धर्मादि व्यवहारसिद्धी । ऐक तो विधि सांगेन ॥५२॥

अर्थ :-
उद्धृवा! तू खरोखर निष्पाप आहेस. म्हणून तुझी बुद्धिही शुद्ध आहे. ह्याकरिता धर्मादि व्यवहारसिद्धीचाही विधि तुला सांगतो ऐक ५२.

करितांही धर्माचरण । प्रवृत्तिधर्म तो अप्रमाण ।
निवृत्तिधर्म तो अतिशुद्ध जाण । हे दोषगुण स्वधर्मी ॥५३॥

अर्थ :-
धर्माचरण करीत असतांनाही प्रवृत्तिधर्म हा अप्रमाण आहे. निवृत्तिधर्मच अत्यंत शुद्ध होय. हेच स्वधर्मातील गुणदोष होत ५३.

जो व्यवहार विषयासक्ती । ते अशुद्ध व्यवहारस्थिती ।
जे परोपकारप्रवृत्ती । तो व्यवहार वंदिती सुरनर ॥५४॥

अर्थ :-
विषयाच्या आसक्तीने जो जो व्यवहार करावा, तो तो अशुद्धच होय; आणि परोपकारवृत्तीने जो व्यवहार करावा तो देवाला व मनुष्याला वंद्य होतो ५४.

अद्रुष्टदाता ईश्वर । हे विसरोनि उत्तम नर ।
द्रव्यलोभे नीचांचे दारोदार । हिंडणे अपवित्र ते यात्रा ॥५५॥

अर्थ :-
अदृष्टदाता ईश्वर आहे, हे मोठमोठे पुरुष विसरून जातात; आणि द्रव्यलोभाने नीचांच्या दारोदार हिंडत असतात, ती अमंगल यात्रा होय ५५.

आळस सांडोनि आपण । करू जाता श्रवण कीर्तन ।
का तीर्थयात्रा साधुदर्शन । पूजार्थ गमन देवालयी ॥५६॥

अर्थ :-
परंतु आपण आळस सोडून कीर्तनादि श्रवण करणे किंवा तीर्थयात्रा करणे, साधूंची दर्शने घेणे, किंवा पूजा करावयासाठी देवालयांत जाणे ५६.

का अनाथप्रेतसंस्कार । करिता पुण्य जोडे अपार ।
पदी कोटियज्ञफळसंभार । जेणे साचार उपजती ॥५७॥

अर्थ :-
किंवा अनाथाचा प्रेतसंस्कार करणे, ह्या योगाने अगणित पुण्य लागते. इतकेच नव्हे, तर पावलोपावली तेणेकरून कोटि यज्ञांचे फळ उत्पन्न होते ५७.

जेणे पाविजे परपार । तिये नांव यात्रा पवित्र ।
हा यात्रार्थसंचार । गुणदोषविचार वेदोक्त ॥५८॥

अर्थ :-
ज्याच्या योगाने संसारांतून पार जाता येईल, तिचेच नांव पवित्र यात्रा. हेच वेदांत सांगितल्याप्रमाणे यात्रेस जाणे, आणि हाच गुणदोषांचा विचार होय ५८.

राजा निजपादुका हटेंसी । वाहवी ब्राह्मणाचे शिसी ।
तो दोष न पवे द्विजासी । स्वये सदोषी होय राजा ॥५९॥

अर्थ :-
राजाने आपले जोडे जर हट्टाने ब्राह्मणांच्या डोक्यावर दिले, तर तो दोष कांही ब्राह्मणाला लागावयाचा नाहीं; तर राजा हा स्वतःच दोषी होतो ५९.

जेवी आपत्काळबळे जाण । पडता लंघनी लंघन ।
तै घेऊनि नीचाचे धान्य । वांचविता प्राण दोष नाही ॥६०॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे आपत्काल प्राप्त झाला असता उपासावर उपास पडू लागले, तर नीचाचे धान्य घेऊन प्राण वाचविला तर त्यात काही दोष नाही ६०.

तेचि नीचाचे दान । अनापदी घेता जाण ।
जनी महादोष दारुण । हेंही जाण वेदोक्त ॥६२॥

अर्थ :-
पण तेंच नीचाचे दान आपत्काल नसतांना घेतले तर लोकांमध्ये महादोष लागतो. हेही वेदांतच सांगितलेले आहे ६१.

जे कर्मधर्मप्रवर्तक शुद्ध । मनुपराशरादि प्रसिद्ध ।
तिंही गुणदोष विविध । शुद्धाशुद्ध बोलिले ॥६२॥

अर्थ :-
प्रसिद्ध असे मनु-पराशरादिक शद्ध कर्मधर्मप्रवर्तक होऊन गेले. त्यांनी नानाप्रकारांनी गुणदोष व शुद्धाशुद्ध सांगून ठेवले आहे ६२.

तेचि शुद्धाशुद्धनिरूपण । ती श्लोकी नारायण ।
स्वये सांगताहे आपण । गुणदोषलक्षणविभाग ॥६३॥

अर्थ :-
तेच गुणदोषाचे विभाग व शुद्धाशुद्धविषयक निरूपण तीन श्लोकांनी स्वतः नारायण आपण होऊन सांगत आहेत ६३.

भूम्यंब्वग्न्यनिलाकाशा भूताना पञ्च धातवः ।
आब्रह्मस्थावरादीना शारिरा आत्मसंयुताः ॥५॥

अर्थ :-
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि विषमाणि समेष्वपि ।
धातुषृद्धव कल्प्यन्ते एतेषा स्वार्थसिद्धये ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ५/६] पृथ्वी, जल, तेज, वायू आणि आकाश ही पंचमहाभूतेच ब्रह्मदेवापासून स्थावरापर्यंत सर्व प्राण्यांच्या शरीरांना मूळ कारण आहेत अशा तर्‍हेने सर्व स्थावरजंगम शरीरांच्या दृष्टीने समान आहेत आणि सर्वांचा आत्मासुद्धा एकच आहे. (५)
हे उद्धवा ! सर्वांचे देह समान असले तरी वेदाने त्यांची नावे आणि रूपे वेगवेगळी सांगितली आहेत कारण त्यांनी त्या नामरूपानुसार आचरण करून आपल्या स्वाभाविक प्रवृत्तीला आळा घालून चारही पुरूषार्थांची सिद्धी करून घ्यावी, म्हणून. (६)

पृथ्वी आप तेज वायु गगन । ब्रह्म्यादि स्थावरान्त जाण ।
भूती पंचभूते समान । वस्तुही आपण सम सर्वी ॥६४॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवापासून तो स्थावरजंगमापर्यंत सर्व प्राण्यांमध्ये पृथ्वी, आप, तेज, वायु व आकाश ही पंचमहाभूते समसमानच आहेत; आणि ब्रह्मवस्तुही सर्वामध्ये समसमानच आहे ६४.

नाही नाम रूप गुण कर्म । ऐसे जे केवळ सम ।
तेथ माझेनि वेदे विषम । केले रूप नाम हितार्थ ॥६५॥

अर्थ :-
ज्याला नाम व रूप नाहीं, गुण नाही व कर्मही नाही, अशा सम ब्रह्माचे ठिकाणी लोककल्याणाकरिता माझ्या वेदाने नामरूपाचे भेद कल्पून ठेवले आहेत ६५.

तळी पृथ्वी वरी गगन । पाहता दोनीही समान ।
तेथ दश दिशा कल्पिल्या जाण । देशांतरगमनसिद्ध्यर्थ ॥६६॥

अर्थ :-
खाली पृथ्वी आणि वर आकाश पाहावयास गेले असता दोन्ही सारखीच दिसतात; परंतु देशांतरी जाण्यास सोपे पडावे म्हणून दशदिशांची कल्पना करून ठेवली आहे ६६.

तेवी नाम रूप वर्णाश्रम । समाच्या ठायी जे विषम ।
हा माझेनि वेदे केला नेमे स्वधर्मकर्मसिद्ध्यर्थ ॥६७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे नाम, रूप आणि वर्णाश्रम, हे माझ्या वेदाने समाच्या ठिकाणी जे विषम उत्पन्न करून ठेवले आहे, ते स्वधर्मकर्माच्या सिद्धीसाठींच ६७.

येणेचि द्वारे सुलक्षण । धर्मार्थकाममोक्षसाधन ।
पुरुषांच्या हितालागी जाण । म्या केले नियमन वेदाज्ञा ॥६८॥

अर्थ :-
ह्याच द्वाराने पुरुषांच्या हिताकरिता उत्तम लक्षणांनी युक्त असे धर्मार्थकाममोक्षसाधनांचे नियम अथवा नियंत्रण मी वेदाज्ञेच्या रूपाने केले आहे ६८.

रूप नाम आश्रम वर्ण । वेदु नेमिता ना आपण ।
तै व्यवहारु न घडता जाण । मोक्षसाधन तै कैंचे ॥६९॥

अर्थ :-
रूप, नाम, आश्रम, वर्ण यांचे नियम वेदाने घालून दिले नसते, तर मुळी व्यवहारच चालला नसता; मग मोक्षसाधन कसे होणार ? ६९.

एव वेदे चालवूनि व्यवहारु । तेथेंचि परमार्थविचारु ।
दाविला असे चमत्कारु । सभाग्य नरु तोचि जाणे ॥७०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे वेदाने व्यवहार चालवून त्यांतच परमार्थविचाराचा चमत्कारही दाखवून दिला आहे; परंतु भाग्यवान् असेल त्यालाच तो कळेल ७०.

अत्यंत करिता कर्मादरु । तेणे कर्मठचि होय नरु ।
तेथ परमार्थ नाही साचारु । विधिनिषेधी थोरु पीडिजे ॥७१॥

अर्थ :-
कर्मावरच अतिशय भर ठेवला, तर तो पुरुष कर्मठच होऊन राहील; त्यामुळे परमार्थ साधणार नाही; त्याला विधिनिषेधाचा त्रास मात्र सोसावा लागेल ७१.

केवळ स्वधर्मकर्म सांडिता । अंगी आदळे पाषंडता ।
तेणेंही मोक्ष न ये हाता । निजस्वार्था नागवले ॥७२॥

अर्थ :-
बरें, स्वधर्मकर्म निखालस सोडून दिले, तर अंगावर पाखंडीपणा येऊन आदळेल ! त्यामुळे मोक्ष हाती न येता आपल्या हितावर पाणी पडेल! ७२.

यालागी स्वधर्म आचरता । निजमोक्ष लाभे आइता ।
हे वेदार्थाची योग्यता । जाणे तो ज्ञाता सज्ञान ॥७३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता स्वधर्म आचरण करीत असतांच आयता मोक्षलाभ होईल अशी वेदार्थाची योग्यता ज्याच्या लक्षात येईल, तो ज्ञाता शहाणा होय ७३.

हे वेदार्थनिजयोग्यता । सहसा न ये कवणाचे हाता ।
याचिलागी गा परमार्थ । गुरु तत्त्वता करावा ॥७४॥

अर्थ :-
पण जे वेदाच्या अर्थातील रहस्य सहसा कोणाच्या हाती लागत नाही. ह्याचसाठी परमार्थमार्ग दाखविणारा गुरु केला पाहिजे ७४.

त्या सद्गुगरूची पूर्ण कृपा होय । तरीच आतुडे वेदगुह्य ।
गुरुकृपेवीण जे उपाय । ते अपाय साधका ॥७५॥

अर्थ :-
त्या सदुरूची पूर्ण कृपा होईल तरच वेदांतील रहस्य हाती लागेल. गुरुकृपेशिवाय जी जी साधने करावीत, ती ती साधकांना अपायकारक मात्र होतात ७५.

यालागी माझा वेद जगद्गुेरु । दावी आपातता व्यवहारु ।
नेमी स्वधर्मकर्मादरु । जनाचा उद्धारु करावया ॥७६॥

अर्थ :-
ह्याकरिता माझा वेद हा जगाचा गुरु आहे. त्याने प्रथमदर्शनी व्यवहार दाखवून लोकांचा उद्धार करण्यासाठी स्वधर्मकर्मादर लावून दिला आहे ७६.

ऐसा माझा वेदु हितकारी । दावूनि गुणदोष नानापरी ।
जन काढी विषयाबाहेरी । वेद उपकारी जगाचा ॥७७॥

अर्थ :-
असा माझा वेद लोकहितकारी आहे. तो नाना प्रकारचे गुणदोष दाखवून लोकांना विषयाच्या बाहेर काढतो. अशा रीतीने वेद हा जगावर उपकार करतो ७७.

देशकालादिभावाना वस्तुना मम सत्तम ।
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थ हि कर्मणाम् ॥७॥

अर्थ :-
[ श्लोक ७] हे श्रेष्ठ उद्धवा ! देश, काल इत्यादींबद्दल आणि पदार्थांच्याबद्दल जे गुणदोषांचे विधान सांगितले गेले आहे, ते कर्म नियमितरूपाने व्हावे, यासाठी. (७)

भक्तांमाजी भक्तोत्तम । साधुलक्षणी साधुसम ।
यालागी उद्धवासी ‘सत्तम’ । म्हणे पुरुषोत्तम अतिप्रीती ॥७८॥

अर्थ :-
उद्धव हा भक्तांमध्ये अत्युत्तम भक्त आणि साधुलक्षणांमध्ये साधूसारखाच असल्यामुळे श्रीकृष्ण त्याला अत्यंत प्रेमाने ‘सत्तम’ म्हणजे हे साधुश्रेष्ठा असे म्हणाले ७८.

उद्धवा येथ भलता नर । भलता करील कर्मादर ।
यालागी वर्णाश्रमविचार । नेमिला साचार वेदांनी ॥७९॥

अर्थ :-
उद्धवा! ह्या जगामध्ये हवा तो मनुष्य हवे ते कर्माचरण करू लागेल, ह्याकरिता वेदांनी वर्णाश्रमाचा विचार ठरवून टाकला आहे ७९.

जेथ करू नये कर्मतंत्र । ऐसा देश जो अपवित्र ।
आणि काळादि द्रव्य विचित्र । पवित्रापवित्र सांगेन ॥८० ।
जेथे कर्मतंत्र करता कामा नये असा जो अपवित्र देश, आणि अपवित्र काल व वस्तु, ह्यांचीही पवित्रता व अपवित्रता तुला मी सांगेन ८०
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् ।
कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] ज्या देशात काळवीट नसतील आणि जेथील लोक ब्राह्मणभक्त नसतील, तो देश अपवित्र होय. काळवीट असले तरी जेथे संतपुरूष राहातात, तेवढाच भाग सोडून अंग, वंग, कलिंग इत्यादी देश अपवित्र होत तसेच असंस्कृत लोक राहात असलेला किंवा रेताड प्रदेशही अपवित्रच होय. (८)

कोणे एके पृथ्वीतळी । मेघ न वर्षता जळी ।
पेरिली धान्ये सदा निळी । वसुधा-जिव्हाळी ते म्हणती ॥८१॥

अर्थ :-
पृथ्वीवर एखाद्या ठिकाणी मेघवृष्टि मुळीच होत नाही; पण तेथे पेरलेली शेते हिरवींचार दिसतात. तेव्हा ती जमीनच पाणथळ आहे असे म्हणतात ८१.

तेचि पाहता पृथ्वीवरी । एके भागी गा उखरी ।
मेघ वर्षता शरधारी । अंकुरेना डिरी उखरत्वे ॥८२॥

अर्थ :-
त्याच पृथ्वीवर दुसऱ्या ठिकाणी पाहाव तर, एका ठिकाणी अगदीच खडकाळ जमीन असते, तेथे मुसळधार पाऊस पडला तरी जमीनच खडकाळ असल्यामुळे तेथे अंकुरच येत नाहीं! ८२.

तेवी देशाची शुद्ध्यशुद्धी । तुज मी सांगेन यथाविधी ।
जेथ कर्मी नोहे कार्यसिद्धी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी न करावे ॥८३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे देशाची शुद्धाशुद्धि आहे, ती मी तुला सविस्तर सांगतो. जेथे कर्माने कार्यसिद्धि होत नाही, त्या ठिकाणी मुळींच कर्म करू नये ८३.

कृष्णामृग जेथ नाही । ते जाण पा अपवित्र भुयी ।
कर्मादरु तिये ठायी । न करावा पाही सर्वथा ॥८४॥

अर्थ :-
जेथे कृष्णमृग नसतो ती भूमि अपवित्र म्हणून समजावी. तशा ठिकाणी कधीही कर्म करण्याची यातायात करू नये ८४.

जेथ ब्राह्मणचि नाही । तो देश अपवित्र पाही ।
ब्राह्मण अकर्मी जे ठायी । भूमी तेही अपवित्र ॥८५॥

अर्थ :-
तसेच जेथे ब्राह्मणच नसतो, तो देश अपवित्र होय; किंवा जेथे निषिद्ध कर्म करणारे ब्राह्मण असतील; ती भूमिही अपवित्रच होय ८५.

जेथ ब्राह्मणाची अभक्ती । शेखो हेळूनि निंदिती ।
तो देश गा कर्माप्रती । जाण निश्चिती अपवित्र ॥८६॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे ज्या ठिकाणी ब्राह्मणांवर भक्ति नाही, शेवटी त्यांची निंदा करून अवहेलनाही करतात, तो देशही कर्माला खरोखर अपवित्र होय हे लक्षात ठेव ८६.

जे देशी कृष्णमृग असती । परी नाही भगवद्भतक्ती ।
तो देश कर्मप्रती । जाण निश्चिती अपवित्र ॥८७॥

अर्थ :-
एखाद्या देशांत कृष्णमृगही असतात, परंतु भगवद्गक्ति नसते, तो देशही कर्माला निश्चयाने अपवित्र आहे असे समज ८७.

भक्तिहीन देश प्रसिद्ध । कीकट कलिंग मागध ।
तेथ स्वधर्म नव्हती शुद्ध । जाण अशुद्ध ते देश ॥८८॥

अर्थ :-
कीकट, कलिंग, आणि मागध हे देश भक्तिहीन असल्याविषयी प्रसिद्ध आहेत. ते देश अशुद्ध असल्यामुळे तेथेही स्वधर्म शुद्ध होत नाहीत ८८.

नाही उपलेप संमार्जन । ते स्वगृही भूमी अशुद्ध जाण ।
का जेथ वेदबाह्य असज्जन । तेंही स्थान अपवित्र ॥८९॥

अर्थ :-
जेथे सडा संमार्जन होत नाही, अशी आपल्या घरांतील जमीनही अशुद्धच समजावी; किंवा जेथे वेदबाह्य असे दुर्जन राहातात, तेंही स्थान अपवित्र होय ८९.

जे भूमी केवळ उखर । ते जाण सदा अपवित्र ।
आता काळाचे काळतंत्र । पवित्रापवित्र सांगेन ॥९०॥

अर्थ :-
जी जमीन केवळ खडकाळ असते, तीही सदा अपवित्रच होय. आता काळाच्या तंत्राचीही पवित्रापवित्रता सांगतो ९०.

कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।
यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] जेव्हा कर्म करण्यास योग्य अशी सामग्री मिळून कर्मही होऊ शकेल, ती वेळ चांगली समजावी आणि ज्यावेळी सामग्री न मिळाल्याने किंवा अन्य कारणाने कर्म होऊ शकत नाही, तो काळ वाईट होय. (९)

देश काळ द्रव्य पात्र । हे सामग्री होय स्वतंत्र ।
तोचि काळ अतिपवित्र । वेदशास्त्रसंमत ॥९१॥

अर्थ :-
ज्या काळी देश, काल, द्रव्य आणि पात्र ही सामुग्री स्वतंत्रपणे मिळेल तोच काळ अत्यंत पवित्र असून वेदशास्त्राला संमत आहे ९१.

ग्रहणकपिलाषष्ठ्यादिद्वारा । तो काळ परम पवित्र खरा ।
का संतसज्जन आलिया घरा । काळाचा उभारा अतिपवित्र ॥९२॥

अर्थ :-
ग्रहण, कपिलाषष्ठी, इत्यादि पर्वांच्या द्वारे जो काळ येतो, तो काळ परम पवित्र होय. तसेंच संतसज्जन घरी आले असता तो काळ अत्यंत पवित्र समजावा ९२.

हो का संपत्ति आलिया हाता । का धर्मी उल्हास जेव्हा चित्ता ।
तो ‘पुण्यकाळ’ तत्त्वता । वेदशास्त्रार्था अनुकूल ॥९३॥

अर्थ :-
किंवा अकल्पितपणे संपत्ति मिळाली, किंवा धर्म करण्याचा चित्ताला उल्हास वाटला, तो काळ खरोखर ‘पुण्यकाळ’ असून वेदशास्त्रांनाही मान्य असतो ९३.

पुरुषासी पर्वकाळ । जन्मात जोडे एकवेळ ।
मातापित्यांचा अंतकाळ । ते धर्माची वेळ अपवित्र ॥९४॥

अर्थ :-
खरा पर्वकाळ पुरुषाला जन्मामध्ये एकच वेळ प्राप्त होत असतो. तो कोणता ? तर मातापित्याचा अंतकाळ ! ती धर्माची अत्यंत पवित्र वेळ म्हणून समजावी ९४.

हा पर्वकाळ मागुता । पुरुषासी नातुडे सर्वथा ।
तेथ श्रद्धेने धर्म करिता । पवित्रता अक्षय ॥९५॥

अर्थ :-
हा पर्वकाळ पुरुषाला पुन्हा मिळत नसतो. अशा वेळी श्रद्धापूर्वक धर्म केल्यास अक्षय पवित्रता प्राप्त होते ९५.

स्वभावे काळाची पवित्रता । तुज मी सांगेन आता ।
जो उपकारी सर्वथा । निजस्वार्था साधक ॥९६॥

अर्थ :-
आता काळाची स्वाभाविक पवित्रता कोणती ती मी तुला सांगतो. तो काळ सर्वोपरी उपकारक व साधकाचा निजस्वार्थ साधणारा आहे ९६.

ब्राह्म मुहूर्त तत्त्वता । पवित्र जाण स्वभावता ।
जो साधकांच्या निजस्वार्था । होय वाढविता अनुदिनी ॥९७॥

अर्थ :-
खरोखर ‘ब्राह्ममुहूर्त’ म्ह० पहाटे सूर्योदयापूर्वीच्या पांच घटका, हा स्वभावतांच पवित्र होय; ती वेळ साधकाच्या हिताची असून दिवसेंदिवस हिताची वृद्धीच करीत असते ९७.

काळाची अकर्मकता । ऐक सांगेन मी आता ।
कर्म करू नये स्वभावता । निषिद्धता महादोषु ॥९८॥

अर्थ :-
आता कर्माला अयोग्य काळ कोणता तेंही सांगतो ऐक. अशा वेळी स्वभावता कर्म करूंच नये, कारण तो काळ निषिद्ध असल्यामुळे मोठा दोष लागतो ९८.

जेथ जळस्थळादि सर्वथा । विहित द्रव्य न ये हाता ।
तो काळ अकर्मकता । जाण तत्त्वता निश्चित ॥९९॥

अर्थ :-
ज्या ठिकाणी जळ, स्थळ किंवा विहित द्रव्यही मिळत नसेल, तो काळ खरोखर कर्म करण्यास योग्य नव्हे हे लक्षात ठेव ९९.

जो काळ सूतके व्यापिला । का राष्ट्र-उपप्लवे जो आला ।
जे काळी देह परतंत्र झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥१००॥

अर्थ :-
ज्या काळांत सुतक असेल, किंवा राष्ट्रावर कांही संकट ओढवले असेल किंवा ज्या वेळी देहाला परतंत्रता आलेली ‘असेल, तो कालही कर्म करण्यास योग्य नव्हे असे म्हटलेले आहे १००.

जो काळ दुर्भिक्षासी आला । जो का ज्वरादिदोषी दूषिला ।
जो काळ चोराकुलित झाला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥१॥

अर्थ :-
ज्या काळांत दुष्काळ येतो, तापाची सांथ वगैरे येऊन जो काळ दूषित झालेला असतो, ज्या काळांत चोरांचा सुळसुळाट असतो, तो काळही कर्म करण्यास योग्य नव्हे १.

जे काळी क्रोध संचरला । जेथ तमोगुण क्षोभला ।
निद्राआलस्ये व्यापिला । तो काळ बोलिला अकर्मक ॥२॥

अर्थ :-
ज्या वेळेला राग आलेला असतो, किंवा तमोगुण खवळलेला असतो, निद्रेने आणि आळसाने ज्यांत ठाणे दिलेले असते, तो काळही कर्म करण्यास योग्य नव्हे असे म्हणतात २.

अकस्मात सुखसंपदा । का अभिनव वार्ता एकदा ।
का लंघिजे भल्याची मर्यादा । तो काळ सर्वदा अकर्मक ॥३॥

अर्थ :-
अकस्मात् सुखसंपदा मिळाली; किंवा कधी न ऐकलेली गोष्ट कानांवर आली, किंवा सज्जनांच्या मर्यादेचा भंग झाला, तर तो काळ कर्म करण्याला कधीच योग्य नव्हे ३.

का मार्गी विषमता । पंथ क्रमिजे चालता ।
तेथ पडे दुर्धर्षता । तो काळ तत्त्वता अकर्मक ॥४॥

अर्थ :-
किंवा वाट चालतांना मार्गामध्ये काही संकट आले, त्यामुळे जीवावर येऊन बेतले, तर तो काळही खरोखर कर्म करण्यास योग्य नव्हे ४.

जे काळी द्रव्यलोभ दारुण । जे काळी चिंता गहन ।
केव्हा विकल्पे भरे मन । तो काळ जाण अकर्मक ॥५॥

अर्थ :-
ज्या वेळी द्रव्याचा अतिशय लोभ सुटतो, ज्या वेळेस जिवाला अत्यंत काळजी वाटते, विकल्पाने जेव्हा मन भरून जाते, त्या वेळीही कर्म करणे उचित नव्हे ५.

ऐशी काळाची अकर्मकता । तुज म्या सांगितली तत्त्वता ।
आता द्रव्याची शुद्धाशुद्धता । ऐक सर्वथा सांगेन ॥६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे कर्माला अनुचित काल कोणता ते तुला बरोबर सांगून दिले. आता द्रव्याची शुद्धाशुद्धताही सविस्तर सांगतो ऐक ६.

द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।
संस्कारेणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाऽथवा ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] पदार्थांची शुद्धी किंवा अशुद्धी, द्रव्य, वचन, संस्कार, काल, अधिकपणा किंवा कमीपणा यांमुळेही होते. (१०)

पुरुषे गोमूत्र सेविता । तत्काळ पावे पवित्रता ।
तेचि ताम्रपात्रे घेता । ये अपवित्रता तत्काळ ॥७॥

अर्थ :-
पुरुषाने गोमूत्र प्राशन केले असता तत्काळ पवित्रता येते; पण तेच तांब्याच्या भांड्यांतून घेतले असता तत्काळ अपवित्र होते ७.

पुरुषे जळ प्रोक्षिता । पुष्पांसी ये पवित्रता ।
तेचि पुरुषे अवघ्राणीता । अपवित्रता पुष्पासी ॥८॥

अर्थ :-
पुरुषाने जलप्रोक्षण केले असता पुष्पांना पवित्रता येते ; तेंच फूल पुरुषाने हुंगले तर त्याला अपवित्रता येते ८.

अग्नीची सेवा करिता । द्विजासी परम पवित्रता ।
तोचि द्विज अग्निहोत्रे जाळिता । ये अपवित्रता अग्नीसी ॥९॥

अर्थ :-
अग्नीची सेवा केली असता ब्राह्मणाला पवित्रता येते; पण तोच ब्राह्मण अग्निहोत्राने जाळला असता त्या अग्नीला अपवित्रता येते ९.

दर्भी पिंड ठेविता पवित्र । पिंडस्पर्शे दर्भ अपवित्र ।
ऐशी शुद्ध्यशुद्धी विचित्र । बोले धर्मशास्त्र श्रुत्यर्थे ॥११०॥

अर्थ :-
दर्भावर पिंड ठेवला असता तो पवित्र होतो, परंतु पिंडाचा स्पर्श झाल्याने दर्भ अपवित्र होतात. श्रुतीला अनुसरून धर्मशास्त्र वस्तूची शुद्धयशुद्धि अशी विचित्र सांगते ११०.

जे वस्तु संशयापन्न । त्याच्या शुद्धीसी ब्राह्मणवचन ।
ज्यांचे वचन प्रमाण । हरिहर जाण मानिती ॥११॥

अर्थ :-
जी वस्तु संशयापन्न असते, तिच्या शुद्धीला ब्राह्मणवचन पुरे होते. कारण, ब्राह्मणवचन हरिहरांनासुद्धा मान्य होते ११.

घृतसंस्कारे शुद्ध अन्न । होमसंस्कारे नवधान्य ।
अग्निसंस्कारे लवण । पवित्र जाण शास्त्रार्थे ॥१२॥

अर्थ :-
तुपाच्या संस्काराने अन्न शुद्ध होते होमाच्या संस्काराने नवधान्ये शुद्ध होतात; आणि अग्नीच्या संस्काराने मीठ पवित्र होते, असा शास्त्रार्थ आहे १२.

राकारापुढे मकार । मांडूनि करिता उच्चार ।
जिणोनि पापांचा संभार । होय तो नर शुद्धात्मा ॥१३॥

अर्थ :-
‘रा’ ह्या अक्षरापुढे ‘म’ अक्षर घालून उच्चार केला तर पातकांचा भार नाहीसा होऊन तो पुरुष शुद्धात्मा होतो १३.

त्याचि मकारापुढे द्यकार । ठेवूनि करिता उच्चार ।
अंगी आदळे पाप घोर । तेणे होय नर अतिबद्ध ॥१४॥

अर्थ :-
त्याच मकारापुढे ‘ द्य, अक्षर ठेवून उच्चार केला असता घोर पातक येऊन डोक्यावर आदळते. आणि तेणेकरून तो पुरुष अत्यंत बद्ध होतो १४.

रजस्वला शुद्ध चरुर्थाहानी । मेघोदक शुद्ध तिसरे दिनी ।
वृद्धिसूतक दहावे दिनी । काळ शुद्धपणी या हेतू ॥१५॥

अर्थ :-
रजस्वला ही चौथ्या दिवशी शुद्ध होते, मेघोदक तिसऱ्या दिवशी शुद्ध होते. वृद्धि किंवा सुतक दहाव्या दिवसानंतर निवृत्त होते. अशा रीतीने कालाची शुद्धता आहे १५.

पूर्व दिवशींचे जे अन्न । ते काळेंचि पावे गा दूषण ।
ज्यासी आले शिळेपण । ते अन्न जाण अशुद्ध ॥१६॥

अर्थ :-
आधल्या दिवशींचे अन्न काळानेच दूषित होते. आणखी ज्याला शिळेपणा आला, ते अन्नही अशुद्ध ठरते १६.

तैसे नव्हे घृतपाचित । ते बहुत काळे तरी पुनीत ।
जे विटोनि विकारी होत । ते अपुनीत काळेंचि ॥१७॥

अर्थ :-
तुपात तळलेल्या अन्नाची गोष्ट मात्र तशी नाही. ते पुष्कळ दिवसपर्यंतही शुद्ध राहाते. जे विटून जाऊन आंबते, ते तत्काळ अपवित्रच होते १७.

जे सांचवणी अल्प जळ । त्यासी स्पर्शला चांडाळ ।
ते अपवित्र गा सकळ । नये अळुमाळ स्पर्श करू ॥१८॥

अर्थ :-
जे सांचवणीचे व थोडेसे पाणी असेल. त्याला चांडाळाने स्पर्श केला, तर ते निखालस अपवित्र होते. त्याला मुळीच स्पर्श करू नये १८.

तेचि निर्झर का अक्षोभ जळ । तेथ स्पर्शल्याही चांडाळ ।
त्यासी लागेना तो विटाळ । ते नित्य निर्मळ पवित्र ॥१९॥

अर्थ :-
पण तेच पाणी झऱ्याचे किंवा डोहातले असेल तर त्याला चांडाळाने स्पर्श केला तरी त्याला विटाळ होत नाही. ते नित्य निर्मळ व पवित्रच असते १९.

अल्प केलिया स्वयंपाक । त्यासी जै आतळे श्वान काक ।
तै ते सांडावे निःशेख । अपवित्र देख ते अन्न ॥१२०॥

अर्थ :-
थोडा स्वयंपाक केलेला असला आणि त्याला कुत्रे किंवा कावळा शिवला तर तो साराच्या सारा स्वयंपाक टाकून दिला पाहिजे. कारण, ते अन्न अपवित्र होते १२०.

तोचि सहस्त्रभोजनाचा पाक । त्यासी आतळल्या श्वान का काक ।
सांडावे जेथ लागले मुख । येर अन्न निर्दोख भोजनी ॥२१॥

अर्थ :-
तोच स्वयंपाक सहस्रभोजनाचा असून त्याला कुत्रे किंवा कावळा शिवेल, तर त्यांचे तोंड ज्या ठिकाणी लागलेले असेल तेवढे अन्न काढून टाकावे. बाकीच्या अन्नाचे भोजन करण्यांत दोष नाही २१.

शक्त्याअशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने ।
अघ कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] शक्ती आणि असमर्थता, बुद्धी आणि वैभव यांनुसार जे दोष उत्पन्न होतात, त्यांचा ठिकाणी आणि अवस्था पाहूनच विचार केला जातो. (११)

झालिया चंद्रसूर्यग्रहण । शक्ते स्नान न करिता दूषण ।
बाळक वृद्ध आतुर जन । न करिता स्नान दोष नाही ॥२२॥

अर्थ :-
चंद्रग्रहण किंवा सूर्यग्रहण आले असतां, निरोग्याने स्नान न केल्यास त्याला दोष लागतो; परंतु बालक, वृद्ध आणि रोगी ह्यांनी स्नान न केले तरी दोष नाही २२.

पुत्र जन्मलिया देख । स्वगोत्रज जे सकळिक ।
त्यांसी जाण आवश्यक । बाधी सूतक दहा दिवस ॥२३॥

अर्थ :-
पुत्र जन्मला असता सारे भाऊबंद असतात, त्यांना दहा दिवस सुतकाची (सुवेराची) बाधा अवश्य आहे २३.

तेचि स्थळांतरी पुत्रश्रवण । सूतकाअंती झाल्या जाण ।
त्या सूतकाचे बंधन । न बाधी जाण सर्वथा ॥२४॥

अर्थ :-
तेच देशांतर असून सुतक संपल्यावर पुत्रजन्म झाल्याचे कळेल, तर त्याला सुतक पाळण्याचे मुळींच बंधन नाही २४.

पूर्वदिनी गोत्रज मरे । ते स्वगोत्री सूतक भरे ।
येरे दिवशी दुसरा जै मरे । तै सूतके सूतक उतरे दोहींचेंही ॥२५॥

अर्थ :-
आधल्या दिवशी एखादा भाऊबंद मरण पावला तर त्याच्या गोत्रजांना सुतक येते. पण दुसऱ्या दिवशी जर दुसरा कोणी मेला, तर पहिल्या सुतकांतच दुसऱ्याचे सुतक फिटून जाते २५.

जेणे घेतले होय विख । त्यासी सर्पु लाविलिया देख ।
तेणे विखे उतरे विख । तेवी सूतके सूतक निवारे ॥२६॥

अर्थ :-
ज्याने विष घेतलेले असते त्याला जर साप चावविला, तर त्याच्या विषाने पहिले विष उतरते. त्याप्रमाणे सुतकानेच सुतक नष्ट होते २६.

जे बुद्धीपूर्वक केले आपण । ते अवश्य भोगावे पापपुण्य ।
जे बुद्धीसी नाही विद्यमान । ते अहेतुकपणे बाधिना ॥२७॥

अर्थ :-
आपण जे बुद्धिपूर्वक पाप किंवा पुण्य केलेले असते, त्याचे फळ अवश्य भोगावे लागते, परंतु जे बुद्धीला माहीत नसते, ते अहेतुकपणाने झालेले असल्यामुळे बाधक होत नाही २७.

आपुले जे अंतःकरण । त्यासी पवित्र करी निजज्ञान ।
हे ‘बुद्धीची शुद्धि’ जाण । विवेकसंपन्न वैराग्ये ॥२८॥

अर्थ :-
आपले जे अंत:करण आहे, त्याला आत्मज्ञान पवित्र करतें; हीच विवेकयुक्त वैराग्याची ‘बुद्धीची शुद्धि’ होय २८.

जो धनवंत अतिसंपन्न । त्यासी जुने वस्त्र अपावन ।
शिविले दंडिले तेंही जाण । नव्हे पावन समर्था ॥२९॥

अर्थ :-
जो धनाढ्य म्ह० अत्यंत श्रीमंत असेल त्याने जुने वस्त्र परिधान करणे अपवित्र होय. शिवलेले किंवा दंड भरलेले धोतरही श्रीमंतांना पवित्र नव्हे २९.

तेचि दुर्बळाप्रति जाण । अतिशये परम पावन ।
हे वेदवाद अतिगहन । स्मृतिकारी जाण प्रकाशिले ॥१३०॥

अर्थ :-
तेंच गरिबाला अतिशय पवित्र होते. हे वेदांतील रहस्य फार खोल आहे. ते स्मृतिकारांनी विशद करून ठेवले आहे १३०.

समर्थासी असाक्षी भोजन । ते जाणावे अशुद्धान्न ।
दुर्बळासी एकल्या अशन । परम पावन श्रुत्यर्थे ॥३१॥

अर्थ :-
कोणी पंक्तीला न घेता श्रीमंतांनी जेवणे ते अशुद्ध अन्न म्हणून समजावें; पण गरिबाने एकट्याने जेवणे हे अत्यंत पवित्र असे वेदानेंच म्हटले आहे ३१.

स्वये न करिता पंचयज्ञ । भोजन ते पापभक्षण ।
सकळ सुकृतासी नागवण । जै पराङ्मुेखपण अतिथीसी ॥३२॥

अर्थ :-
पंचमहायज्ञ न करता भोजन केले असता पातक भक्षण केल्याप्रमाणे आहे. अतिथीला विन्मुख दवडला तर साऱ्या पुण्यावर पाणी पडते ! ३२.

स्वग्रामी सर्वही स्वाचार । ग्रामांतरी अर्थ आचार ।
पुरी पट्टणी पादमात्र । मार्गी कर्मादर संगानुसारे ॥३३॥

अर्थ :-
आपल्या गांवांत राहात असतांना सारे आचार पाळावे; परगांवी गेले असता अर्धे आचार करावे ! एखाद्या शहरांत किंवा नगरांत गेले असता एकचतुर्थांश आचार पाळावे. आणि मार्गामध्ये म्ह० प्रवासांत संगतीच्या लोकानुसार कर्म करीत असावे (आग्रह धरू नये) ३३.

विचारोनि देशावस्था । हे धर्ममर्यादा तत्त्वता ।
याहूनि अन्यथा करिता । दोष सर्वथा कर्त्यासी ॥३४॥

अर्थ :-
देशकाळाचा व परिस्थितीचा विचार करूनच ही मर्यादा धर्मशास्त्राने लावून दिली आहे. याहून भिन्न आचरण केले असता कर्त्याला सर्वथा दोषच लागेल ३४.

पाटव्य असता स्वदेहासी । कर्म न करी तो महादोषी ।
रोगे व्यापिल्या शरीरासी । कर्मकर्त्यासी अतिदोष ॥३५॥

अर्थ :-
देहांत कर्म करण्याचे सामर्थ्य असून जो कर्म करणार नाही त्याला मोठा दोष लागतो; तसेच शरीर रोगाने व्यापलेले असता कर्म करणारा अतिशय दोषी होतो ३५.

पूर्वी द्रव्याद्रव्यशुद्धी । सांगितली यथाविधी ।
तेचि मागुतेनि प्रतिपादी । धर्मशास्त्रसिद्धी वेदोक्त ॥३६॥

अर्थ :-
आतापर्यंत वस्तूंची शुद्धि व अशुद्धि विधिपूर्वक सांगितली. तीच वेदोक्त धर्मशास्त्राला धरून पुन्हा प्रतिपादन करतात ३६.

धान्यदार्वस्थितन्तूना रसतैजसचर्मणाम् ।
कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवाना युतायुतैः ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] शक्ती आणि असमर्थता, बुद्धी आणि वैभव यांनुसार जे दोष उत्पन्न होतात, त्यांचा ठिकाणी आणि अवस्था पाहूनच विचार केला जातो. (११)

शूद्र प्रतिग्रहाचे धान्य । एकरात्री शुद्ध जाण ।
स्त्रुक्स्त्रुवादिकाष्ठभाजन । जलप्रक्षालने शुद्धत्व ॥३७॥

अर्थ :-
शुद्राने दान दिलेले धान्य एक रात्रीने शुद्ध होते. स्त्रुक्, स्त्रुवा इत्यादि जी लाकडाची पात्रे असतात, ती पाण्याने धुतली म्हणजे शुद्ध होतात ३७.

व्याघ्रनख गजदंत । अपवित्र जंव स्नेहयुक्त ।
जेव्हा होती स्नेहतीत । अतिपूनीत ते काळी ॥३८॥

अर्थ :-
वाघाची नखे आणि हस्तिदंत हे ओलसर असतात तोपर्यंत अशुद्ध होत. तेच वाळले की अत्यंत पवित्र होतात ३८.

पट्टतंतु स्वये पुनीतु । वायूने शुद्ध ऊर्णातंतु ।
वस्त्रतंतु जळाआंतु । होय पुनीतु प्रक्षाळिल्या ॥३९॥

अर्थ :-
रेशमाचे धागे मूळचेच शुद्ध असतात. लोकरीचे तंतू वायूने शुद्ध होतात, आणि कापसाच्या वस्त्राचे तंतु पाण्यांत धुतले म्हणजे शुद्ध होतात ३९.

गोक्षीर पवित्र कांस्यमृत्पात्री । तेचि अपवित्र ताम्रपात्री ।
ताम्र पवित्र आम्लेंकरी । आम्ल लवणांतरी पवित्र ॥१४०॥

अर्थ :-
गाईचे दूध कांशाच्या भांड्यात किंवा मडक्यात ठेवल्याने पवित्र होते ; तेच तांब्याच्या भांड्यात ठेवले तर अपवित्र होतें. चिंच वगैरे आंबट पदार्थाने ताबे स्वच्छ होते व मिठाने आंबट पदार्थ शुद्ध होतात १४०.

घृत पवित्र अग्निसंस्कारी । अग्नि पवित्र ब्राह्मणमंत्री ।
ब्राह्मण पवित्र स्वाचारी । पवित्रता आचारी वेदविधी ॥४१॥

अर्थ :-
तूप हे अग्निसंस्काराने शुद्ध होतें; अग्नि ब्राह्मणाच्या मंत्रांनी पवित्र होतो, ब्राह्मण स्वधर्माचरणाने पवित्र होतो; आणि धर्माचरण वेदविधीने पवित्र होते ४१.

वेद पवित्र गुरुमुखे । गुरु पवित्र निजात्मसुखे ।
आत्मा पवित्र गुरुचरणोदके । पवित्र उदके द्विजचरणी ॥४२॥

अर्थ :-
वेद गुरुमुखाने पवित्र होतो, गुरु आत्मानंदाने पवित्र होतो, आत्मा (जीव) गुरुचरणोदकाने पवित्र होतो, आणि उदक ब्राह्मणांच्या चरणाने पवित्र होते ४२.

पृथ्वी पवित्र जळसंस्कारी । जळ पवित्र पृथ्वीवरी ।
चर्म पवित्र तैलेंकरी । तेल चर्मपात्री पवित्र ॥४४॥

अर्थ :-
सडासंमार्जनाने पृथ्वी पवित्र होते : मातीने जल पवित्र होते : तेलाने चामडे पवित्र होते; आणि चामड्याच्या पात्रांत ठेवल्याने तेल पवित्र होते ४३.

व्याघ्रादि जे मृगाजिन । इये स्वभावे पवित्र जाण ।
अग्निसंस्कारे सुवर्ण । पवित्रपण स्वभावे ॥४४॥

अर्थ :-
व्याघ्रांबर, कृष्णाजिन वगैरे चामडी मुळचींच पवित्र असतात असे समज. अग्निसंस्काराने सुवर्ण सहजच पवित्र होते ४४.

एव इत्यादि परस्परी । शुचित्व बोलिले स्मृतिशास्त्री ।
आता मळलिप्त झालियावरी । त्यांचेही अवधारी शुचित्व ॥४५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे परस्पर पदार्थांनी परस्परांस पवित्रपणा येत असल्याचे स्मृतिशास्त्रांत सांगितले आहे. आता मलाने लिप्त झाल्यानंतर त्याला कसा पवित्रपणा येतो तो ऐक ४५.

अमेध्यलिप्त यद्येन गन्ध लेप व्यपोहति ।
भजते प्रकृति तस्य तच्छौच तावदिष्यते ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] जर एखाद्या वस्तूला एखादा अशुद्ध पदार्थ चिकटला तर ज्या कृतीने त्या पदार्थाचा वास किंवा लेप जाईल आणि ती वस्तू पूर्वीप्रमाणे होईल, तेव्हा ती शुद्ध समजावी. (१३)

पात्र पीठ का आसन । अमेध्यलिप्त झाल्या जाण
त्या गंधाचे निःशेष क्षालन । तेणे पवित्रपण तयासी ॥४६॥

अर्थ :-
भांडे, चौरंग किंवा कसलेही आसन अमंगल पदार्थाने लिप्त झाले असता त्याची दुर्गधी जाईपर्यंत त्यास धुतले की पवित्रपणा येतो ४६.

नाभीखालता ज्याच्या शरीरा । अमेध्यलेप लागल्या खरा ।
ते ठायींचा गंधु जाय पुरा । ऐसे धुतल्या त्या नरा शुचित्व लाभे ॥४७॥

अर्थ :-
शरीराला नाभीच्या खाली अमंगल पदार्थाचा लेप लागला असेल त्या ठिकाणची दुर्गंधी निखालस जाईपर्यंत धुतले म्हणजे त्या पुरुषाला पवित्रता येते ४७.

नाभीवरते अमेध्यलेपन । अवचटे झालिया जाण ।
तै करावे मृत्तिकास्नान । तेणे पावन तो पुरुष ॥४८॥

अर्थ :-
नाभीच्यावर अकस्मात् अमंगल पदार्थाचा लेप लागला, तर मृत्तिकास्नान करावें; म्हणजे तो पुरुष पवित्र होतो ४८.

मळ धुतल्या तत्काळ जाती । परी त्या गंधाची होय निवृत्ती ।
प्रकृति पावे जै निजस्थिती । ‘मळनिष्कृति’ त्या नांव ॥४९॥

अर्थ :-
मळ धुतले म्हणजे तत्काळ जातात; पण त्याचा वास जाईल तेव्हांच ते अंग पहिल्याप्रमाणे होते आणि त्याचंच नांव ‘मलनिष्कृति’ ४९.

बाह्य पदार्थ निवृत्तिनिष्ठे । वेद बोलिला या खटापटे ।
आता कर्त्याचे शुचित्व प्रकटे । ते ऐक गोमटे उपाय ॥१५०॥

अर्थ :-
बाह्य पदार्थांच्या मलनिवृत्तीसाठींच वेदाने एवढे सांगण्याची खटपट केली. आता कर्त्यांच्या पवित्रतेसंबंधाने उत्तम उपाय सांगतो ते ऐक १५०.

स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभिः ।
मत्स्मृत्या चात्मनः शौच शुद्धः कर्माचरेद्‌द्विजः ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] स्नान, दान, तपश्चर्या, वय, सामर्थ्य, संस्कार, कर्म आणि माझे स्मरण केल्याने चित्ताची शुद्धी होते यांद्वारा शुद्ध होऊन ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांनी आपल्या विहित कर्मांचे आचरण करावे. (१४)

गर्भधानादि अन्नप्राशन । ते बाल्यावस्था संपुर्ण ।
चौल ते कुमारावस्था जाण । ब्राह्मणपण उपनयने ॥५१॥

अर्थ :-
गर्भाधानापासून अन्नप्राशन संस्कार होतात ती बाल्यावस्था होय. चौल संस्कार होतो ती कुमारावस्था होय. आणि उपनयनसंस्काराने ब्राह्मणपणा येतो ५१.

कर्मभूमिकेलागी स्नान । द्रव्यशुद्धीलागी कीजे दान ।
वैराग्यलागी तप जाण । कर्माचरण जडत्वत्यागा ॥५२॥

अर्थ :-
कर्माधिकार येण्यासाठी स्नान करावे ; द्रव्यशुद्धीसाठी दान करावें: वैराग्यासाठी तप करावें; आणि आलस्य जाण्यासाठी कर्म करावे ५२.

माझिया भजनी दृढबुद्धि । त्या नांव जाण ‘वीर्यशुद्धि’ ।
माझेनि स्मरणे ‘चित्तशुद्धि’ । जाण त्रिशुद्धि उद्धवा ॥५३॥

अर्थ :-
माझ्या भजनाच्या ठिकाणी दृढबुद्धि असणे ह्याचे नांव ‘वीर्यशुद्धि’; आणि माझ्या अविरत स्मरणाने ‘चित्तशुद्धि’ निश्चयेंकरून प्राप्त होते ५३.

ऐसऐेसिया विधी । ब्राह्मण जे का सुबुद्धी ।
सबाह्य पावावया शुद्धी । वेद उपपादी स्वकर्मे ॥५४॥

अर्थ :-
जे बुद्धिमान् ब्राह्मण असतील त्यांनी अशा अशा रीतीने अंतर्बाह्य शुद्ध व्हावे, म्हणून वेदाने आपआपली कमै सांगितली आहेत ५४.

मंत्रस्य च परिज्ञान कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् ।
धर्मः संपद्यते षड्‌भिरधर्मस्तु विपर्ययः ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] गुरूमुखाने ऐकून योग्य तर्‍हेने जाणून घेतल्याने मंत्राची आणि मला समर्पित केल्याने कर्माची शुद्धी होते उद्ववा ! अशा रीतीने देश, काल, पदार्थ, कर्ता, मंत्र आणि कर्म या सहा गोष्टी शुद्ध असल्यास धर्म आणि अशुद्ध असल्यास अधर्म होतो. (१५)

मंत्रशुद्धि मंत्रार्थज्ञाने । कर्मशुद्धि ब्रह्मार्पणे ।
इये कर्त्याचे शुद्धीकारणे । साही लक्षणे वेदु बोले ॥५५॥

अर्थ :-
मंत्रार्थज्ञानाने मंत्रशुद्धि होते; ब्रह्मार्पणाने कर्मशुद्धि होते ; कर्त्याच्या शुद्धीसाठीही सहा लक्षणे वेदाने सांगितली आहेत ५५.

देश-काळ-द्रव्यसंपन्नता । मंत्र-कर्म-निरुज कर्ता ।
या साहींच्या शुद्धावस्था । स्वधर्मता फलोन्मुख ॥५६॥

अर्थ :-
देश, काल, द्रव्यसंग्रह, मंत्र, कर्म आणि निरोगी कर्ता ह्या सहांच्या अवस्था शुद्ध असल्या म्हणजे स्वधर्म हा फलद्रूप होतो ५६.

जे द्रव्य पावे दीनांचे आर्ता । का माझिया निजभक्ता ।
या नांव ‘द्रव्यपवित्रता’ । जाण तत्त्वता निश्चित ॥५७॥

अर्थ :-
अनाथ, दीन लोकांच्या संकटसमयी जे द्रव्य पोचतें, किंवा माझ्या भक्ताकडे जातें, तीच खरोखर ‘द्रव्याची पवित्रता’ होय ५७.

धर्मशास्त्रार्थे शुद्ध धन । कष्टे मिळवूनिया आपण ।
धनलोभी ठेविल्या प्राण । अवघेंचि जाण अशुद्ध ॥५८॥

अर्थ :-
स्वतः कष्टाने मिळविलेले द्रव्य धर्मशास्त्रानुसार शुद्ध होय; पण धनलोभांत जीव गुंतलेला असला तर ते सारे द्रव्य अशुद्ध होय ५८.

या नांव ‘द्रव्यशुद्धता’ । ऐक मंत्राची पवित्रता ।
जेणे मंत्रे पाविजे मंत्रार्था । शुद्ध सर्वथा तो मंत्र ॥५९॥

अर्थ :-
ह्यालाच द्रव्याची शुद्धि म्हणतात. आता मंत्राची पवित्रता ऐक, ज्या मंत्राने मंत्राचा अर्थ साध्य होतो, तोच मंत्र सर्वथा शुद्ध होय ५९.

जेथ केलिया मंत्रग्रहण । अंगी चढता वाढे अभिमान ।
का जेथ जारण-मारण-उच्चाटण । ते मंत्र जाण अपवित्र ॥१६०॥

अर्थ :-
जो मंत्र घेतला असता अंगामध्ये चढता अभिमान वाढतो, किंवा ज्यांत जारण मारण उच्चाटण इत्यादि असते, ते मंत्र अपवित्र होत १६०.

या नांव ‘मंत्रशुद्धि’ जाण । ऐक कर्माचे लक्षण ।
जेणे कर्मे तुटे कर्मबंधन । ते कर्माचरण अतिशुद्ध ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ‘मंत्रशुद्धि’ सांगितली. आता कर्माचे लक्षण ऐक. तर ज्या कर्माच्या योगाने कर्मबंधन तुटते, ते कर्माचरण अत्यंत शुद्ध होय ६१.

स्वये करिता कर्माचरण । जेणे खवळे देहाभिमान ।
कर्त्यासी लागे दृढ बंधन । ते कर्म जाण अपवित्र ॥६२॥

अर्थ :-
स्वतः कर्माचरण करीत असता ज्यांत देहाभिमान खवळतो, आणि कर्त्याचे बंधन अधिक दृढ होते, ते कर्म अपवित्र होय ६२.

जेणे कर्मे होय कर्माचा निरास । ते शुद्ध कर्म सावकाश ।
जेथ समबुद्धि सदा अविनाश । तो ‘पुण्यदेश’ उद्धवा ॥६३॥

अर्थ :-
ज्या कर्माने कर्माचा निरास होतो, तेंच कर्म खरोखर शुद्ध होय, आणखी उद्धवा! जेथे सदासर्वदा अविनाश समबुद्धि असते, तो देश पुण्यवंत होय ६३.

जरी सुक्षेत्री केला वास । आणि पराचे देखे गुणदोष ।
तो देश जाणावा तामस । अचुक नाश कर्त्यासी ॥६४॥

अर्थ :-
सुक्षेत्रांतही वास केला, आणि तेथेही दुसऱ्याचे गुणदोष दिसू लागले, तर तो देशही तामस म्हणून समजावा. त्याच्या योगाने कर्त्यांचा अचूक नाश होतो ६४.

अन्य क्षेत्री देखिल्या दोष । त्याचा सुक्षेत्री होय नाश ।
सुक्षेत्री देखिल्या दोष । तो न सोडी जीवास कल्पांती ॥६५॥

अर्थ :-
अन्य क्षेत्रांत दोष पाहिले तर त्यांचा उत्तम क्षेत्रांत नाश होतो; परंतु उत्तम क्षेत्रांतच दोष पाहिले तर ते मात्र कल्पांतीही जीवाला सोडीत नाहीत ६५.

जेथ उपजे साम्यशीळ । तो देश जाणावा निर्मळ ।
चित्त सुप्रसन्न जे वेळ । तो ‘पुण्यकाळ’ साधका ॥६६॥

अर्थ :-
जेथे ऐक्यभाव उत्पन्न होतो, तो देश निर्मळ म्हणून समजावा; आणि चित्त सुप्रसन्न असलेली जी वेळ, तोच साधकाचा पुण्यकाळ जाणावा ६६.

स्वभावे शुद्ध ब्राह्ममुहूर्त । तेथही क्षोभल्या चित्त ।
तोही काळ अपुनीत । जाण निश्चित वेदार्थ ॥६७॥

अर्थ :-
‘ब्राह्ममुहूर्त ‘ म्हणजे पहाटेची (अखेरची पांच घटका रात्रीची) वेळ ही स्वभावतःच शुद्ध होय. त्यांतही चित्तक्षोभ होईल तर तोही काळ खरोखर अपवित्र होय, असे वेदार्थांचे म्हणणे आहे ६७.

येथ जो का कर्मकर्ता । त्याची गेलिया कर्मअतहंता ।
पुढे कर्म चाले स्वभावता । हे ‘पवित्रता कर्त्याची’ ॥६८॥

अर्थ :-
आता जो कर्मकर्ता असतो त्याची कर्मांची अहंता नष्ट झाली, तरच ते कर्म स्वाभाविकपणे चालते. हीच कर्त्याची पवित्रता होय ६८.

येथ जो म्हणे ‘ अहं कर्ता ‘ । तो पावे अतिबद्धता ।
हे कर्त्याची अपवित्रता । देहअरहंता अभिमाने ॥६९॥

अर्थ :-
त्यांत जो कोणी ‘मीच कर्ता’ असे म्हणेल, तो अत्यंत बद्ध होतो. देहअहंतेच्या अभिमानामुळे कर्ता अपवित्र होतो ६९.

धर्मधर्माचे साही प्रकार । हे वेदार्थाचे तत्त्वसार ।
येही धर्मी मुक्त होय नर । अधर्मी अपवित्र अतिबद्ध ॥१७०॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे धर्माधर्माचे सहा प्रकार आहेत. हेच वेदार्थांच्या तत्त्वांतील सार आहे. याच धर्माने पुरुष मुक्त होतो, व अधर्माने अपवित्र होऊन मोठे बंधन पावतो १७०.

गुणदोषांचे लक्षण । सांगता अतिगहन ।
येथ गुंतले सज्ञान । अतिविचक्षण पंडित ॥७१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे गुणदोषांचे लक्षण सांगू लागले तर फार खोल आहे. त्यांत मोठमोठे ज्ञानी, अत्यंत चतुर पंडितसुद्धा घोटाळ्यांत पडतात ७१.

क्वचिद्गुणोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना गुणः ।
गुणदोषार्थनियमस्तद्‌भिदामेव बाधते ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] शास्त्रविधिनुसार गुणही दोष ठरतो आणि दोषही गुण ठरतो एकाच वस्तूविषयी हा गुणदोषांचा नियम पाहिला तर लक्षात येते की, हे गुणदोष वास्तविक नसून कल्पित आहेत. (परंतु शास्त्राने सांगितलेले असल्याने त्यांना प्रामाण्य आहे). (१६)

ज्याचा मानिजे उत्तम गुण । तोचि दोष होय परतोन ।
एव कर्मचि कर्मासी जाण । दोष दारुण उपजवी ॥७२॥

अर्थ :-
एखाद्याचा एक गुण उत्तम म्हणावा तर तोच फिरून दोष ठरतो! याप्रमाणे कर्मच कर्मामध्ये भयंकर दोष उत्पन्न करते ७२.

कर्मी मुख्यत्वे गा आचमन । हे कर्मशुद्धीचे निजकारण ।
तेचि दक्षिणाभिमुखे केल्या जाण । दोष दारुण उपजवी ॥७३॥

अर्थ :-
कर्मामध्ये आचमन करणे हे मुख्य आहे. कारण हेच कर्म शुद्धीचे मूळ होय; पण तेंच दक्षिणेस तोंड करून केल्यास मोठा दोष उत्पन्न होतो ७३.

कानींची जेणे जाय तिडिक । तेचि मुखी घालिता देख ।
होय अत्यंत बाधक । प्राणांतिक अतिबाधा ॥७४॥

अर्थ :-
कानाची तिडीक ज्याने कमी होते. तेच (औषध) तोंडांत घातल्यास अतिशय पीडा होऊन प्राणांतिक समय प्राप्त होतो ७४.

आचमनी माषमात्र जीवन । घेतल्या होईजे पावन ।
तेचि अधिक घेता जाण । सुरापानसम दोष ॥७५॥

अर्थ :-
आचमन करतांना उडीद बुडेल इतकेच पाणी घेतल्यास तो पुरुष पवित्र होतो; पण तेच अधिक घेतल्यास मद्यपानाचा दोष लागतो ! ७५.

फणस खाता लागे गोड । ते जै अधिक खाय तोंड ।
तै शूळ उठे प्रचंड । फुटे ब्रह्मांड अतिव्यथा ॥७६॥

अर्थ :-
फणस खातांना गोड लागतो, पण तोच जर तोंडाने अधिक खाल्ला, तर पोटांत कळ उठून ब्रह्मांड फुटून जाईल इतका भयंकर त्रास होतो ७६.

सूर्यपूजनी पुण्य घडे । तेथ जै बेलपत्र चढे ।
तै पुण्य राहे मागिलीकडे । दोष रोकडे पूजका ॥७७॥

अर्थ :-
सूर्याची पूजा केल्याने पुण्य लागते, पण त्यांतच जर बेलाचे पान वाहिले तर पुण्य लागावयाचे बाजूलाच राहन पूजा करणाराला हटकून पातक मात्र लागते ७७.

ऐसा कर्मी कर्मविन्यास । गुण तोचि करी दोष ।
कोठे दोषांचाही विलास । पुण्य बहुवस उपजवी ॥७८॥

अर्थ :-
असा कर्मातच कर्माचा विधिनिषेध प्रकार असतो. केव्हा केव्हा गुण असतो तोच दोष होतो; तसेंच कोठे कोठे दोषानेही पुष्कळ पुण्य लागते ७८.

चोराकुलितमार्गी जाण । ब्राह्मण करिता प्रातःस्नान ।
तो नेता कर्म त्यागून । दोषचि परी गुण गंभीर होय ॥७९॥

अर्थ :-
(उदाहरणार्थ)- चोरांनी भरलेल्या मार्गामध्ये प्रातःस्नान करीत असलेल्या ब्राह्मणाला ते कर्म न करू देता जर दुसरीकडे नेले तर तो दोषच, पण मोठा गुण होतो ७९.

सर्पगरळेचे जीवन । ब्राह्मणे करिता प्राशन ।
ते पात्र घेता हिरोन । दोषचि परी गुण गंभीर होय ॥१८०॥

अर्थ :-
सर्पाने गरळ टाकलेले पाणी, ब्राह्मण पीत असतां, ते त्याचे भांडे जर हिसकून घेतले, तर तो दोष असूनही मोठा गुण होतो १८०.

गृहस्थासी अग्निहोत्र गुण । तोचि संन्याशासी अवगुण ।
ब्राह्मणी विहीत वेदमंत्रपठण । शूद्रासी जाण तो दोष ॥८१॥

अर्थ :-
अग्निहोत्र करणे हा गृहस्थाचा गुण आहे; पण तेच संन्याशाने केल्यास दोष होतो. वेदमंत्र पठण करणे हा ब्राह्मणाचा विहित गुण आहे; पण तोच शूद्राला दोषकारक होतो ८१.

विषयनिवृत्तीलागी सुगम । गुणदोषांचा केला नेम ।
हे नेणोनि वेदाचे वर्म । विषयभ्रम भ्रांतासी ॥८२॥

अर्थ :-
विषयापासून निवृत्ति व्हावी म्हणून गुणदोषांचे सुगम नियम करून ठेवले आहेत. हे वेदांतील वर्म न कळल्यामुळे भ्रांतिष्ट लोकांना विषयाचा भ्रम पडतो ८२.

जंव भ्रांति तंव कर्मप्रवृत्ती । तेथ गुणदोषांची थोर ख्याती ।
जेवी का खद्योत लखलखिती । आंधारे राती सतेज ॥८३॥

अर्थ :-
जोपर्यंत भ्रांति असते, तोपर्यंत कर्मप्रवृत्ति असते. अंधेऱ्या रात्रींतच काजवे चमकत असतात, त्याप्रमाणे अज्ञान स्थितींत गुणदोषांचा पगडा फार मोठा असतो ८३.

तेवी गुणदोषांमाजी जाण । अवश्य अंगी आदळे पतन ।
तेचि अर्थींचे निरूपण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥८४॥

अर्थ :-
गुणदोषांमध्ये पतन हे अवश्य येऊन माथ्यावर आदळते. त्याच अर्थाचे निरूपण श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ८४.

समानकर्माचरण पतिताना न पातकम् ।
औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] सुरापानासारखे कर्म पापजनक असले तरी ते पतितांसाठी पातक ठरत नाही. (यतीसाठी स्त्रीसंग हा दोष असला तरी) गृहस्थांसाठी तो आवश्यक गुण आहे जे जमिनीवरच झोपले आहेत, ते तेथून कोठे पडतील ? (त्याचप्रमाणे पतित हे दुराचरणाने आणखी पतित ते काय होतील ? ). (१७)

स्वकर्म पतित जाहले जाण । डोंब भिल्ल कैवर्तक जन ।
त्यांसी मद्यपानादिदोषी जाण । नाही पतन पतितांसी ॥८५॥

अर्थ :-
महार, भिल्ल, मच्छिमार हे आपल्या कर्मानेंच पतित झालेले आहेत, तशा पतितांना मद्यपानादि दोषांपासून अधिक पतन नाही ८५.

जे नीळीमाजी काळे केले । त्यासी काय बाधावे काजळे ।
का अंधारासी मसी मखिले । तेणे काय मळले तयाचे ॥८६॥

अर्थ :-
निळीत बुडवून काळे करून टाकलेल्या वस्त्राला काजळ आणखी काळे ते काय करणार? किंवा अंधारालाच शाईने माखले, तर त्याचे अधिक काय मळणार? ८६.

जो स्वभावे जन्मला चांडाळ । त्यासी कोणाचा बाधी विटाळ ।
हो का काळे करवे काजळ । ऐसे नाही बळ कीटासी ॥८७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्वतःच जो चांडाळकुळांत जन्मास आला, त्याला कोणाचा विटाळ-बांधणार ? काजळाला आणखी काळे करण्याची शक्ति कीटाला नसते ८७.

निर्जीवा दीधले विख । तेणे कोणासी द्यावे दुःख ।
तेवी पतितासी पातक । नव्हे बाधक सर्वथा ॥८८॥

अर्थ :-
निर्जीवाला विष दिले, तर ते त्याला काय दुःख देणार ? त्याप्रमाणे पतिताला पातक हे कधीच बाधक होत नाही ८८.

जो केवळ खाले निजेला । त्यासी पडण्याचा भेवो गेला ।
तेवी देहाभिमाना जो आला । तो नीचाचा झाला अतिनीच ॥८९॥

अर्थ :-
जो निखालस खालींच निजलेला असतो, त्याला पडण्याचे भयच नसते. त्याप्रमाणे ज्याला देहाचा अभिमान चढतो, तो नीचाहूनही नीच होतो ८९.

रजतमादि गुणसंगी । जो लोलंगत विषयांलागी ।
त्यासी तिळगुळादि कामभोगी । नव्हे नवी आंगी देहबुद्धी ॥१९०॥

अर्थ :-
रजतमादि गुणांच्या संगतीने जो विषयलपट होऊन राहातो, त्याला तिळगुळासारख्या सुखोपभोगाने काही नवी देहबुद्धि वाढते असे नाही १९०.

जो कनकबीजे भुलला । तो गाये नाचे हरिखेला ।
परी संचितार्थ चोरी नेला । हा नेणेचि आपुला निजस्वार्थ ॥९१॥

अर्थ :-
जो धोत्र्याचे बी खाऊन बरळू लागतो, तो रंगांत येऊन गाऊ नाचू लागतो; पण गांठीस असलेले द्रव्य चोरीस गेले, याची त्याला दादही नसते ९१.

तेवी देहाभिमाने उन्मत्त । अतिकामे कामासक्त ।
तो नेणे बुडाला निजस्वार्थ । आपुला अपघात देखेना ॥९२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे देहाभिमानाने जो उन्मत्त होतो, अत्यंत विषयलोलुपतेने जो कामासक्त होतो, त्याला आपल्या स्वार्थाची हानि झालेली समजत नाही व आपला घात झालेलाही कळत नाही ९२.

ज्यासी चढला विखाचा बासटा । त्यासी पाजावी सूकरविष्ठा ।
तेवी अतिकामी पापिष्ठा । म्या स्वदारानिष्ठा नेमिली ॥९३॥

अर्थ :-
ज्याला विषाचा अंमल चढलेला असतो, त्याला डुकराची विष्टा पाजतात; त्याप्रमाणे अत्यंत विषयलोलुप अशा पातकी लोकांना मी स्वपत्नीनिष्ठत्वाची मर्यादा करून दिली आहे ९३.

ज्यासी विख चढले गहन । त्यासी सूकरविष्ठेचे पान ।
हे ते काळींचे विधान । स्वये सज्ञान बोलती ॥९४॥

अर्थ :-
कारण, ज्याला अतिशय विष चढलेले असते, त्याला डुकराच्या विष्ठेचे औषध त्या कालापुरते दिले पाहिजे, असे ज्ञाते लोक सांगतात ९४.

तेवी जेथवरी स्त्रीपुरुषव्यक्ती । तेथवरी स्वेच्छा कामासक्ती ।
त्याची करावया निवृत्ति । स्वदारास्थिति नेमिली वेदे ॥९५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्त्री आणि पुरुष व्यक्ति जोपर्यंत आहेत, तोपर्यंत विषयलंपटाचा ‘स्वेच्छाचार’ हा चालावयाचाच, त्याला आळा पडावा म्हणून वेदाने स्वपत्नीनिष्ठा लावून दिली आहे ९५.

वेदे निरोप दिधला आपण । तै दिवाराती दारागमन ।
हेंही वेदे नेमिले जाण । स्वदारागमन ऋतुकाळी ॥९६॥

अर्थ :-
तथापि वेदाने आज्ञा दिली म्हणून लोक आपल्या स्त्रीशीसुद्धा अहोरात्र गमन करतील, म्हणून वेदानेंच निर्बंध घातला आहे की, फक्त ऋतुकाळीच गमन केले पाहिजे ९६.

तेथ जन्मलिया पुत्रासी । ‘आत्मा वै पुत्रनामाऽसी’ ।
येणे वेदवचने पुरुषासी । स्त्रीकामासी निवर्तवी ॥९७॥

अर्थ :-
त्यांतही पुत्र जन्मास आला असता ‘आत्मा वै पुत्रनामासि’ ह्या वाक्याने वेदाने स्त्रीकामापासून परावृत्त केले आहे ९७.

निःशेष विष उतरल्यावरी । तो सूकरविष्ठा हाती न धरी ।
तेवी विरक्ति उपजल्या अंतरी । स्वदारा दूरी त्यागिती ॥९८॥

अर्थ :-
कारण निखालस विष उतरल्यावर तो डुकराची विष्ठा हातांतसुद्धा घेत नाही ; त्याप्रमाणे अंत:करणांत विरक्ति उत्पन्न झाली असता स्वस्त्रीचाही दूर त्याग करतात ९८.

यापरी विषयनिवृत्ती । माझ्या वेदाची वेदोक्ती ।
दावूनि गुणदोषांची उक्ती । विषयासक्ती सांडावी ॥९९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे विषयाची निवृत्तिच वेदांत सांगितली आहे. ती वेदोक्ति गुणदोष दाखवून विषयावरची आसक्तिच सोडावयास लावते ९९.

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ।
एष धर्मो नृणा क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८] ज्या ज्या पदार्थांपासून मनुष्याचे चित्त निवृत्त होते, त्या त्या वस्तूच्या बंधनातून तो मुक्त होतो हा निवृत्तिरूप धर्मच माणसांसाठी परम कल्याणाचे साधन आहे कारण हा शोक, मोह आणि भय नाहीसा करणारा आहे. (१८)

माझिया वेदाचे मनोगत । विषयी व्हावे निवृत्त ।
यालागी गुणदोष दावित । विषयत्यागार्थ उपावो ॥२००॥

अर्थ :-
विषयापासून निवृत्त व्हावे हाच माझ्या वेदाचा हेतु आहे, म्हणून विषय सोडण्यासाठीच गुणदोष दाखविण्याचा उपाय योजलेला आहे २००.

एकाएकी सकळ विषयांसी । त्याग न करवे प्राण्यासी ।
यालागी निषेधे निंदूनि त्यांसी । शनैःशनैः विषयांसी त्यागावी ॥१॥

अर्थ :-
प्राण्यांना एकाएकींच काही सर्व विषयांचा त्याग करवतः नाहीं; म्हणून निषेधरूपाने त्यांची निंदा करून हळूहळू विषय सुटतील अशी युक्ति केली आहे १.

जो जो विषयांची निवृत्ती । तो तो निजसुखाची प्राप्ती ।
पूर्ण बाणल्या विरक्ती । साधक होती मद्रूप ॥२॥

अर्थ :-
जसजशी विषयाची निवृत्ति होते, तसतशी आत्मसुखाची प्राप्ती होत जाते. पूर्णपणे विरक्ति बाणली म्हणजे साधक मत्स्वरूपच होऊन जातो २.

मद्रूपतेचिये प्राप्ती । अडवी असे विषयासक्ती ।
ते झालिया विषयनिवृत्ती । साधक होती मद्रूप ॥३॥

अर्थ :-
मत्स्वरूपाच्या प्राप्तीला विषयासक्तिच आड येत असते. तीच विषयाची निवृत्ति झाली की, साधक मत्स्वरूपच होऊन जातात ३.

जेथ माझिया स्वरूपाची प्राप्ती । तेथ निःशेष निमे अहंकृती ।
तेव्हा शोकमोहाची होय शांती । जाय निश्चिती अविद्या ॥४॥

अर्थ :-
आणि माझ्या स्वरूपाची जेव्हा प्राप्ति होते तेव्हा अहंकार निखालस नष्ट होतो. आणि शोकमोहाची शांति होऊन अविद्या ही खरोखरच नष्ट होते ४.

अविद्यानाशासवे जाण । नाशती जन्मभाव दारुण ।
तेव्हा मरणासीच ये मरण । हारपे जीवपण जीवाचे ॥५॥

अर्थ :-
अविद्येचा नाश झाला की, त्याच्याबरोबर भयंकर जन्मभाव नाश पावतात. तेव्हा मरणालाच मरण आणि जीवाचे जीवपणच नाहींसे होऊन जाते ५.

अविद्या निमाल्या जीवेंसी । ठावो नाही भवभयासी ।
जेवी सबळबळे अंधारेंसी । नुरेचि निशी दिनोदयी ॥६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सूर्योदय होताच गर्द अंधारासहवर्तमान रात्रीला थारा उरत नाही, त्याप्रमाणे अविद्या जीवासहवर्तमान ठार झाली की, संसारभयाला जागाच राहात नाही ६.

जेवी का मृगजळाचा पूर । न साहे दृष्टीचा निर्धार ।
तेवी भवभयेंसी संसार । झाला साचार वाउगा ॥७॥

अर्थ :-
दृष्टि निश्चित झाली असता ज्याप्रमाणे मृगजळाचा पूर राहात नाही, त्याप्रमाणे भवभयासहवर्तमान सारा संसारच मिथ्या होऊन जातो ७.

प्राणी पावावया कल्याण । हे वेदोक्त स्वधर्माचरण ।
विषयत्यागालागी जाण । केले निरूपण गुणदोषा ॥८॥

अर्थ :-
वेदोक्त स्वधर्माचरण हे प्राण्यांचे कल्याण होण्यासाठीच आहे. आणि विषयत्यागासाठीच गुणदोषांचे निरूपण केले आहे ८.

जे साच वेदार्थाते नेणती । ते वेदा प्रवृत्तिपर म्हणती ।
परी वेदे द्योतिली विरक्ती । विषयासक्तिच्छेदक ॥९॥

अर्थ :-
खरा वेदाचा अर्थ ज्यांना कळत नाही, ते वेद हा प्रवृत्तिपर आहे असे म्हणतात; पण वेदाने विषयावरील आसक्ति नष्ट करणारी विरक्तिच सांगितलेली आहे ९.

वेदोक्त स्वधर्मस्तिथी । होय विषयांची विरक्ती ।
प्राणी निजमोक्ष पावती । हे वेदोक्ती पै माझी ॥२१०॥

अर्थ :-
वेदांत सांगितल्याप्रमाणे स्वधर्मस्थितीने राहिले असता विषयांविषयी विरक्ति उत्पन्न होते, आणि प्राणी मोक्षाला जातात, हीच माझी वेदोक्ति आहे २१०.

हे सांडोनिया वेदस्थिती । केवळ विषयांची आसक्ति ।
प्राणी अतिदुःख पावती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥११॥

अर्थ :-
वेदाची आज्ञा सोडून केवळ विषयांचीच आसक्ति धरली असता प्राणी अत्यंत दुःख पावतात. तेही मी तुला सांगतो ऐक ११.

प्रवृत्ति तितुकी अनर्थहेतु । येचि अर्थींचा वृत्तांतु ।
चौ श्लोकी श्रीभगवंतु । असे सांगतु उद्धवा ॥१२॥

अर्थ :-
प्रवृत्ति जितकी आहे, तितकी अनर्थकारकच आहे. ह्याच अर्थाचे निरूपण श्रीभगवान् चार श्लोकांनी उद्भवाला सांगतात १२.

विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत् ।
सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम् ॥१९॥

अर्थ :-
कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते ।
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक १९। २०] विषयांवर गुणांचा आरोप करण्याने त्या विषयांबद्दल माणसाला आसक्ती उत्पन्न होते आसक्ती वाटल्याने ते मिळविण्याची इच्छा निर्माण होते आणि मग त्या कामनापूर्तीमध्ये बाधा निर्माण झाल्यास लोकांमध्ये कलह होऊ लागतो. (१९)
कलहामुळे सहन होणार नाही एवढा क्रोध उत्पन्न होतो आणि क्रोधामुळे बुद्धीवर अज्ञानाचे आवरण पसरते या अज्ञानामुळे मनुष्याची कार्याकार्याचा निर्णय करणारी चेतनाशक्ती ताबडतोब लुप्त होते. (२०)

विषयांचे गोडपण । सदा ध्याय ज्याचे मन
त्यासी विषयासक्ती जाण । अतिगहन उल्हासे ॥१३॥

अर्थ :-
ज्याचे मन सदासर्वदा विषयाच्या गोडपणाचाच निदिध्यास करीत असते, त्याला अतिशय घोर विषयासक्ति उत्पन्न होत असते १३.

विषयासक्तीचा संभ्रम । तेणे निर्लज्ज खवळे काम ।
कामास्तव अतिविषम । सोशी दुर्गम उपाय ॥१४॥

अर्थ :-
विषयासक्ति वाढली की निर्लज काम खवळून उठतो आणि त्या कामाकरिता अतिशय संकटाचे व दुर्गम प्रसंग सहन करतो १४.

विषयकामार्थ जे उपाय । त्यासी प्रतिपदी अपाय ।
जेव्हा विषयकामसिद्धी न होय । तेव्हा महाकलह विवादु ॥१५॥

अर्थ :-
परंतु विषयतृप्यर्थ जे उपाय म्हणून योजितात, ते पदोपदी अपायरूपच होतात. जोपर्यंत विषयवासनेची परिपूर्तता होत नाही, तोपर्यंत मोठा कलह माजून राहातो १५.

जेथ अतिजल्पाचा विवाद । तेथ खटाटोपेंसी सन्नद्ध ।
खवळला उठी क्रोध । अतिविरुद्ध दुर्धर ॥१६॥

अर्थ :-
जेधे वितंडवादाचा कळस होतो, तेथे त्या यातायातीत साहाय्य करणारा अत्यंत विरुद्ध व दुर्धर असा क्रोध चवताळून उठतो १६.

क्रोध खवळल्या दारुण । बुद्धीचे तत्काळ नासे ज्ञान ।
तेव्हा विवेकाचे प्राशन । करी जाण महामोह ॥१७॥

अर्थ :-
क्रोध भयंकर रीतीने चवताळला म्हणजे बुद्धीचे ज्ञान तत्काळ नष्ट होऊन जाते. तेव्हा महामोह हा विवेकाचा ग्रास करून टाकतो १७.

विवेकाचे लोपल्या भान । स्तब्ध चेतना होय जाण ।
तेव्हा कार्याकार्यआाठवण हेंही स्मरण बुडाले ॥१८॥

अर्थ :-
विवेकाचे भान लोपले कीं, चेतनाही स्तंभित होते, आणि त्यामुळे कार्य कोणते व अकार्य कोणते ह्याची आठवणही बुजून जाते १८.

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।
ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] हे साधो ! चेतना शक्ती लुप्त झाल्याने मनुष्य असून नसल्यासारखा होतो एखाद्या मूर्छा आलेल्या किंवा मेलेल्याप्रमाणे त्याची अवस्था होते अशा स्थितीत तो स्वार्थाला पूर्ण मुकतो. (२१)

विवेकशून्य स्तब्धवत । तेथ विषयो ना परमार्थ ।
न कळे सन्मार्गपंथ । आत्मघात पदोपदी ॥१९॥

अर्थ :-
विवेकशून्य होऊन केवळ मूढ बनला म्हणजे तेथे विषयही नाही आणि परमार्थही नाही अशी स्थिति होते. सन्मार्गाची वाट कळत नाही, त्यामुळे पदोपदी आत्मघात मात्र होत असतो १९.

केवळ जड मूढ हो‍ऊनी । जेवी का मूर्च्छित प्राणी ।
तैसेपरी स्तब्ध हो‍ऊनी । अज्ञानपणी श्रमला ॥२२०॥

अर्थ :-
केवळ जड मूढ होऊन बेशुद्धाप्रमाणे स्तब्ध होतो, आणि अज्ञानपणामध्ये कुचंबत असतो २२०.

यापरी जीत ना मेला । जड मूढ हो‍ऊनी ठेला ।
थित्या निजस्वार्था मुकला । अंगी वाजला अनर्थु ॥२१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे धड सजीवही नव्हे आणि धड निर्जीवही नव्हे, अशा प्रकारे मूढ होऊन राहातो, आणि असलेल्या लाभाला मुकून अनर्थ मात्र अंगावर कोसळून घेतो २१.

विषयाभिनिवेशेन नात्मान वेद नापरम् ।
वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थ भस्त्रेव यः श्वसन ॥२२॥

अर्थ :-
[ श्लोक २२] विषयांचे चिंतन करता करता ते स्वतःला ओळखत नाही की दुसर्‍याला त्याचे जीवन वृक्षाप्रमाणे ज्ञानशून्य होते लोहाराच्या भात्याप्रमाणे त्याच्या शरीरात श्वास चालू असतो इतकेच. (२२)

एव विषयांचे आसक्ती । तमागुणे ग्रासिली वृत्ती ।
तेव्हा एकीहि स्फुरेना स्फूर्ती । मी कोण हे चित्ती स्फुरेना ॥२२॥

अर्थ :-
ह्याप्रकारे विषयाच्या आसक्तीमुळे तमोगुणाने वृत्तीला ग्रासून टाकल्याने कोणतीच आठवण राहात नाही. मी कोण हेंही मनाला स्मरत नाही! २२.

ऐसा भ्रमे भुलला प्राणी । जैसा उन्मत्त मदिरापानी ।
त्यासी स्मरणाची विस्मरणी । भ्रमिस्त मनी पडिला ॥२३॥

अर्थ :-
दारू प्याला म्हणजे मनुष्य जसा झिंगून जातो, आणि त्याच्या स्मरणाचे विस्मरण होऊन मनांत भ्रम उत्पन्न होतो, त्याप्रमाणे मनुष्यप्राणी भ्रमाने भुललेला आहे २३.

का विषमसंधीज्वरु । तेणे ज्वरे हुंबरे थोरु ।
त्यासी नावडे आपपरु । वृथा विकारु बडबड करी ॥२४॥

अर्थ :-
किंवा विषमज्वर झालेला मनुष्य हवी तशी बडबड करतो, त्याला आपले व परकेही आठवत नाहीत. तो व्यर्थ भलभलते बरळत सुटतो २४.

फाटा फुटलियावरी । भलतेचि स्मरण करी ।
तया नाठवे कांही ते परी । प्राणी अघोरी पडले जाण ॥२५॥

अर्थ :-
चित्ताला भ्रम झाल्यामुळे भलभलतेच आठवते ; त्याला कशाचीच नीट आठवण असत नाही. याप्रमाणे प्राणी संकटांत कुचंबत असतात २५.

का झालिया भूतसंचार । प्राणी हुंबरे हुंहुंकार ।
पडिला चित्तासी विसर । म्हणे मी कुकर म्हणोनि भुंके ॥२६॥

अर्थ :-
अथवा अंगांत भूतसंचार झाला म्हणजे तो मनुष्य ‘हः हः हः हः’ असे म्हणून हुंकारे देत बसतो; आणि चित्ताला भुरळ पडून आपण स्वतः कुत्रेंच आहे असे मानून भोंकत असतो २६.

ऐसे जीविके नेणोनि प्राणी । घाबरे जैसा स्वप्नी ।
म्हणे मी पडलो रणी । ऐसे प्राणी स्वप्नी भुलले ॥२७॥

अर्थ :-
अशाच रीतीने निजलेला मनुष्य आपलेपणाचे भान विसरून स्वप्नांत जसा घाबरतो, आणि मी रणांत पडलो असे म्हणतो, त्याप्रमाणेच हे सारे प्राणी भुलले आहेत २७.

तैशी भुली लटकी भुलवणी । काममोहे व्यापिले प्राणी ।
जडमूढपण ठाकूनी । अंतःकरणी वेडावले ॥२८॥

अर्थ :-
याप्रमाणे मिथ्याच भुलीने भूल पडून कामाच्या मोहाने प्राणी व्यापून गेले आहेत. आणि जडमूढ होऊन अंत:करणांत वेडावले आहेत २८.

मुक्यानाकी भरे मुरकुट । ते फेंफे बे बे करी निकृष्ट ।
न कळे रडे करी हाहाट । ते खटपट वाउगी ॥२९॥

अर्थ :-
मुक्याच्या नाकांत चिलट शिरले असता तो घाबरून जाऊन बेबे फेंफे करीत बसतो, काय झाले हे कळत नाहीं, व्यर्थ हाकाहाक करतो, त्याची ती खटपट ज्याप्रमाणे व्यर्थ होते २९.

तैसे दुःखबळे प्राणी । परी न कळे उंच करणी ।
पडिले मोहमदे भुलोनी । मुकपणी बेंबात ॥२३०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे दुःखाच्या आवेशाने प्राणी विव्हळ होतात व सन्मार्ग न कळल्यामुळे मोहमदाने भुलून मुकेपणाने विवळत पडतात २३०.

अहंकृतीचा उभारा । शरीरी भरलासे वारा ।
तो हो‍ऊनि बाधक नरा । पडले आडद्वारा अंधकूपी ॥३१॥

अर्थ :-
अहंकाराच्या जोराने शरीरांत वारे भरते व तेंच बाधक होऊन आडमार्गान जाऊन खोल विहिरीत पडतात ३१.

का तेलियाचा ढोर पाही । डोळा झांपडी स्वदेही ।
अवघा वेळ चाले परी पाही । पंथ कांही न ठकेचि ॥३२॥

अर्थ :-
किंवा तेल्याचा बैल जसा डोळ्यावर झापड बांधून केवळ शरीराने सारा वेळ चालत असतो, तरी वाट म्हणून काही सरत नाही ३२.

भवंता फिरे लागवेगी । परी पाहता न लगे आगी ।
घाणियाचि भोवते वेगी । भोवंडी अंगी जिराली ॥३३॥

अर्थ :-
लौकर लौकर आपल्या भोवती फिरतो, पण पाहावयाला गेले तर त्या फिरण्याला काही शेवटच नाही. पाण्याच्या भोवती फिरून फिरून अंगांतील भोवंडही जिरून गेलेली असते ३३.

तैसे विषय भवंडित भवु । परी नकळेचि विधिमावु ।
जैसा सर्प भ्रमला लागे धांवू । तैसे विषय आघवे धावंति ॥३४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे विषय हे सतत फिरणारे संसारचक्र आहे. परंतु विधीची माया कळत नाही. साप वेडावला म्हणजे तो जसा धावत सुटतो, त्याप्रमाणे सारे विषय धावत सुटलेले असतात ३४.

अंवसेचे काळे गडद । तैसा जड मूढ झाला स्तब्द ।
स्फुरेना आप पर हा बोध । जगदांध्य वोढवले ॥३५॥

अर्थ :-
अमावास्येचा अंधार जसा काळा भिन्न असतो, त्याप्रमाणे तो जड मूढ व स्तब्ध होतो. त्याला आप-पर हे भान राहात नाही. साऱ्या जगांत अंधत्व पसरते ३५.

जेंवी लोहकाराची भाती । तेवी वृथा श्वासोच्छ्‌वास होती ।
वृक्षाची जैसी तटस्थ स्थिती । यापरी जीती जीत ना मेली ॥३६॥

अर्थ :-
लोहाराच्या भात्याप्रमाणे फुकट श्वासोच्छ्वास मात्र होत असतात. वृक्ष जसे तटस्थ उभे असतात, त्याप्रमाणे तेही धड जिवंत नव्हत व मेलेलेही नव्हत असे तटस्थ होऊन राहातात! ३६.

सकामासी स्वर्गप्राप्ती । म्हणसी बोलिली असे वेदोक्ती ।
तेही प्रलोभाची वदंती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥३७॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, सकाम कर्मे करणाराला स्वर्गप्राप्ति होते असे वेदांत सांगितले आहे; पण ते सुद्धा लोभिष्ट लोकांचेच म्हणणे आहे ते तुला सांगतो, ऐक ३७.

फलश्रुतिरिय नृणा न श्रेयो रोचन परम् ।
श्रेयो विवक्षया प्रोक्त यथा भैषज्यरोचनम् ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] लहान मुलाला औषध आवडावे, म्हणून त्याला प्रलोभन दाखवावे, त्याचप्रमाणे वेदांमध्ये सांगितलेली फलश्रुती वास्तविक कल्याणकारक नसली, तरी मोक्षाविषयी रूची निर्माण करण्यासाठी असते. (२३)

निष्काम जे का कर्मस्थिती । ते मूर्ख सर्वथा न करिती ।
त्यांसी दावूनिया फलश्रुती । स्वकर्मप्रवृत्ती लाविले ॥३८॥

अर्थ :-
मूर्ख लोक निष्काम असे कर्म कधीच करीत नाहीत, म्हणून त्यांना फलश्रुति दाखवून स्वकर्माला प्रवृत्त केले आहे ३८.

सकाम अथवा निष्काम । कर्मक्रिया दोंहीची सम ।
येथ वासनाचि विषम । सकामनिष्कामफलहेतू ॥३९॥

अर्थ :-
सकाम कर्म करणे आणि निष्काम कर्म करणे या दोहींची क्रिया सारखीच असते. पण सकाम व निष्काम कर्माच्या फलाचा हेतु मात्र निराळा असतो ३९.

जेवी का स्वातीचे जळ । शिंपीमाजी होय मुक्ताफळ ।
तेचि सेवी जै महाव्याळ । तै हळाहळ हो‍ऊनि ठाके ॥२४०॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे स्वातीचे जळ शिंपीत पडले तर मोती होते, पण तेंच सर्पाने प्राशन केले तर दुर्धर विष होऊन राहाते २४०.

तेवी आपुली जे का कल्पना । निष्कामे आणी मुक्तपणा ।
तेचि सकामत्वे जाणा । द्रुढबंधना उपजवी ॥४१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे आपली कल्पना असते ती निष्काम बुद्धीने मुक्तपणाला पोचविते, आणि सकामबुद्धीने दृढतर बंधनास पात्र करते ४१.

वेदु बोलिला जे स्वर्गफल । ते मुख्यत्वे नव्हे केवळ ।
जेवी भेषज घ्यावया बाळ । देऊनि गूळ चाळविजे ॥४२॥

अर्थ :-
वेदाने स्वर्गाचे जे फळ सांगितले आहे, ते कांही मुख्य नव्हे. तर वैद्य ज्याप्रमाणे मुलाला औषध घेण्यासाठी गुळाची लालुच दाखवितो, त्याप्रमाणे ती ठकवण आहे ४२.

ओखद घेतलियापाठी । क्षयरोगाची होय तुटी ।
परी बाळ हातींचा गूळ चाटी । ते नव्हे फळदृष्टी भेषजी ॥४४॥

अर्थ :-
औषध घेतल्याने क्षयरोग नाहीसा होतो; पण मूल हातातील गुळच चाटीत असते, परंतु गूळ हे काही औषधाचे फळ नव्हे ४३.

तेवी वेदाचे मनोगती । स्वर्गफळाची अभिव्यक्ती ।
मूर्खासी द्यावया मुक्ती । स्वधर्मस्थिती लावितु ॥४४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे वेदाचे हृदगत हे की, स्वर्गफळाची आशा दाखवून मूर्खांना मुक्त करण्याकरिता स्वधर्माचरण लावून द्यावे ४४.

म्हणसी कर्मवादि जे नर । वेद सांगती प्रवृत्तिपर ।
तो वेदार्थ निर्वत्तितत्पर । केवी साचार मानावा ॥४५॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, कर्मवादी जे मनुष्य आहेत ते वेद हा प्रवृत्तिपर आहे असे म्हणतात; त्याच वेदाचा अर्थ निवृत्तिपर आहे हे कसे खरे मानावें? ४५.

श्रुत्यर्थ जै प्रवृत्ति धरी । तै वेदु झाला अनर्थकारी ।
ते प्रवृत्ति दूषूनि श्रीहरी । दावी निवृत्तिवरी वेदार्थ ॥४६॥

अर्थ :-
(ह्याचे उत्तर) श्रुतीचा अर्थ जर प्रवृत्तिपर असता, तर वेद हा अनर्थकारक होऊन बसला असता ! ह्याकरिता त्या प्रवृत्तीलाच दोष देऊन श्रीकृष्ण हे वेदाचा अर्थ निवृत्तिपर कसा ते दाखवून देतात ४६.

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।
आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥२४॥

अर्थ :-
न तानविदुषः स्वार्थ भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।
कथ युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २४। २५] मनुष्यांची मने जन्मतःच स्वतःचे अकल्याण करणार्‍या विषय, इंद्रिये आणि आप्तेष्टांमध्ये आसक्त असतात. (२४)
आपले परम कल्याण न जाणणार्‍या व देवादी योनिरूप पापमार्गात भटकणार्‍या किंबहुना आणखी पापे करून वृक्षपाषाणादी योनीत जाणार्‍या माणसांना हितचिंतक वेद त्याच विषयांत कसा प्रवृत्त करील बरे ? (२५)

उपजतांचि प्राणिमात्रासी । देह आवडे सर्वस्वेंसी ।
देहात्मवादे विषयांसी । जीवेंप्राणेंसी लोलुप ॥४७॥

अर्थ :-
प्रत्येक प्राणिमात्राला जन्मतांच देह सर्वस्वी आवडत असतो. ‘देह तोच मी’ असे मानून तो जीवाभावाने विषयावर लुब्ध असतो ४७.

विषयकामाच्या आसक्ती । स्त्रीपुत्रांची गोडी चित्ती ।
स्वजनधनांची अतिप्रीती । स्वभावस्थिती अनिवार ॥४८॥

अर्थ :-
विषयाच्या आसक्तीमुळे मनामध्ये स्त्रीपुत्रांविषयी प्रेम उत्पन्न होते. स्वजनांवर व द्रव्यावर अत्यंत प्रीति जडते. ती स्वाभाविक स्थिति अनिवार्य असते ४८.

जेणे जाइजे अधोगती । ऐशी जे का कामासक्ती ।
ते प्राण्यासी सहजगती । विषयासक्ती स्वभावे ॥४९॥

अर्थ :-
जिच्या योगाने अधोगतीलाच जावे लागते, ती कामासक्ति म्ह. विषयासक्ति प्राण्यांना नैसर्गिकच असते ४९.

तेचि विषयांची प्रवृत्ती । वेद बोले जै विध्युक्ती ।
तै सर्वांचा स्वार्थघाती । झाला अनर्थी वेदवादु ॥२५०॥

अर्थ :-
त्याच विषयाची प्रवृत्ति जर वेद विधियुक्त रीतीने सांगेल, तर ती वेदवाणी सर्वांचा स्वार्थ बुडविणारी अशी महाअनर्थकारकच होईल २५०.

मरतया तरटमारु केला । बुडत्याचे डोयी दगड दीधला ।
आंधळा अंधकूपी घातला । तैसा वेदु झाला अनर्थी ॥५१॥

अर्थ :-
मरणाराला चाबकाचा मार द्यावा, किंवा बुडत्याच्या मस्तकावर दगड घालावा, किंवा आंधळ्याला विहिरीत ढकलावें, त्याप्रमाणे वेदही अनर्थकारकच होईल ५१.

वेदु जै विषयी गोंवी । तै प्राण्याते कोण उगवी ।
राजा सर्वस्वे नागवी । तै कोण सोडवी दीनते ॥५२॥

अर्थ :-
वेदच जर विषयांत गोवू लागला, तर प्राण्यांना दुसरे कोण सोडविणार ? राजाच जर सर्वस्वी नागवू लागला, तर गरिबाला कोण मुक्त करणार? ५२.

नेणोनि वेदींचा मथितार्थु । स्वये जो का विषयासक्तु ।
तो मानी प्रवृत्तिपर श्रुत्यर्थु अनर्थहेतु बालिशा ॥५३॥

अर्थ :-
वेदांतील मथितार्थ न समजता जो स्वत:च विषयासक्त होतो, तो श्रुतीचा अर्थ प्रवृत्तिपरच आहे असे मानतो. आणि त्यामुळेच मूर्खाना तो अनर्थास कारणीभूत होतो ५३.

पुत्र पित्यास पुसे जाण । ग्रहणी जेवू परमान्न ।
येरू म्हणे सुटल्या ग्रहण । उष्ण भोजन स्वगृही करू ॥५४॥

अर्थ :-
पुत्र पित्याला ग्रहणामध्ये म्हणाला, सकाळची खीर खाऊ या. त्यावर त्याला बाप सांगतो की, ग्रहण सुटले म्हणजे आपण आपल्या घरी केलेले ऊन ऊन ताजे जेवणच जेवू ५४.

तैशी माझ्या वेदाची उक्ती । निषेधमुखे दावी प्रवृत्ती ।
येणे वेदाच्या मनोगती । विषयनिवृत्ती मुख्यत्वे ॥५५॥

अर्थ :-
तसेंच माझ्या वेदाचे सांगणे आहे. निषेधमुखाने प्रवृत्ति दाखवून दिली आहे. तात्पर्य, विषयाची निवृत्ति हेंच वेदाचे मनोगत आहे ५५.

विषयी बुडते जे जन । त्यांचे करावया उद्धरण ।
माझा वेदवादु जाण । सकामपण त्या नाही ॥५६॥

अर्थ :-
विषयांत बुडणारे जे लोक आहेत, त्यांचा उद्धार करण्याकरितांच माझी वेदवाणी आहे. तिच्यांत सकामपणा नाही ५६.

कोणी एक मंदबुद्धी । केवळ विषयांध त्रिशुद्धी ।
ते सकाम जल्पती वेदविधी । त्यांची कुबुद्धी हरि सांगे ॥५७॥

अर्थ :-
परंतु मंदबुद्धीचे लोक असतात ते, निखालस विषयांध असतात. तेच वेदांतील विधि सकामच आहे अशी बडबड करतात. त्यांची ती दुर्बुद्धि श्रीकृष्ण सांगतात ५७.

एव व्यवसित केचिदविज्ञाय कुवुद्धयः ।
फलश्रुति कुसुमिता न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] काही अज्ञानी लोक वेदांचा हा अभिप्राय समजून न घेता वरवर गोड वाटणार्‍या फलश्रुतीला भुलतात, परंतु वेदांचे रहस्य जाणणारे मात्र असे सांगत नाहीत. (२६)

फलत्यागे स्वध्र्मस्थिती । सर्वथा सकाम न करिती ।
यालागी वेद बोले फलश्रुती । स्वधर्मप्रवृत्तीलागुनी ॥५८॥

अर्थ :-
सकाम लोक फलेच्छा सोडून स्वधर्माचरण कधीच करीत नाहीत, म्हणून स्वधर्माकडे प्रवृत्ति होण्यासाठी वेदाने फलश्रुति सांगून ठेवली आहे ५८.

सैंधव सागरा भेटू जाता । जेवी का हारपे सैंधवता ।
तेवी स्वधर्मी प्रवर्तता । सकामता उरेना ॥५९॥

अर्थ :-
मीठ समुद्राला भेटावयास गेले असता त्याचा मीठपणाच नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे स्वधर्माकडे प्रवृत्ति झाली असता त्याची सकामताच राहात नाही ५९.

जैशी दो दिव्यांची वाती । एकवट केलिया ज्योती ।
तेथ न दिसे भेदगती । पाहता ज्योती एकचि ॥२६०॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे दोन दिव्यांतील वाती एकत्र करून त्यांची एकच ज्योति केली तर त्यांत कांही भेद दिसत नाही; पाहावयास गेले असता ज्योत एकच दिसते २६०.

जेवी अग्नी कापुर मिळता । तो अग्नीचि होय तत्त्वता ।
तेवी स्वधर्मकर्मी प्रवर्तता । कर्मी निष्कर्मता स्वये प्रकटे ॥६२॥

अर्थ :-
कापूर अनीमध्ये जाऊन मिळाला म्हणजे तोही खरोखर अग्निच होऊन जातो, त्यांत कांही भेद दिसत नाही; त्याप्रमाणे स्वधर्मकर्माने वागले असता आपोआपच निष्कर्मता प्रकट होते ६१.

कर्माकर्मांची वेळुजाळी । ते स्वधर्माचे कांचणिमेळी ।
पडे नित्तशुद्धीची इंगळी । ते करी होळी कर्माकर्मांची ॥६२॥

अर्थ :-
कर्माकर्म हे एक कळकाचे बेट आहे, त्याला स्वधर्माचे घर्षण झाले म्हणजे त्यांत चित्तशुद्धीची ठिणगी पडते; आणि ती त्या कर्माकर्माचे जाळून भस्म करिते ६२.

सकामता करिता कर्म । स्वधर्म नाशी फळकाम ।
तेव्हा सकाम आणि निष्काम । दोंहींचे भस्म स्वधर्म करी ॥६३॥

अर्थ :-
कामना धरून कर्म केले तरी, स्वधर्म हा फलेच्छेचा नाश करतो; त्या वेळी सकाम आणि निष्काम या दोहोंचेही स्वधर्म भस्म करून टाकतो ६३.

जेवी दो काष्ठांच्या घसणी । माजी प्रकटे जो का वन्ही ।
तो दोंहीतेंही जाळूनी । स्वतेजपणी प्रकाशे ॥६४॥

अर्थ :-
दोन लाकडे एकावर एक घासली असता त्यांत अग्नि उत्पन्न होतो, आणि तो त्या दोन्ही लाकडांना जाळून आपल्याच दीप्तीने प्रगट होतो ६४.

तेवी माझा वेदवादु । स्वकर्मे छेदी कर्मबाधु ।
हे नेणोनि जे विषयांधु । जडल्या सुबद्धु फळशो ॥६५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे माझी वेदवाणी आहे; ती स्वकर्मानेच कर्मबंध छेदून टाकते. हे वर्म न कळल्यामुळे विषयांध असतो तो फलाच्या आशेला जखडला जातो ६५.

वेदे प्रवृत्तिरोचनेकारणे । स्वर्गाचि नाना फले बोलणे ।
त्यांलागी ज्याचे बैसे धरणे । तेणे नागवणे निजस्वार्था ॥६६॥

अर्थ :-
वेदाने स्वकर्मप्रवृत्तीमध्ये रुचि उत्पन्न व्हावी म्हणून स्वर्गादिक अनेक फळे सांगितली आहेत; पण त्यांच्याच जो नादी लागतो, तो आपल्या लाभाला मुकतो ६६.

कष्टोनि शेती पेरिले चणे । त्यांची उपडोनि भाजी करणे ।
तो लाभ की तेणे नाडणे । तैसे फळ भोगणे सकार्मी ॥६७॥

अर्थ :-
पुष्कळ मेहनत घेऊन शेतामध्ये हरभरा पेरला, आणि तो उपटून त्याची भाजी केली, तर तो लाभ समजावा की हानी समजावी? त्याचप्रमाणे सकामाने फळ भोगणे आहे ६७.

वोली जोंधळियाची करबाडे । खाता अत्यंत लागती गोडे ।
त्यालागी शेत जै उपडे । तै लाभु की नाडे निजस्वार्था ॥६८॥

अर्थ :-
जोंधळ्याची ओली ताटे खाऊ लागलो असता मोठी गोड लागतात; म्हणून त्याच्यासाठी जर सारे शेतच उपटले, तर लाभ की आपली नागवण झाली म्हणावी ? ६८.

तैशी सकामकामनाउन्मत्ते । जे फळी फळाशालोलिंगते ।
ते नाडली स्वधर्मलाभाते । ऐक तूते सांगेन ॥६९॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे जे लोक सकाम बुद्धीने उन्मत्त होतात, जे फलाच्या आशेला लुब्ध होतात, ते स्वधर्माच्या लाभाला कसे अंतरतात, तेंही तुला सांगतो ऐक ६९.

शेती पेरावया आणिले चणे । त्यांचे आदरे करी जो फुटाणे ।
तो शाहणा की मूर्ख म्हणणे । तैसे फळ भोगणे सकामी ॥२७०॥

अर्थ :-
शेतांत पेरावयासाठी हरभरे आणले, त्यांचे जो आवडीने भाजून फुटाणे करील, त्याला शहाणा म्हणावा की मूर्ख म्हणावा ? त्याप्रमाणेच सकामांचे फल भोगणे आहे ! २७०.

घोडा विकोनि पलाण घेणे । लोणी देऊनि ताक मागणे ।
भात सांडूनि वेळण पिणे । तैसे फळ भोगणे सकामी ॥७१॥

अर्थ :-
घोडा विकून खोगीर घ्यावे. किंवा लोणी देऊन टाकून ताक मागावें, भात टाकून पेज प्यावी, त्याप्रमाणेच सकामाचे फल भोगणे आहे ७१.

ऐसे सकाम अतिदुर्बुद्धी । जे नाडले स्वधर्मसिद्धी ।
यालागी देवो म्हणे ‘कुबुद्धी’ । ते कुबुद्धीची विधी हरि सांगे ॥७२॥

अर्थ :-
असे जे सकाम आणि अत्यंत दुर्बुद्ध असतात ते स्वधर्माच्या सिद्धीला मुकतात. म्हणून देव त्यांना ‘कुबुद्धि’ म्हणतात. त्या कुबुद्धीची लक्षणेही श्रीकृष्ण सांगत आहेत ७२.

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।
अग्निमुग्धा धूमतान्ता स्व लोक न विदन्ति ते ॥२७॥

अर्थ :-
[ श्लोक २७] विषयांची इच्छा करणारे दीनहीन, लोभी पुरूष, स्वर्ग इत्यादी फुलांनाच फळे समजतात अग्नीच्याद्वारा सिद्ध होणार्‍या यज्ञ इत्यादी कर्मांना भुलतात त्यामुळे त्यांना शेवटी देवलोक, पितृलोक इत्यादींचीच प्राप्ती होते त्यांना आत्मस्वरूपाची कधीच ओळख होत नाही. (२७)

सकामाची तृष्णा पूर्ण । कदाकाळी नव्हे जाण ।
कामेच्छा तो सदा दीन । ‘कृपणपण’ या हेतू ॥७३॥

अर्थ :-
सकामांची तृष्णा कधींच पुरी होत नसते. कामाच्या इच्छेने तो सर्वकाळ दीन असतो, त्यामुळे त्याला ‘कृपण’ असे म्हणतात ७३.

जळी बक धरोनि ध्यान । जेवी का टपत राहे मीन ।
तेवी सकामा अनुष्ठान । लुब्धोनि जाण कामासी ॥७४॥

अर्थ :-
बगळा पाण्यामध्ये माशासाठी जसा ध्यान धरून टपून बसतो, त्याप्रमाणे सकाम मनुष्य फलेच्छेलाच लुब्ध होऊन अनुष्ठान करीत असतो ७४.

जावया परपुरुषापासी । लवोठवो दावी निजपतीसी ।
तेवी काम धरोनि मानसी । स्वधर्मकर्मासी आचरे ॥७५॥

अर्थ :-
परपुरुषापाशी जाणे सुलभ व्हावे म्हणून जारिणी स्त्री ज्याप्रमाणे आपल्या पतीच्या पुढे पुढे नाचत असते, त्याप्रमाणे तोही मनामध्ये फलेच्छा धरून स्वधर्मकर्म आचरीत असतो ७५.

जेवी का अज्ञान बाळ । फूल तेचि म्हणे फळ ।
तेवी स्वर्गभोग केवळ । मानी अढळ मूर्खत्वे ॥७६॥

अर्थ :-
अज्ञान मूल ज्याप्रमाणे फुलालाच फळ समजते, त्याप्रमाणे तोही मूर्खपणाने स्वर्गातील सुखे अक्षयची आहेत असे समजतो ७६.

त्याही स्वर्गभोगासी पाहे । कर्मवैकल्य होय की नोहे ।
हाही संदेह वर्तताहे । तेणेंही होय अतिदीन ॥७७॥

अर्थ :-
त्या स्वर्गसुखाप्रीत्यर्थ कर्म यथासांग होईल की नाही हाही संशय त्याला वाटत असतो, त्यामुळे तो अत्यंत दीन होतो ७७.

सकाम तो सदा दीन । दीनत्वे अतिकृपण ।
कृपणत्वे स्लोभपण । लोभास्तव ज्ञान महामोह ग्रासी ॥७८॥

अर्थ :-
सकाम नेहमी दीन झालेला असतो, त्या दीनत्वामुळे अति कृपण व कृपणत्वामुळे लोभी होतो; आणि लोभामुळे त्याचे ज्ञान महामोह ग्रासून टाकतो ७८.

मोहाचे खवळल्या भान । सविवेक ग्रासी ज्ञान ।
तेव्हा बुद्धीमाजी तमोगुण । सबाह्य परिपूर्ण उल्हासे ॥७९॥

अर्थ :-
मोह खवळला म्हणजे तो विवेकासहवर्तमान ज्ञानालाच गिळून टाकतो. त्या वेळी बुद्धीमध्ये अंतर्बाह्य तमोगुणच भरून उचंबळू लागतो ७९.

तमे कोंदाटल्या वृत्ती । धूमांकित होय स्थिती ।
जेवी का आंधळ्याचा सांगती । अंधारे राती आडवी चुके ॥२८०॥

अर्थ :-
तमोगुणाने वृत्ति भरली म्हणजे धुके कोंदाटल्याप्रमाणे स्थिति होऊन जाते. आंधळ्याच्या संगतीने ज्याप्रमाणे अंधेऱ्या रात्री आडरानांत चुकावे त्याप्रमाणे गत होते २८०.

त्या आंधळ्याची जैशी स्थिती । तैशी सकामाची गती ।
चुकला विवेकाचा सांगती । आंधळी वृत्ती अतिमुग्ध ॥८१॥

अर्थ :-
त्या आंधळ्याची जशी स्थिति होते, त्याप्रमाणेच सकाम पुरुषाचीही गति होते. विवेकाची संगत चुकली की, आंधळी वृत्ति अत्यंत मुग्ध होते ८१.

जैसे का अज्ञान बाळ । तैसा मुग्ध होय केवळ ।
कोण कर्म काय ते फळ । नेणे विवळ मुग्धत्वे ॥८२॥

अर्थ :-
अज्ञान मूल असावे, त्याप्रमाणेच तो निखालस मुग्ध होऊन जातो; मुग्धपणामुळे कर्म कोणते आणि त्याचे फळ काय हे त्याला स्पष्ट कळत नाही ८२.

माझी कोणे लोकी स्थिती । पुढे कोण आपुली गती ।
हे कांहींच न स्मरे चित्ती । धूम्रवृत्ती देहांतु ॥८३॥

अर्थ :-
जगांत माझी स्थिति कोणती ? पुढे आपली गति काय ? हे देहामध्ये धूम्रवृत्ति झाल्याकारणाने कांहींच स्मरत नाही ८३.

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थ य इद यतः ।
उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] कर्माची प्रशंसा करून त्यायोगे इंद्रियांना तृप्त करणारे लोक ज्या परमात्म्यापासून हे विश्व उत्पन्न झाले आहे, त्या हृदयातच विराजमान असणार्‍या मला पाहात नाहीत जसे आंधळ्यांना जवळचेही दिसत नाही. (२८)

वेद तात्पर्याचे निजखुणे । तुवा पुसिले मजकारणे ।
ती वेदाची गुह्य निरूपणे । तुजकारणे म्या निरूपिली ॥८४॥

अर्थ :-
वेदांतील रहस्याचे मर्म काय, म्हणून तू मला विचारलेंस ; म्हणून त्यांतील गुह्य गोष्टी मी तुला सांगितल्या ८४.

परिसोनि वेदाचे विभाग । उद्धव सुखावला चांग ।
तेणे संतोषे श्रीरंग । संबोखोनि ‘अंग’ उद्धवासी म्हणे ॥८५॥

अर्थ :-
हे वेदांतील विभाग ऐकून उद्धवाला अतिशय आनंद झाला. त्यामुळे श्रीकृष्णाला संतोष होऊन त्यांनी उद्धवाला ‘हे अंग’ असे प्रेमाने संबोधून म्हटले ८५.

जो मी हृदयामाजिले वस्ती । परमात्मा निकटवर्ती ।
त्या माते सकाम निणती । कामासक्ती नाडले ॥८६॥

अर्थ :-
सकाम असतात ते कामावर आसक्ति ठेवल्यामुळे भ्रमात पडून सर्वांच्या हृदयात वस्ती करून राहणारा जो मी सन्निध असणारा परमात्मा, त्या मला जाणत नाहीत ८६.

तो मी हृदयामाजी असे । हे एकादेशित्व मज नसे ।
जगदाकारे मीचि भासे । जेवी कल्लोळविलासे सागरु ॥८७॥

अर्थ :-
मी हृदयांत असतो खरा, पण तेवढ्याने मी एकदेशी होत नाही. तर समुद्र जसा लाटांच्या रूपाने भासतो, तसा जगदाकाराने मीच भासत आहे ८७.

अलंकार झालेपणे । जेवी असे निखळ सोने ।
तेवी जगदाकारे म्या श्रीकृष्णे । परिपूर्ण असणे पूर्णत्वे ॥८८॥

अर्थ :-
अलंकाररूप झाले तरी ते जसे शुद्ध सोनेच असते, त्याप्रमाणे मी श्रीकृष्णही जगाच्या आकाराने परिपूर्णतेने पूर्णच आहे ८८.

नाम रूप वर्ण विविध । माझेन प्रकाशे जगदुद्बो ध ।
परी नामरूपजातिभेद । मजसी संबंध असेना ॥८९॥

अर्थ :-
नाम, रूप, किंवा अनेक प्रकारचे वर्ण, किंवा हे जग असा जो बोध, तोही माझ्याच ज्ञानप्रकाशाने होत असतो. तरी नामरूप किंवा जातिभेद यांचा माझ्याशी काही संबंध नाही ८९.

आकाश जळी बुडाले दिसे । परी ते न माखे जळरसे ।
तेवी मी जगदाकारे असे । जगदादि दोषे अलिप्त ॥२९०॥

अर्थ :-
आकाश जरी पाण्यात बुडालेले दिसले, तरी ते काही पाण्याच्या ओलेपणाने मिजत नाही. त्याप्रमाणे मीही जगाच्या आकाराने असून जगाच्या दोषापासून अलिप्त असतो २९०.

ऐसा मी विश्वात्मा विश्वंभरु । विश्वमूर्ति विश्वेश्वरु ।
त्या मज नेणती अज्ञान नरु । जे का शिश्नोदरुपोषक ॥९१॥

अर्थ :-
असा मी विश्वात्मा व विश्वंभर, विश्वमूर्ति व विश्वेश्वर, असे असता शिस्नोदरपरायण असणारे जे अज्ञान लोक ते मला जाणत नाहीत ९१.

ज्यासी आंधारे दाटे गाढे । का महाकुहरी जो सांपडे ।
तो कांही न देखे पुढे । अवचिता पडे महागर्ती ॥९२॥

अर्थ :-
ज्याच्या डोळ्यांपुढे गर्द अंधारी येते, किंवा जो भयंकर गुहेमध्ये सांपडतो, त्याला मागचे पुढचे काही दिसत नसल्यामुळे तो अकस्मात् मोठ्या खड्यांत पडतो ९२.

तेवी अतिमोहममताभ्रांते । अज्ञाननिद्रा सबाह्य व्याप्ते ।
जवळिल्या न देखोनि माते । पडिले महागर्ते तमामाजी ॥९३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे अत्यंत मोहममतेच्या भ्रांतीने व अज्ञानरूप निद्रेने अंतर्बाह्य व्याप्त होऊन जवळ असलेल्या मला पहात नाहीत; आणि अज्ञानाच्या विशाळ गर्तेत पडतात ९३.

न कळोनि माझ्या वेदार्थाते । केवळ जी का कामासक्ते ।
ती पावली अधःपाताते । जवलिल्या माते नेणोनि ॥९४॥

अर्थ :-
माझ्या वेदाचा अर्थ न कळल्यामुळे जे निखालस कामासक्त होतात, ते मी जवळ असता मला न ओळखून अधःपाताला पावतात ९४.

तो मी जवळी कैसा म्हणसी । तरी सर्वांच्या हृदयदेशी ।
वसतसे अहर्निशी । चेतनेसी चेतविता ॥९५॥

अर्थ :-
तो मी जवळ कसा आहे असे म्हणशील तर ज्ञानाला प्रकाश देणारा असा मी सर्वांच्या हृदयामध्ये रात्रंदिवस राहात असतो ९५.

त्या माझे वेदार्थमत । नेणतीचि कामासक्त ।
तेचिविखी श्रीकृष्णनाथ । विशदार्थ स्वये सांगे ॥९६॥

अर्थ :-
त्या माझ्या वेदाचा खरा अर्थ कामासक्तांना कळत नाही. त्याविषयींच श्रीकृष्ण स्वतः स्पष्टार्थ सांगत आहेत ९६.

ते मे मतमविज्ञाय परोक्ष विषयात्मकाः ।
हिंसाया यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९] हिंसेची आवड असेल तर फक्त यज्ञासाठीच हिंसा करा, असे सांगून स्वाभाविक हिंसक प्रवृत्तीला जो मी वेदवाणीच्या द्वारा आळा घातला आहे; (२९)

माझ्या वेदाचा अगम्य भावो । न कळोनि गूढ अभिप्रावो ।
तेणे सकामासी उत्साहो । स्वर्गाते पहा हो मानिती सत्य ॥९७॥

अर्थ :-
माझ्या वेदाचा भाव अगम्य आहे. त्यांतील गूढार्थ न समजल्यामुळे सकाम मनुष्य मोठ्या उत्साहाने स्वर्गालाच सत्य मानतात! ९७.

‘रोचनार्थ’ स्वर्ग बोले वेद । तो प्रगटार्थ मानूनि शुद्ध ।
मग स्वर्गसाधने विविध । कामलुब्ध आदरती ॥९८॥

अर्थ :-
केवळ रुचि उत्पन होण्यासाठी वेदाने स्वर्गाचा उल्लेख केलेला आहे, पण तोच त्याचा प्रकट अर्थ खरा मानून कामलुब्ध लोक अनेक प्रकारची स्वर्गादिक साधने मोठ्या उत्साहाने करू लागतात ९८.

तेथ यज्ञ हे मिषमात्र जाण । स्वये करावया मांसभक्षण ।
अविधी करिती पशुहनन । अतिदृप्त जाण कामार्थी ॥९९॥

अर्थ :-
त्यांत स्वतः मांसभक्षण करण्याकरिता यज्ञ एक निमित्त मात्र करतात. आपली इच्छा पूर्ण होण्याकडेच त्यांची दृढतर प्रवृत्ति असल्यामुळे अविधीनेंच पशूची हत्या करतात ९९.

त्यांसी पै गा देहांती । मारिले पशु मारावया येती ।
हाती घेऊनि गड्ग काती । सूड घेती यमद्वारी ॥३००॥

अर्थ :-
अशांना देहाच्या अंती ते मारलेले पशुच मारावयाला उठतात. हातांत लखलखित तरवारी घेऊन सूड घेण्याकरिता यमाच्या दारांत ते उभे असतात ३००.

तेथ कैंचे स्वर्गसुख । अविधि-साधने महामूर्ख ।
पावले गा अघोर नरक । सकामे देख नाडले ॥१॥

अर्थ :-
त्यांना स्वर्गसुख कशाचें? अविधीने साधन केल्यामुळे ते महामूर्ख अघोर नरकाला मात्र जातात. अशा प्रकारे सकाम लोक सफाई बुडतात १.

यथेष्ट करावया मांसभक्षण । स्वेच्छा जे का पशुहनन ।
त्यांसी वेदे केले निर्बंधन । पशुहनन यज्ञार्थ ॥२॥

अर्थ :-
यथेच्छ मांसभक्षण करण्याकरिता स्वेच्छेनेच जे पशु मारणे, त्याला आळा घालण्यासाठी वेदाने केवळ यज्ञाकरितांच पशूचे हनन करावे असा निर्बंध लावून दिला आहे २.

तेथही घातली जाण । देश काळ आणि वर्तमान ।
मंत्र तंत्र विधि विधान । धन संपूर्ण अतिशुद्ध ॥३॥

अर्थ :-
त्यांतही देश, काल, वर्तमान, मंत्र, तंत्र, विधि, विधान आणि सारे द्रव्य ही शुद्ध असावीत असाही निर्बंध घातलेला आहे ३.

शक्त सज्ञान धनवंत । ऐसा कर्ता पाहिजे थेथ ।
मुष्टिघाते करावया पशुघात । पडे प्रायश्चित्त ‘मे’ म्हणता ॥४॥

अर्थ :-
आणखी कर्ता असावा तोसुद्धा सशक्त, ज्ञानसंपन्न व श्रीमान् असा पाहिजे. कारण मुठीच्या तडाक्याने पशु मारतांना त्याने जर ‘मे मे’ असा शब्द केला तर प्रायश्चित्त घ्यावे लागते ४.

ऐशी वेदाज्ञा नाना अवघड । घातली प्रायश्चित्ते अतिगूढ ।
तरी सकाम जे महामूढ । ते धांवती दृढ पशुहनन ॥५॥

अर्थ :-
अशी वेदाची आज्ञा मोठी बिकट आहे. तींत मोठमोठी अवघड प्रायश्चित्ते सांगितली आहेत, तरी महामूर्ख सकाम लोक पशु मारावयास धावतच असतात! ५.

ऐसे झाल्या पशुहनन । विभाग ये‍ईल कवळ प्रमाण ।
तेचि करावे भक्षण । दांतांसी जाण न लागता ॥६॥

अर्थ :-
अशा रीतीने पशु मारल्यानंतर प्रमाणाने जेवढा वाटा येईल तेवढाच भक्षण करावा; पण तोसुद्धा दांताला न लागू देता खाल्ला पाहिजे ६.

विभाग भक्षिता आपण । जो करी रसस्वादन ।
त्यासीही प्रायश्चित्र जाण । हेंही निर्बंधन वेदे केले ॥७॥

अर्थ :-
असा आपला वाटा खातांना जो कोणी त्याची चव घेईल, त्यानेही प्रायश्चित्त घेतले पाहिजे, असाही वेदाने निर्बध घातला आहे ७.

करावे मांसभक्षण । हे वेदाज्ञा नाही जाण ।
त्याचे करावया निराकरण । लाविले विधान यज्ञाचे ॥८॥

अर्थ :-
सारांश, मांसभक्षण करावे अशी वेदाची आज्ञा नाही; तर मांसभक्षणाची निवृत्ति करण्यासाठीच यज्ञाचे विधान लावून दिले आहे असे तू समज ८.

स्वेच्छा पशु न मारावया जाण । यज्ञी नेमिले पशुहनन ।
न करावया मांसभक्षण । नेमिला प्रमाण यज्ञभाग ॥९॥

अर्थ :-
आपल्याच इच्छेने पशु मारू नये, म्हणून यज्ञामध्ये पशु मारण्याचा नियम करून दिला आहे; आणि मांसभक्षण करू नये म्हणूनच यज्ञांतील भागाला प्रमाण ठेवले आहे ९.

हेंही वेदाचे बोलणे । मूर्खप्रलोभाकारणे ।
येर्ह वी पशुहिंसा न करणे । मांस न भक्षणे हे वेदगुह्य ॥३१०॥

अर्थ :-
पण हेसुद्धा वेदाचे सांगणे मूर्खाच्या लोभिष्टपणाकरितांच आहे; बाकी पशुहिंसाही करू नये व मांसभक्षणही करू नये, हेच वेदाचे खरे गुह्य आहे ३१०.

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।
यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] ते माझे मत लक्षात न घेऊन, विषयलोलुप दुष्ट लोक हिंसेच्या खेळात पशूंना मारतात आणि त्यांच्या योगाने देव, पितर आणि भूतपतींना उद्देशून यज्ञ करतात. (३०)

न माने वेदविधानासी । पशुहननी क्रीडा ज्यांसी ।
अविधी मारूनि पशूंसी । मिरविती श्लाघेसी यज्ञिकत्वे ॥११॥

अर्थ :-
वेदोक्त विधीला न जुमानता पशुहत्येचा जे खेळ खेळतात, ते अविधीने पशुवध करून याज्ञिकपणाची आढ्यता मिरवितात! ११.

अविधी करूनि जीवहनन । तेणे पशूने करिती यज्ञ ।
पितृदेवभूतगण । करिती यजन सुखेच्छा ॥१२॥

अर्थ :-
अविधीने जीव घेऊन त्या पशूने यज्ञ करतात; आणि खुशाल पितृ-देव-भूतगण ह्यांना हविर्भाग देतात १२.

बाबडे बीज पेरिल्या शेती । पिकास नाडले निश्चिती ।
शेखी निजबीजा नागवती । राजे दंडूनि घेती करभार ॥१३॥

अर्थ :-
पोकळ (अथवा भाजलेले) बी घेऊन शेतात पेरले, तर पिकाला मुकावेच लागेल; इतकेच नव्हे, तर बी नाहींसे होतेच, आणि सरकारचा सारा मात्र भरावा लागतो! १३.

तैशी अविधी यज्ञिकांची गती । स्वर्ग स्वप्नींही न देखती ।
थित्या नरदेहा नागवती । शेखी दुःख भोगिती यमदंडे ॥१४॥

अर्थ :-
अविधीने यज्ञ करणारांची गति अशीच होते. स्वर्ग तर स्वप्नांतसुद्धा दिसत नाहीं; आणि असलेला नरदेह मात्र गमावतात ; व शेवटी यमयातनेचे दुःख भोगतात ! १४.

वृथा पशूंस दुःख देती । तेणे दुःखे स्वये दुःखी होती ।
ऐशी यज्ञिकांची गती । आश्चर्य श्रीपती सांगत ॥१५॥

अर्थ :-
पशूंना व्यर्थ दुःख देतात; आणि त्यामुळे स्वतः दुःखी होतात, अशी याज्ञिकांची गति विलक्षण होते. तीच श्रीकृष्ण सांगतात १५.

स्वप्रोपमममु लोकमसन्त श्रवणप्रियम् ।
आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान्यथावणिक् ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] स्वर्ग इत्यादी लोक स्वप्नासारखे नाशवंत आहेत परंतु त्यांची वर्णने कानाला गोड वाटतात त्यामुळे तेथील भोगांची आशा मनात बाळगून त्यासाठी माणसे आपल्याजवळील धन खर्च करून टाकतात व्यापारी जसा अधिक नफ्याच्या आशेने समुद्रप्रवासासारखी साहसे करून आपले मूळ भांडवलसुद्धा गमावून बसतो. (३१)

स्वप्नी दिसे सवेंचि नासे । तेवी विकल्पेनि जग भासे ।
येथ सकाम कामनपिसे । स्वर्ग विश्वासे मानिती सत्य ॥१६॥

अर्थ :-
स्वप्न दिसते आणि लागलेंच नाहींसे होते, त्याप्रमाणे जगही कल्पनेनेच भासते. येथे कामनेने वेडावलेल्या सकाम पुरुषांचा स्वर्ग सत्य आहे असाच विश्वास असतो १६.

मुळींच मिथ्या मृगजळ । त्यामाजी शीतळ जळ ।
थाया घेऊनि मागे बाळ । तैसे सकाम केवळ स्वर्गालागी ॥१७॥

अर्थ :-
मृगजळ हे मुळीच मिथ्या; त्यांतले गार पाणी द्या म्हणून मुलाने हट्ट घ्यावा, त्याप्रमाणेच सकाम लोक स्वर्गासाठी हट्ट घेऊन बसतात १७.

‘पिंपळावरून मार्ग आहे’ । ऐकोनि रुखावरी वेंघो जाये ।
तो जेवी भ्रमे गुंतोनि राहे । तेवी स्वर्गश्रवणे होये सकाम ॥१८॥

अर्थ :-
‘पिंपळावरून मार्ग आहे’ असे ऐकून जो त्या वृक्षावर चढू लागतो, तो जसा भ्रमाने गुंतून राहतो, त्याप्रमाणे स्वर्गाचे वैभव ऐकून सकामाची दशा होते १८.

स्वधर्ममार्गी चालावया नर । वेदु स्वर्ग बोले अवांतर ।
ते फांटा भरले अपार । स्वर्गतत्पर सकाम ॥१९॥

अर्थ :-
मनुष्याने स्वधर्माच्या मार्गाने चालावे म्हणून वेद स्वर्गाचे एक अवांतर फळ दाखवितो (मुख्य फळ नव्हे); पण सकाम लोक भ्रमिष्ट होऊन स्वर्गाच्याच पाठीला लागतात ! १९.

वाट पिंपळावरी ऐकोनी । शहाणा चाले मार्ग लक्षोनी ।
अश्वत्थ सांडी डावलोनी । तो पावे स्वस्थानी संतोषे ॥३२०॥

अर्थ :-
‘पिंपळावरून वाट आहे’ हे ऐकून शहाणा असतो तो त्या मार्गाकडे लक्ष ठेवून चालू लागतो व पिंपळाला वळसा घालून आनंदाने आपल्या ठिकाणी पोचतो ३२०.

तेवी स्वधर्माच्या अनुष्ठानी । जो सांडी स्वर्गफळे उपेक्षूनी ।
तो चित्तशुद्धीते पावोनी । ब्रह्मसमाधानी स्वये पावे ॥२१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्वधर्माच्या अनुष्ठानांत जो स्वर्गाची फळे उपेक्षून टाकून देतो, त्याचे चित्त शुद्ध होऊन तो स्वतः ब्रह्मसमाधान पावतो २१.

या सांडूनि स्वधर्ममार्गासी । श्रवणप्रिय स्वर्गसुखासी ।
सकाम भुलले त्यासी । जेवी घंटानादासी मृग लोधे ॥२२॥

अर्थ :-
ह्या स्वधर्ममार्गाला सोडून ऐकण्यास गोड वाटणाऱ्या स्वर्गसुखाला सकाम लोक भुलतात. घंटानादाला मृग भुलून पडतात २२.

तेवी जन्मोनि कर्मभूमीसी । वेंचूनि धनधान्यसमृद्धीसी ।
थित्या नाडले नरदेहासी । स्वर्गसुखासी भाळोनी ॥२३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे कर्मभूमीत जन्माला येऊन धनधान्यसमृद्धि खर्च करून स्वर्गसुखाला भाळून, अनायासे लाभलेल्या नरदेहाला फुकटचे मुकतात! २३.

जैसा कोणी एक वाणी । जुनी नाव आश्रयोनी ।
द्वीपांतरींचा लाभ ऐकोनी । न विचारिता मनी समुद्री रिघे ॥२४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे कोणी एखादा वाणी जुने मोडके तोडके गलबत घेऊन, द्वीपांतरी गेले असता मोठा नफा होतो असे ऐकून, मनांत फारसा विचार न करिता समुद्रात रिघतो २४.

उन्मत्त कर्णधाराचे संगती । फुटकी नाव धरोनि हाती ।
घेऊनिया सकळ संपत्ते । रिघे कुमती महार्णवी ॥२५॥

अर्थ :-
आणि उन्मत्त खलाशाच्या नादाला लागून फुटकी नाव हाती धरून व सारी संपत्ति घेऊन तो अविचारी मनुष्य महासागरांत शिरतो २५.

तो जेवी समुद्री बुडे । तैसेंचि सकामांसी घडे ।
स्वर्ग वांछिता बापुडे । बुडाले रोकडे भवार्णवी ॥२६॥

अर्थ :-
भग तो जसा समुद्रात बुडतो, तीच गत सकामांची होते! बिचारे स्वर्गाची इच्छा धरून संसारसागरामध्ये बुडून जातात!२६.

वांछिता स्वर्गसुखफळ । बुडाले स्वधर्मवित्त सकळ ।
बुडाले चित्तशुद्धीचे मूळ । बुडाले मुद्दल नरदेह ॥२७॥

अर्थ :-
स्वर्गसुखाची इच्छा केली, की स्वधर्मरूपी सारे द्रव्य बुडते ; चित्तशुद्धीचे मूळच नाहीसे होऊन नरदेहरूपी मुद्दल नष्ट होते! २७.

एव्हडे हानीचे कारण । देवो सांगत आहे आपण ।
सकामतेसी मूळ गुण । तेंही लक्षण स्वये सांगे ॥२८॥

अर्थ :-
एवढ्या हानीचे कारण, देव आपण सांगतात की, सकामतेला मूळ त्रिगुण आहेत. त्यांचेही विशेष लक्षण स्वतः सांगतात २८.

रजः सत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्वतमोजुषः ।
उपासत इन्द्रौख्यान् देवादीन्न तथैव माम् ॥३२॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३२ ] सत्त्वरजतमोगुणी लोक त्याच गुणांच्या इंद्रादी देवतांची उपासना करतात परंतु तशी माझी उपासना करीत नाहीत. (३२)

रजतमाचेनि उन्मत्ते । सत्त्व संकीर्ण होय तेथे ।
तेव्हा रजाचेनि संमते । काम चित्तते व्यापूनि खवळे ॥२९॥

अर्थ :-
रज व तम अत्यंत वाढले असता त्यांत सत्त्वही मिश्रित होते, त्यावेळी रजाच्या संगतीने काम चित्ताला व्यापून खवळतो २९.

अतिकाम खवळल्या चित्ती । गुणनुसारे विषयी प्रीती ।
तेव्हा सकामाची संगती । धरी निश्चिती भावार्थे ॥३३०॥

अर्थ :-
चित्तामध्ये काम अतिशय खवळला म्हणजे गुणानुसार विषयावर प्रेम जडते. तेव्हा निश्चितपणे भक्तिपूर्वक तो सकामाचीच संगत धरतो ३३०.

सकामसंगती साचार । काम्यकर्मी अत्यादर ।
स्वर्गभोगी महातत्पर । यजी देवपितर प्रमथादिक ॥३१॥

अर्थ :-
खरोखर सकामाच्या संगतीमुळे काम्यकामध्येच अत्यंत आदर वाटू लागतो आणि स्वर्गभोगामध्ये तत्पर होऊन देव, पितर, भूत, प्रमथगण यांचे यजन करतो ३१.

मी सर्वात्मा सवेश्वर । त्या माझ्या ठायी अनादर ।
कामलंपटत्वे नर । देवतांतर उपासिती ॥३२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे वासनालुब्ध असणारे लोक, मी सर्वांत्मा, सर्वेश्वर, जवळ असता माझा अनादर करून इतर देवांचीच उपासना करतात ३२.

म्हणसी देवतांतर जे कांही । ते तूंचि पै गा सर्वही ।
हाही ऐक्यभावो नाही । भेदबुद्धी पाही विनियोग ॥३३॥

अर्थ :-
आता कदाचित म्हणशील, इतर देव जरी झाले तरी सर्व काही तूंच आहेस; पण असा ऐक्यभावही त्यांचा असत नाही. तर सारा विनियोग भेदबुद्धीतच ३३.

एंद्रादि देवद्वारा जाण । मीचि होय गा प्रसन्न ।
त्या माझ्या ठायी नाही भजन । सकाम मन स्वर्गार्थी ॥३४॥

अर्थ :-
अरे ! इंद्रादि देवांच्या द्वाराने मीच प्रसन्न होतो, पण त्यांचे सकाम मन स्वर्गाचीच इच्छा धरीत असल्यामुळे ते माझे भजन करीत नाहीत ३४.

दृढ कामना जडली चित्ती । सांगता स्वर्गी पुनरावृत्ती ।
तेही हितत्वेंचि मानिती । ऐक निश्चिती अभिप्रावो ॥३५॥

अर्थ :-
मनामध्ये दृढ वासना बिंबलेली असते, यामुळे स्वर्गाला पुनरावृत्तीचे फेरे आहेत असे जरी त्यांना सांगितले, तरी ते त्यांना हितकरच वाटते. तोही अभिप्राय निश्चित ऐक ३५.

इष्द्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि ।
तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः ॥३३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३] ते अशी कल्पना करतात की, आम्ही या लोकी यज्ञांचेद्वारा देवतांचे यजन करून स्वर्गांमध्ये जाऊ आणि तेथे दिव्य पदार्थांचा उपभोग घेऊ त्यानंतर जेव्हा पुन्हा आम्हांला जन्म मिळेल, त्यावेळी आम्ही मोठ्या कुलीन श्रीमंत परिवारात जन्म घेऊ; (३३)

जे कर्मभूमीसी मनुष्य झाले । ते सहजे मोक्षाधिकारा आले ।
तेथही कामना नागविले । स्वर्गार्थ भजले देवतांतरा ॥३६॥

अर्थ :-
जे कर्मभूमीमध्ये मनुष्यरूपाने जन्माला येतात, ते सहजच मोक्षाचे अधिकारी असतात. असे असताही ते कामनेने नाडले जातात आणि स्वर्गासाठी इतर देवतांचेच भजन करतात! ३६.

स्वर्गभोगी ठेवूनि मन । नाना यागी करिती यजन ।
तेणे दिविभोग पावेन । हा निश्चिय जाण याज्ञिका ॥३७॥

अर्थ :-
स्वर्गभोगावरच मन ठेवून अनेक यज्ञयाग करितात, आणि तेवढ्याने आपल्याला स्वर्गातील सुखोपभोग मिळतील अशी याज्ञिकांना खात्री वाटत असते ३७.

काळे भोगक्षयाच्या पतनी । तेही घेती हितत्वे मानोनी ।
सवेंचि इहलोकी जन्मोनी । ब्राह्मणपणी सुशील ॥३८॥

अर्थ :-
कालांतराने पुण्यक्षय होतांच ती स्वर्गसुखे नाहींशी होऊन त्यांना पतन घडते, तेही त्यांना हितकरच वाटते. आम्ही पुण्यवान् स्वर्गस्थ जीव म्हणून सुशील ब्राह्मणाच्या कुळांत जन्माला आलो असे म्हणतात ३८.

वेदवेदांगअोध्ययन । धनधान्ये अतिसंपन्न ।
आम्ही विख्यात गृहस्थ हो‍ऊन । क्षीणपुण्य स्वर्गस्थ ॥३९॥

अर्थ :-
स्वर्गातील पुण्य संपले तरी आम्ही वेदवेदांगाचे अध्ययन करून धनधान्याची अत्यंत समृद्धि मिळवून विख्यात गृहस्थ होऊन राहू असे त्यांस वाटत असते ३९.

नेणोनि वेदार्थनिजस्थिती । ऐसऐनशिया उपपत्ती ।
सकामी मानिली निश्चिती । ऊंस सांडोनि मागती कणीस त्याचे ॥३४०॥

अर्थ :-
वेदार्थातील खरे रहस्य न समजल्यामुळे वरील उपपत्तीने हे लोक काम्यकर्मामध्येच निश्चिति मानितात आणि ऊस सोडून त्याचे कणीस मागत बसतात ! ३४०.

एव पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसा नृणाम् ।
मानिना चातिस्तब्धाना मद्वार्तापि न रोचते ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४ ] अशाप्रकारे भुलविणार्‍या वेदवाणीने त्यांचे चित्त मोहित होते अशा घमेंडखोर अहंकारी लोकांना माझ्याविषयी काहीच आवडत नाही. (३४)

फल सांडूनि फुल खाये । तैसा परिपाक याज्ञिका होये ।
स्वर्गकामाचेनि उपाये । अपायी स्वये पडताती ॥४१॥

अर्थ :-
फळ टाकून फूल खावे तसाच याज्ञिकांचा प्रकार होतो. ते स्वर्गाच्या इच्छेने जे उपाय म्हणून करितात, तेच त्यांना अपायांत पडतात ४१.

अवघा संसार काल्पनिक । तेथ सत्य कैंचे स्वर्गसुख ।
परि श्रवणमात्रे देख । भुलले मूर्ख स्वर्गसुखा ॥४२॥

अर्थ :-
सारा संसारच मुळी काल्पनिक, त्यांत स्वर्गाचे सुखच खरे कसे असणार? परंतु केवळ ऐकीव गोष्टीवरूनच मूर्ख लोक स्वर्गसुखाला भुलतात ४२.

जैसा नपुंसक वांछी स्त्रीसुख । परी संग तया कैंचा देख ।
मुळींच नाही बीजारोप । मा कैंचा कामसाटोप तयासी ॥४४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे नपुंसकाने स्त्रीसुखाची इच्छा केली, तरी त्याला संग कसा करता येणार ? मुळी बीजोत्पत्तिच नाही, तर त्याला कामाचा खटाटोप काय कामाचा ४३.

परी लटिकाचि तडतडा उडे । कष्टोनि व्यर्थाचि पहुडे ।
परी तया नसे भगभोग रोकडे । तैसे स्वर्ग फुडे प्राणिया ॥४४॥

अर्थ :-
पण फुकटच तडतडा उडतो; धडपड करून व्यर्थ निजतो मात्र; पण त्याला खरेखुरे स्त्रीसुख काही मिळत नाही! त्याप्रमाणेच अगदी स्वर्गासंबंधाने मनुष्यांची स्थिति होते ४४.

गव्हांचा जो प्रथम मोड । तोंडी घालिता लागे गोड ।
परी जो जाणे पिकाचा निवाड । तो मोड जाण उपडीना ॥४५॥

अर्थ :-
गव्हांचा जो पहिला कोंब येतो, तो तोंडांत घातला असता गोड लागतो; परंतु पिकाचे महत्त्व ज्याला कळते, तो त्या कोंबाला उपटीत नाही ४५.

पालेयाची चवी घेता । गव्हांची गोडी न लगे तत्त्वता ।
मग पाला पाळूनी स्वभावता । शेवटी रडता गव्हांचिकारणे ॥४६॥

अर्थ :-
पाल्याचीच चव घेऊ लागले तर त्याला काही गव्हांची गोडी येत नाही, असे असता पालाच काढून घेतला तर शेवटी गव्हांकरिता रडतच बसावे लागते ४६.

तेवी वेदु बोलिला स्वर्गफल । ते स्वधर्माचे कोंवळे मूळ ।
ते उप्डूनि खाता तत्काळ । मोक्षफळ अंतरे ॥४७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे वेदाने स्वर्गाचे फळ सांगितले आहे ते स्वधर्माचे कोवळे मूळ आहे. ते लगेच उपटून खाल्ल तर मोक्षफळ अंतरलेंच! ४७.

हे जाणती जे सज्ञान । ते स्वर्गासी नातळती आपण ।
परी मूर्खाचे सकामपण । अनिवार जाण अतिशये ॥४८॥

अर्थ :-
जे ज्ञाते लोक हे जाणतात, ते स्वर्गाला शिवतही नाहीत; पण मूर्खाची विषयतृष्णा अनिवार असते ४८.

कामाचिया लोलंगती । सदा सकाम कर्मे करिती ।
तेणे जन्ममरणांचे आवर्ती । पडले नुगंडती आकल्प ॥४९॥

अर्थ :-
ते लोक कामाच्या आसक्तीने सकाम कार्मेच करीत असतात, त्यामुळे ते जन्ममरणाच्या भोवऱ्यांत सांपडून कल्पपर्यंत त्यांतून बाहेर निघत नाहीत ४९.

त्यांसी हित सांगती साधुजन । ते न मानिती संतवचन ।
आम्ही वेदार्थी सज्ञान । हा ज्ञानाभिमान अतिगर्वे ॥३५०॥

अर्थ :-
त्यांना साधुलोक हितबोध सांगत असतात, पण ते साधूचे बोलणे मान्य करीत नाहीत. आम्ही ज्ञाते आहोत, वेदाचा अर्थ आम्हांसच कळतो, असा ज्ञानाभिमान असल्यामुळे ते गर्वाने फुगून जातात ३५०.

मी भगवंत नियंता सृष्टी । हे वेदे दाविल्या नवडे गोष्टी ।
निष्कामता कपाळ उठी । सकम पोटी सुबुद्ध ॥५१॥

अर्थ :-
मी भगवान् सृष्टीचा नियंता आहे, असे वेदाने दाखवून दिले असताही ती गोष्ट त्यांना मान्य नाही. निष्काम कर्म म्हटले की त्यांचे कपाळच उठते. कारण त्यांची सकामबुद्धि अगदी दृढ झालेली असते ५१.

एव वेद मानूनि प्रवृत्तिपर । ठकले सकळ सकाम नर ।
तोचि वेदार्थ ब्रह्मपर । स्वये श्रीधर सांगत ॥५२॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे वेद हे प्रवृत्तिपरच आहेत असे मानून सगळे सकाम लोक फसतात. ह्याकरिता त्या वेदाचा ब्रह्मपर अर्थ स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत ५२.

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे ।
परोक्षवादा ऋषयः परोक्ष मम च प्रियम् ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] उद्धवा ! कर्मकांड, उपासनाकांड आणि ज्ञानकांड अशी तीन कांडे असणारे वेद ब्रह्म आणि आत्मा यांची एकताच सांगतात परंतु ऋषी हा विषय अप्रत्यक्षपणे सांगतात आणि तसे सांगणेच मलाही आवडते. (३५)

कर्मकांड उपासना ज्ञान । इंही त्रिकांडी वेदु आपण ।
चित्तशुद्धिद्वारा जाण । ब्रह्मसंपन्न जीव करी ॥५३॥

अर्थ :-
वेद हा कर्मकांड, उपासनाकांड व ज्ञानकांड या तीन कांडांनी आपण होऊन चित्तशुद्धीच्या द्वाराने जीवाला ब्रह्मस्वरूप करतो ५३.

पारधी लावून बडिशपिंडी । मीनांसी जळाबाहेर काढी ।
तेवी दावून स्वर्गसुखगोडी । वेद जीवास ओढी परमार्थी ॥५४॥

अर्थ :-
कोळी जसा गळाला मांसाचा तुकडा लावून माशांना पाण्याच्या बाहेर काढतो, त्याप्रमाणे वेदही स्वर्गसुखाची गोडी दाखवून जीवाला परमार्थाकडे ओढीत असतो ५४.

परोक्षवाद वेदव्युत्पत्ती । त्यागमुखे गा अन्योक्ती ।
सांडविली विषयासक्ती । ब्रह्मप्राप्तीलागूनि ॥५५॥

अर्थ :-
वेदविभाग हा परोक्षवाद म्ह० अस्पष्ट कथन करणारा असून ब्रह्मप्राप्ति व्हावी म्हणून त्यागमुखाने अन्योक्तीच्या द्वारे विषयावरील आसक्ति सोडविली आहे ५५.

हे जाणोनि वेदार्थगुह्यज्ञान । जो जीव झाला ब्रह्मसंपन्न ।
तेथ कर्म-कर्ता मिथ्या जाण । आश्रम-वर्ण कैंचे ॥५६॥

अर्थ :-
हे वेदार्थातील गुह्यज्ञान लक्षात आणून जीव जेव्हा ब्रह्मस्वरूप होतो, तेव्हा कर्म व कर्ता मिथ्या होऊन जातो. मग आश्रम आणि वर्ण कशाचे ? ५६.

तेथ कैंचे ध्येय-ध्याता-ध्यान । कैंचे ज्ञेय-ज्ञाता-ज्ञान ।
नाही भज्य-भजक-भजन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वे ॥५७॥

अर्थ :-
ध्येय, ध्याता आणि ध्यान कशाचे ? ज्ञेय, ज्ञाता, आणि ज्ञान तरी कशाचे ? तो परिपूर्णतेने परब्रह्मस्वरूपच झाल्यामुळे भज्य, भजक आणि भजन हीही शिल्लक राहात नाहीत ५७.

तेथ कैंचे कर्म-कर्माचरण । कैंचा वेद-वेदाध्ययन ।
कैंचे साध्य आणि साधन । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वे ॥५८॥

अर्थ :-
तेव्हा कर्मकर्माचरण तरी कशाचे ? वेद कशाचा व वेदाध्ययन कशाचे आणि साधन कशाचें? कारण, तो पूर्णपणाने परिपूर्ण ब्रह्मच झालेला असतो ५८.

तेथ कैंचे दोष कैंचे गुण । कैंचे पाप कैंचे पुण्य ।
कैंचे जन्म कैंचे मरण । ब्रह्म परिपूर्ण पूर्णत्वे ॥५९॥

अर्थ :-
तेव्हा दोष आणि गुण, पाप आणि पुण्य, जन्म आणि मृत्यु कसा असणार ? परिपूर्णत्वाने सारे पूर्ण ब्रह्मच भरलेले असते ५९.

तेथ कैंचा भेदु कैंचा बोधु । कैंचा मोक्ष कैंचा बंधु ।
सदोदित परमानंदु । हा वेदार्थ शुद्ध उद्धवा ॥३६०॥

अर्थ :-
तेथे भेद कशाचा आणि ऐक्यज्ञान तरी कशाचे ? बंध कशाचा आणि मोक्ष कशाचा? उद्धवा! सदा सर्वकाल परमानंदच साठलेला असतो. हाच वेदाचा खरा अर्थ होय ३६०.

या वेदार्थाचे निरूपण । प्रकट करिता आपण ।
निजस्वार्था नाडती जन । यालागी जाण म्या गुप्त केले ॥६२॥

अर्थ :-
परंतु ह्या वेदार्थांचे निरूपण आपण होऊन प्रागट केले, तर लोकांच्या हितावर पाणी पडेल, म्हणून मी ते गुप्त ठेवले आहे ६१.

हे वेदार्थाचे गुह्य सार । मज गुप्ताचे गुप्त भांडार ।
तुझा देखोनि अधिकार । म्या साचार सांगितले ॥६२॥

अर्थ :-
वेदार्थातील रहस्याचे सार असून माझ्या गुप्त ज्ञानाचे भांडार आहे, खरोखर तुझा अधिकार लक्षात आणूनच ते मी तुला सांगितले आहे ६२.

हा गुह्यार्थ करिता प्रकट । सांडोनि कर्ममार्गाची वाट ।
कर्म ब्रह्म उभयभ्रष्ट । होतील नष्ट अनधिकारी ॥६३॥

अर्थ :-
हा गुह्यार्थ प्रगट केला तर नष्ट व अनधिकारी असतील ते कर्ममार्गाची वाट सोडून कर्म व ब्रह्म या उभयतांनाही मुकतील ६३.

हे जाणॊनि ज्ञाते ऋषीश्वरी । वेदार्थनिरूपणकुसरी ।
हा मुख्यार्थ झांकोनि निर्धारी । परोक्षवादावरी व्याख्यान केले ॥६४॥

अर्थ :-
हेंच मोठमोठ्या ज्ञानसंमन्न ऋषींनी लक्षात आणून वेदार्थ सांगण्याच्या शैलीत खरोखर हा मुख्य अर्थ गुप्त ठेवून परोक्षवाद म्ह० प्रवृत्तिमार्गच प्रतिपादन केलेला आहे ६४.

सकळलोकहितार्थ । माझेंही हेचि मनोगत ।
परोक्षवाद गोड लागत । लोकासंग्रहार्थ उद्धवा ॥६५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! सर्व लोकांच्या हितासाठी व लोकांना वळण लागावे म्हणून तसेंच करणे उक्त आहे असे मलाही वाटते. कारण, सर्वांना प्रवृत्तिमार्गच गोड लागतो ६५.

मीही लोकसंग्रहार्थ । अकर्ता कर्मे आचरत ।
वेदाचे जे परोक्ष मत । मी स्वये राखित लोकहिता ॥६६॥

अर्थ :-
लोकांना वळण लावून देण्याकरिता मी अकर्ता असूनही कर्मे करतो आणि लोककल्याणाकरिता वेदाचे जे प्रवृत्तिपर मत माहे मी स्वतःही पाळतो ६६.

वेदाचे स्वरूप गहन । अतर्क्य अलक्ष्य अगम्य जाण ।
तेचि अर्थींचे निरूपण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥६७॥

अर्थ :-
त्या वेदाचे स्वरूप फार खोल, अतर्क्य, अलक्ष्य आणि अगम्य आहे असे तू जाण. त्याच अर्थाचे निरूपण (पुढील श्लोकांत) श्रीकृष्ण स्वतः करीत आहेत ६७.

शब्दब्रह्म सुदुर्बोध प्राणेन्द्रियमनोमयम् ।
अनन्तपार गम्भीर दुर्विगाह्य समुद्रवत् ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६] वेदांना शब्दब्रह्म म्हणतात त्यांचे रहस्य समजणे अतिशय कठीण आहे ते परा, पश्यंती आणि मध्यमा वाणीच्या रूपात प्राण, मन आणि इंद्रियमय आहे ते समुद्राप्रमाणे सीमा नसलेले, गूढ असून, त्याचा थांग लागणे अतिशय अवघड आहे. (३६)

माझी वेदरूप जे बोली । शब्दतः अर्थतः अगाध खोली ।
ब्रह्मादिका भुली पडली । मर्यादा केली न वचेनि ॥६८॥

अर्थ :-
माझ वेदरूपी भाषण आहे ते शब्दशः आणि अर्थशः फार खोल आहे, याबद्दल ब्रह्मदेवादिकांनासुद्धा भ्रम पडतो. कारण, त्याची मर्यादाच त्यांना करवत नाही ६८.

बाही न तरवे समुद्र । तेवी स्वमती न कळे वेदपार ।
येचि अर्थी नाना ऋषीश्वर । युक्तीचे संभार वेंचिले ॥६९॥

अर्थ :-
समुद्र जसा हातांनी पोहून जाता येत नाही, तसा आपल्याच बुद्धीने वेदाचाही अर्थ कळत नाही. म्हणूनच अनेक ऋषिवर्यांनी नाना प्रकारच्या युक्तिप्रयुक्ति लढविल्या आहेत ६९.

परी एवंविध तत्त्वता । हे वेदवादाची कथा ।
न येचि कोणाचेही हाता । अर्थतः शब्दतः दुर्ज्ञेय ॥३७०॥

अर्थ :-
पण अशाने खराखुरा वेदाचा अर्थ कोणाच्याच हाताला येत नाही. कारण तो शब्दशः व अर्थशःही दुर्बोधच असतो ३७०.

ज्याची शब्दवाचकता । स्वरवर्णे शुद्ध न ये हाता ।
त्याची अर्थावबोधकता । अगम्य सर्वथा सुरनरा ॥७१॥

अर्थ :-
ज्याच्या शब्दांची मोडणीच शुद्ध स्वरवर्णान आधी पुरती कोणाच्या हाती येत नाही, त्याच्या अर्थाची गोष कशाला विचारावी? ती मनुष्यांनाच नव्हे, तर देवांनाही अगम्य आहे ७१.

पूर्वी हाचि वेद अनुच्छिष्ट । म्या ब्रह्मयाहाते करविला पाठ ।
तेणेंही नेणोनिया स्पष्ट । कर्मी कर्मठ हो‍ऊनि ठेला ॥७२॥

अर्थ :-
पूर्वी हाच वेद अनुच्छिष्ट म्ह. दुसऱ्या कोणीही पाहिला नव्हता, तेव्हा ब्रह्मदेवाच्या हातून पाठ करविला. पण त्यालाही तो नीटसा न समजल्यामुळे कर्माने तो कर्मठच होऊन बसला ७२.

ते कर्मक्रिया अतिगोमटी । शंखे हृिली उठाउठी ।
ब्रह्मा विसरला वेदगोठी । पडले सृष्टी कर्मांध्य ॥७३॥

अर्थ :-
ती अत्यंत सुंदर अशी कर्मक्रिया हा हा म्हणता शंखासुराने चोरून नेली. त्यामुळे ब्रह्मदेव वेदाची गोष्टच विसरून गेला, आणि सृष्टयुत्पत्तीचे कार्यच बंद पडले ७३.

तो करावया वेदोद्धार । म्या मर्दिला शंखासुर ।
सकळ श्रुतींचा संभार । ब्रह्मयासी साचार दीधला ॥७४॥

अर्थ :-
त्या वेदांचा उद्धार करण्याकरिता मी शंखासुराचा वध केला; आणि सारी वेदाची रास ब्रह्मदेवाला आणून दिली ७४.

म्या वेद ठेविले ब्रह्ययापुढे । तो पूर्व स्मरेना धडफुडे ।
तेव्हा चाकाटले बापुडे । केवळ वेडे हो‍ऊनि ठेले ॥७५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे ते सारे वेद जरी मी ब्रह्मदेवापुढे आणून ठेविले, तरी त्याला ते काही पहिल्याप्रमाणे स्मरेनात. तेव्हा तो बिचारा अगदी घाबरून जाऊन वेडाच होऊन बसला ७५.

त्या वेदभागालागी जाण । ऋषी वेंचिले निजज्ञान ।
शाखोपशाखी रावण । वेदविभागन करू आला ॥७६॥

अर्थ :-
त्या वेदविभागासाठी ऋषींनी आपले ज्ञान खर्ची घातले त्याच्या शाखाउपशाखांचा पदच्छेद करण्यासाठी रावण पुढे आला ७६.

परी इत्थंभूत तत्त्वता । माझ्या वेदविभागाची वार्ता ।
न येचि कोणाचिया हाता । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥७७॥

अर्थ :-
तरी उद्धवा! माझ्या वेदविभागाची इत्थंभूत वार्ता तत्त्वता कोणाच्याच हाताला लागली नाही ७७.

तो मी वेदस्थापक श्रीहरी । लोक राखावया मर्यादेवरी ।
स्वये सत्यवतीच्या उदरी । झालो अवतारधारी श्रीव्यास ॥७८॥

अर्थ :-
तोच मी वेदसंस्थापक श्रीहरि, लोकांना मर्यादेत ठेवण्यासाठी स्वतः श्रीव्यासाचा अवतार धारण करून सत्यवतीच्या पोटी जन्मास आलो ७८.

वेदविभागी राजहंसु । यालागी नामे ‘वेदव्यासु’ ।
तेणे म्या केला श्रुतिविलासु । वेदविशेषु चतुर्धा ॥७९॥

अर्थ :-
वेदविभाग करण्यांत तो केवळ राजहंस होता, म्हणूनच त्याला ‘वेदव्यास’ असे म्हणतात. त्याने वेदार्थ प्रगट करून त्याचे चार प्रकार केले ७९.

वेद अर्थत्वे अतिदुर्घट । परी वाचकत्वे झाला प्रगट ।
त्या चारी वाचा अतिश्रेष्ठ । ऐक स्पष्ट सांगेन ॥३८०॥

अर्थ :-
वेद हा अर्थाच्या दृष्टीने अत्यंत गूढ आहे, पण शब्दाच्या दृष्टीने प्रगट आहे. ते शब्द म्ह० वाणी चार प्रकारच्या आहेत. त्या मी स्पष्ट करून सांगतो ऐक ३८०.

नादाचे प्रथम स्फुरण । घोषमात्र सूक्षम प्राण ।
ती नांव ‘परा’ वाचा जाण । प्रथम लक्षण ॐकारी ॥८१॥

अर्थ :-
नादाचे जे पहिले स्फुरण म्हणजे घोषमात्र सूक्ष्म प्राण, त्याचे नाव ‘परावाणी’. तेच ओंकाराचे प्रथम लक्षण होय ८१.

तोचि नादयुक्त प्राण । अंतःकरणी होय स्फुरण ।
ते ‘पश्यंती’ वाचा जाण । विवेकलक्षण तीमाजी ॥८२॥

अर्थ :-
तोच नादयुक्त प्राण अंत:करणांत स्फुरण पावला म्हणजे त्याला ‘पश्यंती वाणी’ असे म्हणतात. ती विवेकलक्षणरूप आहे ८२.

नाभीपासोनी नाभिस्वरी । जे घुमघुमी कंठवरी ।
ते ‘मध्यमा’ वाचा खरी । स्वये श्रीहरी सांगत ॥८३॥

अर्थ :-
आणि नाभीपासून नाभिस्वराने कंठापर्यंत घुमघुमणारी जी वाणी ती ‘मध्यमा’ होय. असे श्रीकृष्णांनी स्वतः सांगितले ८३.

अकार-उकार-मकार । स्वरवर्णयुक्त उच्चार ।
जेथ प्रगट होय ओंकार । ते वाचा साचार ‘वैखरी’ ॥८४॥

अर्थ :-
त्यानंतर अकार, उकार व मकार असा स्वर-वर्णयुक्त उच्चार, ज्यापासून ‘ओंकार’ प्रगट होतो, तीच ‘वैखरी वाणी’ होय ८४.

ते वैखरीच्या ठायी । शाखोपशाखी जो कांही ।
वेद अनंतरूप पाही । त्यासही नाही मर्यादा ॥८५॥

अर्थ :-
त्या वैखरी वाणींत शाखोपशाखांमध्ये जो अनंतरूपाने वेद भरलेला आहे, त्यालाही मर्यादा नाहींच ८५.

यापरी वेद अमर्याद । जरी चतुर्धा केला विशद ।
तरी जनासी अतिदुर्बोध । यालागी उपवेद विभागिले ॥८६॥

अर्थ :-
याप्रमाणे वेद हा अमर्याद आहे. त्याचे चार विभाग करून स्पष्टीकरण केले, तरी तो लोकांना अतिशय दुर्बोधच झाला, ह्याकरिता त्याचे ‘उपवेद’ म्हणून आणखी विभाग केले ८६.

ऐसेनिही जनासी न कळे वेद । यालागी वेदावरी पद ।
श्रीव्यासे केले विशद । तरी वेदार्थ शुद्ध कळेना ॥८७॥

अर्थ :-
इतके केले तरीसुद्धा लोकांना वेद कळेनाच. ह्यास्तव श्रीव्यासांनी वेदांची पदे पाडून त्याचा अर्थ स्पष्ट केला. तरीही वेदाचा खरा अर्थ कळत नाही तो नाहींच ८७.

येचि अर्थी ऋषीश्वर बहुत । सुमंतु जैमिनी भाष्य भारत ।
पैल सूत्रादि जे समस्त । शिणता वेदार्थ न कळेचि ॥८८॥

अर्थ :-
ह्याचा अर्थ लावण्याकरिता सुमंत, जैमिनी, भाष्यभारत, पैल सूत्र इत्यादि सारे मोठमोठे ऋषी थकले. तरीही त्यांस वेदाचा अर्थ कळलाच नाही ८८.

एव वाच्यता आणि लक्ष्यता । स्थूलसूक्ष्मत्वे वेदार्थज्ञाता ।
मजवांचूनि तत्त्वता । आणिक सर्वथा असेना ॥८९॥

अर्थ :-
तात्पर्य, वेदाचा स्थूल व सूक्ष्म वाच्यार्थ व लक्ष्यार्थ जाणणारा माझ्याशिवाय दुसरा कोणीच नाही ८९.

मयोपबृंहित भूम्रा ब्रह्मणानन्तशक्तिना ।
भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३७] अनंत शक्तिसंपन्न, सर्वव्यापी ब्रह्मस्वरूप अशा मीच वेदवाणीचा विस्तार केला आहे कमळाच्या देठामध्ये जसा बिसतंतू असतो, त्याप्रमाणे ही वेदवाणी प्राण्यांच्या अंतःकरणामध्ये अनाहतनादाच्या रूपाने दिसून येते. (३७)

जो मी अंतर्यामी आपण । ’भूमा’ म्हणिजे अपरिछिन्न ।
सबाह्य व्यापकत्वे संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण जो का मी ॥३९०॥

अर्थ :-
जो मी स्वतः सर्वांच्या अंत:करणांत ‘भूमा’ म्हणजे अपरिच्छिन्नपणे अंतर्बाह्य व्यापूनही परिपूर्ण असा जो पूर्णब्रह्म ३९०.

तेणे म्या वेद अधिष्टित । या नांव बोलिजे ‘उपबृंहित’ ।
अधिष्ठाता विकारी होत । जेवी अभ्रांत चंद्रमा ॥९१॥

अर्थ :-
त्या मजकडून वेद अधिष्ठित आहे, ह्यालाच ‘उपबृंहित’ असे म्हणतात. परंतु अधिष्ठाता हा अभ्रांतल्या चंद्राप्रमाणे विकृत होतो (झालासा दिसतो) ९१.

का अग्नि काष्ठी अधिष्ठिता । त्यासी तत्काळ ये साकारता ।
मग प्रबळ आणि शांतता । या विकारावस्था अग्नीसी ॥९२॥

अर्थ :-
किंवा अग्नि काष्ठामध्ये अधिष्ठित झाला की, त्याला लगेच आकार येतो; तेव्हा त्या अग्नीलाही प्रबळता व शांतता ह्या दोन विकारावस्था प्राप्त होतात ९२.

यापरी विकारी नव्हे जाण । मी अंतर्यामी नारायण ।
ब्रह्मस्वरूपे परिपूर्ण । विकारनिर्दळण स्वये कर्ता ॥९३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मी अंतर्यामी नारायण विकारी होत नाही. मी ब्रह्मस्वरूपाने परिपूर्ण असून स्वतः विकाराचे निर्दालन करणारा आहे ९३.

मीचि विकारांचा कर्या । करूनि मीचि अकर्ता ।
त्या मज न ये विकारता । ब्रह्मस्वरूपतास्वभावे ॥९४॥

अर्थ :-
विकारांचा कर्ता मीच; आणि करून अकर्ताही मीच ; मी स्वयंभू ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे मला विकार म्हणून होतच नाही ९४.

ब्रह्म केवळ निर्धर्म । ते केवी विकारी कर्म ।
ऐसा कांही कल्पिसी भ्रम । तेंही सुगम सांगेन ॥९५॥

अर्थ :-
ब्रह्म केवळ निर्धर्म आहे. ते विकाराचे कर्म कसे करील? अशी काही तरी तुझ्या मनामध्ये शंका उत्पन्न होईल, तर त्याचेही उत्तर स्पष्ट करून सांगतो ऐक ९५.

माझी योगमाया अनंतशक्ती । जे शंभुस्वयंभूंसी न ये व्यक्ती ।
तिचेनि योगे मी चिन्मूर्ती । उत्पत्तिस्थितिसंहर्ता ॥९६॥

अर्थ :-
माझी अनंत शक्तिरूप जी योगमाया आहे, ती शंकर व ब्रह्मदेव ह्यांनासुद्धा समजत नाही; तिच्या योगानेच मी चिन्मूर्ति असतांही उत्पत्ति, स्थिति व संहारकर्ता होतो ९६.

एव योगमाया स्वभावता । मी सकळ करूनि अकर्ता ।
त्या मज देशता काळता । विकारिता स्पर्शेना ॥९७॥

अर्थ :-
असा योगमायेचा स्वभाव आहे. मी सर्व कांही करून अकर्ता आहे. त्यामुळे मला देश व काल ह्यांचा विकार शिवत नाही ९७.

जरी सत्य असती भेदता । तरी मज येती विकारिता ।
माझे निजस्वरूपी पाहता । भेदाची वार्ता असेना ॥९८॥

अर्थ :-
भेदभाव जर खरा असता, तर मला विकार झाला असता; परंतु माझ्या निजस्वरूपांत पाहिले तर भेदाची वार्ताच असत नाही ९८.

जेवी भ्रमे सर्पत्व दोरावरी । परी दोर सर्पत्व कदा न धरी ।
तेवी मी परमात्मा श्रीहरी । करूनि अविकारी निजरूपे ॥९९॥

अर्थ :-
भ्रमाने ज्याप्रमाणे दोरावर सर्पाचा भास होतो, परंतु दोर कांही सर्प कधीच होत नाही, त्याप्रमाणे मी परमात्मा श्रीहरि सर्व करूनही निजरूपाने अविकारीच असतो ९९.

घोषरूपे अतिसूक्ष्म नादु । तो मी प्रणवरूपे निजवेदु ।
प्राणिमात्री असे स्वतःसिद्धु । परी नेणती बोधु सकामत्वे ॥४००॥

अर्थ :-
घोषरूपाने असणारा जो अत्यंत सूक्ष्म नाद तो मी प्रणवरूपाने खरा वेद प्रत्येक प्राणिमात्राच्या ठिकाणी स्वतःसिद्धच आहे; परंतु लोक सकामबुद्धीमुळे हे जाणत नाहीत ४००.

जेवी का विष्ठा भक्षी सूकर । उपेक्षी कस्तुरी कापुर ।
तेवी सूक्ष्मवेदाचे निजसार । सकाम नर उपेक्षिती ॥१॥

अर्थ :-
डुक्कर ज्याप्रमाणे कस्तूरी वा कापूर टाकून विष्ठाच खात बसते, त्याप्रमाणे सूक्ष्मवेदाचे जे अंतरंग त्याची सकाम पुरुष उपेक्षा करितात १.

मी निजानंद हृदयाआंत । त्या मज उपेक्षूनि भ्रांत ।
कामासक्ती लोलंगत । द्वारे वोळंगत नीचांची ॥२॥

अर्थ :-
मी निजानंदस्वरूपी प्रत्येकाच्या हृदयांतच राहात असतां, भ्रांतिष्ट लोक कामासक्तीने लोलिंगत होऊन नीचांचे उंबरठे झिजवीत असतात २.

त्या हृदयस्थ देवाचे ध्यान । नित्य योग्यासी निदिध्यासन ।
सम करोनि प्राणापान । सदा अनुसंधान नादाचे ॥३॥

अर्थ :-
योगी लोक मात्र त्या हृदयस्थ देवाचे ध्यान करीत असतात, त्याचा त्यांना निदिध्यास लागलेला असतो, प्राणापान सम करून ते निरंतर नादाचे अनुसंधान ठेवतात ३.

माझे वेदतत्त्व जे का गुप्त । प्रणवरूपे हृदयाआंत ।
योगीसदा अनुभवित । त्यांचे स्वरूप निश्चित अवधारी ॥४॥

अर्थ :-
माझे वेदरहस्य जे गुप्त म्हणून आहे, ते प्रणवरूपाने हृदयाच्या आंतच आहे ; योगी सर्वकाळ त्याचा अनुभव घेतात. त्याचे निश्चितस्वरूप सांगतो ऐक ४.

जैसा कमळमृणाळबिसतंत । तैसा लूक्ष्म नाद अत्यंत ।
नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत । ओंकार स्वरांत लक्षिती ॥५॥

अर्थ :-
कमळाच्या देठांतील कोमल तंतूप्रमाणे हा अत्यंत सूक्ष्म नाद नाभीपासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत असलेला ओंकारस्वरूपाने लक्षितात ५.

ऐसा ओंकाराच्या स्वराआंत । नाभीपासोनि ब्रह्मरंध्रांत ।
सूक्ष्म नादाचा निजतंत । योगधारणा राखत महायोगी ॥६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या नाभीपासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत ओंकाररूपाने चालणारा जो सूक्ष्म नादरूपी तंतु, तो महायोगी योगधारणेने अनुसंधानांत राखतात ६.

हाचि नाद पै प्रस्तुत । लौकिकी असे भासत ।
दोंही कर्णी देता हात । तोचि घुमघुमित निजनादु ॥७॥

अर्थ :-
हाच नाद लोकांत दोन्ही कानांवर दोन हात ठेवले म्हणजे घुमघुमत असलेला ऐकू येतो ७.

योगी म्हणती ‘अनाहत शब्द’ । वेदांती म्हणती ‘सूक्ष्म नाद’ ।
आम्ही म्हणो हा ‘शुद्धवेद’ । असो अनुवाद हा नांवांचा ॥८॥

अर्थ :-
योगी लोक ह्याला ‘ अनाहतशब्द ‘ म्हणतात. वेदांती लोक ह्यालाच ‘सूक्ष्मनाद ‘ असे म्हणतात, व आम्ही ह्याला ‘शुद्ध वेद ‘ असे म्हणतों. पण हा नांवाचा अनुवाद असू द्या ८.

ऐशिया स्वतःसिद्ध वेदापाशी । श्रद्धा नुपजेचि प्राणियांसी ।
यालागी सूक्ष्म वेद स्थूलतेसी । म्या जनहितासी आणिला ॥९॥

अर्थ :-
अशा स्वत:सिद्ध वेदावर मनुष्याची श्रद्धा बसत नाहीं; म्हणून तो सूक्ष्मवेदच मी लोककल्याणाकरिता स्थूलरूपाला आणला ९.

तोचि स्थूलत्वे झाला प्रकट । ते प्रकट होती वेदवाट ।
दृष्टांतेंकरूनि स्पष्ट । तुज मी चोखट सांगेन ॥४१०॥

अर्थ :-
हा जो स्थूलरूपाने प्रगट झालेला वेद, तोच वेदाचा प्रसिद्ध मार्ग बनला. तेच दृष्टांताने तुला अगदी स्पष्ट करून सांगतो ऐक ४१०.

ऐसे बोलिला श्रीनिवास । तेणे उल्हासला हृदयहंस ।
म्हणे मजकारणे हृषीकेश । अत्यंत सौरस निरूपणी ॥११॥

अर्थ :-
असे श्रीकृष्ण बोलले त्यामुळे उद्धवाच्या आत्म्याला मोठा संतोष झाला. आणि म्हणाला, श्रीकृष्ण माझ्यासाठी फारच सुरस निरूपण करताहेत ११.

मजवरी बहुत स्न्नेहाळ । मज उद्धारावया गोपाळ ।
निरूपणी सुकाळ । अतिसरळ अमृतरसु ॥१२॥

अर्थ :-
माझ्यावर फारच प्रेम असल्यामुळे केवळ माझा उद्धार करण्याकरितांच श्रीकृष्ण हे निरूपणाचा सुकाळ करून त्यांत अमृताहूनही गोड रस भरीत आहेत १२.

ऐसे उद्धवाचे बोलणे ऐकोनी । काय बोलिला सारंगपाणी ।
म्हणे मी तोचि निरूपणी । सांगेन तुजलागोनी उद्धवा ॥१३॥

अर्थ :-
उद्धवाचे भाषण ऐकून श्रीकृष्ण काय म्हणाले ? ते म्हणाले की, उद्धवा ! तोच (वेद) आता तुला मी निरूपणामध्ये सांगून देतो १३.

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् ।
आकाशाद्घोिषवान्प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥३८॥

अर्थ :-
छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्त्रपदवी प्रभुः ।
ओंकाराठद्व्य ञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्तःस्थभूषिताम् ॥३९॥

अर्थ :-
विचित्रभाषावितता छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।
अनन्तपारा बृहती सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८-४०] कोळीकीटक हृदयात उत्पन्न होणारे तंतू आपल्या तोंडातून बाहेर काढतो, त्याप्रमाणे अमृतमय, वेदमय प्रभू प्राणाच्या उपाधीने नादवान होऊन, मनाला निमित्त करून हृदयाकाशातून ॐकारापासून हजारो प्रकारची वैखरी वाणी प्रगट करतो ती वाणी ‘स्पर्श’. (‘क’ पासून ‘म’ पर्यंत व्यंजने), स्वर. (‘अ’ पासून ‘औ’ पर्यंत) ऊष्म. (श, ष, स, ह) आणि अंतःस्थ. (य, र, ल, व) या वर्णांनी विभूषित झालेली आहे तीमध्ये उत्तरोत्तर चार चार वर्णांनी वाढत जाणारे छंद आहेत आणि तिचा वेगवेगळ्या भाषांच्या रूपाने विस्तार झाला आहे तिचा पार लागणे कठीण आहे तोच प्रभू ती वाणी प्रलयकाली स्वतःमध्ये विलीन करून घेतो. (३८-४०)
ऊर्णनाभि म्हणिजे कांतणी । ते जेवी निजमुखापासूनी ।
तंतु काढी अतिसूक्ष्मपणी । तेवी निर्गुणी ‘ओंकार’ ॥१४॥

अर्थ :-
ऊर्णनाभि म्हणजे कांतीण (कोळी), ती जशी आपल्या तोंडांतून अतिशय बारीक असे तंतु काढते, त्याप्रमाणेच निर्गुणामधून ओंकाराचा धागा निघतो १४.

तो ओंकार होता सप्राण । सहजस्वभावे गा जाण ।
झाला ‘हिरण्यगर्भ’ अभिधान । आपणिया आपण वेदाज्ञा ॥१५॥

अर्थ :-
तो ओंकार आपल्या स्वभावधर्मानुसार ‘सप्राण’ म्ह. सचेतन होतांच ‘हिरण्यगर्भ ‘ संज्ञक होतो असे वेदांत सांगितले आहे १५.

‘प्रभु’ म्हणजे ऐश्वर्यख्याति । अचिंत्यानंत त्याची शक्ति ।
तो छंदोमय वेदमूर्ती । जाण निश्विती उद्धवा ॥१६॥

अर्थ :-
उद्धवा ! तोच ‘प्रभु’ म्ह. ऐश्वर्ययुक्त स्वामी होय. त्याची शक्ति अचिंत्यानंत आहे. आणि तोच छंदोमय वेदमूर्ति होय असे तू जाण १६.

तो अविनाशी वास्तवस्थिती । नित्य सुखमय सुखमूर्ती ।
तेणे सप्राण नादाभिव्यक्ति । मनःशक्ती चेतवी ॥१७॥

अर्थ :-
तो वस्तुतः अविनाशी असून नित्य सुखमय व सुखमूर्तिच आहे. तो प्राणोपाधि घेऊन नादरूपाने मनःशक्तीला जागृत करतो १७.

चेतविली जे मनःशक्ती । होय स्पर्श-स्वर-वर्ण कल्पिती ।
वेदाज्ञ ‘बृहती’ म्हणती । जिचा अपरिमिती विस्तार ॥१८॥

अर्थ :-
ही जी जागृत केलेली मनःशक्ति असते, तीच स्पर्श-स्वर-वर्ण यांना निर्माण करते. हिलाच वेदवेत्ते पुरुष ‘बृहती’ असे म्हणतात. कारण हिचा विस्तार अपरिमित आहे १८.

ते स्वरवर्णसंवलित मंत्र । हृदयाकाशी विचित्र ।
सहस्त्रशाखी विस्तार । वाढली अपार वैखरी ॥१९॥

अर्थ :-
ते स्वरांनी व वर्णांनी युक्त असलेले मंत्र, हृदयाकाशामध्ये विलक्षण रीतीने हजारो शाखांनी विस्तार पावतात. याप्रमाणे वैखरी वाणीचा विस्तार अपरंपार वाढला आहे १९.

स्वरवर्णादि उच्चारी । वेदधिष्ठान वैखरी ।
ते उपजली जेणे करी । तेही परी सांगेन ॥४२०॥

अर्थ :-
स्वर आणि वर्ण इत्यादिकांच्या उच्चाराने वेदांना अधिष्ठान असणारी वैखरी वाणी कशी उत्पन्न झाली, तोही प्रकार सांगतो ऐक २०.

मात्रात्रयमिळणी लोक । ओंकार बोलती आवश्यक ।
हा ओंकार अलोलिक । अतिसूक्ष्म देख देहस्थ ॥२१॥

अर्थ :-
अ-उ-म या तीन मात्रा एकत्र झाल्या म्हणजे लोक त्याला ‘ओंकार’ म्हणतात. हा ओंकार अलौकिक असून अत्यंत सूक्ष्म रूपाने देहांतच असतो २१.

त्याचि ओंकारासी प्राणसंगती । आधारादि चक्री ऊर्ध्वगती ।
तेथ वाचांची होय अभिव्यक्ती । परा-पश्यंती-मध्यमा ॥२२॥

अर्थ :-
त्याच ओंकाराला प्राणाच्या संगतीने मूलाधारादि चक्रामध्ये ऊर्ध्वगति सुरू होते, तेव्हा परा, पश्यंती, मध्यमा वाणींची अभिव्यक्ति होते २२.

परावाचेच्या अभ्यंतरी । जन्मे पश्यंती ज्येष्ठकारी ।
मध्यमा जन्मे तिच्या उदरी । एव परस्परी जन्मती ॥२३॥

अर्थ :-
परा वाणीच्या आंत ‘पश्यंती’ श्रेष्ठत्वाने जन्मास येते. तिच्या पोटी ‘मध्यमा’ जन्मास येते. अशा त्या एकमेकींपासूनच उत्पन्न होतात २३.

तैशाचि येरीते येरी । नोसंडोनि क्षणभरी ।
चालती उपरांउपरी । चक्रींच्या चक्रांतरी समवेत ॥२४॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे त्या एकमेकींना सोडून कधी एक क्षणभरही राहात नाहीत. त्या एकमेकींना घेऊन एक चक्र ओलांडले म्हणजे दुसरे चक्र
‘आधारचक्रीं’ परा वाचा । ‘स्वाधिष्ठानीं’ जन्म पश्यंतीचा ।
‘मणिपूरीं’ हूनि ‘विशुद्धी’ चा । ठायी मध्यमेचा रिगुनिगू ॥२५॥

अर्थ :-
व दुसरे ओलांडले म्हणजे तिसरे चक्र, अशा रीतीने वर वरच चढत जातात २४.

तेथोनिया मुखद्वारी । वाचा प्रकाशे वैखरी ।
तै स्वर-वर्ण-उच्चारी । नानामंत्री गर्जत ॥२६॥

अर्थ :-
‘मूलाधार’ चक्रामध्ये परा वाचा उत्पत्र होते. ‘स्वाधिष्ठान’ चक्रामध्ये पश्यंतीचा जन्म होतो, आणि ‘मणिपूर’ चक्रापासून ‘विशुद्धी ‘ चक्रापर्यंत मध्यमेची जा-ये चालत असते २५.

तेचि स्वर आणि वर्ण । सांगेन ‘स्पर्श’ व्यक्तिलक्षण ।
‘अंतस्थ’ ‘ऊष्म’ कोण कोण । विभागलक्षण अवधारी ॥२७॥

अर्थ :-
तेथून मुखाच्या द्वारे वैखरी’ वाणी प्रगट होते. तेव्हा ती स्वरवर्ण यांच्या उच्चाराने अनेक मंत्ररूपाने गर्जत असते २६.

केवळ ‘अ क च ट त प’ देख । हे ककारादि पंच पंचक ।
स्पर्शवर्णाचे रूपक । अक्षरे निष्टंक पंचवीस ॥२८॥

अर्थ :-
त्याच स्वरांमध्ये आणि वर्णामध्ये ‘स्पर्श’ वर्ण कोणते, ‘अंतस्थ’ वर्ण कोणते, व ‘ऊष्म वर्ण कोणते, यांचा विभाग तू ऐक २७.

सवर्णे गर्जता उच्चार । ते अकारादि सोळाही स्वर ।
‘य र ल व’ यांचा विचार । जाण साचार ‘अंतस्थ’ ॥२९॥

अर्थ :-
केवळ अ ते अः हे स्वर ; कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, तवर्ग व पवर्ग अशी पांच वर्णांची पांच पंचके म्हणजे पंचवीस अक्षरें, यांना स्पर्शवर्ण म्हणतात २८.

‘श ष स ह’ हे वर्ण चारी । ‘ऊष्म’ बोलिजे शास्त्रकारी ।
विसर्गादि अनुस्वारी । ‘अंअः’ वरी विभागु ॥४३०॥

अर्थ :-
ज्यांच्या साहाय्यानेच वर्णाचा नीट उच्चार होतो ते अकारादिक सोळा ‘स्वर’ होत. य, र, ल, व यांना ‘अंतस्थ’ वर्ण म्हणतात २९.

येथ बावन्नावी मातृका एक । केवळ ‘क्ष’ कारु गा देख ।
यांतु सानुनासिक निरनुनासिक । जाणति लोक शास्त्रज्ञ ॥३१॥

अर्थ :-
आणि श, ष, स, ह या चार वर्णाना शास्त्रकार ‘उष्म ‘ वर्ण म्हणतात. अ-अ: हे अनुस्वार व विसर्गविभाग होत ४३०.

एव स्वरवर्णविधिउच्चारी । लौकिकी वैदिकी भाषावरी ।
वेदशास्त्रार्थप्रकारी । वाढली वैखरी शब्दचातुर्ये ॥३२॥

अर्थ :-
ह्यांत क्षकार ही केवळ बावन्नावी मातृका होय. यांत आणि आणखी निरनुनासिक व सानुनासिक हे भेद असलेले शास्त्रज्ञ लोक जाणतातच ३१.

बोलेंचि गा बोलाप्रती । चाळूनि नाना उपपत्ती ।
बोले बोल निगृहिती । युक्तिप्रयुक्ती साधुनी ॥३३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वर व वर्ण यांच्या यथाशास्त्र उच्चाराने व वेदशास्त्रांच्या अर्थप्रकारांनी लौकिक आणि वैदिक भाषा विस्तारलेली आहे. ३२.

ऐशिया नानाशब्दकुसरी । अत्यंत विस्तरिली वैखरी ।
तेचि चौ चौ अक्षरी । वाढवूनि धरी नाना छंदे ॥३४॥

अर्थ :-
शब्दांच्या नाना प्रकारच्या उपपत्ति लावून, युक्तिप्रयुक्तीने शब्दानेच शब्दाचे खंडन करितात ३३.

वाढता चतुरक्षरभेदे । उत्तरोत्तर नाना छंदे ।
वाढविली स्वये वेदे । निजज्ञान बोधे बोलूनि ॥३५॥

अर्थ :-
अशा नानाप्रकारच्या शब्दकौशल्याने ही वैखरी वाणी अतिशयच विस्तारली आहे. तीच चार चार चार अक्षरांनी वाढून तिचेच अनेक छंद झाले आहेत ३४.

अतएव अनंत अपार । अर्थता शब्दता अतिसुस्तर ।
माझ्या शब्दज्ञानाचा पार । सुरनर नेणती ॥३६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे उत्तरोत्तर चार चार अक्षरांच्या वाढण्याने नवे नवे अनेक छंद साधून वेदाने आपल्या ज्ञानाचा बोध बोलून दाखविला आहे ३५.

ऐशी वैखरीची अनंतशक्ती । यालागी म्हणिजे ते ‘बृहती’ ।
इच्या विस्ताराची गती । स्वये नेणती शिव स्त्रष्टा ॥३७॥

अर्थ :-
म्हणूनच ती वैखरी वाणी अनंत आणि अपार आहे. शब्दतः व अर्थतः ती अत्यंत कठिण आहे. माझ्या शब्दज्ञानाचा अंतपार सुरांनरांनाही लागत नाही ३६.

हिरण्यगर्भत्वे स्वये जाण । जीव-शिव-अंतर्यामीलक्षण ।
माझी वेदाज्ञा प्रकाशी आपण । जिचे नामाभिधान ‘वैखरी’ ॥३८॥

अर्थ :-
वैखरीची अशी अनंत शक्ति आहे, म्हणूनच तिला ‘बृहती’ असे म्हणतात. हिच्या विस्ताराची मर्यादा शंकर व ब्रह्मदेवही जाणत नाहीत ३७.

जो मी वेदात्मा श्रीहरी । तो वेदु या रीती विस्तारी ।
स्वये विस्तारोनि संहारी । मर्यादेवरी स्वकाळे ॥३९॥

अर्थ :-
स्वतः हिरण्यगर्भाच्या रूपाने जीव, शिव आणि अंतर्यामी यांना माझी वेदाज्ञा प्रगट करते. तिचंच नामाभिधान ‘वैखरी’ ३८.

मागा बोलिली छंदे जाण । त्या छंदांचे निजलक्षण ।
स्वये सांगताहे श्रीकृष्ण । जो वेदाचे कारण निजस्वरूप ॥४४०॥

अर्थ :-
जो वेदात्मा श्रीहरि, तो मी अशा रीतीने वेदाचा विस्तार करतो. स्वत:च विस्तार करून त्याची ठरीव मर्यादा संपल्यावेळी त्याचा संहारही मीच करतो ३९.

गायत्र्युष्णिगनुष्टप् च बृहती पङ्‌क्तिरेव च ।
त्रिष्टब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट् ॥४१॥

अर्थ :-
पूर्वी छंद सांगून दिले त्या छंदाचे निज लक्षण, वेदाचे कारण जो परमात्मा श्रीकृष्ण तो स्वत:च सांगत आहे ४४०.

सकळ छंदांचे अधिष्ठान । मुख्य गायत्री छंद जाण ।
त्या गायग्री छंदाचे लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४१] काही छंद पुढीलप्रमाणे आहेत गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुभ्‌, बृहती, पंक्ती, त्रिष्टुभ, जगती, अतिच्छंद, अत्यष्टी अतिजगती आणि विराट. (४१)

आठाअठा अक्षरी त्रिपद । गणिता जेथ यती शुद्ध ।
त्या नांव ‘गायत्री’ छंद । हे वेदानुवाद निजबीज ॥४२॥

अर्थ :-
‘गायत्री छंद’ हा सर्व छंदांचे मुख्य अधिष्ठान होय. त्या गायत्री छंदाचे लक्षण तुला सविस्तर सांगतो ऐक ४१.

हे वेदाचे निजजिव्हार । ब्रह्मज्ञानाचे परपार ।
परमानंदाचे सोलींव सार । जाण साचार गायत्री ॥४४॥

अर्थ :-
आठ आठ अक्षरांचे तीन चरण आणि मोजतांना ज्यांत शुद्ध यति (विराम) येतो, त्याला गायत्री छंद असे म्हणतात. वेदोक्तींतील हेच काय ते मुख्य बीज होय ४२.

हे चैतन्याचे जीवन । मज गोप्याचे गुप्तधन ।
जेथ जीवशिवा समाधान । ते हे छंद जाण गायत्री ॥४४॥

अर्थ :-
वेदाचे रहस्य, ब्रह्मज्ञानाचे परतीर, आणि परमानंदाचे सोलीव सार तीच ही गायत्री होय ४३.

ये छंदींचे एक एक अक्षर । अक्षराचे निजसार ।
सच्चिदानंदाचे निजभांडार । जाण साचार गायत्री ॥४५॥

अर्थ :-
ही चैतन्याचे जीवन व माझ्या गुप्ताचे गुप्तधन आहे. ज्यांत जीवा-शिवाचे समाधान होते, तोच हा गायत्री छंदच होय ४४.

करिता गयत्रीचे अनुष्ठान । विश्वामित्र झाला ब्राह्मण ।
मी कृष्ण वंदी त्याचे चरण । माझाही तो गुरु जाण रामावतारी ॥४६॥

अर्थ :-
ह्या छंदांतील एक एक अक्षर हे अक्षराचे म्ह० परब्रह्माचे सार आहे आणि गायत्री ही खरोखर सच्चिदानंदाचे भांडारच आहे असे समज ४५.

यालागी सकळ छंदी प्राधान्य । मुख्यत्वे गायत्री छंद जाण ।
इतर छंद होती पावन । कासे लागोन पै इच्या ॥४७॥

अर्थ :-
गायत्रीचे अनुष्ठान करूनच विश्वामित्र क्षत्रियाचा ब्राह्मण झाला. मी कृष्णसुद्धा त्याचे चरण वंदन करतो. रामावतारी तो माझाही गुरु होता ४६.

गायत्रीछंदाचे अंगीकारी । त्यासी मिळाल्या अक्षरे चारी ।
‘उष्णिक्’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥४८॥

अर्थ :-
याकरिता सकळ छंदांमध्ये मुख्यत: गायत्री छंदच श्रेष्ठ आहे, हिच्या कासेला लागूनच इतर छंद पावन होतात असे तू समज ४७.

उष्णिक् छंदाचे अंगीकारी । त्यासी मिळाल्या ।
अक्षरे चारी । ‘अनुष्टप्’ छंदाची थोरी ।
त्याचिवरी ठसावे ॥४९॥

अर्थ :-
गायत्री छंदांतील अक्षरे जमेस धरून त्यांत आणखी चार अक्षरे मिळविली, तर त्यापेक्षा मोठा ‘उष्णिक ‘ छंद उत्पच होतो ४८.

अनुष्टप् छंदाचे अंगीकारी । आणीक मिळाल्या अक्षरे चारी ।
‘बृहती’ छंदाची थोरी । त्याचिवरी ठसावे ॥४५०॥

अर्थ :-
उष्णिक छंदांतील अक्षरे जमेस धरून त्यात आणखी चार अक्षरे मिळविली की, त्याच्याहीपेक्षा मोठा असा ‘अनुष्टुप् छंद उत्पन्न होतो ४९.

एव ‘पंक्ति’ ‘त्रिष्टप्’ ‘जगती’ । ‘अत्यष्टि’ ‘अतिजगती’ ।
चौ चौ अक्षरांचे अधिकप्राप्ती । छंदे वेदोक्ती विभाग ॥५१॥

अर्थ :-
अनुष्टुप् छंदांतील अक्षरे जमेस धरून त्यांत आणखी चार अक्षरे चढविली की, त्याहूनही मोठा असा ‘बृहती’ छंद होतो ४५०.

ऐशिया चतुरक्षरमिळणी । नाना छंदांचिया श्रेणी ।
वेदरायाची राजधानी । मंत्रध्वनी गर्जती ॥५२॥

अर्थ :-
अशाच प्रकारे ‘पंक्ति- त्रिष्टुप्- जगती- अत्यष्टि- अतिजगती’ इत्यादि छंद, चार चार अक्षरे अधिक घातल्याने वेदवाणीच्या विभागाचे छेद होतात ५१.

तेथ अक्षरमर्यादा न करवे । शाखांची मर्यादा न धरवे ।
अर्थता वाच्यता नेणवे । वेद वैभवे दुर्ज्ञेय ॥५३॥

अर्थ :-
अशी चार चार अक्षरे अधिक घालून अनेक छंदांच्या पंक्ति तयार होतात. आणि वेदराजाची राजधानी त्या मंत्रध्वनीने गर्जत असते ५२.

कि विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् ।
इत्यस्या हृदय लोके नान्यो मद्वेद कश्चन ॥४२॥

अर्थ :-
त्यांतील अक्षरांची मोजदाद करता येत नाही; शाखांचा पत्ता लागत नाही, अर्थज्ञान आणि शब्दज्ञानही समजत नाही. याप्रमाणे वेदाचे वैभव अगम्य आहे ५३.

कर्मकांडविधिनिषेधी । कोण अर्थ त्यागार्थ निंदी ।
कोण तो अर्थ प्रतिपादी । स्वहितबुद्धी साधका ॥५४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] ती वेदवाणी कर्मकांडामध्ये कशाचे विधान सांगते, उपासनाकांडामध्ये कोणकोणत्या देवतांचे वर्णन करते आणि ज्ञानकांडामध्ये कशाकशाचा अनुवाद करून कोणाकोणाचा निषेध करते, याचे रहस्य माझ्याखेरीज अन्य कोणीही जाणत नाही. (४२)

मंत्रकांडे मंत्रमूर्ती । सांगोपांग सायुधस्थिती ।
उपासना-उपास्ययुक्ती । किमर्थ भक्ती करविली ॥५५॥

अर्थ :-
कर्मकांडांतील विधिनिषेध सांगतांना वेद कोणत्या अर्थांची त्यागासाठी निंदा करितो, व साधकाच्या हितबुद्धीने कोणत्या अर्थाचे प्रतिपादन करितो ५४.

ज्ञानकांड त्रिशुद्धी । कोण पदार्थ निषेधी ।
कोण्या अर्थाते प्रतिपादी । निजबुद्धी बोधुनी ॥५६॥

अर्थ :-
मंत्रकांडाने सर्व मंत्रमूर्ति सांगून आयुधांचे प्रकार, उपासना व उपास्य इत्यादि भाग दाखवून देऊन भक्ति कशासाठी करविली आहे ५५.

एव वेदाचे अचळ मूळ । विधिविधानेसी मुख्य फळ ।
जाणावया गा केवळ । नाही ज्ञानबळ सुरनरा ॥५७॥

अर्थ :-
ज्ञानकांडांत खरोखर कोणत्या पदार्थाचा निषेध केला आहे? आणि कोणत्या अर्थाचे प्रतिपादन करून आत्मज्ञानाचा उपदेश केला आहे ? ५६
या वेदार्थाते तत्त्वता । मीचि एक सर्वज्ञ ज्ञाता ।
माझे कृपेवीण सर्वथा । हे न येचि हाता ब्रह्मादिका ॥५८॥

अर्थ :-
याप्रमाणे वेदाचे अढळ असलेले मूळ कोणते? किंवा विधिविधानासाहवर्तमान मुख्य फळ कोणते ? हे जाणण्याइतके ज्ञान मनुष्यांना तर काय, देवांनासुद्धा नाही ५७.

तेथ उद्धवाचे मनोगत । देवो जाणे वेदींचा इत्यर्थ ।
तरी भक्तकृपाळू श्रीकृष्णनाथ । मजही तो अर्थ दयेने सांगो ॥५९॥

अर्थ :-
खरोखरच हा वेदार्थाला खऱ्या रीतीने जाणणारा मीच एक सर्वज्ञ ज्ञाता आहे. माझ्या कृपेशिवाय हा अर्थ महादेवादिकांच्यासुद्धा हाताला यावयाचा नाही ५८.

हा उद्धवाचा निजभावो । जाणो सरला देवाधिदेवो ।
तो वेदार्थाचा अभिप्रावो । श्लोकान्वयो पहा हो सांगत ॥४६०॥

अर्थ :-
हे ऐकून उद्धचाच्या मनांत आले की, वेदांतील खरे खरे अर्थस्वारस्य एका देवालाच माहीत आहे. आणि श्रीकृष्ण हे भक्ताविषयी कृपाळू आहेत, तेव्हा ते माझ्यावरही दया करून तो अर्थ मला सांगोत ५९.

मा विधत्तेऽभिधत्ते मा विकल्प्यापोह्यते त्वहम् ।
एतावान् सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मा भिदाम् ।
मायामात्रमनुद्यान्ते प्रतिषिद्ध्य् प्रसीदति ॥४४॥

अर्थ :-
हा उद्धवाच्या मनातील हेतु जाणून देवाधिदेव तो सांगावयाला पुढे सरले. आणि तो वेदार्थातील सारांश श्लोकरूपाने सांगू लागले ६०.
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहिताया एकादशस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३] वेद कर्मकांडामध्ये यज्ञरूपाने माझेच विधान करतात, उपासनाकांडात मलाच देवता म्हणतात ज्ञानकांडात माझ्याखेरीज अन्य वस्तूंचे वर्णन करून नेति नेति या वाक्यांच्याद्वारे अन्य सर्व वस्तूंचा निषेधही करतात सर्व वेदांचा अर्थ एवढाच आहे अशा प्रकारे वदे माझ्यामध्येच भेद निर्माण करून ही सगळी माया आहे, असे म्हणून शेवटी भेदाचा निषेध करून वेद प्रसन्न होतात. (४३)

माझी पावावया स्वरूपसिद्धी । मलिनाचिया चित्तशिद्धी ।
वेद स्वधर्म प्रतिपादी । त्यागावी निषेधी विषयाते ॥६२॥

अर्थ :-
माझ्या स्वरूपाची प्राप्ति होण्यासाठी, मलिनचित्त लोकांची चित्तशुद्धि होण्याकरिता वेदाने स्वधर्माचे प्रतिपादन केले आहे. आणि निषेध सांगून विषयांचा त्याग करविला आहे ६१.

तेथ अग्निहोत्रादि विधान । यज्ञान्त कर्माचरण ।
ते चित्तशुद्धीचे कारण । वैराग्य दारुण उपजवी ॥६२॥

अर्थ :-
त्यांत अग्निहोत्रादि विधान व यज्ञातील कर्माचरण हे चित्तशुद्धीला मोठे कारणीभूत आहे. त्याच्या योगाने कडकडीत वैराग्य उत्पन्न होते ६२.

दारुण वैराग्यउीत्पत्ती । इहामुत्रविषयनिवृत्ती ।
तेव्हा साधकास माझी प्राप्ती । सहजस्थिती स्वभावे ॥६३॥

अर्थ :-
कडकडीत वैराग्य उत्पन्न झाले व इहपर विषयांची निवृत्ति झाली, म्हणजे साधकाला सहजस्थितीने माझी प्राप्ति होते ६३.

एव कर्मकांडचिये स्थिती । विधिनिषेध वेदोक्ती ।
साधकांसी माझी प्राप्ती । जाण निश्चिती या हेतू ॥६४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे कर्मकांडामध्ये वेदवाणीने सांगितल्याप्रमाणे विधिनिषेध पाळले असता चित्तशुदि होऊन साधकाला माझी प्राप्ति होते ६४.

विषयी परम बाधा देखती । परी त्यागी नाही सामर्थ्यशक्ती ।
ऐशिया साधकांप्रती । वेदे मद्भयक्ती द्योतिली ॥६५॥

अर्थ :-
आता ज्यांना विषयामध्ये बाधकता आहे हे समजते, परंतु त्यांचा त्याग करण्याचे सामर्थ्य नसते. अशा साधकांसाठी वेदाने माझी भक्ति प्रगट केली आहे ६५.

येथ मंत्रमूर्ति-उपासन । माझे सगुण अनुष्ठान ।
तेथ करिता अनन्यभजन । रजतम जाण नासती ॥६६॥

अर्थ :-
ह्यांत मंत्र-मूर्तीची उपासना, माझे सगुण रूपाचे अनुष्ठान आणि एकनिष्ठेने भजन ही केली असता रजोगुण व तमोगुण नाश पावतात ६६.

मग केवळा सत्त्ववृत्ती । श्रवणकीर्तनी अतिप्रीती ।
तेणे मद्भा्वो सर्वांभूती । माझी चौथी भक्ती तेणे होय ॥६७॥

अर्थ :-
मग निखालस सत्त्ववृत्तिच शिल्लक राहते. त्यामुळे श्रवणकीर्तनामध्ये अत्यंत प्रेम जडते, आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी माझीच भावना उत्पन्न होऊन तिच्या योगाने माझ्या चौथ्या भक्तीचा लाभ होतो ६७.

आतुडल्या माझी चौथी भक्ती । मद्भंक्ता नावडे मुक्ती ।
अद्वैत भजनाचिया प्रीती । धिक्कारिती कैवल्य ॥६८॥

अर्थ :-
माझी चौथी भक्ति हाती आली की, माझ्या भक्तांना मुक्ति सुद्धा आवडत नाही; अद्वैत भजनाच्या पुढे ते मोक्षाचा सुद्धा धिकार करतात ६८.

अद्वैतबोधे करिता भजन । मी अनंत अपार चिद्घलन ।
भक्तीमाजी आकळे जाण । ये मद्रूपण मद्भचक्ता ॥६९॥

अर्थ :-
अद्वैतबोधाने माझे भजन केले असता अनंत, अपार व चिद्घन स्वरूप असा मी भक्तांना वश होतों, आणि माझ्या भक्तांना मद्रूप प्राप्त होते ६९.

तेव्हा भज्य-भजक-भजन । पूज्य-पूजक-पूजन ।
साध्य-साधक-साधन । अवघे आपण स्वये होय ॥४७०॥

अर्थ :-
त्या वेळी भज्य, मजक आणि भजन : पूज्य, पूजक आणि पूजन; साध्य, साधक आणि साधन : ही सारी तो स्वतःच होतो ४७०.

माझी ऐश्वर्यसामर्थ्यशक्ती । तेही ये निजभक्तांच्या हाती ।
अद्वैतभजनाचिया प्रीती । मत्पदप्राप्ती मद्भाक्ता ॥७९॥

अर्थ :-
माझे ऐश्वर्य, सामर्थ्य आणि शक्ति माझ्या भक्तांच्या हाती येतात. अद्वैतभजनाच्या प्रेमानेंच माझ्या भक्तांना माझ्या पदाची प्राप्ति होते ७१.

मी देव तो भक्त शुद्ध । हा बाहेरी नांवाचाचि भेद ।
आंतुवट पाहता बोध । सच्चिदानंद निजऐंक्ये ॥७२॥

अर्थ :-
मी देव आणि तो भक्त, हा बाहेरून नावाचाच भेद राहतो; अंतस्थ रीतीने पाहिले तर दोघेही निजात्मज्ञानामुळे सच्चिदानंदस्वरूपच असतो ७२.

हे उपासनाकांडस्थिती । साधकी करूनि माझी भक्ती ।
यापरी पावले माझी प्राप्ती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥७३॥

अर्थ :-
उद्धवा ! उपासनाकांड ते हेंच होय. अशा प्रकारे साधक माझी भक्ति करून निश्चयाने मलाच पावतात ७३.

‘मायाप्रतिबिंबित’ चैतन्य । त्वंपदार्थे वाच्य जाण ।
ज्याच्या अंगी जीवभिधान । अविद्या जाण उपजवी ॥७४॥

अर्थ :-
(आता ज्ञानकांडाची उपपत्ति सांगतात )-मायाप्रतिबिंबित जे चैतन्य, ज्याचा ‘त्व ‘ या पदार्थाने उल्लेख करतात; त्याला अविद्येमुळे ‘जीव’ संज्ञा प्राप्त होते ७४.

जेवी स्वप्रामाजी आपण । आन असोनि देखे अन ।
तेवी आविद्यकत्वे जाण । ‘जीवपण’ एकदेशी ॥९५॥

अर्थ :-
स्वप्नांत ज्याप्रमाणे आपण एक असता अनेकत्वाने दिसतो, त्याप्रमाणे अविद्येमुळे आलेले हे जीवत्व एकदेशीय आहे ७५.

जे ‘मायासंवलित’ चैतन्य । जो योगजन्य जगत्कारण ।
जो सर्वद्रष्टा सर्वज्ञ । सदा संपन्न ऐश्वर्ये ॥७६॥

अर्थ :-
दुसरे, मायासंवलित (मायाप्रतिबिंबित नव्हे) चैतन्य, जो योगजन्य : असून जगदुत्पत्तीला कारण, जो सर्वद्रष्टा, सर्वज्ञ, सदा सर्वकाल ऐश्वर्यसंपन्न ७६.

जो सकळ कर्मांचा कर्ता । तो कर्ताचि परी अकर्ता ।
ज्याचे अंगी स्वभावता । नित्यमुक्तता स्वयंभ ॥७७॥

अर्थ :-
जो सर्व कर्माचा कर्ता ; व कर्ता असूनही अकर्ता ; आणि ज्याच्या अंगी स्वभावतःच स्वयंभू नित्यमुक्तता असते ७७.

ज्याची अकुंठित सहजसत्ता । जो परमानंदे सदा पुरता ।
ज्यासी ईश्वरत्वे समर्थता । हे जाण वाचकता तत्पदार्थाची ॥७८॥

अर्थ :-
ज्याची नैसर्गिक अकुंठित सत्ता; जो परमानंदाने सदा परिपूर्ण ; जो ईश्वर असल्यामुळे सर्वसमर्थ ; तो (शिव) ‘तत् ‘ पदार्थाचा वाच्यार्थ होय ७८.

जीवाचे सांडोनिया अज्ञानत्व । शिवाचे सांडूनि सर्वज्ञत्व ।
दोंहीचे शोधित जे लक्ष्यत्व । ऐक्ये निजतत्त्व साधिती ॥७९॥

अर्थ :-
त्या जीवाचा अज्ञानपणा सोडून व शिवाचा सर्वज्ञपणाही टाकून दोहोंमधील शोधून काढलेले जे सार (लक्ष्यार्थतत्त्व ) त्याच्याशींच ऐक्यता पावून आपला हेतु साधतात ७९.

लग्नी नोवरा निमासुरा । तोचि गेलिया देशावरा ।
विदेशी देखिला एकसरा । तारुण्यमदभरा संपन्न ॥४८०॥

अर्थ :-
लग्नांत वयाने लहान असलेला सुंदर नवरा देशांतराला गेला, आणि काही काळाने तोच अकस्मात् परदेशांत तारुण्याने संपन्न झालेला दृष्टीस पडला ४८०.

ते काळींची त्यजूनि बाल्यावस्था । आजिची नेघूनि तारुण्यता ।
पत्नी अनुसरे निजकांता । निजस्वरूपतास्वभावे ॥८१॥

अर्थ :-
तर त्यावेळची बाल्यदशा टाकून व आजची तारुण्यदशाही सोडून त्याच्या मूळ स्वरूपास अनुलक्षून त्याची पत्नी जशी त्यास अनुसरते ८१.

तेवी त्वंपदतत्पदवाच्यार्थ । दोंहीचा सांडावा निश्चितार्थ ।
ऐक्ये अंगीकारावा लक्ष्यार्थ । हा ज्ञानकांडार्थ उद्धवा ॥८२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे उद्धवा ! ‘ त्वंपद’ आणि ‘तत्पद’ ह्या दोहोंचाही लौकिकार्थ म्ह० वाच्यार्थ सोडून द्यावा, आणि ऐक्यभावाने जे दिसून येईल, त्याचा म्ह० लक्ष्यार्थाचा स्वीकार करावा, हा ज्ञानकांडांतील इत्यर्थ होय ८२.

जीवशिवांचेनि ऐक्ये जाण । माझे चित्स्वरूपी समाधान ।
स्वये पाविजे आपण । हे ज्ञानकांड संपूर्ण बोलिले वेदे ॥८३॥

अर्थ :-
जीवाचे आणि शिवाचे ऐक्य करून माझ्या चित्स्वरूपामध्ये आपण स्वतः समाधान पावावे. हे वेदाने संपूर्ण ज्ञानकांडांत सांगितले आहे ८३.

वेदा आदि-मध्य-अवसानी । माते लक्षिती कांडे तीनी ।
तोचि अर्थ उपसंहारूनी । ग्रंथावसानी हरि बोले ॥८४॥

अर्थ :-
वेदांतील तिन्ही काडे आदि-मध्य-अंती मलाच लक्षीत असतात. हाच अर्थ ग्रंथाच्या शेवटी उपसंहार करतांना श्रीकृष्ण सांगत आहे ८४.

उद्धवा वेदाचे वचन । अर्थगंभीर अतिगहन ।
तेथ शिणता ऋषिजन । अर्थावसान अलक्ष्य ॥८५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! वेदांचे भाषण अर्थगांभीर्याने फार खोल असल्यामुळे अत्यंत गहन आहे. त्याविषयी अनेक ऋषींनी पुष्कळ परिश्रम केले तरी त्यांना खरा अर्थ कळला नाही ! ८५.

ते वेदार्थाचे निजसार । माझे गुह्य ज्ञानभांडार ।
तुज म्या सांगितले साचार । पूर्वापरअंविरोधे ॥८६॥

अर्थ :-
तेच वेदार्थांचे सार म्ह० माझे गुप्त ज्ञानभांडार मी तुला पूर्वापर विरोध न येऊ देता सविस्तर सांगितले ८६.

ते ऐकोनि देवाचे उत्तर । उद्धव चमत्कारला थोर ।
तेचि वेदाचे निजसार । पुढती श्रीधर सांगो का ॥८७॥

अर्थ :-
हे देवाचे भाषण ऐकून उद्धवाला चमत्कार वाटला व तो मनांत म्हणाला की, हे वेदाचे सार देव पुढे का सांगत नाहीत ? ८७.

पान्हा लागतांचि तोंडी । दोहक वांसरू आंखुडी ।
त्यापरी अतिआवडी । स्वये चडफडी उद्धव ॥८८॥

अर्थ :-
वासराचे तोंड लागून गाईला पान्हा फुटला की, धार काढणारा वासराला आंखडून ठेवतो, त्याप्रमाणे हा अत्यंत आवडीचा विषय असून देवांनी मध्येच का बंद केला ? म्हणून उद्धव मनामध्ये अगदी चरफडू लागला ८८.

जेवी का पक्षिणीपुढे । चारा घ्यावयाचे चाडे ।
पिले पसरी चांचुवडे । तेवी कृष्णाकडे उद्धवु ॥८९॥

अर्थ :-
पक्षिणीच्या पुढे चारा घ्यावा म्हणून पिले जशी चोंचा पसरतात, त्याप्रमाणे उद्धवही श्रीकृष्णापुढे आ करून बसला ८९.

ते उद्धवाचे मनोगत । जाणोनिया श्रीअनंत ।
सकळ वेदार्थ संकळित । ग्रंथांती सांगत निजसारंश ॥४९०॥

अर्थ :-
तो उद्धवाचा हेतु लक्षात आणून श्रीकृष्ण वेदाचा अर्थ संक्षेपाने ग्रंथाच्या शेवटी सारांशाने सांगत आहेत ४९०.

नानाशाखी अतिप्रसिद्ध । त्रिकांडी वाढला जो वेद ।
तेथील नाना शब्दी हाचि बोध । जो मी अभेद परमात्मा ॥९१॥

अर्थ :-
अनेक शाखांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध असा जो त्रिकांडात्मक वाढलेला वेद, त्यांतील साऱ्या शब्दांमध्ये बोध हाच की, अभेद परमात्मा जो मी ९१.

त्या माते धरोनि हाती । त्रिकांडी चालिल्या श्रुती ।
त्या श्रुत्यर्थाची उपपत्ती । यथास्थिती सांगेन ॥९२॥

अर्थ :-
त्या मला हाती धरून श्रुति ह्या तीन कांडांमध्ये चालत आहेत. त्या श्रुत्यातील सारांश मी तुला नीट रीतीने सांगतो ऐक ९२.

मी कर्मादिमध्यअंचती । मी कर्मकर्ता क्रियाशक्ती ।
कर्मफळदाता मी श्रीपती । हा इत्यर्थ निश्चिती ‘कर्मादिकांडीचा’ ॥९३॥

अर्थ :-
कर्माच्या आदीं, मध्य व अंती मीच; कर्मकर्ता व क्रियाशक्ति मीच; कर्माचे फळ देणारा श्रीपति मीच; हाच काय तो कर्मकांडांतील इत्यर्थ होय ९३.

मंत्रमूर्ति आणि मंत्रार्थ । तेही मीचि गा निश्चित ।
पूज्य पूजक पूजा समस्त । मजव्यतिरिक्त आन नाही ॥९४॥

अर्थ :-
मंत्रमूर्ति आणि मंत्रार्थ तोही खरोखर मीच; पूज्य, पूज्यक व पूज्य ही सारीही मीच, माझ्याशिवाय दुसरे काहीही नाही ९४.

देवे देवोचि पूजिजे । देव हो‍ऊनि देवा भजिजे ।
हे वेदींचे विजबीज माझे । हेचि आगमी बोलिजे मुख्यत्वे ॥९५॥

अर्थ :-
देवानेच देवाची पूजा करावी; देव होऊनच देवाला भजावे च वेदांतील माझे रहस्य व हेच आगमांनीही सांगितले आहे ९५.

मीच देवो मीचि भक्त । पूजोपचार मी समस्त ।
मीचि माते पूजित । हे इत्थंभूत ‘उपासना’ ॥९६॥

अर्थ :-
मीच देव आणि मीच भक्त, सारे पूजेचे साहित्यही मीच माझी मीच पूजा करतो. हीच इत्थंभूत ‘उपासना’ होय ९६.

हे उपासनाकांडींचे निजसार । आगमशास्त्रींचे गुह्य भांडार ।
माझ्या निजभक्तांचे वस्तीचे घर । ते हे साचार उपासना ॥९७॥

अर्थ :-
वेदाच्या उपासनाकांडांतील मुख्य सार ते हेच; आगमशास्त्रांतील गुप्त भांडार हेच; माझ्या भक्तांचे खरोखर वस्तीचे जे घर तीच ही उपासना होय ९७.

‘ज्ञानकांड’ ते अलौलिक । वेद आपला आपण द्योतक ।
अवघा संसाराचि काल्पनिक । तेथ वेद नियामक कोणे अर्थे ॥९८॥

अर्थ :-
‘ज्ञानकांड’ तर फारच विलक्षण आहे. त्यांत वेद हा आपला आपणच द्योतक होतो. सारा संसारच जर मुळी काल्पनिक, तर ‘वेद हे नियामक’ असे कोणत्या अर्थान म्हणावे ? ९८.

वोस घरास वस्तीस पहा हो । निर्जीव पाहुणा आला राहो ।
त्याचा कोण करील वोठवो । तैसा भावो वेदाज्ञे ॥९९॥

अर्थ :-
अहो! असे पहा! ओसाड घरांत निर्जीव पाहुणा राहावयाला आला, तर त्याचे आदरातिथ्य कोण करणार? तीच दशा वेदाज्ञेची आहे ९९.
[ श्रुति-‘एकमेवाद्वितीय ब्रह्म, नेह नानास्ति किंचन’ ]
खांबसूत्रावरील पुतळीसी । तीते बोडिले जेवी शिसी ।
तेथे नाही निघणे पुढारे केंसी । तेवी शुद्धी वेदासी ठाव नाही ॥५००॥

अर्थ :-
कळसूत्रांतील बाहुली घेऊन तिचे मुंडण केले, तर तिच्या डोक्यावर पुन्हा काही केस उगवावयाचे नाहीत. त्याचप्रमाणे शुद्ध ब्रह्मामध्येही वेदाला ठाव नाही ५००.

मूळ संसारचि मायिक । तेथ वेद तोही तद्रूप देख ।
मृगजळी नाही उदक । परी वोलावाहि देख असेना ॥१॥

अर्थ :-
मूळ संसारच जर मायिक, तर त्यांतील जो वेद तोही तद्रूपच असला पाहिजे. मृगजळामध्ये उदक तर नसतेच, पण ओलावासुद्धा असत नाही १.

जेथ मूळी मुख्य अद्वैतता । तेथ कैंचा वक्ता कैंचा श्रोता ।
कैंचे कर्म कैंचा कर्ता । वेदवार्ता ते कैची ॥२॥

अर्थ :-
जेथे मुळामध्येच मुख्य अद्वैतपणा, तेथे श्रोता-वक्ता कसला? कर्म आणि कर्ता कशाचा ? तेथे वेदवार्ता तरी कोठची! २.

नाही दृश्य-दृष्टा-दर्शन । नाही ध्येय-ध्याता-ध्यान ।
नाही ज्ञेय-ज्ञाता-ज्ञान । वेदवचन तेथे कैंचे ॥३॥

अर्थ :-
जेथे दृश्य, दृष्टा व दर्शन नाहीं; जेथे ध्येय, ध्याता आणि ध्यान नाहीं; ज्ञेय, ज्ञाता व ज्ञान नाही, तेथे वेदवचन तरी कशाचे ३.

जेथ भ्रमाची राणीव । जेथ भेदाची जाणीव ।
तेथ वेदाची शहाणीव । गोड गाणीव उपनिषदांची ॥४॥

अर्थ :-
जेथे भ्रमाचे राज्य व भेदाची जाणीव असते, तेथेंच वेदाचे शहाणपण आणि उपनिषदांचे गोड गायन चालते ४.

जंव भेदाची सबल स्थिती । तंव वेदाची थोर ख्याती ।
भेदु आलिया अद्वैती । वेद विराला ‘नेति’ म्हणोनी ॥५॥

अर्थ :-
भेद जोपर्यंत प्रबळ आहे, तोपर्यंतच वेदाचे माहात्म्य ; भेद अक्षतांत शिरला की वेदही ‘नेति नेति’ म्हणत विरून जातो ५.

जळगार जळी विरे । तेवी वेदु अद्वैती मुरे ।
हे ‘ज्ञानकांड’ साचोकारे । तुज म्या खरे सांगितले ॥६॥

अर्थ :-
पाण्याची गार जशी पाण्यांतच विरून जाते, त्याप्रमाणे वेदही अद्वैतांत मुरून जातो. हेच खरेखरे ज्ञानकांड होय. ते मी तुला प्रेमाने सांगितले ६.

तेथ उपजला स्वये अग्नी । त्या अरणी जाळूनि शमे वन्ही ।
तेवी ज्ञानकांडनिरूपणी । वेदु निज निर्दळणी पर्वतला ॥७॥

अर्थ :-
ज्या अरणीकाष्ठातून अग्नि स्वतः उत्पन्न होतो, त्या अरणी जाळून टाकून तो शांत होतो. याप्रमाणे ज्ञानकांडनिरूपणामध्ये वेदाने आपले आपल्यालाच नाहींसे करून घेतले आहे ७.

एक ब्रह्म जे अद्वैत । येणे श्रुतिवाक्ये मिथ्या द्वैत ।
हे बोलूनि वेद हारपे तेथ । ब्रह्म सदोदित संपूर्ण ॥८॥

अर्थ :-
‘अद्वैतरूप ब्रह्म एक आहे, ’ या श्रुतिवाक्यानेच द्वैत मिथ्या होऊन जाते. इतके सांगून वेद नाहीसा होतो, व ब्रह्म हे पूर्णपणाने सदोदित असते तसेंच असते ८.

‘मी ब्रह्म’ हे शुद्धी स्फुरे स्फूर्ती । तेथचि ॐकाराची उत्पत्ती ।
तोही ब्रह्मरूप निश्चिती । त्यासी ‘बह्म’ म्हण्ती एकाक्षर ॥९॥

अर्थ :-
निर्विकार शुद्ध ब्रह्मांत ‘मी ब्रह्म’ अशी स्फूर्ति स्फुरण पावते, तेथेंच ओंकाराची उत्पत्ति होते. तो ओंकारही ब्रह्मरूपच आहे. त्याला ‘एकाक्षर ब्रह्म’ असे म्हणतात ९.

त्या ॐकारापासोनि गहन । श्रुति शाखा स्वर वर्ण ।
झाले ते ब्रह्मरूप जाण । एव वेद पूर्ण परब्रह्म ॥५१०॥

अर्थ :-
त्या ओंकारापासूनच स्वरवर्ण उत्पन्न होऊन श्रुतीच्या मोठमोठ्या शाखा उत्पन्न झाल्या. ते सारे ब्रह्मरूपच होय. याप्रमाणे सर्व वेद पूर्ण परब्रह्मरूप आहे ५१०.

जेवी सोन्याचे अळंकार । पाहता सोनेंचि साचार ।
तेवी श्रुतिशाखावेदविस्तार । तो अवघा ॐकार मद्रूपे ॥११॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सोन्याचे दागिने पाहिले असता खरोखर सारे सोनेच असते, त्याप्रमाणे श्रुतिशाखांनी झालेला जो वेदाचा विस्तार तोही सारा ओंकारस्वरूपाने मद्रूपच आहे ११.

जो वेदप्रतिपाद्य पुरुषोत्तम । जो भक्तकामकल्पद्रुम् ।
तो हे बोलिला मेघश्याम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥१२॥

अर्थ :-
वेदांनी प्रतिपादन केलेला जो पुरुषोत्तम, जो भक्तांच्या मनःकामना पूर्ण करण्याविषयी कल्पतरुच, तो मेघश्याम आत्माराम श्रीकृष्ण ह्याप्रमाणे बोलला १२.

तिंही कांडी निजसंबंध । पूर्वापर अविरुद्ध ।
हा वेदार्थ परम शुद्ध । तुज म्या विशद बोधिला ॥१३॥

अर्थ :-
तिन्ही कांडांमधील संबंध पूर्वापर विरोध नसणाराच आहे. हाच अत्यंत शुद्ध वेदाचा अर्थ होय. तो मी तुला विशद करून सांगितला १३.

याहोनिया परता । वेदार्थ नाही गा सर्वथा ।
तो तुज म्या सांगितला आता । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥१४॥

अर्थ :-
उद्धवा ! याहून निराळा असा वेदाचा अर्थ मुळीच नाही. मी जो तुला आता अर्थ सांगितला तोच खरा होय १४.

या वेदार्थाची निजखूण । हृदयी भोगिता आपण ।
होय जीवशिवा समाधान । ऐसे श्रीकृष्ण बोलिला ॥१५॥

अर्थ :-
ह्या वेदाच्या अर्थातील निजखूण हृदयामध्ये ठेवली असता जीवा-शिवास समाधान होते. असे श्रीकृष्ण बोलले १५.

हे ऐकोनि उद्धव जाण । झाला वेदार्थी निमग्न ।
दोनी टंवकारले नयन । स्वानंदी मन बुडाले ॥१६॥

अर्थ :-
ते उद्धवाने ऐकून तोही वेदाच्या अर्थामध्ये निमग्न झाला. त्याचे दोन्ही डोळे भरून आले व मन आत्मानंदामध्ये बुडून गेले १६.

चित्तचैतन्या मिळणी पाडी । कंठी बाष्प दृढ अडी ।
लागता स्वानंदाची गोडी । उभिली गुढी रोमांची ॥१७॥

अर्थ :-
चित्त चैतन्यांत लय पावलें, गहिवराने गळा दाटून आला, स्वानंदाची गोडी लागतांच रोमांची गुढी उभारली १७.

शरीरी स्वेद सकंपता । नयनी स्वानंदजळ येता ।
बोल बुडाला सर्वथा । मूर्च्छा येतयेता सांवरी ॥१८॥

अर्थ :-
शरीराला घाम सुटून ते थरथर कापू लागले. डोळ्यांत आनंदाश्रु भरल्यामुळे शब्द फुटेनासा झाला. मूर्छा येऊ लागली, पण ती सांवरून धरली १८.

तंव हृदया आली आठवण । हे भले नव्हे दुश्चित्तपण ।
झणी निजधामा जाईल श्रीकृष्ण । येणे धाके नयन उघडिले ॥१९॥

अर्थ :-
त्याच्या मनाला आठवण झाली की, हा गैरसावधपणा उपयोगी नाही. कारण न जाणों, इतक्यांत श्रीकृष्ण कदाचित् निजधामालाही जावयाचे. त्या धाकाने त्याने डोळे उघडले १९.

तंव घवघवीत । मुकुट कुंडले मेखळा ।
कांसे झळके सोनसळा । आपाद बनमाळा शोभत ॥५२०॥

अर्थ :-
तो झगझगीत मेघासारखा श्यामसुंदर; मुकुट, कुंडले व मेखला धारण केलेली; कासेला सोनसळेचा कसलेला पीतांबर; पायांपर्यंत रुळत असलेली वनमाला, असा श्रीकृष्ण त्याला दिसला ५२०.

अंतरी भोगी चैतन्यघन । बाहेरी उघडिता नयन ।
आनंदविग्रही श्रीकृष्ण । मूर्ती संपूर्ण संमुख देखे ॥२१॥

अर्थ :-
तो हृदयांत चैतन्यधन अनुभवीत होताच. डोळे उघडतांच आनंदघन श्रीकृष्णाची मूर्ति तशीच्या तशीच समोर दिसू लागली २१.

म्हणे श्रीकृष्ण चैतन्यघन । जैतन्यविग्रही श्रीकृष्ण ।
सगुणनिर्गुणरूपे जाण । ब्रह्म परिपूर्ण श्रीकृष्ण ॥२२॥

अर्थ :-
तो म्हणू लागला की, श्रीकृष्ण चैतन्यघन असून, चैतन्याची केवळ मूर्तिच आहे. सगुण व निर्गुणरूपाने श्रीकृष्ण हा परिपूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे २२.

बाप भाग्य उद्धवाचे । सगुणनिर्गुण दोंहीचे ।
सुख भोगितसे साचे । हे श्रीकृष्णकृपेचे महिमान ॥२३॥

अर्थ :-
उद्धवाचे भाग्यच मोठे ! कारण, सगुण आणि निर्गुण या दोन्ही स्वरूपांचे सुख तोच एक भोगीत होता. हे केवळ श्रीकृष्णकृपेचे माहात्म्य होय २३.

जेथ सद्गुसरुकृपा संपूर्ण । तेथ शिष्याची आवडी प्रमाण ।
तो जै मागे मूर्ति सगुण । तै तेचि जाण गुरु देती ॥२४॥

अर्थ :-
सद्गुरूची जेव्हा परिपूर्ण कृपा होते, या शिवाची आवड हीच प्रमाण असते. त्याने जर सगुण मूर्ति मागितली, तर गुरुही तीच देतात २४.

पाहिजे निर्गुण निजप्राप्ति । ऐशी आवडी ज्याचे चित्ती ।
तै निर्गुणाचिये निजस्थिती । गुरुकृपा निश्चिती नांदवी ॥२५॥

अर्थ :-
निर्गुण स्वरूपाची प्राप्ति व्हावी, असे त्याच्या मनांत असेल, तर गुरूची कृपा ही त्याला निर्गुणस्वरूपाच्या स्थितीत निश्चलपणे नांदविते २५.

सगुण निर्गुण स्वरूपे दोनी । भोगावया आवडी ज्याचे मनी ।
तेही स्थितीच्या गुरु दानी । कृपाळुपणी समर्थ ॥२६॥

अर्थ :-
किंवा सगुण व निर्गुण ह्या दोन्ही स्वरूपांचा उपभोग घ्यावयाची ज्याच्या मनांत आवड असेल, त्याच्या त्या दोन्ही आवडी पुरविण्याविषयी कृपाळूपणाने गुरु समर्थ असतात २६.

सद्गुसरूचे अगाध महिमान । जे वेदा न बोलवेचि जाण ।
त्याची कृपा झालिया पूर्ण । दुर्लभ कोण पदार्थ ॥२७॥

अर्थ :-
सद्गुरूचा महिमा अगाध आहे, तो वेदालासुद्धा सांगता येत नाही. त्यांची परिपूर्ण कृपा झाल्यानंतर दुर्लभ असा कोणता पदार्थ आहे ? २७.

ते कृष्णकृपेस्तव जाण । फिटले उद्धवाचे दुर्लभपण ।
सगुण निर्गुण एक कृष्ण । हे खूण संपूर्ण बाणली ॥२८॥

अर्थ :-
त्या श्रीकृष्णाच्या कृपेमुळे उद्ध्वाचे ते दुर्लभपण नाहींसे झालें. आणि सगुण व निर्गुण दोन्ही एक कृष्णच आहे, ही हृदयाला पुरती खूण पटली २८.

जाणोनि कृष्णाचे पूर्णपण । त्याचे लक्षोनि श्रीचरण ।
धांवोनि उद्धव आपण । घाली लोटांगण हरिचरणी ॥२९॥

अर्थ :-
ही कृष्णाची परिपूर्णता जाणून, त्याच्या चरणकमळी लक्ष ठेवून उद्धवाने धावून जाऊन श्रीकृष्णचरणावर लोटांगण घातले २९.

तेव्हा सांवळा सकंकरण । चारी बाह्या पसरी श्रीकृष्ण ।
उद्धवासी प्रेमे उजलून । दीधले आलिंगन स्वानंदे ॥५३०॥

अर्थ :-
तेव्हा सांवळा असा जो श्रीकृष्ण त्याने आपले सकंकण चारही हात पसरून प्रेमाने उद्धवाला उठविलें, आणि स्वानंदाने आलिंगन दिले ५३०.

त्या आलिंगनाचे सुख । अनुभवी जाणती देख ।
जो उद्धवासी झाला हरिख । त्याचा जाणता एक श्रीकृष्ण ॥३१॥

अर्थ :-
त्या आलिंगनाचे सुख अनुभवी असतील तेच जाणतील. त्या वेळी उद्धवाला जो आनंद झाला, त्याचा जाणता एक श्रीकृष्णच होय ३१.

तो कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा विसाव्याचा विसावा ।
माझ्या वेदाचा निजगुह्यठेवा । तो हा एकविसावा तुज सांगितला ॥३२॥

अर्थ :-
तो कृष्ण म्हणाला, उध्दवा ! हा विसाव्याचाही विसावा, माझ्या वेदरहस्याचा गुप्त ठेवा, तो हा एकविसावा अध्याय मी तुला सांगितला ३२.

जेणे मोडे लिंगदेहाचा यावा । जेणे जीवत्व नाठवे जीवा ।
तो हा विसाव्याचा विसावा । तुज एकविसावा निरूपिला ॥३३॥

अर्थ :-
ह्याने लिंगदेहाचे बळ मोडतें: जीवाला जीवपणा आठवत नाहीं: तो हा विसाव्याचा विसावा असा एकविसावा अध्याय तुला मी सांगितला ३३.

जेणे मिथ्यात्व ये देहभावा । जेणे शून्य पडे रूपनांवा ।
तो हा विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥३४॥

अर्थ :-
ज्याच्या योगेंकरून देहभावना मिथ्या होऊन जाते व नामरूपावर पाणी पडते; तो हा विसाव्याचा विसावा म्ह. एकविसावा अध्याय तुला मी सांगितला ३४.

जेथ अज्ञाना होय नागोवा । जेथ ज्ञान ये अभावा ।
तो विसाव्याचा विसावा । एकविसावा निरूपिला ॥३५॥

अर्थ :-
ज्यांत अज्ञानाचा नाश व ज्ञानाचाही अभाव होऊन जातो; तो हा विसाव्याचा विसावा म्ह० एकविसावा अध्याय मी तुला सांगितला ३५.

जेथ वेदुही वेडावला । बोधही लाजोनि बुडाला ।
अनुभवो स्वये थोंटावला । तो हा निरूपिला वेदार्थ ॥३६॥

अर्थ :-
ज्याकरिता वेदही वेडावून जातो; ज्ञानही लाजून नाहीसे होते; अनुभव बुडून जातो; तो हा वेदाचा अर्थ मी तुला सांगितला ३६.

हे वेदार्थसारनिरूपण । मज विश्वात्म्याचे निजनिधान ।
तुज म्या सांगितले संपूर्ण । हे जीवींची खूण उद्धवा ॥३७॥

अर्थ :-
हे वेदार्थसाराचे निरूपण म्हणजे माझे विश्वात्म्याचे गुप्त निधान आहे. उद्धवा ! तुला म्हणूनच मी ही माझ्या जीवाची सारी खुण सांगितली ३७.

कोटिकोटि साधने करिता । गुरुकृपेवीण सर्वथा ।
हे न ये कोणाचे हाता । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥३८॥

अर्थ :-
उद्धवा ! कोट्यवधि जरी साधने केली, तरी हे गुरुकृपेशिवाय खरोखर कधी कोणाच्याच हाती लागावयाचे नाही हे लक्षात ठेव ३८.

ते गुरुकृपेलागी जाण । आचरावे स्वधर्म पूर्ण ।
करावे गा शस्त्रश्रवण । वेदपठण तदर्थ ॥३९॥

अर्थ :-
ती गुरुकृपा साध्य करण्यासाठीच आपण पूर्ण स्वधर्माप्रमाणे आचरण करावें: त्याच्याकरितांच शास्त्रश्रवण व वेदपठणही त्याकरितांच करावे ३९.

ते कृपेलागी आपण । व्हावे दीनाचेंही दीन ।
धरिता संतांचे चरण । स्वामी जनार्दन संतुष्टे ॥५४०॥

अर्थ :-
त्या गुरुकृपेसाठी आपण दीनाचेही दीन व्हावे व संतांचे चरण धरावे म्हणजे स्वामी जनार्दन प्रसन्न होईल ५४०.

गुरु संतुष्टोनि आपण । करवी भागवतनिरूपण ।
एका विनवी जनार्दन । कृपा नित्य नूतन करावी ॥४१॥

अर्थ :-
श्रीगुरु प्रसन्न होऊन आपणच भागवताचे निरूपण करविताहेत. म्हणून एकनाथ जनार्दनाला विनंती करीत आहे की, नित्य नूतन कृपा करीत असावी ४१.

पूढील अध्यायी गोड प्रश्न । उद्धव पुसेल आपण ।
प्रकृतिपुरुषांचे लक्षण । तत्त्वसंख्या पूर्ण विभाग ॥४२॥

अर्थ :-
पुढच्या अध्यायामध्ये उद्धव प्रकृति-पुरुषाचे लक्षण व तत्त्वांच्या संख्येचे सारे विभाग याविषयी गोड प्रश्न विचारील ४२.

त्याचे सांगता उत्तर । जन्ममरणाचा प्रकार ।
स्वये सांगेल शर्ङ्गधर । कथा गंभीर परमार्थी ॥४४॥

अर्थ :-
त्याचे उत्तर सांगतांना जन्ममरणाचा प्रकारही स्वतः श्रीकृष्ण सांगतील. त्या कथेत गहन परमार्थ भरलेला आढळेल ४३.

जे कथेचे करिता श्रवण । वैराग्य उठे कडकडून ।
येणे विन्यासे निरूपण । स्वये श्रीकृष्ण सांगेल ॥४४॥

अर्थ :-
त्या कथेचे श्रवण करतांना वैराग्य कडकडून उठेल, अशाच विस्ताराने श्रीकृष्ण स्वतः निरूपण करतील ४४.

घटाकाशे ठाकिजे गगन । तेवी एका जनार्दना शरण ।
त्याचे वंदिता श्रीचरण । रसाळ निरूपण स्वये स्मरे ॥५४५॥

अर्थ :-
घटाकाश महाकाशांत मिसळून जाते त्याप्रमाणे एकनाथ जनार्दनाला शरण आहे. त्याचे चरणाला वंदन केले असता आपोआपच रसाळ निरूपणाची स्फूर्ति होते ४५.
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
एकाकारटीकाया वेदत्रयविभागनिरूपण नाम एकविंशोऽध्यायः ॥२१॥

अर्थ :-
याप्रमाणे श्रीमद्भागवतमहापुराणांतील एकादशस्कंधामधील श्रीकृष्ण-उद्धवसंवादाचा एकनाथकृत टीकेचा ‘वेदत्रयविभागनिरूपण’ नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला.