श्रीविद्यारण्यतीर्थ'
(शृंगेरी मठाचे पीठस्थ शंकराचार्य)
सार्थ
पञ्चदशी

प्रस्तावना
॥ पञ्चदशी ॥ 1 प्रथमः परिच्छेदः -तत्त्वविवेकः
॥ पञ्चदशी ॥ 2 द्वितीयः परिच्छेदः - भूतविवेकः
॥ पञ्चदशी ॥ 3 तृतीयः परिच्छेदः - पञ्चकोशविवेकः
॥ पञ्चदशी ॥ 4 चतुर्थः परिच्छेदः - द्वैतविवेकः
॥ पञ्चदशी ॥ 5 पञ्चमः परिच्छेदः - महावाक्यविवेकः
॥ पञ्चदशी ॥ 6 षष्ठः परिच्छेदः - चित्रदीपः
॥ पञ्चदशी ॥ 7 सप्तमः परिच्छेदः - तृप्तिदीपः
॥ पञ्चदशी ॥ 8 अष्टमः परिच्छेदः - कूटस्थदीपः
॥ पञ्चदशी ॥ 9 नवमः परिच्छेदः - ध्यानदीपः
॥ पञ्चदशी ॥ 10 दशमः परिच्छेदः - नाटकदीपः
॥ पञ्चदशी ॥ 11 एकादशः परिच्छेदः - ब्रह्मानन्दे योगानंदः
॥ पञ्चदशी ॥ 12 द्वादशः परिच्छेदः - ब्रह्मानन्दे आत्मानन्दः
॥ पञ्चदशी ॥ 13 त्रयोदशः परिच्छेदः - ब्रह्मानन्दे अद्वैतानन्दः
॥ पञ्चदशी ॥ 14 चतुर्दशः परिच्छेदः - ब्रह्मानन्दे विद्यानन्दः
॥ पञ्चदशी ॥ 15 पञ्चदशः परिच्छेदः - ब्रह्मानन्दे विषयानन्दः

॥ पंचदशी ॥
प्रस्तावना

पंचदशी ग्रंथामध्ये अन्य वेदान्तपर ग्रंथांचा उल्लेख आहे व त्या ग्रंथांतून काही भाग अत्यल्प प्रमाणात पंचदशी ग्रंथामध्ये स्वीकारलाही आहे.

२) पंचदशी ग्रंथात स्वीकारलेले प्रमुख ग्रंथ व त्यांचा किंचितू परिचय पुढीलप्रमाणे आहे -

१ - संक्षेपशारीरक - सर्वज्ञात्ममुनी हे ह्या ग्रंथाचे लेखक असून या ग्रंथावर तत्त्वबोधिनी, सुबोधिनी इत्यादी टीका आहेत. त्यातील एक टीकाकार मधुसूदनसरस्वती हे अद्वैतसिद्धीचे लेखक म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत. संक्षेपशारीरकाचे चार अध्याय असून ह्मा ग्रंथाचे दहा विशेष प्रस्तावनेत सांगितले आहेत. अहमदाबाद येथील स्वामी सर्वानंदजी महाराज ह्यांनी ह्या ग्रंथाचे संपादन करून त्यावर हिंदी भाषेत टीका लिहिली आहे.

२ - खंडन खण्ड खाद्य - श्रीहर्ष ह्यांनी ह्या ग्रंथाची रचना केली असून त्यावर स्वामी हनुमानदासजी षट्शास्त्री ह्यांची हिंदी टीका उपलब्ध आहे. ह्या ग्रंथात जाणीवपूर्वक आडवळणी मांडणी करून वितंडा ह्या वादपद्धतीचा स्वीकार केला आहे. ह्यामध्ये स्वतःचे मत बिलकूल न मांडता इतर सर्व मतांचे न्यायशास्त्राच्या आधाराने खण्डन केले असून प्रमुख प्रतिवादी नैय्यायिक आहेत. या ग्रंथात नैय्यायिकांनी मांडलेल्या प्रस्थापित संकल्पनांना हादरे देऊन त्यांच्या मांडणीमध्ये आक्षेपांचे दुर्लंघ्य अडथळे उभे केले आहेत.

३ - विवरणप्रमेयसग्रह - हा ग्रंथ श्रीविद्यारण्य स्वामींचाच असून ते पंचपादिका ह्या ग्रंथाचे व्याख्यान आहे. प्रस्थानत्रयीतील ब्रह्मसूत्राच्या पहिल्या चार सूत्रांवरील ही टीका आहे. सूत्र व त्यावरील वर्णके असे ह्या ग्रंथाच्या रचनेचे स्वरूप आहे. सुमारे नऊशे पृष्ठांच्या ह्मा ग्रंथाचे हिंदी भाषानर पं. ललिताप्रसाद डबराल ह्यांनी केले आहे.

४ - योगवासिष्ठ - हा ग्रंथ श्रीवसिष्ठांनी श्रीरामांना उपदेशिला आहे. अनेक आख्यानांच्या आधारे यात तत्त्वज्ञान स्पष्ट केले असून व्यवहार सांभाळून जीवन्मुक्ताचे जीवन कसे जगता येते हे सांगितले आहे

३) पंचदशीचे काही टीकाकार -
श्रीरामकृष्ण यति व अच्युतराय मोडक ह्यांच्या संस्कृत टीका असून श्री. बापटशास्त्री व पं. द. वा. जोग ह्यांच्या मराठी टीका आहेत. श्री. पीतांबरजी ह्यांची हिंदी टीका आहे. पुढील सर्वच टीकाकार मागील टीकाकारांच्या खांद्यावर उभे राहून वाटचाल करतात. दोन्ही मराठी टीका पन्नास वर्षांपूर्वीच्या असून त्यात वाचकाला त्याकाळची भाषा व त्यातील संदिग्धता ह्यामुळे काही अडचणी जाणवतात. विद्वत्ताप्रचुर भाषा नव्या वाचकांना समजणे कठीण वाटते. मोठ्या पंडितांना त्यांच्या मताने सोप्या असलेल्या बाबींचे स्पष्टीकरण अनावश्यक वाटते. त्यामुळे नवख्या वाचकाच्या दृष्टीने संदिग्धता राहून जाते. ह्या टीकेत या दोन्ही बाबी विचारात घेऊन रचना केली आहे. यशापयश वाचक जाणे !

४) पंचदशीच्या श्लोकांची रचना -
पंचदशीचे बरेचसे श्लोक उपनिषदांच्या मंत्रांवर आधारलेले आहेत. मंत्रांचा काही भाग घेऊन त्याच्या आधारे श्लोकरचना केली आहे. काही श्लोक उपनिषदातून जसेच्या तसे स्वीकारले असून श्रीमद् भगवद्‍गीतेचे व योगवासिष्ठाचेही काही श्लोक जसेच्या तसेच घेतले आहेत. बहुतेक सर्व तत्त्वज्ञान शांकर - अद्वैत वेदांतानुसारी आहे. उपनिषदे व गीताश्लोकांचा तपशील जेथल्या तेथे देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

५) श्रीपंचदशी ग्रंथाचे महत्त्व -
परमार्थशास्त्र किंवा अध्यात्मशास्त्र हे एक परिपूर्ण शास्त्र आहे. त्याविषयी बरेच समज-गैरसमज श्रद्धावन्त व नास्तिकातही असतात. डोळसपणे साधना करावयाची असेल तर ह्या शास्त्राची स्पष्ट कल्पना असणे चांगले. साधन करतांना व ते पूर्ण झाल्यावर काय होते व काय होत नाही ह्याची कल्पना नसेल तर जे होतच नाही त्याची वाट पाहण्यात वेळ व उत्साह संपतो. जे झाले पाहिजे ते ठाऊक नसेल तर साधना योग्य मार्गाने व वेगाने होत नाही. ह्मा ग्रंथात ह्या दोन्ही बाबींचा तपशीलवार व सुस्पष्ट विचार केला आहे. परमार्थ व पारमार्थिक ह्यांच्यासंबंधी अनेकांच्या मनात एक प्रतिमा तयार झालेली असते. अशा अनेकांच्या अनेक प्रतिमा असल्याने गोंधळ वाढतो. खरे काय आहे ते पंचदशीसारखे ग्रंथ वाचल्याशिवाय कळत नाही. गीता, उपनिषदे, संतवाङ्‍मय इत्यादी ग्रंथातून व त्यांच्या टीकांमधून हे महत्त्वाचे विषय विखुरलेल्या व संदिग्ध स्थितीत असतात. त्या सर्वांचा एकत्रित विचार साधकाला फार उपयुक्त असतो.

६) श्रीपंचदशीची रचना -
पंचदश म्हणजे पंधरा. विवेक, दीप व आनंद अशी तीन मुख्य प्रकरणे असून प्रत्येक प्रकरणाचे पाच भाग आहेत. असे एकूण पंधरा भाग मिळून ह्मा ग्रंथाची रचना केली आहे. विवेक म्हणजे शास्त्रशुद्ध विचारपूर्वक केलेली निवड. दीप म्हणजे विशिष्ट विषयावर टाकलेला प्रकाश. आनंद हे ब्रह्माचे स्वरूप असून त्याचे प्रकार व साधने ह्या प्रकरणात सांगितली आहेत.

संदर्भ - श्रीकृष्ण देश्मुख यांचे ’पंचदशी भावदर्शन’