🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 2

श्रीगणेशाय नमः ॥श्री गोपालकृष्णाय नमः ॥
जय जय देवाधिदेवा । भोगिसी गुरुत्वे सुहावा ।
विश्वी विश्वात्मा ये सद्‌भावा । तू कृपेने जेव्हा अवलोकिसी ॥१॥

अर्थ :-
हे देवाधिदेवा ! तुझा जयजयकार असो. तू गुरुत्वाच्या योगेंकरून आवड पुरी करतोस. तू कृपेने जेव्हा अवलोकन करतोस, तेव्हा विश्वामध्ये विश्वात्मा व्यापून राहिल्याचे अनुभवास येते १.

ते विश्वी जो विश्ववासी । त्याते विश्वासी म्हणसी ।
तेणे विश्वासे प्रसन्न होसी । तै पायांपाशी प्रवेशु ॥२॥

अर्थ :-
ह्या विश्वामध्ये जो जगन्निवास आहे, त्यावर विश्वास ठेवावा, असे तू सांगतोस. आणि तसा विश्वास ठेवला, की तू प्रसन्न होतोस. आणि प्रसन्न झालास म्हणजे तुझ्या पायांपाशी प्रवेश होतो २.

त्या चरणारविंदकृपादृष्टी । अहं सोहं सुटल्या गांठी ।
एकसरे तुझ्या पोटी । उठा‍उठी प्रवेशलो ॥३॥

अर्थ :-
त्या पादकमलांच्या कृपादृष्टीने ‘अहं’ ‘सोहं ‘ भावनेच्या गांठी सुटून हा हा म्हणता एकदम तुझ्या पोटांत शिरलो ३.

यालागी तू निजात्ममाये । या हेतु जंव पाहो जाये ।
तंव बापपण तुजमाजी आहे । अभिनव काये सांगावे ॥४॥

अर्थ :-
तू आमची माता आहेस, अशा दृष्टीने तुझ्याकडे पाहू लागतों, तो पितृत्वही तुझ्यामध्येंच दिसते. ह्यापेक्षा अधिक आश्चर्य ते काय सांगणार ? ४.

येथ मातापिता दोनी । वेगळी असती जनी ।
ते दोनी एक करोनी । एका जनार्दनी निजतान्हे ॥५॥

अर्थ :-
ह्या लोकी तर माता व पिता ही दोन वेगवेगळी असतात; पण ती दोन्ही एका जनार्दनामध्ये ऐक्यरूप होऊन त्यांचे मी तान्हे लेकरू झालो ५.

आता उभयस्नेहे स्नेहाळा । वाढविसी मज बाळा ।
परी नित्य नवा सोहंळा । संभ्रमु आगळा निजबोधाचा ॥६॥

अर्थ :-
ह्याकरिता ती दोन्ही प्रेमे एकत्र करून ह्या लेकराला वाढवावे आणि रोज रोज आत्मबोधाचा नवा नवा सोहंळा दाखवीत जावा अथवा दाखवीत आहेसच ६.

शिव शक्ति गणेशु । विश्व विष्णु चंडांशु ।
ऐसा अलंकार बहुवसु । निजविलासु लेवविशी ॥७॥

अर्थ :-
शिव, शक्ति, गणेश, तसाच विश्व, विष्णु, सूर्य, एतद्प अनेक अलंकार स्वतः आपल्या हौसेनेंच मला घालतोस ७.

यापरी मज निजबाळा । लेणी लेवविशी स्वलीळा ।
आणि ले‍इलेपणाचा सोहंळा । पहाशी वेळोवेळा कृपादृष्टी ॥८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे मला आपल्या लेंकराला आपल्या हौसेनेंच भूषणे लेववितोस व तो सोहंळा वेळोवेळा कृपादृष्टीने तूंच पाहातोस ८.

बाळका लेवविजे लेणे । तयाचे सुख ते काय जाणे ।
तो सोहंळा मातेने भोगणे । तेवी जनार्दने भोगिजे सुख ॥९॥

अर्थ :-
मुलाच्या आंगावर दागदागिने घातले, तरी त्यांची शोभा व सुख ही त्याला कशी कळणार ? तो सोहंळा आईनेंच भोगावा. त्याप्रमाणे मजकडून ग्रंथ वदवून त्याचे सुख जनार्दनांनीच घ्यावे ९.

आपुल्या चिद्‌रत्‍नांच्या गांठी । आवडी घालिशी माझ्या कंठी ।
यालागी मज पाठोवाठी । निजात्मदृष्टी सवे धांवे ॥१०॥

अर्थ :-
आपल्या चिद्‌रत्‍नांच्या माळा आवडीने माझ्या गळ्यांत तूंच घालतोस व रक्षणासाठी निजात्मदृष्टीने माझ्या पाठोपाठ धांवत असतोस १०.

समर्थ जयाचा जनकु । त्यास मानिती सकळ लोकु ।
एका जनार्दनी एकु । अमान्य अधिकु मान्य कीजे ॥११॥

अर्थ :-
ज्याचा बाप श्रीमंत असतो, त्याच्या मुलाला सर्व लोक मान देतात. त्याप्रमाणे एका जनार्दनांनी ह्या एकनाथाला आपला म्हटले, त्यामुळे तो अमान्य असतांही अधिक मान्यतेला पात्र झाला आहे ११.

बाळक स्वये बोलो नेणे । त्यासी माता शिकवी वचने ।
तैशी ग्रंथकथाकथने । स्वये जनार्दने बोलविजे ॥१२॥

अर्थ :-
मुलाला स्वतः बोलावयाला कळत नाही, म्हणून आईच त्याला बोलावयाला शिकवीत असते. त्याप्रमाणे ह्या ग्रंथांतील कथा ही गुरु जनार्दन स्वतः माझ्याकडून बोलवीत आहेत १२.

तेणे नवल केले येथ । मूर्खाहाती श्रीभागवत ।
शेखी बोलविले प्राकृत । एकादशार्थ देवभाषा ॥१३॥

अर्थ :-
त्यांनी येथे केवढा चमत्कार केला पहा, श्रीभागवताच्या एकादशस्कंधाचा अर्थ, तोही शेवटी महाराष्ट्रभाषेमध्ये मज मूर्खाकडून बोलविला ! असो. १३.

परिसोनि प्रथम अध्यावो । उगाचि राहिला कुरुरावो ।
पुढे कथाकथनी ठावो । कांही अभिप्रावो दिसेना ॥१४॥

अर्थ :-
पहिला अध्याय श्रवण करून कुरुराज परीक्षिती उगाच बसला. पुढचा कथाभाग ऐकावयाचा त्याचा कांही मानस दिसेना १४.

आपण करावा प्रश्न । तंव हा सांगेल कृष्णनिधन ।
यालागी राजा मौन । ठेला धरून निवांत ॥१५॥

अर्थ :-
कारण, आता जर आपण प्रश्न केला, तर शुकाचार्य कृष्णनिधनाची कथा सांगतील. ह्यास्तव तो राजा मुकाट्याने बसला १५.

जाणोनि त्याचा अभिप्रावो । बोलत जाहला शुकदेवो ।
तो म्हणे मोक्षाचा प्रस्तावो । तो हा अध्यावो परीक्षिति ॥१६॥

अर्थ :-
त्याच्या मनांतील असा अभिप्राय जाणून शुकाचार्य म्हणाले, हे परीक्षिती ! हा अध्याय म्हणजे मोक्षाचा प्रस्ताव आहे असे समज १६.

हा एकादश अलोलिक । श्लोकाहून श्लोक अधिक ।
पदोपदी मुक्तिसुख । लगटले देख निजसाधका ॥१७॥

अर्थ :-
हा अकरावा स्कंध सगळाच मोठा अलौकिक आहे. ह्यांत एकापेक्षा एक सरस श्लोक असून, आत्मसाधन करणाराला मुक्तिसुख पावलोपावली भेटते १७.

ऐसे ऐकतांचि वचन । राजा जाहला सावधान ।
मुक्तिसुखी आवडी गहन । अवधाने कान सर्वांग केले ॥१८॥

अर्थ :-
असे ऐकतांच राजा सावधान झाला. कारण मुक्तिसुखाची त्याला फारच आवड. म्हणून त्याने अवधानाने सर्वांगाचे कान करून सोडले १८.

ऐसे देखोन परीक्षिती । शुक सुखावे अत्यंत चित्ती ।
तो म्हणे अवधानमूर्ती । ऐक निश्चिती गुह्यज्ञान ॥१९॥

अर्थ :-
असे पाहून शुकाचार्यांच्या चित्ताला अत्यंत आनंद झाला आणि ते म्हणाले, तू अवधानाची मूर्तिच बनलास, तर आता तू स्वस्थ अंतःकरण करून गुह्य ज्ञान श्रवण कर १९.

द्वितीयाध्यायी निरूपण । नारद वसुदेवसंवाद जाण ।
निमिजायंतांचे प्रश्न । मुख्य लक्षण भागवतधर्म ॥२०॥

अर्थ :-
दुसऱ्या अध्यायामध्ये नारद आणि वसुदेव ह्यांच्या संवादाचे निरूपण आहे. यात मुख्यतः भागवतधर्माचे लक्षण निमिजायंतांच्या प्रश्नरूपाने सांगितले आहे २०.
श्रीशुक उवाच -
गोविन्दभुजगुप्ताया द्वारवत्या कुरूद्वह ।
अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्ण कृष्णोपासनलालसः ॥१॥

अर्थ :-
श्लोक १ - श्रीशुक म्हणतात हे कुरूनंदना ! श्रीकृष्णांच्या सहवासात राहण्याच्या इच्छेने नारद श्रीकृष्णांनी स्वतःच्या शौर्याने रक्षण केलेल्या द्वारकेत वारंवार येऊन राहात असत. (१)

जो मुक्तांमाजी अग्रणी । जो ब्रह्मचारिया शिरोमणी ।
योगी वंदिती मुकुटस्थानी । जो भक्तमंडणी अतिश्रेष्ठ ॥२१॥

अर्थ :-
मुक्तलोकांमध्ये जो अग्रगण्य, ब्रह्मचाऱ्यांचा शिरोमणि, ज्याला योगीसुद्धा शिरसावंद्य मानतात, जो भक्तमंडळामध्ये अत्यंत श्रेष्ठ २१.

जो ब्रह्मरसाचा समुद्र । जो निजबोधाचा पूर्णचंद्र ।
तो बोलता झाला शुक योगींद्र । श्रोता नरेंद्र कुरुवंशीचा ॥२२॥

अर्थ :-
जो ब्रह्मरसाचा समुद्र व आत्मबोधाचा पूर्ण चंद्र, तो शुकयोगींद्र बोलू लागला आणि कुरुवंशांतील राजाधिराज परीक्षिती ऐकू लागला २२.

तो म्हणे व्यासाचा जो निजगुरु । आणि माझाही परमगुरु ।
नारद महामुनीश्वरु । त्यासी अति‍आदरु श्रीकृष्णभजनी ॥२३॥

अर्थ :-
शुकाचार्य म्हणाले-जो व्यासाचा साक्षात् गुरु व माझा परमगुरु महामुनीश्वर नारद त्याचे श्रीकृष्णभजनावर अत्यंत प्रेम होते २३.

द्वारकेहूनि स्वये श्रीकृष्ण । पिंडारका पाठवी मुनिगण ।
तेथूनि नारद आपण । द्वारकेसी जाण पुनः पुनः येतु ॥२४॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णांनी आपणहूनच सार्‍या मुनिजनांना द्वारकेहून पिंडारकाला पाठविलें, पण नारद मात्र तेथून वरचेवर द्वारकेला येत असत २४.

हो का जे द्वारके‍आंत । न रिघे भय काळकृत ।
जेथ स्वये श्रीकृष्णनाथ । असे नांदत निजसामर्थ्ये ॥२५॥

अर्थ :-
द्वारकेमध्ये काळकृत भय प्रवेश करीत नसे. कारण, तेथे स्वसामर्थ्याने श्रीकृष्ण स्वतः नांदत होते २५.

दक्षशापु नारदासी पाही । मुहूर्त राहो नये एके ठायी ।
तो शापु हरिकीर्तनी नाही । यालागी तो पाही किर्तननिष्ठु ॥२६॥

अर्थ :-
नारदाला दक्षाचा शाप होता की, तू एक मुहूर्तभरही एके ठिकाणी राहू नयेस; पण तो शाप हरिकीर्तनामध्ये चालत नव्हता, म्हणून तो कीर्तनांतच निरंतर मग्न असे २६.

ज्याची गा‍इजे कीर्तनी कीर्ती । तो द्वारकेसी वसे स्वये श्रीपती ।
तेथे शापबाधेची न चले प्राप्ती । यालागी नित्यवस्ती नारदासि तेथे ॥२७॥

अर्थ :-
ज्याची कीर्ति कीर्तनामध्ये गावयाची, तो लक्ष्मीपति श्रीकृष्ण स्वतःच द्वारकेमध्ये रहात होता. म्हणून तेथेही या शापाची बाधा होत नसे. एवढ्याकरिता नारदाची तेथे निरंतर वस्ती होती २७.

नारदासी पूर्ण ब्रह्मज्ञान । त्यासी का कृष्णमूर्तीचे ध्यान ।
श्रीकृष्णदेहो चैतन्यघन । यालागी श्रीकृष्णभजन नारदा पढिये ॥२८॥

अर्थ :-
नारदाला परिपूर्ण ब्रह्मज्ञान होते; मग त्याला सगुण अशा श्रीकृष्णमूर्तीचे ध्यान का आवडावे बरे ? तर श्रीकृष्ण जरी देहधारी होते, तरी त्यांचा देह केवळ चैतन्यमयच होता, म्हणून श्रीकृष्णाचे भजन नारदांना अत्यंत आवडे २८.

यापरी कृष्णभजन । मुक्तांसी पढिये पूर्ण ।
त्यासी न भजे अभागी कोण । तेचि निरूपण शुक सांगे ॥२९॥

अर्थ :-
याप्रमाणे श्रीकृष्णभजन जर मुक्तांनाही आवडते, तर त्याला भजत नाही असा अभागी कोण असणार ? तेंच निरूपण शुकाचार्य सांगतात २९.

को नु राजन् इन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् ।
न भजेत्सर्वतोमृत्युः उपास्यममरोत्तमैः ॥२॥

अर्थ :-
श्लोक २- हे राजन ! ज्याला इंद्रिये आहेत असा, सगळीकडून मृत्यूने वेढलेला कोणता प्राणी मोठमोठ्या देवतांनीसुद्धा उपासना करावी, अशा श्रीकृष्णचरणकमलांची सेवा करणार नाही ? (२)

ऐके बापा नृपवर्या । ये‍ऊनि उत्तमा देहा या ।
जो न भजे श्रीकृष्णराया । तो गिळिला माया अतिदुःखे ॥३०॥

अर्थ :-
हे राजश्रेष्ठा ! बाबा ऐक. ह्या उत्तम नरदेहाला येऊन जो श्रीकृष्णाला भजत नाही, त्याला मायेने आणि घोर दुःखाने गिळले म्हणून समजावे ३०.

ज्या भगवंतालागुनी । माथा धरूनि पायवणी ।
सदाशिव बैसला आत्मध्यानी । महाश्मशानी निजवस्ती ॥३१॥

अर्थ :-
ज्या भगवंतासाठी त्याच्या पायांचे तीर्थ मस्तकावर घेऊन सदाशिव महास्मशानामध्ये वस्ती करून आत्मध्यानामध्ये बसलेला आहे ३१.

पोटा आला चतुरानन । इतरांचा पाडु कोण ।
देहा येवोनि नारायण । न भजे तो पूर्ण मृत्युग्रस्त ॥३२॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवच ज्याच्या पोटी आलेला आहे, तेथे इतरांची काय कथा ? नरदेहाला येऊन जो नारायणाला भजत नाहीं, तो पूर्ण मृत्युग्रस्त होय ३२.

त्यजूनि परमात्मा पूर्ण । नाना साधने शिणती जन ।
त्यासी सर्वथा दृढबंधन । न चुके जाण अनिवार ॥३३॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णपरमात्म्याला सोडून जे लोक नानाप्रकारच्या साधनांच्या क्लेशांत पडतात, त्यांचे दृढसंसारबंधन कधीही चुकणार नाही ३३.

सांडूनि श्रीकृष्णचरण । इंद्रादि देवांचे करिता भजन ।
ते देव मृत्युग्रस्त पूर्ण । मा भजत्याचे मरण कोण वारी ॥३४॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाचे चरण सोडून इंद्रादि देवांचे कोणी भजन करतात; पण ते देवच जर पूर्णपणे मृत्युग्रस्त आहेत, तर मग भजणारांचे मरण ते कसे चुकविणार ? ३४.

असोनि इंद्रियपाटव पूर्ण । जो न भजे श्रीकृष्णचरण ।
त्यासी सर्वत्र बाधी मरण । क्षणक्षण निर्दाळी ॥
सर्व इंद्रिये शाबूत असूनही जो श्रीकृष्णचरणांचे भजन करीत नाहीं, तो जेथे जेथे जाईल, तेथे तेथे त्याला मरण हे ठेवलेलेच. ते प्रत्येक क्षणाला त्याचा नाश करते ३५.

तो नारद महामुनीश्वरु । मुक्त हो‍ऊनि भजनतत्परु ।
द्वारके वसे निरंतरु । श्रीकृष्णी थोरु अतिप्रीति तया ॥३६॥

अर्थ :-
तो महामुनि नारद, मुक्त असूनही भजनामध्ये निरंतर तत्पर असतो. तो सदासर्वदा द्वारकेमध्येंच राहत असे. त्याचे श्रीकृष्णावर अत्यंत प्रेम होते ३६.

तमेकदा तु देवर्षि वसुदेवो गृहागतम् ।
अर्चित सुखमासीन अभिवाद्येदमब्रवीत् ॥३॥

अर्थ :-
श्लोक ३- एकदा देवर्षी नारद वसुदेवांकडे आले ते आसनस्थ झाल्यावर त्यांनी त्यांची विधिपूर्वक पूजा व प्रणाम करून म्हटले - (३)

धन्य धन्य तो नारदु । ज्यासी सर्वी सर्वत्र गोविंदु ।
सर्वदा हरिनामाचा छंदु । तेणे परमानंदु सदोदित ॥३७॥

अर्थ :-
अहाहा ! धन्य धन्य तो नारद ! त्याला जिकडे तिकडे श्रीकृष्णच दिसत असे. त्याला सदासर्वदा हरिनामाचा छंद असून परमानंदामध्येंच तो सदा निमग्न असे ३७.

जो श्रीकृष्णाचा आवडता । ज्यासी श्रीकृष्ण आवडे सर्वथा ।
ज्याचेनि संगे तत्त्वता । नित्यमुक्तता जडजीवा ॥३८॥

अर्थ :-
जो श्रीकृष्णाचा आवडता व ज्याला सर्वतोपरी श्रीकृष्ण आवडता, ज्याच्या संगतीने जड जीवांना मुक्ति प्राप्त होते ३८.

तो नारदु एके वेळा । स्वानंदाचिया स्वलीळा ।
आला वसुदेवाचिया रा‍उळा । तेणे देखोनि डोळा हरिखला ॥३९॥

अर्थ :-
तो नारद एके दिवशी आपल्या आनंदाच्या भरांत सहज वसुदेवाच्या घरी गेला. त्यास पाहातांच वसुदेवाला फार आनंद झाला ३९.

केले साष्टांग नमन । बैसो घातले वरासन ।
ब्रह्मसद्‌भावे पूजन । श्रद्धासंपूर्ण मांडिले ॥४१॥

अर्थ :-
त्याने त्यास साष्टांग नमस्कार घालून बसावयास उच्चासन दिले, आणि प्रत्यक्ष परब्रह्मच आपल्या घरी आलें, अशा श्रद्धायुक्त बुद्धीने पूजेस प्रारंभ केला ४०.

नारद तोचि नारायण । येणे विश्वासेंकरूनि जाण ।
हेमपात्री चरणक्षाळण । मधुपर्क विधिपूर्ण पूजा केली ॥४१॥

अर्थ :-
नारद हा प्रत्यक्ष नारायणच आहे अशा दृढ विश्वासाने त्याने त्याचे पूजन केले. सुवर्णाच्या पात्रामध्ये त्याचे पाय धुवन मधुपर्कविधीने त्याची यथासांग पूजा केली ४१.

पूजा करोनि सावधानी । वसुदेव बैसोनी सुखासनी ।
हृदयी अत्यंत सुखावोनी । काय आल्हादोनी बोलत ॥४२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे प्रेमाने पूजा करून वसुदेव आपल्या आसनावर बसला आणि अंतःकरणामध्ये अत्यंत आनंदभरित होऊन बोलू लागला ४२.
श्रीवसुदेव उवाच -
भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।
कृपणाना यथा पित्रोः उत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥४॥

अर्थ :-
श्लोक ४- वसुदेव म्हणाले ज्याप्रमाणे मातापित्यांचे पुत्राकडे येणे त्याच्या कल्याणासाठी किंवा भगवद्‌भक्तांचे येणे प्रपंचाला उबगलेल्या दुःखितांच्या कल्याणासाठी असते, तसेच, हे भगवन ! आपले येणे हे सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठीच असते. (४)

स्वलीला कृपा केली तुम्ही । तेणे परम सभाग्य जाहलो जी मी ।
तुमचेनि आगमने आम्ही । कृतकृत्य स्वामी सन्निधिमात्रे ॥४४॥

अर्थ :-
आज आपणहून येण्याची कृपा केलीत, तेगंकरून मी अयंत भाग्यवान् झालो आहे. आपल्या सन्निधिमात्राने (जवळ असल्याने) आम्ही कृतकृत्य झालो आहो ४३.

चुकलिया निजजननी । बाळक दीन दिसे जनी ।
त्यासी मातेच्या आगमनी । संतोष मनी निर्भर ॥४४॥

अर्थ :-
आई दिसेनाशी झाली म्हणजे लोकांमध्ये मूल केविलवाणे होते. पण त्याची आई आली की त्याच्या मनामध्ये आनंद मावेनासा होतो ४४.

त्याहूनि श्रेष्ठ तुमची यात्रा । नित्य सुखदाती भूतमात्रा ।
स्वलीला तुम्ही मही विचरा । दीनोद्धारालागुनी ॥४५॥

अर्थ :-
तिच्यापेक्षाही आपले आगमन अधिक श्रेष्ठ आहे; कारण ते प्राणिमात्रांना नित्यसुख देणारे असते. आपण दीनांचा उद्धार करण्याकरिता लीलेने पृथ्वीवर संचार करता ४५.

मातेच्या आगमनी निजबाळा । दृष्टि‍उत्संगी नित्य नवा सोहंळा ।
तुमची यात्रा दीना सकळा । भोगवी स्वलीळा निजात्मसुख ॥४६॥

अर्थ :-
आई आलेली दिसतांच मुलाला नित्य नवा सोहंाळा होतो, पण तुमचे आगमन यच्चयावत् दीन जनांना अनायासे आत्मसुख भोगावयाला लावते ४६.

माता सुख दे ते नश्वर । तुमच्या आगमनी अनश्वर ।
नित्य चित्सुख चिन्मात्र । परात्पर भोगावया ॥४७॥

अर्थ :-
आई सुख देते ते नश्वर असते, आणि तुमच्या आगमनाने जे सुख प्राप्त होते ते शाश्वत असतें. परेच्या पलीकडील चिन्मात्र चित्सुख भोगावयास मिळते ४७.

तुम्ही भागवतधर्ममार्गगामी । तैंचि तुमची भेटी लाहो आम्ही ।
जै पुण्यकोटी निष्कामी । प्रयागसंगमी केलिया ॥४८॥

अर्थ :-
आपण भागवतधर्माच्या मार्गाने जाणारे आहात. आम्ही प्रयागसंगमावर निष्काम बुद्धीने जेव्हा पुण्याच्या कोटी कराव्यात, तेव्हांच आम्हांला आपली भेट होते ४८.

नारदा तू भगवद्‌रूप । तुझी भेटी करी निष्पाप ।
तुवा कृपा केलिया अल्प । स्वये चित्स्वरूप ठसावे ॥४९॥

अर्थ :-
नारदा ! तू भगवत्स्वरूप आहेस. तुझी भेटच मनुष्याला निष्पाप करून सोडते. तू थोडीशी जरी कृपा केलीस, तरी अंतःकरणामध्ये चित्स्वरूप ठसून जाते ४९.

तुझेनि भक्तीसी महिमा अमूप । तुझेनि वाढला भक्तिप्रताप ।
तुझेनि भक्ति भगवद्‌रूप । तू चित्स्वरूप निजनिष्ठा ॥५०॥

अर्थ :-
तुझ्याच योगाने भक्तीला अलौकिक महिमा चढला. भक्तीचे सामर्थ्य तुझ्याच योगाने पसरलें. तुझ्याच योगाने भक्ति ही भगवत्स्वरूप बनली. तू आपल्या आत्मनिष्ठेच्या योगाने चित्स्वरूप झाला आहेस ५०.

तू भक्तिप्रकाशकु दिवटा । की भक्तिमार्गींचा मार्गदृष्टा ।
नारदा तुझा उपकार मोठा । भक्तीच्या पेठा वसविल्या तुवा ॥५१॥

अर्थ :-
भक्तीला दाखवून देणारी मशाल ती तूंच किंवा भक्तिमार्गाचा वाटाड्या तो तूं. नारदा ! तुझा उपकार फार मोठा आहे. कारण तू भक्तीच्या पेठाच वसवून टाकल्या आहेस ५१.

मुख्य भागवतशास्त्र पूर्ण । तुवा व्यासासी उपदेशून ।
प्रगट करविले दशलक्षण । दीन जन उद्धरावया ॥५२॥

अर्थ :-
श्रेष्ठ आणि परिपूर्ण भागवतशास्त्राचा तूंच व्यासाला उपदेश करून दीन जनांचा उद्धार करण्यासाठी दशलक्षणे* प्रगट कलींस ५२.

[[ * भागवताची दशलक्षणे- सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊति, मन्वंतरें, ईशानुक्रथन, निरोध, मुक्ति व आश्रय यांचे विवरण नाथांनी आपल्या चतुःश्लोकी भागवतांत पुढे लिहिल्याप्रमाणे कले आहे सर्ग बोलिजे संसाराते । विसर्ग म्हणिजे संहाराते ।
स्थान म्हणिजे वैकुंठाते । पोषण तेथे भगवद्‌भजन॥८१४॥

अर्थ :-
कर्म त्या नांव ऊति ।
चौदा मनूंची व्यवस्थिति । या नांव मन्वंतरे म्हणती ।
दशावतारकीर्ति ईशचरित्र ॥ १५॥ सकल इंद्रियांच्या वृत्ति । एकाग्र या नांव निरोधस्थिति ।
निःशेष जेथ विरे वृत्ति । त्या नांव मुक्ति महाराया ॥१६॥

अर्थ :-
उत्पत्ति-स्थिति-प्रळयान्त ।
ज्या स्वरूपावरी होत जात । स्वरूप अविकारी यथास्थित ।
त्या नांव निश्चित आश्रय राया ॥१७॥

अर्थ :-
दोराअंगी सर्प उपजला । दोरावरी सर्प नांदला ।
दोरावरी सर्प निजला । तरी दोर स्पर्शला नाही सा ॥१८॥

अर्थ :-
तेवी वस्तूच्या ठायी ।
प्रपंचाची वार्ता नाही । तो झाला गेला न घडे कांही ।
आश्रय पाही या नांव ॥१९॥

अर्थ :-
पावावया आश्रयप्राप्ति । भावे करावी भगवद्‌भक्ति ।
ते भक्तीची निजस्थिति । श्रीव्यासे भागवतो विशद केली ॥ ८२०॥ इ. ]]]
नारदा तू देवासमान । हेही उपमा दिसे गौण ।
तेचिविषयी निरूपण । वसुदेव आपण निरूपी ॥५३॥

अर्थ :-
नारदा ! तू देवासमान आहेस. पण ही उपमासुद्धा गौणच होय. अशा अभिप्रायाने वसुदेव म्हणाला ५३.

भूताना देवचरित दुःखाय च सुखाय च ।
सुखायैव हि साधूना त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥५॥

अर्थ :-
श्लोक ५- देवतांचे वर्तन कधी प्राण्यांच्या दुःखाला तर कधी सुखाला कारणीभूत होते परंतु आपल्यासारख्या भगवत्प्रेमी साधूंची प्रत्येक कृती सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठीच असते. (५)

देवांपासूनि भूतसृष्टी । सुखदुःखे शिणे पोटी ।
अतिवृष्टी का अनावृष्टी । भूतकोटी आकांतु ॥५४॥

अर्थ :-
देवांपासून जीवसृष्टीला सुखे आणि दुःखे प्राप्त होऊन तिला यातना भोगाव्या लागतात. अतिवृष्टि किंवा अनावृष्टि झाली की प्राण्यांमध्ये आकांत उसळतो ५४.

त्या देवांपरीस साधु अधिक । हे साचचि मज मानले देख ।
देवचरिते उठी सुखदुःख । साधु निर्दोख सुखदाते ॥५५॥

अर्थ :-
ह्याकरिता त्या देवांपेक्षा साधु हेच श्रेष्ठ होत, असे मला खरोखर वाटते. कारण, देवांच्या करणीने दुःखमिश्रित सुख उत्पन्न होते; पण साधु हे निर्दोष सुखाचे दाते. अर्थात दुःखलेशरहित सुख देणारे आहेत ५५.

त्यांहीमाजी तुजसारिखा । जोडल्या कृपाळू निजात्मसुखा ।
तै पेठ पिके परमार्थसुखा । हा महिमा लोका कदा न कळेचि ॥५६॥

अर्थ :-
त्यांतही तुझ्यासारखा कृपाळू निजात्मसखा मिळाल्यावर काय विचारावे ? परमार्थसुखाची पेठच पिकून जाते. हा महिमा ह्या लोकांना कळत नाही ५६.

दिधल्या सुखाचि मागुती । च्युती हो नेणे कल्पांती ।
ते अच्युतात्मस्थिती । तुजपाशी निश्चिती नारदा ॥५७॥

अर्थ :-
आणखी विशेष हे की, एकदा हे सुख मिळाले की, ते कल्पांतीही नाश पावत नाही अशी अच्युतात्मस्थिति, नारदा ! निश्चितपणे तुझ्यापाशींच आहे ५७.

तुझिये महिमेपासी । मुदल देवो नये तुकासी ।
तेंही सांगेन मी तुजपासी । यथार्थेंसी नारदा ॥५८॥

अर्थ :-
तुझ्या महिमेशी मुख्य देवाचीही बरोबरी होऊ शकत नाही. ती कशी ? तेही नारदा ! मी तुला यथार्थ रीतीने सांगतो ५८.

देवाचा अवतार होये । दासा सुख दैत्या भये ।
तेथेही ऐसे विषम आहे । हे न समाये तुजमाजी ॥५९॥

अर्थ :-
देवाचा अवतार झाला म्हणजे त्याच्या दासाला सुख होते आणि दैत्यांना भय पडते, असा त्यांत भेदभाव आहे; पण हा पक्षपात तुझ्यामध्ये नाही ५९.

तू देवांचा आप्त होसी । दैत्यही विश्वासती तुजपासी ।
रावण ने‍ऊनि तुज एकांतासी । निजगुह्यासी स्वये सांगे ॥६०॥

अर्थ :-
तू देवांचाही आप्त आहेस; तसा दैत्यांचाही पण तुझ्यावर भरंवसा आहे. रावण तुला एकांतांत नेऊन आपल्या हृदयांतील हितगुज सांगत होता ६०.

देव रावणे घातले बंदी । तो रावण तुझे चरण वंदी ।
शेखी रामाचा आप्त तू त्रिशुद्धी । विषम तुजमधी असेना ॥६२॥

अर्थ :-
रावणाने देव बंदीत घातले होते, पण तोच तुझ्या चरणाला वंदन करीत होता. शेवटी तू खरोखरी रामाचाही मित्र होतासच. सारांश, तुझ्यामध्ये विषमभाव हा नाहींच ६१.

जरासंधु कृष्णाचा वैरी । तुझी चाल त्याच्या घरी ।
आणि कृष्णाचे सभेमाझारी । आप्तत्वे थोरी पै तुझी ॥६२॥

अर्थ :-
जरासंध कृष्णाचा वैरी होता, पण तुझे जाणेयेणे त्याच्या घरी होतेच; आणि कृष्णाच्या सभेत तर कृष्णाचा थोर आप्त तूंच ६२.

नाम घेवो नेदी देवाचे । हे बिरुद हिरण्यकशिपूचे ।
त्यासी कीर्तन तुझे रुचे । विषमत्व साचे तुज नाही ॥६३॥

अर्थ :-
देवाचे नांव घेऊ द्यावयाचे नाही हे तर हिरण्यकशिपूचे ब्रीद; पण त्याला तुझे कीर्तन मनस्वी आवडत असे. ह्यावरून तुझ्यामध्ये खरोखर भेदभाव असा नाहींच ६३.

लांचुगी बुद्धि सदा देवांसी । तैशी नाही तुम्हा साधूंसी ।
ऐक त्याही अभिप्रायासी । यथार्थेंसी सांगेन ॥६४॥

अर्थ :-
देवांची बुद्धि लालुचीची आहे. तशी तुम्हा साधूंची नाही. ती कशी तेही यथार्थ रीतीने सांगतो ऐक ६४.

भजन्ति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान् ।
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥६॥

अर्थ :-
श्लोक ६- लोक देवतांना ज्याप्रकारे भजतात, त्याचप्रमाणे देवतासुद्धा त्यांना प्रतिबिंबासारखेच कर्मानुसार फळ देतात परंतु सत्पुरूष दीनवत्सल असतात ते सर्वांनाच आपले समजतात. (६)

जे जैसे देव यागी यजिजती । तैसतैसी फळे देव देती ।
न भजत्यांते विघ्ने सूचिती । ऐसी गती देवांची ॥६५॥

अर्थ :-
जे जसे यज्ञाने देवांना तृप्त करतात, त्यांना देव तशी फळे देतात; आणि जे त्यांना भजत नाहीत, त्यांच्यावर विघ्ने आणून घालतात अशी देवांची चाल आहे ६५.

जैसजैसा पुरुष वेंठे । तैसतैसी छाया नटे ।
तेवी भजने देव प्रसन्न मोठे । येरवी उफराटे विघ्न करिती ॥६६॥

अर्थ :-
पुरुष जसा वळतो त्याप्रमाणे छायाही वळते. तद्वत् देवांचे भजन केले म्हणजे ते मोठे प्रसन्न होतात; नाही तर उलटे विघ्न करतात ६६.

जंव जंव सूर्य प्रकाशत असे । तंव तंव छाया सरिसी दिसे ।
निजकर्मे देवही तैसे । कर्मवशे प्रसन्न ॥६७॥

अर्थ :-
प्रातःकाळी सूर्य जसजसा वर चढत जातो, तसतशी छायाही जवळ येत जाते. तद्वत् आपल्या कर्माप्रमाणे देवही जवळ येतात म्हणजे प्रसन्न होतात ६७.

सूर्य अस्तमानी छाया नासे । अभजने देव क्षोभती तैसे ।
एव लांचुगे देव ऐसे । तूंही अनायासे जाणसी ॥६८॥

अर्थ :-
सूर्य मावळला की छाया नाहीशी होते, त्याप्रमाणे भजन केले नाही की देव क्षुब्ध होतात. अशा प्रकारे देव स्वार्थी आहेत, हे तुलाही माहीत आहेच ६८.

इतर देवांची कथा कोण । थोरला देव लांचुगा पूर्ण ।
तोही न भेटे जीव घेतल्याविण । भेटल्याचे आपण गर्भवास सोसी ॥६९॥

अर्थ :-
इतर देवांची काय कथा ? पण सर्वांत जो मोठा देव, तोसुद्धा पक्का लांचखाऊ आहे. तोसुद्धा जीव घेतल्याशिवाय भेटत नाही आणि भेटल्याचे गर्भवास आपण सोसतो ६९.

त्याचे जीवे सर्वस्वे भजन । केल्या निजांग दे‍ऊनि होये प्रसन्न ।
परी न भजत्याच्या घरा जाण । विसरोनि आपण कदा न वचे ॥७०॥

अर्थ :-
त्याचे जीवाभावाने भजन केले म्हणजे तो आपले निजांग देऊनही प्रसन्न होतो; पण जो भजत नाही त्याच्या घराला कधी चुकूनसुद्धा जात नाही ७०.

तैसी नव्हे तुमची बुद्धी । दीनदयाळ त्रिशुद्धी ।
तू तंव केवळ कृपानिधी । ऐक तो विधी सांगेन ॥७१॥

अर्थ :-
तशी तुम्हा संतांची बुद्धि नाही. तू तर खरोखर दीनांवर दया करणारा आहेस. कृपेचा केवळ निधि. ते कसे ते सांगतो ऐक ७१.

तुवा व्यास देखोनि सज्ञान । उपदेशिले गुह्यज्ञान ।
धृव बाळक अज्ञान । म्हणोनि जाण नुपेक्षिसी ॥७२॥

अर्थ :-
तू व्यासाला सज्ञान पाहून ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश केलास; पण धृव हे अज्ञान बालक म्हणून त्याचीही उपेक्षा केली नाहींस ७२.

प्रल्हाद उपदेशिला जेव्हा । दैत्यपुत्र न म्हणसी तेव्हा ।
तुझिया कृपेचा हेलावा । तो निजविसांवा दीनांसी ॥७३॥

अर्थ :-
प्रल्हादाला जेव्हा उपदेश केलास, तेव्हा हा दैत्याचा मुलगा आहे हा विचार तू मनांत आणिला नाहीस. तुझ्या कृपेची लहरी हेच दीन जनांचे विश्रांतिस्थान आहे ७३.

केवळ वाटपाडा देख । भजनेंवीण एका‍एक ।
महाकवी केला वाल्मीक । अमर आवश्यक वंदिती त्यासी ॥७४॥

अर्थ :-
वाल्या कोळी केवळ वाटमार्‍या, भजन ठाऊक नाहीं, पूजन ठाऊक नाहीं; त्याला तू रामनामाचा उपदेश करून महाकवि वाल्मीकि करून सोडलास. त्याला देवसुद्धा वंदन करतात ७४.

देखोनि ज्याचिया ग्रंथासी । सुख वोसंडे सदाशिवासी ।
ऐसा तू कृपाळू होसी । अनाथासी कुवांसा ॥७५॥

अर्थ :-
ज्याच्या ग्रंथाला पाहून सदाशिवालासुद्धा आनंदाचे भरते येते. असा तू कृपाळू आणि अनाथाला विसावा आहेस ७५.

वरिवरी दाविसी मिणधा कोप । कोपोनि सांडविशी त्याचे पाप ।
शेखी सायुज्याचे दीप । दाविशी सद्‌रूप दयाळुवा ॥७६॥

अर्थ :-
तू वरवर निमित्ताला मात्र कोप दाखवितोस. पण ज्याच्यावर तू कोप करतोस त्याचे पाप नाहीसे करतोस; आणि शेवटी, हे दयाळो ! सायुज्याचा दीप लावून सद्‌रूप दाखवितोस ७६.

तुम्ही अच्युतात्मे निजनिर्धारी । म्हणौनि देवो तुमचा आज्ञाधारी ।
तुम्ही म्हणाल त्याते उद्धरी । येर्‍हवी हाती न धरी आनाते ॥७७॥

अर्थ :-
तुम्ही खरोखर अच्युतात्मे आहांत, म्हणून देवही तुमचा आज्ञाधारक आहे. तुम्ही ज्याचा उद्धार करा असे त्याला म्हणाल, त्याचाच तो उद्धार करतो. नाहींतर हातांतसुद्धा धरीत नाही ७७.

ऐसा तू दीनदीक्षागुरु । ब्रह्मज्ञाने अति‍उदारु ।
तरी पुसेन तो विचारु । निजनिर्धारु सांगावा ॥७८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने दीनाला परमार्थाची दीक्षा देणारा तू गुरु आहेस आणि ब्रह्मज्ञानाने अत्यंत उदार आहेस. ह्याकरिता आता जी गोष्ट मी विचारीन ती नीट सांगावी ७८.

ब्रह्मन् तथापि पृच्छामो धर्मान्भागवतांस्तव ।
यान्श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात् ॥७॥

अर्थ :-
श्लोक ७- हे ब्रह्मन ! तरीसुद्धा आम्ही आपणास भागवत धर्मासंबंधी प्रश्न विचारीत आहोत जे श्रद्धेने ऐकल्यामुळे सगळीकडे भयप्रद असणार्‍या या संसारापासून मनुष्य मुक्त होतो. (७)

आदरे म्हणे देवऋषी । आजि सकळ पुण्ये आली फळासी ।
मायबाप तू घरा आलासी । निजसुखासी दायक ॥७९॥

अर्थ :-
तो पुन्हा आदराने म्हणाला, हे देवर्षे ! आज माझी सारी पुण्ये फळास आली. कारण, आत्मसुख देणारा मायबाप तू आमच्या घरी आलास ७९.

कृपा केली मागील शिष्या । तेचि कृपेचा घाली ठसा ।
मज तुझा पूर्ण भरंवसा । सोडवी भवपाशापासूनि ॥८०॥

अर्थ :-
पूर्वीच्या शिष्यांवर आपण जशी कृपा केली, तशीच मजवरही करून मला संसारपाशापासून सोडवावे. तुझ्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे ८०..
तुझेनि दर्शने कृतकृत्यता । जर्‍ही मज जाली तत्त्वता ।
तर्‍ही भागवतधर्मकथा । कृपेने तत्त्वता सांगावी ॥८१॥

अर्थ :-
तू मला आपल्या दर्शनाने खरोखर कृतकृत्य करून सोडलेस. तर आता तशाच कृपेने यथार्थ रीत्या मला भागवतधर्म सांगावे ८१. त
ऐसे सांगावे भागवतधर्म । जेणे निरसे कर्माकर्म ।
श्रद्धेने ऐकता परम । जन्ममरण हारपे ॥८२॥

अर्थ :-
े भागवतधर्म असे सांगावे की, जेणे करून सारे कर्माकर्म लयास जाईल आणि श्रद्धेने श्रवण केले असता जन्ममरणांतून मुक्तता होईल ८२.

भवभय अति दारुण । त्या भयाचे माया निजकारण ।
तिचे समूळ होय निर्दाळण । ऐसे धर्म कृपेने सांगावे ॥८३॥

अर्थ :-
संसाराचे भय अति दारुण आहे, आणि त्याचे मूळ कारण माया होय. ती ज्या धर्माने समूळ नाहींशी होऊन जाईल, असे धर्म मला कृपा करून सांगावे ८३.

मज नाही अधिकार पूर्ण । ऐसे विचाराल लक्षण ।
तेविषयींची हे निवारण । सावधान अवधारी ॥८४॥

अर्थ :-
मला ते ऐकण्याचा पूर्ण अधिकार नाही, असे म्हणशील तर त्याबद्दल सांगतो ऐक ८४.

अहं किल पुरानन्त प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् ।
अपूजय न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥८॥

अर्थ :-
श्लोक ८ - पूर्वी मी मुक्ती देणार्‍या भगवंतांची आराधना मुक्ती मिळावी म्हणून नव्हे, तर ते मला पुत्ररूपाने प्राप्त व्हावेत, म्हणून केली होती कारण भगवंतांच्या मायेने मी त्यावेळी मोहित झालो होतो. (८)

मज अधिकारु नाही पूर्ण । हे मीही जाणतो आपण ।
मागे म्या केले भगवद्‌भजन । ते तू कथन अवधारी ॥८५॥

अर्थ :-
मला पूर्ण अधिकार नाही, हे माझे मलाच कळते. पण मी पूर्वी भगवद्‌भजन केलेले आहे, ते तू श्रवण कर ८५.

म्या पूर्वी आराधिले देवराया । ते भजन ममता नेले वाया ।
प्रलोभविलो देवमाया । पुत्रस्नेहालागूनि ॥८६॥

अर्थ :-
मीही पूर्वी देवाधिदेवाची आराधना केली होती; पण ते भजन ममतेमुळे व्यर्थ गेले. पुत्रलोभामुळे देवाच्या मायेने मी अगदी भुलून गेलो ८६.

मज देव तुष्टला प्रसन्नपणे । मागसी तू दे‍ईन म्हणे ।
तेथे मायेने ठकिले मजकारणे । माझा पुत्र होणे मी मागे ॥८७॥

अर्थ :-
देवाला संतोष होऊन तो माझ्यावर प्रसन्न झाला आणि तू मागशील ते देईन म्हणाला. त्या वेळेस मायेने मला फसविले, त्यामुळे ‘माझा पुत्र हो’ हे मागणे मी मागितले ८७.

तो हा माझा पुत्र श्रीकृष्ण । परी मज न सांगे ब्रह्मज्ञान ।
तोचि वंदी माझे चरण । म्हणे बाळक पूर्ण मी तुझे ॥८८॥

अर्थ :-
तोच हा माझा पुत्र श्रीकृष्ण होय; पण तो मला ब्रह्मज्ञान सांगत नाही. तोच माझ्या चरणांवर मस्तक ठेवतो, आणि मी तुझे खरोखर लेंकरू आहे असे म्हणतो ८८.

यापरी श्रीकृष्णापासी । ज्ञानप्राप्ति नव्हे आम्हांसी ।
कृष्ण परमात्मा हृषीकेशी । हे निश्चयेंसी मी जाणे ॥८९॥

अर्थ :-
ह्यामुळे श्रीकृष्णापासून आम्हांला ज्ञानप्राप्ति होत नाही. खरोखर हृषीकेशी श्रीकृष्ण हा परमात्मा आहे हे मला माहीत आहे ८९.

श्रीकृष्ण जन्मला माझिया कुशी । म्हणौनि श्रद्धा आहे मजपाशी ।
तेणेचि तू तुष्टलासी देवऋषी । तरी निजकृपेंसी उद्धरी ॥९०॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण माझ्या पोटी जन्मास आला, म्हणूनच मला श्रद्धा आहे आणि म्हणूनच तूंही संतुष्ट झाला आहेस. तर आता तसाच आपल्या कृपेने माझा उद्धार कर ९०.

जे मायेने ठकिलो वाडेंकोडे । ते माया समूळ झडे ।
ऐसे सांगिजे रोकडे । बहू बोलोनि पुढे काय काज ॥९१॥

अर्थ :-
ज्या मायेच्या भुलीने आम्ही फशी पडलो आहोत, ती माया समूळ झडून जाईल, असे प्रत्यक्ष ज्ञान सांगावें. ह्यापेक्षा जास्त बोलून काय उपयोग ? ९१.

यथा विचित्रव्यसनाद्‌ भवद्‌भिर्विश्वतोभयात् ।
मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥९॥

अर्थ :-
श्लोक ९- हे सुव्रता ! आपण मला आता असा उपदेश करा की, ज्यामुळे अनेक संकटांनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या या संसारातून मी सहज पार होऊन जाईन. (९)

मायाजले भवसागरु । भरला असे अतिदुस्तरु ।
त्याचा उतरावया पैलपारु । होय तू तारू मुनिराया ॥९२॥

अर्थ :-
मायारूप जळाने हा संसारसमुद्र अगदी तुडुंब भरून जाऊन उतरून जाण्याला अत्यंत कठीण झाला आहे. तर हे मुनिराया ! तो उतरून पलीकडे जाण्याला तू तारू हो ९२.

याचे सकळ जळ क्षार । माजी सावजे अनिवार ।
एकएके चराचर । गिळिले साचार निजशक्ति ॥९३॥

अर्थ :-
ह्या समुद्राचे पाणी सगळे खारट आहे; आणि त्यांत प्रचंड जलचरे अनिवार झालेली आहेत. ती इतकी मातली आहेत की, त्यांतील एकएकाने आपल्या सामर्थ्याने खरोखर चराचरच गिळून टाकलेले आहे ! ९३.

लाटांवरी अचाट लाटा । मोहाचिया अतिदुर्घटा ।
आदळती अविवेकतटा । धैर्याचिया कांठा पाडित ॥९४॥

अर्थ :-
मोहाच्या एकावर एक अतिदुर्धर अशा लाटा उसळत आहेत. अविवेकतटावर त्या आदळतात, व धैर्याचा कांठ पाडून टाकतात ९४.

अहं कुवावो वाजता थोरु । अवघाचि खवळे सागरु ।
मी माझेनि गजरे घोरु । अतिदुर्धरु गर्जत ॥८५॥

अर्थ :-
अहंकाररूप झंजावात ‘रो रो रो रों’ असा वाजत असतो, त्यामुळे सारा समुद्र अगदी खवळून जातो; आणि ‘मी’ व ‘माझे’ म्हणून मोठ्याने गर्जना करतो ९५.

नाना वासनांचा वळसा । पाहे पा भंवताहे कैसा ।
येथ तरावया धिंवसा । नव्हे सहसा सुरनरा ॥९६॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे नाना प्रकारच्या वासनांचे भोंवरे कसे गर गर गर गर फिरतात पहा ! त्यामुळे या सागरांतून पलीकडे जाण्याचे धैर्य सुरनरांना सहसा होत नाही ९६.

क्रोधाचे प्रबळ भरते । भरी द्वेषाचिया तरियांते ।
असूयातिरस्कारांची तेथे । चिडाणी उते अनिवार ॥९७॥

अर्थ :-
द्वेषाच्या खाड्यांतून क्रोधाची भरती भरत असते आणि असूया तिरस्काराचे पुईड पसरून राहते ९७.

कामपर्वताची शिखरे । विषमे भासती अपारे ।
आशे‍इच्छेची वरी थोरे । झाडे विषयांकुरे वाढली ॥९८॥

अर्थ :-
कामरूप पर्वतांची असंख्य शिखरे उंचनीच दिसत असतात आणि त्यांच्यावर इच्छेची मोठमोठाली झाडे विषयांकुराने फोफावतात ९८.

संकल्पविकल्पांचे मीन । निंदेच्या सुसरी दारुण ।
ब्रह्मद्वेषाचे नक्र पूर्ण । सागरी जाण तळपती ॥९९॥

अर्थ :-
ह्या समुद्रांत संकल्प आणि विकल्परूप मासे असून निंदारूप अक्राळविक्राळ सुसरी आहेत आणि ब्रह्मद्वेषरूप माजलेले नक्र समुद्रामध्ये तळपत असतात ९९.

एवढाही हा भवसागरु । शोषिता तू अगस्ती साचारु ।
तुझेनि भवाब्धीपैलपारु । पावो हा निर्धारु जाहला आम्हा ॥१००॥

अर्थ :-
संसारसमुद्र हा एवढा प्रचंड आहे तरीसुद्धा त्याला खरोखर शोषून टाकणारा तू अगस्तीच आहेस. ह्याकरिता तुझ्या साहाय्याने हा समुद्र उल्लंघन करून जाऊ असा आम्हांला भरंवसा वाटतो १००.

याचा विश्वतोभय हेलावा । तो आम्हा न बाधी तुमच्या कणवा ।
अप्रयासे नारददेवा । मरणार्णवा मज तारी ॥१०१॥

अर्थ :-
ह्याच्या लाटांचे भय सर्व ब्रह्मांडाला आहे; पण तुझ्या कृपेने त्या आम्हांला मात्र बाधक व्हावयाच्या नाहीत. तर हे नारददेवा ! हे दयानिधे ! आपण ह्या जन्ममरणरूप संसारसागरांतून अनायासे माझा उद्धार करावा १.

पायी उतरून भवसागरु । साक्षात् पावे परपारु ।
ऐसा भागवतधर्मविचारु । तो निजनिर्धारु प्रबोधी ॥१०२॥

अर्थ :-
हा संसारसमुद्र केवळ पायानेंच तरून जाऊन प्रत्यक्ष पैलतीर गांठीन, असा भागवतधर्माचा विचार मला सांगावा २.

ऐकोनि वसुदेवाची उक्ती । नारद सुखावला चिती ।
तोचि अभिप्रावो परीक्षिती । शुक स्वमुखे स्थिति सांगत ॥१०३॥

अर्थ :-
हे वसुदेवाचे भाषण ऐकून नारदाच्या मनाला परम संतोष झाला. तीच त्याची आनंदमय स्थिति शुकाचार्य आपल्या मुखाने परीक्षितीला सांगतात ३
श्रीशुक उवाच -
राजन् एव कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।
प्रीतस्तमाह देवर्षिः हरेः संस्मारितो गुणैः ॥१०॥

अर्थ :-
श्लोक १०- श्रीशुक म्हणतात राजन ! बुद्धिमान वसुदेवांचा हा प्रश्न ऐकून देवर्षी नारदांना भगवंतांच्या गुणांचे स्मरण झाले आणि प्रेमपूर्वक ते त्यांना म्हणाले - (१०)

सांगता वसुदेवाचा प्रश्न । श्रीशुक जाहला स्वानंदपूर्ण ।
नारदु वोळला चैतन्यघन । चित्सुखजीवन मुमुक्षा ॥१०४॥

अर्थ :-
हा वसुदेवाचा प्रश्न सांगतांना श्रीशुकाचार्यांना स्वानंदाचे भरते आले. चैतन्यरूपी मेघ असा नारद मुमुक्षु लोकांवर चित्सुखाचे जीवन (जल) वर्षाव करू लागला ४.

श्रीशुक म्हणे नरदेवा । भावो मीनला नारदाच्या भावा ।
ऐकोनि प्रश्नसुहावा । तो म्हणे वसुदेवा धन्य वाणी ॥१०५॥

अर्थ :-
श्रशुकाचार्य म्हणाले. हे राजा ! हे ऐकून मनाला मन मिळाल्यामुळे नारद म्हणाला, हे. वसुदेवा ! तुझी वाणी धन्य होय ५.

परिसता हा तुझा प्रश्न । चित्सुखे प्रगटे नारायण ।
ऐसे बोलता नारद जाण । स्वानंदे पूर्ण वोसंडला ॥१०६॥

अर्थ :-
हा तुझा प्रश्न ऐकून चिदानंदस्वरूपाने नारायणच प्रगट झाला आहे. असे बोलता बोलता नारद आत्मानंदाने अगदी भरून गेला ६.

रोमांच उचलले अंगी । स्वेद दाटला सर्वांगी ।
आनंदाश्रु चालिले वेगी । स्वानंदरंगी डुल्लतु ॥१०७॥

अर्थ :-
त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, साऱ्या अंगाला घाम सुटला, डोळ्यांतून आनंदाश्रु वाहू लागले आणि स्वानंदाच्या रंगांत तो डोलू लागला ७.

सप्रेम मीनलिया श्रोता । जै पूर्ण सुखावेना वक्ता ।
तै तो जाणावा अवघा रिता । कथासारामृता चवी नेणे ॥१०८॥

अर्थ :-
प्रेमळ श्रोता मिळाला असता ज्या वक्त्याला पूर्ण आनंद होत नाही, त्याला कथासारामृताची चवच ठाऊक नाहीं, तो अगदी कोरडा आहे म्हणून समजावे ८.

ऐकता वसुदेवाचा प्रश्न । नारद सुखावे पूर्ण ।
मग स्वानंदगिरा गर्जोन । काय आपण बोलत ॥१०९॥

अर्थ :-
वसुदेवाचा प्रश्न ऐकतांच नारदाला अत्यंत आनंद झाला आणि मग त्या आनंदयुक्त वाणीने गर्जना करून वसुदेवाला काय बोलू लागला ते ऐक ९.
श्रीनारद उवाच -
सम्यक् एतत् व्यवसित भवता सात्वतर्षभ ।
यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्व विश्वभावनान् ॥११॥

अर्थ :-
श्लोक ११- नारद म्हणाले - हे यदुश्रेष्ठा ! विश्वाचे कल्याण करणारा भागवतधर्म जाणून घेण्यासंबंधीचा तुमचा हा निश्चय अतिशय चांगला आहे. (११)

नारद म्हणे सात्वत श्रेष्ठा । वसुदेवा परमार्थ निष्ठा ।
धन्य धन्य तुझी उत्कंठा । तू भावार्थी मोठा भागवतधर्मी ॥११०॥

अर्थ :-
नारद म्हणाला, हे यादवश्रेष्ठा ! हे परमार्थनिष्ठ वसुदेवा ! तुझ्या उत्कंठेची खरोखरच धन्य आहे. भागवतधर्मावर तुझी मोठी भक्ति आहे ह्यांत शंका नाही ११०.

ज्याचेनि धर्माचे प्रश्नोत्तरे । हे विश्व अवघेंचि उद्धरे ।
हे विचारिले तुवा बरे । निजनिर्धारे श्रीकृष्णजनका ॥१११॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णजनका ! ज्या धर्माच्या प्रश्नोत्तराने ह्या साऱ्या विश्वाचाही उद्धार होईल, त्याच धर्माचा तू प्रश्न विचारलास हे फारच उत्तम झाले ११.

तुझेनि प्रश्नोत्तरे जाण । साधक निस्तरती संपूर्ण ।
साधकांचे नवल कोण । महापापी पावन येणे होती ॥११२॥

अर्थ :-
तुझ्या प्रश्नोत्तराच्या योगाने साधक उद्धरून जातील ह्यांत आश्चर्य काय ? ह्याच्यायोगे महापापीसुद्धा पावन होतील १२.

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि ॥१२॥

अर्थ :-
श्लोक १२- हे वसुदेवा ! हा श्रेष्ठ भागवत धर्म असा आहे की, जो ऐकल्याने, त्याचा उच्चार केल्याने, त्याचे स्मरण केल्याने, त्याचा स्वीकार केल्याने किंवा त्याला मान्यता दिल्यामुळेसुद्धा दुर्जनही त्याच क्षणी पवित्र होतात. (१२)

भागवतधर्माचेनि गुणे । एक उद्धरती श्रवणे ।
एक तरती पठणे । एक निस्तरती ध्याने संसारपाश ॥११३॥

अर्थ :-
भागवत धर्मच असा आहे की, त्याच्या श्रवणाने कित्येक उद्धरतात; कोणी त्याच्या पठणानेंच तरतात; कोणी त्याचे चिंतन करून संसारपाशांतून मुक्त होतात १३.

एक श्रोतया वक्तयांते । देखोनि सुखावती निजचित्ते ।
सद्‌भावे भले म्हणती त्यांते । तेही तरती येथे भागवतधर्मे ॥११४॥

अर्थ :-
कोणी श्रोत्याला व वक्त्याला पाहून आपल्या मनांत आनंदभरित होतात सद्‌भावाने जे त्यांना ‘भले भले’ म्हणतात तेसुद्धा येथे ह्या भागवतधर्माने तरून जातात १४.

हे नवल नव्हे भागवतधर्मा । जो का देवद्रोही दुरात्मा ।
अथवा विश्वद्रोही दुष्टात्मा । तोही तरे हा महिमा भगवतधर्मी ॥११५॥

अर्थ :-
ह्यांतही मोठेंसे नवल नाही; पण जो देवद्रोह करणारा दुरात्मा असतो; अथवा साऱ्या विश्वाचा द्रोह करणारा दुष्ट चांडाळ असतो, तोसुद्धा ह्या भागवतधर्माने तरून जातो, असा ह्याचा महिमा आहे १५.

हृदयी धरिता भागवतधर्म । अकर्म्याचे निर्दळी कर्म ।
अधर्म्याचे निर्दळी धर्म । दे उत्तमोत्तमपदप्राप्ती ॥११६॥

अर्थ :-
भागवतधर्म जर हृदयामध्ये बाळगला, तर अकर्त्यांच्या कर्मांचा तो नाश करून टाकतो आणि अधर्म्याचे अधर्मही रसातळाला नेऊन त्यांना उत्तमोत्तम पदावर नेऊन बसवितो १६.

जेथ रिगाले भागवतधर्म । तेथ निर्दळे कर्माकर्मविकर्म ।
निंदा द्वेष क्रोध अधर्म । अविद्येचे नाम उरो नेदी ॥११७॥

अर्थ :-
जेथे भागवतधर्म शिरतो, तेथे तो कर्माकर्म सारे लयास नेऊन निंदा, द्वेष, क्रोध, अविद्या, ह्यांचे नांवसुद्धा उरू देत नाही १७.

ते भागवतधर्मी अत्यादर । श्रद्धेने केला प्रश्न तुवा थोर ।
निजभाग्ये तू अति उदार । परम पवित्र वसुदेवा ॥११८॥

अर्थ :-
अशा त्या भागवतधर्मासंबंधानेंच तू अति आदराने व भक्तीने गूढ प्रश्न केलास. तेव्हा हे वसुदेवा, तू मोठा पवित्र व अत्यंत उदार भाग्याचा आहेस १८.

तुझे वानू पवित्रपण । तरी पोटा आला श्रीकृष्ण ।
जयाचेनि नामे आम्ही जाण । परम पावन जगद्वंद्य ॥११९॥

अर्थ :-
तुझ्या पवित्रपणाचे वर्णन किती करावे ? ज्याच्या नामाने आम्ही पावन व जगद्वंद्य झालों, तो श्रीकृष्ण प्रत्यक्ष तुझ्या पोटाला आलेला आहे १९.

तो स्वये श्रीकृष्णनाथ । नित्य वसे तुझिया घरांत ।
तुझिया‍ऐसा भाग्यवंत । न दिसे येथ मज पाहता ॥१२०॥

अर्थ :-
तो श्रीकृष्ण तुझ्या घरांत नित्य वास करीत आहे. तेव्हा तुझ्या एवढा भाग्यवान् मला तर दुसरा कोणी दिसत नाही १२०.

वसुदेव तुझिया नामता । वासुदेव म्हणती अनंता ।
ते वासुदेव नाम स्मरता । परमपावनता जगद्वंद्या ॥१२१॥

अर्थ :-
हे वसुदेवा ! तुझ्याच नांवावरून ह्या अनंताला ‘वासुदेव’ असे म्हणतात. त्या वासुदेव-नामाचे स्मरण केले असता प्राणी अत्यंत पावन होतो २१.

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥१३॥

अर्थ :-
श्लोक १३- ज्यांचे श्रवण व कीर्तन पावन करणारे आहे, त्या परमकल्याणस्वरूप व माझे आराध्यदैवत, अशा भगवान नारायणांचे तुम्ही आज मला स्मरण करून दिले आहे. (१३)

ज्याचेनि श्रवणे वाढे पुण्य । ज्यचेनि नामे झडे भवबंधन ।
तो सद्य स्मरविला तुवा नारायण । तुझी वाचा कल्याण वसुदेवा ॥१२२॥

अर्थ :-
ज्याच्या गुणानुवादाने पुण्य वाढते, ज्याच्या नामाने संसारबंधन तुटते, त्या नारायणाचे तू आज स्मरण करविलेंस; तेव्हा तुझ्या ह्या वाणीचे कल्याण असो २२.

तुझा आजि ऐकतांचि प्रश्न । पूर्ण प्रगटला नारायण ।
मज तुझा हा उपकार पूर्ण । तू परम कल्याण वसुदेवा ॥१२३॥

अर्थ :-
आज तुझा हा प्रश्न ऐकून हृदयामध्ये नारायणच पूर्णपणे प्रगट झाला आहे. हा तुझा माझ्यावर मोठा उपकार होय. ह्याकरिता हे वसुदेवा ! तुझे कोटकल्याण असो २३.

आशंका : ऐकोनि नारदाचे वचन । झणे विकल्प धरील मन ।
यासी पुर्वी होते विस्मरण । आता जाहले स्मरण वसुदेवप्रश्ने ॥१२४॥

अर्थ :-
नारदाचे हे भाषण ऐकून कदाचित् कोणाच्या मनांत विकल्प येईल की, नारदाला पूर्वी नारायणाचे विस्मरण झाले होते, आता वसुदेवाच्या प्रश्नामुळे त्याला स्मरण झाले २४.

ज्यांची ऐसी विकल्पयुक्ती । ते जाणावे निजात्मघाती ।
तेही अर्थींची उपपत्ती । ऐक निश्चिती शुक सांगे ॥१२५॥

अर्थ :-
पण असा जे कोणी विकल्पाचा तर्क करितील ते आत्मघातकी समजावे. त्याविषयींची फोड उघड करून शुक सांगत आहेत ती ऐका २५.

अग्नि कुंडामाजी स्वयंभ असे । तो घृतावदाने अति प्रकाशे ।
तेवी सप्रेम प्रश्नवशे । सुख उल्लासे मुक्तांचे ॥१२६॥

अर्थ :-
अग्निकुंडामध्ये अग्नि स्वयंभू असतो, त्यावर तूप ओतले की तो अधिकच भडकतो. तद्वत् प्रेमळ प्रश्नांच्या योगाने मुक्ताचे सुख अधिक विकासते २६.

सप्रेम भावार्थे मीनला श्रोता । मुक्तही उल्हासे सांगे कथा ।
तेथील सुखाची सुखस्वादुता । जाणे जाणता सवर्म ॥१२७॥

अर्थ :-
श्रोता भक्तिभावाने तल्लीन झाला म्हणजे मुक्तही अधिक उल्हासाने कथा सांगतो. त्या सुखाची गोडी जाणता असतो तोच यथार्थ रीतीने समजतो २७.

यालागी मुक्त मुमुक्षु विषयी जन । भागवतधर्मे निवती संपूर्ण ।
तोचि वसुदेवे केला प्रश्न । तेणे नारद पूर्ण सुखावला ॥१२८॥

अर्थ :-
ह्याकरिता मुक्त, मुमुक्षु, आणि विषयी जनसुद्धा भागवतधर्माने पूर्ण शांति पावतात, तोच प्रश्न वसुदेवाने केला म्हणून नारदालाही परमानंद झाला २८.

जे का पूर्वपरंपरागत । जीर्ण भागवतधर्म येथ ।
सांगावया नारदमुनि निश्चित । उपपादित इतिहासु ॥१२९॥

अर्थ :-
आणि पूर्वपरंपरागत प्राचीन असा जो भागवतधर्म तो सप्रमाण सांगण्याकरिता त्या नारदमुनींनी मागील इतिहास सांगण्यास सुरवात केली २९.

अत्राप्युदाहरन्ति इम इतिहास पुरातनम् ।
आर्षभाणा च संवाद विदेहस्य महात्मनः ॥१४॥

अर्थ :-
श्लोक १४- त्यासंबंधी हा एक प्राचीन इतिहास सांगतात तो म्हणजे ऋषभाचे पुत्र आणि महात्मा विदेह यांचा संवाद होय. (१४)

येच अर्थी विदेहाचा प्रश्न । संवादती आर्षभ नवजण ।
ते भागवतधर्म जीर्ण । इतिहास संपूर्ण सांगेन ऐक ॥१३०॥

अर्थ :-
वरील अर्थाचाच जनकराजाचा प्रश्न होता, व त्याचे उत्तर नऊ आर्षभांनी दिले होते. नारद म्हणाला, त्या भागवतधर्माचा संपूर्ण प्राचीन इतिहास मी तुला सांगतो ऐक १३०.

आर्षभ कोण म्हणसी मुळी । त्यांची सांगेन वंशावळी ।
जन्म जयांचा सुकुळी । नवामाजी जाहली ब्रह्मनिष्ठा ॥१३१॥

अर्थ :-
परंतु प्रथम आर्षभ हे कोण असे विचारशील तर, त्यांची वंशावळीही सांगतो. त्यांचा उत्तम कुळांत जन्म झाला असून त्या नऊ असामींमध्येंही उत्तम ब्रह्मनिष्ठा उत्पन्न झालेली होती ३१.

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।
तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥१५॥

अर्थ :-
श्लोक १५- स्वायंभुव मनूचा प्रियव्रत नावाचा एक पुत्र होता, त्याचा पुत्र आग्नीध्र, आग्नीध्राचा नाभी आणि नाभीचा ऋषभ. (१५)

स्वायंभु मनूचा सुतु । जाण नामे ‘प्रियव्रतु’ ।
त्याचा ‘आग्नीध्र’ विख्यातु । ‘नाभी’ त्याचा सुतु सूर्यवंशी ॥१३२॥

अर्थ :-
स्वायंभूमनूचा जो पुत्र होता, त्याचे नांव ‘प्रियव्रत’ असे जाण. त्याचा पुत्र ‘आग्नीध्र’ नांवाचा विख्यात होता. त्याचा सूर्यवंशांतील पुत्र ‘नाभी’ हा होय ३२.

त्या नाभीपासूनि ज्ञानविलासु । ‘ऋषभ’ जन्मला वासुदेवांशु ।
मोक्षधर्माचा प्रकाशु । जगी सावकाशु विस्तारिला ॥१३३॥

अर्थ :-
त्या नाभीपासून ज्ञानाचा केवळ विलास असा ‘ऋषभ’ जन्मास आला, हा वासुदेवाचा अंशांशावतार असून त्याने मोक्षधर्माचा जगांत सर्वत्र प्रकाश केला ३३.

तमाहुर्वासुदेवांश मोक्षधर्मविवक्षया ।
अवतीर्ण सुतशत तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥१६॥

अर्थ :-
श्लोक १६- वासुदेवांचा अंश असणार्‍या त्यांनी मोक्षधर्माचा उपदेश करण्यासाठी अवतार धारण केला होता त्याचे शंभर पुत्र होते आणि ते सगळे वेदांमध्ये पारंगत होते. (१६)

ऋषभ वासुदेवाचा अंशु । ये लोकी मोक्षधर्मविश्वासु ।
प्रवर्तावया जगदीशु । हा अंशांशु अवतार ॥१३४॥

अर्थ :-
ऋषभ हा वासुदेवाचा अंश होता. भूलोकी मोक्षधर्मावर लोकांची श्रद्धा वाढावी म्हणूनच हा भगवंताचा ‘अंशांश’ अवतार झाला होता ३४.

त्याचे पंचमस्कंधी चरित्र । सांगितले सविस्तर ।
त्यासी जाहले शत पुत्र । वेदशात्रसंपन्न ॥१३५॥

अर्थ :-
पंचमस्कंधामध्ये त्याचे सविस्तर चरित्र सांगितले आहे, त्याला वेदशास्त्रसंपन्न असे शंभर पुत्र झाले ३५.

त्यांहीमाजी ज्येष्ठ पुत्र । अतिशये परम पवित्र ।
ऐक त्याचे चरित्र । अतिविचित्र सांगेन ॥१३६॥

अर्थ :-
त्यामध्येंही सर्वांत वडील पुत्र होता तो अतिशय पवित्र होता. त्याचे लोकविलक्षण चरित्र सांगतो ऐक ३६.

तेषा वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।
विख्यात वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्‌भुतम् ॥१७॥

अर्थ :-
श्लोक १७- भरत हा त्यांच्यामध्ये सर्वात थोरला तो नारायणांचा परम भक्त होता त्यांच्याच नावावरून अलौकिक असा हा देश भारतवर्ष या नावाने प्रसिद्ध झाला. (१७)

जो ज्येष्ठपुत्र ‘भरत’ जाण । तो नारायणपरायण ।
अध्यापि ‘भरतवर्ष’ उच्चारण । त्याचेनि नांवे जाण विख्यात ॥१३७॥

अर्थ :-
या वडील मुलाचे नांव ‘भरत’ असून तो नारायणाचा परम भक्त होता; अद्यापि ‘भरतवर्ष’ म्हणून जे ह्या भरतखंडाला म्हणतात, ते याच्याच नांवामुळे प्रसिद्ध झाले आहे ३७.

जो मनसा-वाचा-कर्मणा । अखंड भजे नारायणा ।
असतांही राज्यधर्मी जाणा । जो आत्मखुणा न चुके ॥१३८॥

अर्थ :-
जो मनाने, वाचेने आणि कर्माने नारायणाला अखंड भजे, जो राज्यकारभारांत असतांही आत्मखुणा चुकत नसे ३८.

जेवी मार्गी चालता । पा‍उले वक्रेंही टाकिता ।
दैववशे अडखुळता । आश्रयो तत्त्वता भूमिचाचि ॥१३९॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे वाटेने चालत असता वांकडीतिकडी पावले पडली किंवा ठेचही लागली तरी त्याला भूमीचाच आश्रय असतो ३९.

तेवींचि तयासी असता । राज्यधर्म चाळिता ।
यथोचित कर्म आचरिता । निजी निजात्मता पालटेना ॥१४०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच तो भरत राज्यकारभार पाहत असता व यथोचुत कर्मे आचरीत असतांही आत्मनिष्ठेपासून च्युत झाला नाही १४०.

या नाव बोलिजे ‘अखंडस्थिती’ । जे पालटेना कल्पांती ।
जेथ असता सुखी होती । पुनरावृत्ति असेना ॥१४१॥

अर्थ :-
या स्थितीलाच ‘अखंड स्थिति’ असे म्हणतात; जी कल्पांतीही पालटत नाही, आणि ज्या स्थितीत असतांना मनुष्य अत्यंत सुखी होतो व त्याला पुनर्जन्म घ्यावा लागत नाही ४१.

ऐसे करी सदाचरण । आणि नारायणपरायण ।
आ‍ईक त्याचेंही व्याख्यान । विशद करूनि सांगेन ॥१४२॥

अर्थ :-
अशा रीतीने तो भरत सदाचरण करीत असून, नारायणपरायण होता. ही गोष्ट मी तुला विशद करून सांगतो ऐक ४२.

नरांचा समुदाय गहन । त्यासी ‘नार’ म्हणती जाण ।
त्याचे ‘अयन’ म्हणजे स्थान । म्हणौनि म्हणती ‘नारायण’ आत्मयासी ॥१४३॥

अर्थ :-
नरांच्या मोठ्या समुदायाला ‘नार’ असे म्हणतात, त्या नाराचे म्हणजे जीवसमुदायाचे आत्मा हा ‘अयन’ म्हणजे स्थान अथवा अधिष्ठान असल्यामुळे त्याला ‘नारायण’ म्हणतात ४३.

त्याच्या ठायी परायण । म्हणिजे अनन्यत्वे शरण ।
निवटूनिया आपुले अहंपण । तद्‌रूपे जाण राहिला ॥१४४॥

अर्थ :-
त्याच्या ठायी भरत परायण म्हणजे अनन्य शरण झाला व आपले अहंपण नाहीसे करून तद्‌रूप होऊन राहिला ४४.

ऐसा तो ऋषभाचा पुत्र । जयासी नांव ‘भरत’ ।
ज्याच्या नामाची कीर्ति विचित्र । परम पवित्र जगामाजी ॥१४६॥

अर्थ :-
असा तो ऋषभाचा पुत्र, त्याचे नांव ‘भरत’. ज्याच्या नांवाची पवित्र कीर्ति सगळ्या जगांत दुमदुमून राहिली आहे ४५.

तो भरतु राहिला हे भूमिकेसी । म्हणौनि ‘भरतवर्ष’ म्हणती यासि ।
सकळ कर्मारंभी करिता संकल्पासी । ज्याचिया नामासी स्मरताति॥१४६॥

अर्थ :-
तो भरत या भूमीत होउन मेला म्हणून या देशाला ‘भारतवर्ष’ असे म्हणतात. सर्व वैदिक कर्मारंभी संकल्प करितांना त्याच्या नांवाचा उच्चार करावा लागतो ४६.

ऐसा आत्माराम जर्‍ही झाला । तर्‍ही विषयसंग नव्हे भला ।
यालागी त्याचा वृत्तांतु पुढिला । सांगेन सकळा आ‍इके ॥१४७॥

अर्थ :-
पण असा अगदी आत्मारामस्वरूप झाला तरी त्यालासुद्धा विषयसंग योग्य नाही, हे समजण्यासाठी त्याचे पुढील चरित्र मी सर्वांना सांगतों, ते ऐकावे ४७.

नामे ख्याती केली उदंड । यालागी त्याते म्हणती ‘भरतखंड’ ।
आणीकही प्रताप प्रचंड । त्याचा वितंड तो ऐका ॥१४८॥

अर्थ :-
नांवानेंच त्याने आपली फार प्रसिद्धि केली, म्हणूनच याला ‘भरतखंड’ असे म्हणतात. पण याहूनही त्याचा प्रताप प्रचंड म्हणजे लोकविलक्षण आहे तो सांगतो ऐक ४८.

स भुक्तभोगा त्यक्त्वेमा निर्गतस्तपसा हरिम् ।
उपासीनस्तत्पदवी लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥१८॥

अर्थ :-
श्लोक १८- त्याने पृथ्वीच्या राज्याचा उपभोग घेतल्यावर ते सोडून तो वनात गेला तेथे त्याने तपश्चर्येने भगवंतांची उपासना करून तीन जन्मांमध्ये भगवंतांना प्राप्त करून घेतले. (१८)

तेणे दिग्मंडल जिंतिले । समुद्रवलयांकित राज्य केले ।
नानाविध भोग भोगिले । जे नाही देखिले सुरवरी ॥१४९॥

अर्थ :-
त्याने सर्व दिशा पादाक्रांत करून समुद्रवलयांकित पृथ्वीचे राज्य केले. मोठमोठ्या देवांनीही जे भोगविलास भोगले नाहीत, अशा नाना प्रकारच्या सुखविलासांचा त्याने उपभोग घेतला ४९.

अनुकूळ स्त्रिया पुत्र । अनुकूळ मंत्री पवित्र ।
अनुकूळ राज्य सर्वत्र । ते त्यागिले विचित्र नानाभोग ॥१५०॥

अर्थ :-
त्याला स्त्रिया व पुत्र ही अनुकुल असून पवित्र मंत्रीही अनुकूल होते. तसेच सर्व राष्ट्र अनुकूल असूनही त्या नाना प्रकारच्या दिव्य भोगांचा त्याने त्याग केला १५०.

ऐसे भोग भोगिलियापाठी । सांडूनि वलयांकित राज्यसृष्टी ।
स्वये निघाला जगजेठी । स्वहितदृष्टी हरिभजनी ॥१५१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे सर्व भोग भोगल्यानंतर ते आपले समुद्रवलयांकित सर्व राज्य सोडून देऊन स्वहितावर दृष्टि ठेवून तो हरिभजनासाठी निघाला ५१.

जे राज्यवैभव भोगिती । त्यांसी कदा नव्हे गा विरक्ती ।
भरते केली नवलख्याती । सेविला श्रीपती भोगत्यागे ॥१५२॥

अर्थ :-
जे राज्यवैभव भोगतात, त्यांना विरक्ति कधीच होत नाही; परंतु भरताने मोठी नवलाची गोष्ट केली, ती ही की, सर्व भोगांचा त्याग करून तो लक्ष्मीपतीची सेवा करू लागला ५२.

तो नेणेंचि जन्मे जाण । हो‍आवा मोक्षासी आरोहण ।
परी जाहले जन्मांतरकारण । तेंही विंदाण सांगेन ॥१५३॥

अर्थ :-
तो खरोखर त्याच जन्मांत मोक्षाला जावयाचा; परंतु त्याला जन्मांतर घ्यावे लागले. त्याचेही कारण सांगतो ५३.

संनिहितप्रसूतकाळी । मृगी जळ प्राशिता जळी ।
ऐकोनि पंचाननाची आरोळी । उडाली तत्काळी अतिसत्राणे ॥१५४॥

अर्थ :-
एक हरिणी, प्रसूतिकाल अगदी जवळ आला असतां, नदीच्या पाण्यांत उभी राहून पाणी पीत होती. इतक्यांत तिने एकदम व्याघ्राची गर्जना ऐकली. त्यासरशी ती भयाने तत्काळ उडाली ५४.

धाके गर्भु तिचा पडता जळी । भरत स्नान करी ते काळी ।
देखोनि कृपाळु कळवळी । काढी तत्काळी दयाळुत्वे ॥१५५॥

अर्थ :-
पण उड्डाण करतांना भयामुळे तिच्या पोटांतील गर्भ एकदम त्या पाण्यांत पडला. त्या काळी जवळच भरत हा स्नान करीत होता. त्याने तो पाहिला आणि तो जात्याच कोमल मनाचा असल्याने त्यास त्याची दया येऊन त्याने त्यास तत्काळ बाहेर काढले ५५.

मृगी न येचि परतोन । मातृहीन हे अतिदीन ।
भरत पाळी भूतदयेने । मृगममता पूर्ण वाढली ॥१५६॥

अर्थ :-
ती हरिणी काही मागे परतून आली नाही. त्यामुळे ते पाडस आईशिवाय बापुडवाणे दिसू लागले. त्यामुळे, भूतदयेने प्रेरित होऊन भरत त्या हरिणबाळकाचा प्रतिपाळ कर्रू लागला. करता करता मृगाची ममता फारच वाढली ५६.

स्नान संध्या अनुष्ठान । करिता मृग आठवे क्षणक्षण ।
आरंभिल्या जपध्यान । मृगमय मन भरताचे ॥१५७॥

अर्थ :-
ती इतकी की, स्नान, संध्या, अनुष्ठान करतांनासुद्धा क्षणोक्षणी त्याला ते हरिणीचे पाडस आठवू लागले. जप किंवा ध्यान आरंभिले की भरताच्या डोळ्यांपुढे त्या हरिणबालकाशिवाय दुसरे कांहींच दिसत नसे ५७.

आसनी भोजनी शयनी । मृग आठवे क्षणक्षणी ।
मृग न देखता नयनी । उठे गजबजोनि ध्यानत्यागे ॥१५८॥

अर्थ :-
बसतांना, जेवतांना, निजतांना, घटकेघटकेला त्या मृगाचीच त्याला आठवण होत असे. हरिणबाल जरा डोळ्यांआड झाला, की तो ध्यान सोडून खडबडून उठत असे ५८.

ममता बैसली मृगापाशी । मृग वना गेला स्वइच्छेंसी ।
त्याचा खेदु करिता भरतासी । काळ आकर्षी देहाते ।
१५९॥
अशा रीतीने त्या मृगावर त्याची ममता बसली. तो एके दिवशी तो मृग स्वेच्छेने अरण्यांत निघून गेला, त्यामुळे भरताला अत्यंत दुःख झाले व त्या दुःखाचे वेळींच त्याला मृत्यूने गाठले ५९.

यालागी साचचि जाण । ममतेपाशी असे मरण ।
जो निर्मम संपूर्ण । त्यासि जन्ममरण स्पर्शेना ॥१६०॥

अर्थ :-
यासाठी ममतेपाशी मरण हे ठेवलेलेच समजावे. जो निखालस ममताशून्य असतो, त्याला जन्ममरण स्पर्शसुद्धा करीत नसते १६०.

भरत तपिया थोर अंगे । तेथ काळ कैसेनि रिघे ।
ममतासंधी पाहोनि वेगे । मृत्यु तद्योगे पावला ॥१६१॥

अर्थ :-
भरत स्वतः मोठा तपस्वी होता, तेव्हा तेथे काल कसा शिरला ? तर ममतेची संधि साधून मृत्यूने त्यावर घाला घातला ६१.

देहासी येता मरण । भरतासी मृगाचे ध्यान ।
तेणे मृगजन्म पावे आपण । जन्मांतरकारण जाहले ऐसे ॥१६२॥

अर्थ :-
देहाला मरण आले त्या वेळी भरताला त्या मृगाचा ध्यास लागलेला होता. त्यायोगे त्याला पुढचा जन्म मृगाचा प्राप्त झाला. याप्रमाणे त्याला पुनर्जन्माचे कारण घडले ६२.

कृपेने केला जो संगु । तोचि योगिया योगभंगु ।
यालागी जो निःसंगु । तो अभंगु साधक ॥१६३॥

अर्थ :-
कृपेने का होईना, संग केला असता तोच योग्याच्या योगभंगास कारण होतो. ह्याकरिता जो निःसंग असतो, तोच अभंग साधक होय ६३.

मृगाचेनि स्मरणे निमाला । यालागी तो मृगजन्म पावला ।
जो कृष्णस्मरणे निमाला । तो कृष्णुचि जाला देहांती ॥१६४॥

अर्थ :-
मृगाचे स्मरण करता करतांच त्याला मरण आले, म्हणूनच तो मृगाच्या जन्मास गेला. जो कृष्णस्मरण करतांना मरण पावतो, तो मृत्यूनंतर कृष्णस्वरूपच होतो ६४.

अंतकाळी जे मती । तेचि प्राणियांसी जाण गती ।
यालागी श्रीकृष्ण चित्ती । अहोराती स्मरावा ॥१६५॥

अर्थ :-
अंतकाळी प्राण्याची जशी मति असते, तशीच त्याला गति मिळते. ह्याकरिता मनामध्ये अहोरात्र श्रीकृष्णाचेच स्मरण करावे ६५.

परी मृगदेही जाण । भरतासी श्रीकृष्णस्मरण ।
पूर्वी केले जे अनुष्ठान । ते अंतर जाण कदा नेदी ॥१६६॥

अर्थ :-
भरत मृग झाला, परंतु त्या मृगाच्या देहामध्येंसुद्धा त्याला श्रीकृष्णाचे स्मरण होते. कारण, पूर्वजन्मी केलेले अनुष्ठान कधीही व्यर्थ होत नाही, हे पक्के समजावे ६६.

मागुता तिसरे जन्मे पाहे । तो ‘जडभरत’ नाम लाहे ।
तेथे तो निर्ममत्वे राहे । तेणे होय नित्यमुक्त ॥१३७॥

अर्थ :-
त्यानंतर तिसऱ्या जन्मी तो ‘जड-भरत’ ह्या नावाने प्रसिद्धीस आला. तेथे तो मायापाशापासून अगदी अलप्त राहिल्यामुळे नित्यमुक्त होऊन बसला ६७.

बहुता जन्मींची उणीवी । येणे जन्मे काढिली बरवी ।
निजात्मा आकळोनि जीवी । परब्रह्मपदवी पावला ॥१६८॥

अर्थ :-
मागील पुष्कळ जन्मांची जाणीव त्याने ह्या जन्मात भरून काढली. त्याने आपला जीव आत्मस्वरूपांत लीन करून परब्रह्मपदवी प्राप्त करून घेतली ६८.

ऋषभपुत्रउत्पत्ती । शतबंधु जाण निश्चिती ।
त्यांत ज्येष्ठाची स्थिती । उरल्यांची गती ते ऐका ॥१६९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ऋषभाला शंभर पुत्र झाले होते, त्यांपैकी सर्वांत जो वडील, त्याची स्थिति सांगितली. आता बाकीच्यांचे वर्तमान ऐक ६९.

तेषा नव नवद्वीप पतयोऽस्य समन्ततः ।
कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः ॥१९॥

अर्थ :-
श्लोक १९- त्या पुत्रांपैकी नऊ पुत्र या भारतवर्षाच्या नऊ द्वीपांचे अधिपती झाले आणि एक्क्याऐंशी पुत्र कर्मकांड रचणारे ब्राह्मण झाले. (१९)

नव नवखंडांप्रती । ते केले खंडाधिपती ।
एक्यायशी जणांची स्थिती । कर्ममार्गी होती प्रवर्तक ॥१७०॥

अर्थ :-
प्रत्येक खंडावर एक एक याप्रमाणे नऊ खंडांवर नवांना अधिपति करून ठेविले होते. एक्यायशी असामी कर्ममार्गाचे प्रवर्तक होते १७०.

उरले जे नव जण । सकळ भाग्याचे भूषण ।
ब्रह्मज्ञानाचे अधिष्ठान । ऐक लक्षण तयांचे ॥१७१॥

अर्थ :-
बाकी जे नऊ असामी उरले, ते सर्व भाग्याचे भूषण व ब्रह्मज्ञानाचे केवळ अधिष्ठानच होते. त्यांचे लक्षण सांगतो ऐक ७१.

नवाभवन्महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।
श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदाः ॥२०॥

अर्थ :-
श्लोक २० उरलेल्या भाग्यशाली नऊ जणांनी परिश्रमपूर्वक आत्मविद्या संपादन करून ते आत्मज्ञानी झाले होते त्यामुळे ते नेहमी दिगंबर अवस्थेत राहात आणि अधिकारी पुरुषांना आत्मज्ञानाचा उपदेश करीत असत (२०)

ऋषभकुळी कुळदीप । स्नेहसूत्रेंवीण देदीप्य ।
नवही जण स्वये सद्‌रूप । सायुज्यस्वरूप प्रकाशक ॥१७२॥

अर्थ :-
हे नऊ बंधु म्हणजे ऋषभकुलाला तेलवातीशिवाय प्रकाशित करणारे जणू दीपकच होते. ते नऊही जण सच्चिदानंदरूप असून सायुज्यस्वरूपाचे प्रकाशक म्हणजे साधकांना सायुज्यस्वरूपाचे दर्शन करविणारे होते ७२.

आत्माभ्यासी परिश्रम । करून निरसिले कर्माकर्म ।
यालागी ते अकृताश्रम । निजनिभ्रम स्वये जाहले ॥१७३॥

अर्थ :-
त्यांनी आत्माभ्यासांत परिश्रम करून कर्माकर्म निरसून टाकले होते. म्हणून ते भ्रमरहित झाले असून कोणताही आश्रम न स्वीकारता राहिलेले होते ७३.

शाब्दबोधे सदोदित । ब्रह्मज्ञानपारंगत ।
शिष्यप्रबोधी समर्थ । परमाद्‌भुत अतिदक्ष ॥१७४॥

अर्थ :-
ते शब्दज्ञानांत निष्णात व ब्रह्मज्ञानपारंगत असून शिष्यप्रबोधाविषयी समर्थ आणि परमाद्‌भुत व अत्यंत दक्ष होते ७४.

ते ब्रह्मविद्येचे चालते डिंब । त्यांचे अवेव ते ब्रह्मकोंब ।
हे विद्येचे पूर्णबिंब । स्वये स्वयंभ परब्रह्म ॥१७५॥

अर्थ :-
ते ब्रह्मविद्येचे चालते बोलते पुतळे असून त्यांचे अवयव म्हणजे ब्रह्माला फुटलेले कोंबच होते. ते विद्येचे पूर्णबिंब असून स्वतःसिद्ध परब्रह्माचे स्वरूप होते ७५.

दशदिशा एकूचि दोरा । भरूनि पांघरुणे मुनीश्वरा ।
वारा वळून कडदोरा । बांधिला पुरा ग्रंथीरूप ॥१७६॥

अर्थ :-
त्या मुनीश्वरांनी दशदिशांना एकच दोरा भरून पांघरुणे केली होती; वारा वळून त्याचा ग्रंथिरूप एकच कडदोरा बांधलेला होता ७६.

आकाशाच्या ठायी । अंबरत्व केले तिही ।
ते चिदंबर पाही । एकचि नवांही पांघरूण ॥१७७॥

अर्थ :-
आकाशाचेंच त्यांनी वस्त्र केले होतें. नऊही असामींनी चिदाकाशाचे एकच पांघरूण केले होते ७७.

प्राणापान वळूनि दोन्ही । गांठी केली नाभीच्या ठायी ।
तंव जीवग्रंथी सुटली पाही । तेचि नवांही ब्रह्मसूत्र ॥१७८॥

अर्थ :-
प्राण व अपान ह्या दोहोंची दोरी वळून नाभीमध्ये त्याची गांठ दिली, तोंच जिवाची चिदचिद्‌ग्रंथी सुटली आणि तेच त्या नऊ असामींना ब्रह्मसूत्र म्हणजे यज्ञोपवीत झालें. ७८.

ऐसे परब्रह्मवैभवे । निडारले निजानुभवे ।
त्यांची सांगेन मी नांवे । यथागौरवे ते ऐक ॥१७९॥

अर्थ :-
परब्रह्माच्या वैभवाने व आत्मस्वरूपानुभवाने ते अगदी परिपक्व झाले होते. आता त्या नऊ असामींची नावेही यथागौरव सांगतो ऐक ७९.

ज्यांचे नाम ऐकता । कांपत काळ पळे मागुता ।
संसार नुघवी माथा । नाम स्मरता जयांचे ॥१८०॥

अर्थ :-
ज्यांचे नांव ऐकताच काळ हा कांपत कांपत माघारी पळतो, ज्यांच्या नामाचे स्मरण केले असता संसार डोकेंच वर करू शकत नाही १८०.

त्यांचिया नामांची कीर्ती । आ‍ईक सांगेन परीक्षिती ।
ज्यांचेनि नामे आतुडे मुक्ती । जाण निश्चिती भाविका ॥१८१॥

अर्थ :-
हे परीक्षिती ! ज्यांचे नाम घेतले असता भाविक जनांना निश्चयेंकरून मुक्तीच मिळते, त्यांच्या नामाची कीर्ति तुला सांगतो ऐक ८१.

कविर्हरिरन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥२१॥

अर्थ :-
श्लोक २१- त्यांची नावे अशी होती कवी, हरी, अंतरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस व करभाजन. (२१)

कवि हरि अंतरिक्ष । प्रबुद्ध पिप्पलायन देख ।
आविर्होत्र द्रुमिल सुटंक । चमस निर्दोष करभाजन ॥१८२॥

अर्थ :-
कवि, हरि, अंतरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, सुलक्षणी द्रुमिल, निर्दोष असा चमस, व करभाजन ८२.

एव नवही नांवे जाण । यांचे करिता नामस्मरण ।
सकळ पापा निर्दळण । हे महिमा पूर्ण तयांची ॥१८३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे त्या नवांची नऊ नांवे होतीं. ह्या नामांचे स्मरण केले असता सर्व पातकांचा नाश होतो, असा त्यांचा महिमा आहे ८३.

त्यांची परमहंसस्थिती । सांगेन मी तुजप्रती ।
ज्यांचेनि पावन होय क्षिती । त्या या नव मूर्ती पुण्य पूज्य ॥१८४॥

अर्थ :-
त्यांची परमहंस स्थिति मी तुला सांगतो. ज्यांच्या योगाने सर्व पृथ्वी पावन होऊन जाईल अशा त्या पुण्यपूज्य नऊ मूर्ति होत्या ८४.

एते त भगवद्‌रूप विश्व सदसदात्मकम् ।
आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम् ॥२२॥

अर्थ :-
श्लोक २२- हे व्यक्त-अव्यक्त जग भगवद्‌रूप मानून ते आपल्याहून वेगळे नाही, असा अनुभव घेत पृथ्वीवर विहार करीत होते. (२२)

ते वेगळे दिसती नवांक । परी भगवद्‌रूपे अवघे एक ।
संतासंत जन अनेक । आपणांसगट देख एकत्वे पाहती ॥१८५॥

अर्थ :-
ते नऊ जरी देहाने वेगळे दिसत होते, तरी भगवत्स्वरूपत्वाने एकच होते. सुष्ट असोत की दुष्ट असोत, सर्वजनांना आपणासहवर्तमान ते एकरूपानेंच पहात ८५.

त्यांसी तंव असंतता । उरली नाही सर्वथा ।
संत म्हणावया पुरता । भेदु न ये हाता चिन्मयत्वे ॥१८६॥

अर्थ :-
कारण, त्यांना असाधुत्व म्हणून कोठेच काही राहिले नव्हते. सर्व चिन्मय झाल्यामुळे ‘संत’ म्हणण्यापुरता भेद त्यांच्या ठिकाणी राहिलाच नव्हता ८६.

जग परिपूर्ण भगवंते । आपण वेगळा नुरे तेथे ।
तंव भगवद् रूप समस्ते । भूते महाभूते स्वये देखे ॥१८७॥

अर्थ :-
सारे जग भगवंतानेंच भरलेले असल्यामुळे आपण त्याहून निराळे राहणे शक्य नाही. त्यामुळे ते सर्व भूतमात्र व पंचमहाभूते भगवत्स्वरूपच पहात असत ८७.

हेंही देखते देखणे । तेंही स्वये आपण होणे ।
होणे न होणे येणे जाणे । ही गिळूनि लक्षणे विचरती मही ॥१८८॥

अर्थ :-
हे पहाणे व पाहण्याचा पदार्थसुद्धा आपणच होऊन, होणे न होणे, येणे जाणें, ही सर्व लक्षणे गिळून टाकून ते जगांत वावरत असत ८८.

अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य ।
गन्धर्वयक्षनरकिन्नर नागलोकान् ।
मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ ।
विद्याधरद्विजगवा भुवनानि कामम् ॥२३॥

अर्थ :-
श्लोक २३ - मनात येईल, तिकडे ते जात असत. देवता, सिद्ध, साध्य, गंधर्व, यक्ष, मनुष्य किन्नर, नाग, मुनी, चारण, भूतनाथ, विद्याधर, ब्राह्मण, गोशाळा अशा कोणत्याही जागी ते स्वच्छंदपणे जात सर्वजण जीवन्मुक्तच होते. (२३)

वैकुंठ कैलास सुरसिद्धस्थाने । सप्तपाताळादि गमने ।
एव श्लोकोक्त चवदा भुवने । स्वइच्छा विचरणे कामनारहित ॥१८९॥

अर्थ :-
वैकुंठ, कैलास, तसेंच देव व सिद्ध (साध्य, गंधर्व, यक्ष, नर, किन्नर, नाग, मुनि, चारण, भूतनाथ, विद्याधर, द्विज, गाई) इत्यादिकांची स्थानें, सारांश, सप्तस्वर्ग व सप्तपाताळादि म्हणजे श्लोकामध्ये सांगितलेले चौदा लोक, यांमध्ये ते निरिच्छपणे खुशाल फिरत असत ८९.

त्यांसी जीवी नाही विषयासक्ती । यालागी खुंटेना त्यांची गती ।
इच्छामात्रे गमनशक्ती । सुखे विचरती निष्काम ॥१९०॥

अर्थ :-
त्यांच्या मनांत विषयासक्ति नसल्यामुळे त्यांची गति कुठेच खुंटत नसे. स्वेच्छेप्रमाणे पाहिजे तिकडे जाण्याचे त्यांच्या अंगी सामर्थ्य असल्यामुळे ते निष्कामपणे हवे तिकडे खुशाल जात येत असत १९०.

त एकदा निमेः सत्र उपजग्मुर्यदृच्छया ।
वितायमानमृषिभिः अजनाभे महात्मनः ॥२४॥

अर्थ :-
श्लोक २४ - ते एकदा या अजनाभ वर्षात महात्म्या निमीच्या, ऋषींच्या द्वारा चालू असलेल्या यज्ञात योगायोगाने जाऊन पोहोचले. (२४)

जेथे मनाचा प्रवेशु नाही । त्यांची पायवाट ते ठायी ।
ऐसे स्वइच्छा विचरता मही । आले ते पाही कर्मभूमीसी ॥१९१॥

अर्थ :-
ज्या ठिकाणी मनाचासुद्धा प्रवेश होणे नाही, त्या ठिकाणी ते पायांनी जात. अशा प्रकारे ते इच्छागमनी स्वेच्छेने जगांत फिरता फिरता एक वेळ कर्मभूमीवर आले ९१.

मही विचरता वितंड । पातले ‘अजनाभ’ खंड ।
तंव विदेहाचा याग प्रचंड । मीनले उदंड ऋषीश्वर ॥१९२॥

अर्थ :-
आणि यदृच्छेने पृथ्वीवरील ‘अजनाभ’ खंडाला (भारतवर्षांत) येऊन पोचले. तो तेथे जनकराजाचा यज्ञ चालू असून मोठमोठे ऋषि असंख्यात जमले होते ९२.

याग वेदोक्तविधी निका । कुंडमंडप वेदिका ।
आवो साधोनि नेटका । विधानपीठिका अतिशुद्ध ॥१९३॥

अर्थ :-
तो यज्ञ वेदोक्तविधीने यथाशास्त्र चालला होता. कुंड, मंडप, वेदिका, दिशासाधन, अनुष्ठानाची पीठिका म्हणजे यथाशास्त्र पूर्वतयारी करून सर्व कर्मे पवित्र रीतीने चालली होती ९३.

स्रुक्-स्रुवा-त्रिसंधाने । विस्तरूनि परिस्तरणे ।
अखंड वसुधारा दंडाप्रमाणे । ऋषिमंडणे होम करिती ॥१९४॥

अर्थ :-
स्रुक्, सुवा, इत्यादि यज्ञपात्रे, ‘त्रिसंधानें’ म्हणजे तीन ठिकाणी जोडलेली दर्भाची दोरी (शुल्बादि रज्जु) व दर्भाची परिस्तरणे पसरून ‘दंडाप्रमाणे’ म्हणजे अखंड, ‘वसुधारा’ म्हणजे तुपाची धार धरून ऋषिमंडळे होम करीत होती ९४.

होम होता संपूर्ण । पूर्णाहुतीसमयी जाण ।
येता देखिले नवही जण । देदीप्यमान निजतेजे ॥१९५॥

अर्थ :-
होमाची समाप्ति होऊन पूर्णाहुतीची वेळा आली तोंच हे नऊ असामी (आर्षभयोगी) तेजाने देदीप्यमान् असे येतांना दृष्टीस पडले ९५.

तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशात् महाभागवतान् नृप ।
यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥२५॥

अर्थ :-
श्लोक २५- ते भगवंतांचे परम भक्त आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते त्यांना पाहून यजमान निमी, अग्नी आणि ऋत्विज असे सर्वजणच त्यांच्या स्वागतासाठी उभे राहिले. (२५)

अमित सूर्याचिया कोटी । हारपती नखतेजांगुष्टी ।
तो भगवंत जिंही धरिला पोटी । त्यांची तेजाची गोष्टी अलोलिक ॥१९६॥

अर्थ :-
ज्याच्या अंगुष्टनखाच्या तेजांत कोट्यवधि सूर्य लोपून जातात, त्या भगवंताला ज्यांनी हृदयांत सांठविला, त्यांचे तेज किती अलौकिक होते म्हणून सांगावे ? ९६.

त्यांचिया अंगप्रभा । सूर्य लोपताहे उभा ।
जिंही प्रभेसी आणिली शोभा । चैतन्यगाभा साकार ॥१९७॥

अर्थ :-
त्यांच्या अंगकांतीपुढे सूर्यही दिपून जात असे. आपल्या अंगतेजाने प्रभेलाच शोभा आणणारे असे नऊजण साकार चैतन्याचा गाभाच होते ९७.

ते भगवद्‌भांववैभव । भगवंताचे निजगौरव ।
भक्तीचे भाग जे नव । ते हे जाण सर्व मूर्तिमंत ॥१९८॥

अर्थ :-
नऊ असामी म्हणजे भगवद्‌भावाचे वैभव, भगवंताचे गौरव, किंवा नवविधा भक्तीचे मूर्तिमंत पुतळेच होते असे म्हटले तरी चालेल ९८.

नवखंड पृथ्वीचे अलंकार । नवविधीचे निजसार ।
नवरत्‍नांचेंही निजभांडार । ते हे साकार नवही जण ॥१९९॥

अर्थ :-
ते नवखंड पृथ्वीचे जणू अलंकार, नवनिधींचे निजसार, किंवा नवरत्नांचे निजभांडारच साकाररूप घेऊन आलेले, असे ते नऊ असामी होते ९९.

की ते नवही नारायण । स्वये प्रगटले आपण ।
नवही नृसिंह जाण । देदीप्यमान पै आले ॥२००॥

अर्थ :-
किंवा ते नऊ नारायणच तेथे आपणहून प्रगट झाले, किंवा ते नऊ नारसिंहच तेथे देदीप्यमान रूपाने आले असे वाटले २००.

आव्हानिले तिन्ही अग्नी । उभे ठेले त्यांते देखोनी ।
ते हे भागवती देखिले नयनी । इतरांलागुनी दिसेना ॥२०१॥

अर्थ :-
तेथील यज्ञकुंडांत दक्षिणाग्नि, गार्हपत्याग्नि व आहवनीयाग्नि अशा तीन अग्नींना आवाहन केलेले होतें, ते ह्यांस पाहतांच उठून उभे राहिले. त्यांना ह्या नऊ भागवतांनीच पाहिले. इतरांना ते अग्नि दिसले नाहींत १.

येता देखोनि तेजोमूर्ती । ऋत्विज आचार्य उभे ठाकती ।
सा‍उमा धांवे विदेहनृपती । स्वानंदवृत्ती सन्मानी ॥२०२॥

अर्थ :-
अशा त्या तेजःपुंज मूर्ति पाहून ऋत्विज आणि आचार्य हे उभे राहिले. जनक राजा तर धांवतच सामोरा गेला व त्याने स्वानंदपूर्वक त्यांचा सत्कार केला २.

सवेग घाली लोटांगण । मुगुट काढोनि आपण ।
मस्तकी वंदूनिया चरण । पूर्णादरे जाण आणिता झाला ॥२०३॥

अर्थ :-
त्याने झटकन जाऊन त्यांच्या पायांवर लोटांगण घातले, आणि मुगुट काढून मस्तकाने चरणांस वंदन करून मोठ्या सत्काराने त्यांस यज्ञमंडपात आणिले ३.

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।
प्रीतः सम्पूजया चक्रे आसनस्थान्यथार्हतः ॥२६॥

अर्थ :-
श्लोक २६- ते भगवंतांचे परम भक्त आहेत, असे जाणून विदेहराजाने त्यांना यथायोग्य आसनावर बसविले आणि प्रेमाने त्यांची विधिपूर्वक पूजा केली. (२६)

त्यांते जाणोनि भगवत्पर । विदेहा आल्हाद थोर ।
त्यांचे पूजेसी अत्यादर । स्वये सादर पै झाला ॥२०४॥

अर्थ :-
ते भगवत्पर असल्याचे जाणून जनकाला फार आल्हाद वाटला, व त्याने स्वतः पूजन करण्याची अत्यादराने तयारी केली ४.

श्रद्धायुक्त चरणक्षालन । धूप दीप सुमन चंदन ।
पूजा मधुपर्कविधान । केले संपूर्ण यथायोग्य ॥२०५॥

अर्थ :-
परमश्रद्धेने त्याने त्यांचे पाय धुतले; व धूप, दीप, गंध, पुष्पे वगैरे सर्व साहित्यासह मधुपर्कविधानाने त्यांची यथासांग पूजा केली ५.

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान्नव ।
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥२७॥

अर्थ :-
श्लोक २७- ते नऊही योगेश्वर आपल्या अंगकांतीने सनकादिकांसारखे तळपत होते राजाने विनम्रतेने मस्तक लववून अतिशय प्रेमाने त्यांना प्रश्न केला. (२७)

निजांगींच्या निजप्रभा । अंगासी आणिली शोभा ।
काय ब्रह्मविद्येचा गाभा । शोभे नवप्रभा शोभायमान ॥२०६॥

अर्थ :-
निजांगींच्या स्वयंभू तेजानेंच त्यांच्या शरीराला शोभा आलेली होती. त्यांचा देह म्हणजे विलक्षण तेजाने शोभायमान असा ब्रह्मविद्येचा गाभाच होता ६.

निजहृदयींचे ब्रह्मज्ञान । परिपाके प्रकाशले पूर्ण ।
तेचि निजांगा मंडण । इतर भूषण त्या नाही ॥२०७॥

अर्थ :-
त्यांच्या हृदयांतील ब्रह्मज्ञानच परिपक्व होऊन प्रकाशमान झालेले होते व तेच त्यांच्या आंगाला भूषवीत होते. इतर भूषणे त्यांना नव्हती ७.

मुगुट कुंडले कंकण । मूर्खा‍अंगी बाणली पूर्ण ।
ते शोभा लोपूनि मूर्खपण । बाहेर संपूर्ण प्रकाशे ॥२०८॥

अर्थ :-
मुगुट, कुंडलें, सलकडीं, ही मूर्खांच्या अंगावर हवी तितकी असली तरी, त्या अलंकारांची सारी शोभा लोपून त्याच्या अंगचा संपूर्ण मूर्खपणाच मात्र बाहेर प्रकट होतो ८.

तैसे नव्हती हे ज्ञानघन । ब्रह्मपूर्णत्वे विराजमान ।
तेचि त्यांसी निजांगा मंडण । इतर भूषण त्या नाही ॥२०९॥

अर्थ :-
हे ज्ञानघन तसे नव्हते. पूर्ण ब्रह्मत्वानेंच ते शोभत होते. तेच त्यांच्या शरीराचे भूषण होते. इतर भूषण त्यांना नव्हते ९.

ब्रह्मानुभवे पूर्णत्व पूर्ण । इंद्रियद्वारा विराजमान ।
ते त्यांसी निजशांतिभूषण । मुगुट कंकण ते तुच्छ ॥२१०॥

अर्थ :-
ते ब्रह्मानुभवाने पूर्ण असून तो अनुभव इंद्रियांच्या द्वारेंही बाहेर पडत होता. पूर्णानुभवामुळे आलेली शांति हेच त्यांचे भूषण होते. त्यापुढे मुगुट व कंकणे ही तुच्छ होत २१०.

मागा वाखाणिले सनकादिक । त्यांसमान की अधिक ।
ऐसा विचारिता परिपाक । त्या या वेगळिक दिसेना ॥२११॥

अर्थ :-
पूर्वी सनकादिकांचे वर्णन केले आहें, त्यांच्याच बरोबरीचे हे होतें, की अधिक होते ? असे विचाराल, तर त्यांच्यामध्ये आणि ह्यांच्यामध्ये मुळीच भेद नाही असे समजावे ११.

त्यांची यांची एक गती । त्यांची यांची एक स्थिती ।
त्यांची यांची एक शांती । भेदु निश्चिती असेना ॥२१२॥

अर्थ :-
त्यांची ह्यांची गति एक; त्यांची ह्यांची स्थिति एक ; व त्यांची ह्यांची शांतिही एकच ; खरोखर भेद म्हणून काहींच नाही १२.

त्यांच्या‍ऐसे हे सखे बंधु । त्यांच्या‍ऐसा समान बोधु ।
त्यांच्या‍ऐसा हा अनुवादु । सर्वथा भेदु असेना ॥२१३॥

अर्थ :-
त्यांच्यासारखेच हेही सखे बंधु होते; त्यांच्यासारखाच बोध ह्यांचाही होता; सर्व चाल, रीत, वागणूक त्यांच्यासारखीच ; भेद म्हणून कांहींच नाही १३.

ते चौघे हे नवजण । अवघ्या एकचि ब्रह्मज्ञान ।
त्यांची यांची शांती समान । हे विदेहासी पूर्ण कळू सरले ॥२१४॥

अर्थ :-
ते चौघे व हे नऊ असामी, पण सर्वांचे ब्रह्मज्ञान सारखेंच ; त्यांची आणि ह्यांची शांति अगदी सारखी; हे जनक राजाला पूर्णपणे कळून चुकले १४.

ऐसे परिपूर्णत्व जाणोनी । राजा सुखावे स्थिति देखोनी ।
मग अतिविनीत हो‍ऊनी । मृदु मंजुळ वचनी विनवीत ॥२१५॥

अर्थ :-
अशी त्यांची ती परिपूर्ण स्थिति पाहून राजाला फार संतोष झाला व नंतर त्याने अत्यंत नम्र होऊन मृदु-मंजुळ वाणीने त्यांस विनंती केली १५.
श्रीविदेह उवाच -
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः ।
विष्णोर्भूतानि लोकाना पावनाय चरन्ति हि ॥२८॥

अर्थ :-
श्लोक २८- विदेहराजा म्हणाला - मी तर असे समजतो की, आपण सर्वजण मधुसूदन भगवंतांचे पार्षदच आहात कारण भगवंतांचे भक्त लोकांना पवित्र करण्यासाठी सर्वत्र फिरत असतात. (२८)

सार्वभौम चक्रवर्ती । देही असोनि विदेहस्थिती ।
तो जनकु आर्षभांप्रती । अतिप्रीती विनवितु ॥२१६॥

अर्थ :-
सार्वभौम चक्रवर्ती व देहांत असून विदेह स्थिति, असा जो जनक राजा, तो त्या ऋषभपुत्रांना अतिप्रेमाने विनंती करिता झाला १६.

त्यांच्या भेटीसवे उलथले सुख । विदेहासी देहेंवीण हरिख ।
तेणे हरिखेंकरूनिया देख । प्रीतीपूर्वक विनवितु ॥२१७॥

अर्थ :-
त्यांच्या भेटीबरोबर जनकाला आनंद उचंबळून आला. त्या विदेहाला देहावांचून संतोष झाला, व त्या सुखसंतोषाच्या भरांत त्याने त्यांस प्रेमपूर्वक विनंती केली १७.

तुमचे सामर्थ्य पाहता येथ । तुम्ही ईश्वररूप समस्त ।
देहभावे तरी भगवद्‌भक्त । जैसे पार्षद हरीचे ॥२१८॥

अर्थ :-
तो म्हणाला- येथे तुमचे सामर्थ्य पाहिले तर, तुम्ही सारे ईश्वररूपच आहांत. देहभावाने पाहिले तर भगवंताचे भक्त आहांत, जणू श्रीहरीचे पार्षद (प्रभावळींतील सेवक. ) १८.

देवो आपुला आपण भक्तु । ऐसा जो का उपनिषदर्थु ।
तो साच करूनि वेदार्थु । निजपरमार्थु अनुभवा ॥२१९॥

अर्थ :-
देव हा आपलाच आपण भक्त आहे असा जो उपनिषदांतील ध्वनितार्थ, तो तुमच्या ठिकाणी खरेपणाने अनुभवास येत आहे १९.

‘शिव हो‍ऊनि शिवु यजिजे’ । हे लक्षण तुम्हांसीच साजे ।
येरी हे बोलचि बोलिजे । परी बोलते वोजे अर्थ न लभे ॥२२०॥

अर्थ :-
‘शिव होऊनच शिवाची पूजा करावी’ (‘शिवो भूत्वा शिव यजेत्’) हे उपनिषदरहस्यलक्षण तुमच्याच ठिकाणी शोभत आहे. इतरांनी ह्या गोष्टी तोंडाने बोलाव्यात मात्र. परंतु त्या बोलण्यात अर्थ दिसून येत नाही २२०.

विष्णुने सृष्टी जे जे स्रजणे । ते ते तुम्ही पवित्र करणे ।
मही विचरायाची कारणे । कृपाळूपणे दीनोद्धारा ॥२२१॥

अर्थ :-
श्रीविष्णु सृष्टीमध्ये जे जे म्हणून उत्पन्न करतो, ते ते पवित्र करण्यासाठी, केवळ दीन जनांचा उद्धार करावा म्हणूनच कृपाळूपणाने तुम्ही पृथ्वीवर संचार करीत असता २१.

तुम्ही विचरा विश्वकणवा । परी भेटी होय प्राप्ति तेव्हा ।
आजि लाधलो तुमची सेवा । उद्‌भट दैवाथिलो मी ॥२२२॥

अर्थ :-
तुम्ही जगाच्या कल्याणासाठींच फिरत असतां, परंतु भाग्य उदयाला येते तेव्हांच तुमची भेट होते. आज तुमची सेवा मला लाभली त्या अर्थी खरोखरच मी मोठा भाग्यवान होय २२.

आजि माझे धन्य दैव । आजि माझे धन्य वैभव ।
आजि धन्य मी सर्वी सर्व । हे चरण अपूर्व पावलो ॥२२३॥

अर्थ :-
धन्य माझे भाग्य व धन्य माझे वैभव. आज आपल्या अपूर्व चरणांचा लाभ झाल्याने मी सर्वतोपरी धन्यच झालो आहे २३.

दुर्लभो मानुषो देहो देहिना क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभ मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥२९॥

अर्थ :-
श्लोक २९- जीवांना मनुष्यशरीर प्राप्त होणे, हे अतिशय कठीण शिवाय ते क्षणभंगुर अशा या देहात भगवंतांच्या भक्तजनांचे दर्शन आणखीच दुर्लभ आहे. (२९)

सकल देहांमाजी पहा हो । अतिदुर्लभ मनुष्यदेहो ।
त्याचिया प्राप्तीचा संभवो । तो अभिप्रावो अतिदुर्गम ॥२२४॥

अर्थ :-
अहो ! सर्व देहांमध्ये नरदेह हा अत्यंत दुर्लभ आहे. तो प्राप्त होणे म्हणजे महत्कर्म कठीण ! २४.

सुकृतदुष्कृत समान समी । तै पाविजे कर्मभूमी ।
तेचि जै पडे विषमी । तै स्वर्गगामी का नरकी ॥२२५॥

अर्थ :-
पुण्य आणि पाप समसमान व्हावे तेव्हांच ही कर्मभूमि म्हणजे नरदेह प्राप्त होत असतो. पुण्य-पापांत कांही कमीजास्त झाले, तर स्वर्गास जातो किंवा नरकांत पडतो २५.

समानकर्मी नरदेह जोडे । तरी समस्ता समबुद्धि न घडे ।
त्या समांमाजी विषम गाढे । जेणे पडे ते ऐका ॥२२६॥

अर्थ :-
कर्म समान झाले म्हणजे नरदेह प्राप्त होतो; तरी सर्वांची बुद्धि कांही सारखी असत नाही. त्या साम्यामध्ये जेणेकरून गाढ असे वैषम्य पडते ते सांगतो ऐक २६.

पापाचा एकु महाचिरा । पुण्ये जोखणी चाराचुरा ।
समान आलिया तुळाभारा । येणे जन्मे नरा दृढ पापबुद्धी ॥२२७॥

अर्थ :-
पापाचा एक भला मोठा चिरा घेऊन तो एका बाजूला घातला, आणि त्याच्या बरोबरीला पुण्याचा चाराचुरा घालून जोखू लागलें; आणि ती दोन्ही तोलामध्ये सारखी भरलीं, तर त्या जन्मी तशा मनुष्याला नेहमी पापबुद्धिच होत असते २७.

वाळू आणि सुवर्ण । जोखिता झाल्याही समान ।
सोनियालागी वेंचिती धन । वाळू ते जाण न घेती फुकट ॥२२८॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे वाळू आणि सोने जोखतांना सारखे भरले, तरी त्या सोन्याकरिता द्रव्य खर्च करतात, पण वाळू कोणी फुकटसुद्धा घेत नाही २८.

एकाचे पुण्य अत्यंत थोर । पाप लहानसहान एकत्र ।
करूनि जोखिता तुळाभार । समान साचार जै होय ॥२२९॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे एकाचे पुण्यच फार मोठे असते, आणि लहान लहान पापे एकत्र करून ती त्याच्या तुलनेला घातलेली असतात. आणि ती बरोबर होतात २९.

ऐसेनि कर्मे जे जन्मती । त्यांसी पुण्यावरी अतिप्रीती ।
पुण्य पाप दोनी झडती । तै नित्यमुक्ति पाविजे ॥२३०॥

अर्थ :-
अशा कर्माने जे जन्मास येतात, त्यांची पुण्यावरच फार प्रीति असते. पुण्य आणि पाप ही दोन्ही जेव्हा साफ नाहींशी होतात, तेव्हांच नित्यमुक्ति मिळत असते २३०.

ऐशा अतिसूक्ष्म संकटी । मनुष्यदेही होय भेटी ।
तेथेंही अभिमान अति उठी । धन दारा दिठी विषयांच्या ॥२३१॥

अर्थ :-
अशा मोठ्या संकटाने मनुष्यदेहाची भेट होत असते. पण तेथे कनक-कांतारूप विषयाचा अतिशय अभिमान उत्पन्न होतो ३१.

मनुष्यदेहींचेनि आयुष्ये । विषयी सायास करिती कैसे ।
अमृत दे‍ऊनि घे जैसे । तान्हे सावकाशे मृगजळ ॥२३२॥

अर्थ :-
तहानेसाठी ज्याप्रमाणे अमृत देऊन मृगजळ घ्यावे, त्याप्रमाणे मनुष्यदेहाच्या अमोल आयुष्यामध्ये विषयासाठी यातायात करीत असतात ! ३२.

गंधर्वनगरींची ठाणी । घेतली दे‍ऊनि चिंतामणी ।
तैशी लटिकियालागी आटणी । विषयसाधनी नरदेहा ॥२३३॥

अर्थ :-
चिंतामणि देऊन गंधर्वनगर म्हणजे आकाशांतील ढगांच्या आकृति घ्याव्यात, त्याप्रमाणे लटक्या अशा विषयसाधनासाठी नरदेहाचे मातेरे करून घेतात ३३.

तोडूनि कल्पतरूंचे उद्यान । सायासी ते वाहोनि रान ।
तेथे साक्षेपे पेरिली जाण । आणूनि आपण विजया जैशी ॥२३४॥

अर्थ :-
तैसे नरदेहा ये‍ऊनि नरा । करिती आयुष्याचा मातेरा ।
पूर्ण व्यवसायो शिश्नोदरा । उपहास निद्रा का निंदा ॥२३५॥

अर्थ :-
कल्पतरूची बाग तोडून टाकावी व ते रान म्हणून दूर फेंकून द्यावे, आणि त्या जागी जशी मोठ्या अगत्याने भांग आणून लावावी; त्याप्रमाणे जीव नरदेहाला येऊन आयुष्याचे मातेरे करून सोडतात. शिश्नोदरासाठी सारा दिवस उद्योग; नाही तर उपहास, टवाळकी, निंदा किंवा झोंप ! ३४-३५.

नित्य प्रपंचाची कटकट । सदा विषयांची खटपट ।
कदा आरायिल्या चोखट । स्वेच्छा सारीपाट खेळणे ॥२३६॥

अर्थ :-
दररोज प्रपंचाची कटकट; विषयांची खटपट; तशांत वेळ मिळालाच तर यथेच्छ सोंगट्यांचा डाव खेळावयाचा ! ३६.

नाना विनोद टवाळी । नित्य विषयांची वाचाळी ।
त्यासी जपता रामनामावळी । पडे दांतखिळी असंभाव्य ॥२३७॥

अर्थ :-
तर्‍हेतर्‍हेच्या थट्टामस्क‍र्‍या; विषयांचीच नेहमी बडबड; अशांना रामनामावळी जपावयाची म्हटले की, दांतखिळी बसलीच ! ३७.

घरा आली कामधेनु । दवडिती न पोसवे म्हणूनु ।
तेवी श्रीरामनाम नुच्चारूनु । नाडला जनु नरदेही ॥२३८॥

अर्थ :-
कामधेनु घरी आली असता पोसवत नाही म्हणून तिला हांकून द्यावी, त्याप्रमाणे श्रीरामनामाचा जप न केल्यामुळे जीव नरदेहांत येऊन फुकट गेले ! ३८.

करिता नरदेही अहंकार । तंव तो देहचि क्षणभंगुर ।
देही देहवंता भाग्य थोर । जै भगवत्पर भेटती ॥२३९॥

अर्थ :-
ह्या नरदेहाचा अहंकार धरून रहावें, तर तो मूळचाच क्षणभंगुर ; येथे भगवंताशी एकरूप झालेले भक्त भेटणे हेंच मोठे भाग्य होय ३९.

ज्यांसी भगवद्‌भक्तीची अति गोडी । त्यांवरी भगवंताची आवडी ।
त्यांची भेटी तै होय रोकडी । जै पुण्याच्या कोडी तिष्ठती ॥२४०॥

अर्थ :-
ज्यांना भगवद्‌भक्तीची अत्यंत गोडी असतें, त्यांच्यावर भगवंताचेही अत्यंत प्रेम असते. तशा भगवद्‌भक्तांची प्रत्यक्ष भेट तेव्हांच होते की, जेव्हा कोटि पुण्ये उभी राहतात २४०.

ज्यांचिया आवडीच्या लोभा । भगवंतु पालटे आला गर्भा ।
दशावतारांची शोभा जाहली । पद्मनाभा ज्यांचेनि ॥२४१॥

अर्थ :-
ज्याच्या प्रेमाच्या लोभामुळेच भगवंत आपले निजनिर्गुणरूप पालटून जन्म घेता झाला, ज्यांच्या लोभामुळेच त्या पद्मनाभाला दशावतारांची शोभा प्राप्त झाली ४१.

ऐसे कृष्णकृपासमारंभे । जे भगवंताचे वालभे ।
त्यांची भेटी तैंचि लाभे । जै भाग्ये सुलभे पै होती ॥२४२॥

अर्थ :-
असे जे कृष्णकृपाबळानेंच त्याचे अत्यंत आवडते झाले, तशांची भेट, भाग्य उदयाला येतात तेव्हांच होत असते ४२.

निष्कामता निजदृष्टी । अनन्त पुण्यकोट्यनुकोटी ।
रोकड्या लाभती पाठोवाठी । तै होय भेटी हरिप्रियांची ॥२४३॥

अर्थ :-
अंगामध्ये निरिच्छता, आत्मस्वरूपामध्ये दृष्टि, व कोट्यनुकोटी पुण्ये लागोपाठ उभी राहतात, तेव्हांच हरिप्रियांची भेट होते ४३.

व्याघ्रसिंहांचे दूध जोडे । चंद्रामृतही हाता चढे ।
परी हरिप्रियांची भेटी नातुडे । दुर्लभ भाग्य गाढे मनुष्या ॥२४४॥

अर्थ :-
वाघाचे व सिंहाचेही दूध मिळेल, चंद्रामृतही हाती येईल, पण हरिप्रियांची भेट मात्र होणार नाहीं. त्याला मोठे दुर्लभ भाग्यच लागते ४४.

व्याघ्रसिंहृदुधासाठी । अतिसबळता जोडे पुष्टी ।
परी जन्ममरणांची तुटी । दुधासाठी कदा नव्हे ॥२४५॥

अर्थ :-
वाघाच्या अणि सिंहाच्या दुधाने मनुष्य अतिशय प्रबळ व पुष्ट होईल, पण त्या दुधापासून काही जन्ममरण चुकणार नाही ४५.

म्हणती चंद्रामृत जो आरोगी । तो होय नित्य निरोगी ।
मुख्य चंद्रचि क्षयरोगी । त्याचे अमृत निरोगी करी केवी ॥२४६॥

अर्थ :-
चंद्रामृत जो पितो, तो नित्य निरोगी होतो असे म्हणतात, पण चंद्र हाच मूळचा क्षयरोगी आहे, त्याचे अमृत दुसर्‍याला निरोगी कसे करणार ? ४६.

व्याघ्रसिंहृदुग्धाचे शक्ती । प्राणी जै अजरामर होती ।
तै तेणे दुग्धे जयांची उत्पत्ती । ते का मरती व्याघ्रसिंह ॥२४७॥

अर्थ :-
वाघाच्या आणि सिंहाच्या दुधाने प्राणी जर अजरामर झाले असतें, त्याच दुधापासून ज्यांची उत्पत्ति ते वाघ आणि सिंह का मरते ? ४७.

जै हरिभक्तांची भेटी घडे । तै न बाधी संसारसांकडे ।
जन्ममरण समूळी उडे । त्यांची भेटी आतुडे अतिभाग्ये ॥२४८॥

अर्थ :-
पण हरिभक्तांची भेट जेव्हा होते, तेव्हा संसाराचे संकट बाधत नाही. जन्ममरण समूळ नाहीसे होते. तात्पर्य, त्यांची भेट होण्याला अत्यंत भाग्य पाहिजे. ४८.

आजि मी भाग्ये सभाग्य पूर्ण । लाधलो तुमचे दर्शन ।
तरी आत्यंतिक क्षेम कोण । ते कृपा करून मज सांगा ॥२४९॥

अर्थ :-
आज ते सर्व भाग्य माझ्या वाट्यास आले आहे. कारण मला तुमचे दर्शन घडले. तरी ‘आत्यंतिक क्षेम’ म्हणजे काय ते मला कृपा करून सांगावे ४९.

अत आत्यन्तिक क्षेम पृच्छामो भवतोऽनघाः ।
संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम् ॥३०॥

अर्थ :-
श्लोक ३०- म्हणून हे त्रिलोकपावन महात्म्यानो ! आम्ही आपणास आमच्या परम कल्याणासंबंधी विचारीत आहोत कारण या जगात अर्धा क्षण झालेला सत्संगसुद्धा मनुष्याचा फार मोठा ठेवा आहे. (३०)

म्हणो तुम्ही निष्पाप निर्मळ । तंव तुमचेनि दर्शने तत्काळ ।
नासती सकळ कलिमळ । ऐसे निजनिर्मळ तुम्ही सर्व ॥२५०॥

अर्थ :-
तुम्हांला निष्पाप व निर्मळ म्हणावें, तर तुमच्या दर्शनाने सर्व कलिमळ तत्काळ नाश पावतात. असे तुम्ही सर्व जात्याच अत्यंत पवित्र व पावन आहा २५०.

स्नान केलिया गंगा । पवित्र करी सकळ जगा ।
ते गंगाही निजपापभंगा । तुमचे चरणसंगा वांछीत ॥२५१॥

अर्थ :-
स्नान केले कीं, गंगा सर्व जगाला पवित्र करून सोडते, पण ती गंगाही स्वतःचे पातक नष्ट होण्यासाठी तुमच्या चरणसंगाची इच्छा करते ५१.

तुमची दर्शनसंग-चिद्‌गंगा । अत्यंत दाटुगी माजी जगा ।
दर्शनमात्रे ने भव भंगा । जन्ममरण पै गा मग कैंचे ॥२५२॥

अर्थ :-
तुमच्या दर्शनाचा लाभ, हीच चित्स्वरूप गंगा होय. ती जगामध्ये अत्यंत समर्थ आहे. केवळ दर्शनानेंच भव म्हणजे संसार नाहींसा करून टाकते. मग जन्ममरण कुठले ? ५२.

तेथे कायसा गंगेचा पडिपाडु । नाही तीर्थमहिमेसी पवाडु ।
तीर्था भवदोष अवघडु । त्यांचा करी निवाडु दृष्टिसंगे ॥२५३॥

अर्थ :-
ह्या तुमच्या दर्शनापुढे गंगेचा काय पाड ? तीर्थाच्या महिम्याची त्याच्यापुढे प्रतिष्ठा नाहीं. तीर्थाच्याने संसार दूर करणे अशक्य आहे. त्याचा नाश तुमच्या दृष्टिसंगानेंच होतो ५३.

ऐशी पवित्रता प्रबळ । दृष्टि‍उत्संगी वाढवा सकळ ।
आजि झालो मी अतिनिर्मळ । तुम्ही दीनदयाळ मीनलेति ॥२५५॥

अर्थ :-
अशी अत्यंत पवित्रता आपण आपल्या कृपादृष्टीनेंच वाढविता. मी तर आज अत्यंत पवित्र झालो. कारण, तुम्ही दीनदयाळ मला भेटलांत ५४.

ऐसे पवित्र आणि कृपामूर्ति । भाग्ये लाधलो हे संगती ।
सत्संगाची निजख्याती । सांगता श्रुति मौनावल्या॥२५५॥

अर्थ :-
अशा पवित्र आणि कृपामूर्तीची संगति मला आज भाग्यानेंच प्राप्त झाली आहे. सत्संगतीचे माहात्म्य वर्णन करतांना श्रुतिसुद्धा मौनावतात ५५.

ब्रह्म निर्धर्म नेणे निजधर्मा । साधुमुखे ब्रह्मत्व ये ब्रह्मा ।
त्या सत्संगाचा महिमा । अतिगरिमा निरुपम ॥२५६॥

अर्थ :-
ब्रह्म हे स्वतः निर्धर्म आहे, त्याला आपला धर्म काय आहे ते कळत नाहीं, साधूंच्या मुखानेंच ब्रह्माला ब्रह्मत्व येते. त्या सत्संगतीचा महिमा फारच थोर व निरुपम होय ५६.

सत्संग म्हणो निधीसमान । निधि जोडल्या हारपे जाण ।
सत्संगाचे महिमान । साधका संपूर्ण सद्‌रूप करी ॥२५७॥

अर्थ :-
सत्संगाला द्रव्याच्या ठेव्यासमान म्हटले, तर ठेवा सांपडलेला हरवतो, पण सत्संगाचा महिमा असा आहे की, तो साधकांना नखशिखान्त सद्‌रूपच करून सोडतो ५७.

निधि सांपडलिया साङ्ग । अत्यंत वाढे विषयभोग ।
तैसा नव्हे जी सत्संग । निर्विषये चांग सुखदाता ॥२५८॥

अर्थ :-
चांगलासा ठेवा सांपडला, तर त्यामुळे विषयभोग वाढतो. पण महाराज ! सत्संग मात्र तसा नव्हे. तो निर्विषय-निरतिशय सुख देणारा आहे ५८.

इंद्रियांवीण स्वानंदु । विषयांवीण परमानंदु ।
ऐसा करिती निजबोधु । अगाध साधुनिजमहिमा ॥२५९॥

अर्थ :-
इंद्रियांशिवाय स्वानंद आणि विषयाशिवाय परमानंद प्राप्त होईल, असाच ते बोध करतात. म्हणून साधूंचा महिमा अगाध आहे ५९.

निमिषार्ध होता सत्संग । तेणे संगे होय भवभंग ।
यालागी सत्संगाचे भाग्य । साधक सभाग्य जाणती ॥२६०॥

अर्थ :-
सत्संग अर्धनिमिष जरी झाला, तरी त्यायोगे संसाराचा भंग होऊन जातो. ह्याकरिता सत्संगतीचे भाग्य, भाग्यवान् साधक आहेत तेच जाणतात २६०.

संतचरणी ज्यांचा भावो । भावे तुष्टती संत स्वयमेवो ।
संतसन्निधिमात्रे पहावो । संसार वावो स्वये होय ॥२६१॥

अर्थ :-
संतचरणांच्या ठिकाणी ज्यांचा भाव आहे, त्यांच्यावर त्या भावामुळेंच संत आपणहून संतुष्ट होतात. अहो ! संतांच्या केवळ सान्निध्यानेंच संसार आपोआप वायफळ होऊन जातो ६१.

नाना विकार विषयविधी । संसारु सबळत्वे बाधी ।
त्या संसाराची अवधी । जाण त्रिशुद्धी सत्संग ॥२६२॥

अर्थ :-
नानाप्रकारचे विकार, विषयांचा पसारा, इत्यादिकांच्या योगे संसार हा तीव्रत्वाने बाधतो. त्या संसाराचा नाश करावयाला सत्संग हाच एक रामबाण उपाय आहे ६२.

दीपाचिये संगप्राप्ती । निःशेष कापुरत्वाची शांती ।
तेवी झालिया सत्संगती । संसारनिवृत्ति क्षणार्धे ॥२६३॥

अर्थ :-
दीपाची संगत प्राप्त झाली की कापुराचे कापुरपणच नाहीसे होतें; त्याप्रमाणे सत्संगति प्राप्त झाली असता एका क्षणार्धामध्ये संसाराची म्हणजे जन्ममरणपरंपरेची, व देहात्मबुद्धीची निवृत्ति होते ६३.

ते तुमची सत्संगती । भाग्ये पावलो अवचिती ।
आत्यंतिक क्षेम कैशा रिती । प्राणी पावती ते सांगा ॥२६४॥

अर्थ :-
ती तुमची संगति आज सुदैवाने मला अकस्मात् मिळाली आहे, तर आता प्राणी ‘आत्यंतिक क्षेम’ म्हणजे शाश्वत कल्याण कशाने पावतील ते सांगावे ६४.

आत्यंतिक क्षेमाचे वर्णन । जरी म्हणाल भागवतधर्म ।
त्या धर्माचा अनुक्रम । साङ्ग सुगम सांगा जी ॥२६५॥

अर्थ :-
भागवतधर्मच आत्यंतिक क्षेमाचे वर्म आहे असे आपण म्हणाल, तर महाराज ! त्या धर्माचा अनुक्रम सुगम करून मला सांगावा ६५.

धर्मान्भागवतान्ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥३१॥

अर्थ :-
श्लोक ३१- आम्ही ऐकण्याचे अधिकारी असलो, तर आपण आम्हांला भागवतधर्माचा उपदेश करावा कारण त्यामुळे प्रसन्न झाले असता भगवान शरणागत भक्तांना स्वतःलासुद्धा देऊन टाकतात. (३१)

परिसावया भागवतधर्मी । श्रवणाधिकारी असो जरी आम्ही ।
तरी कृपा करूनि तुम्ही । सांगावे स्वामी सकळ धर्म ॥२६६॥

अर्थ :-
भागवतधर्म ऐकण्याइतका जर आमचा अधिकार असेल, तर महाराज ! आपण आम्हांला ते सर्व भागवतधर्म सांगावे ६६.

नवल या धर्मांची ख्याती । सप्रेम आदरिता प्रिती ।
तेणे तुष्टोनिया श्रीपती । दे सेवका हाती आपणिया ॥२६७॥

अर्थ :-
ह्या भागवतधर्माची ख्याति काही विलक्षण आहे. हे जर प्रेमाने स्वीकारले, तर तेणेम्करून श्रीपति संतुष्ट होऊन आपण सेवकांच्या स्वाधीन होतो ६७.

अजन्मा या नामाची ख्याती । वेदशास्त्री मिरवी श्रीपती ।
तो भागवतधर्माचिया प्रीती । सोशी जन्मपंक्ती भक्तांचिया ॥२६८॥

अर्थ :-
आपण ‘अजन्मा’ अशी ख्याति श्रीकृष्ण वेदशास्त्रांमध्ये मिरवितात; पण तोच भगवंत भागवतधर्माच्या प्रेमाकरिता भक्तांचे अनेक जन्म सोसतो ! ६८.

एव भागवतधर्मी जाण । जो कोणी अनन्य शरण ।
त्यासी तुष्टोनिया नारायण । निजात्मता पूर्ण स्वये देतु ॥२६९॥

अर्थ :-
अशा ह्या भागवतधर्माला जो कोणी अनन्यभावाने शरण जातो, त्याला नारायण प्रसन्न होऊन आपले सर्वस्व अर्पण करतो ६९.

जी भागवतधर्मश्रवणार्थ । मज अधिकारु जरी नसेल येथ ।
तरी मी अनन्य शरणागत । आणि तुम्ही समस्त कृपाळू ॥२७०॥

अर्थ :-
आतां, भागवतधर्म श्रवण करण्याइतका जर माझा अधिकार नसेल, तर खरोखर मी तुम्हांला अनन्य भावाने शरण आलो आहे आणि तुम्ही सर्वजण कृपाळू आहा २७०.

भूतदयेचे निडारलेपण । तुमच्या ठायी वोसंडे पूर्ण ।
तुम्ही दयानिधि संपूर्ण । दीनोद्धरण तुमचेनी ॥२७१॥

अर्थ :-
आपल्या ठिकाणी भूतदया तर परिपक्क होऊन राहिलेली आहे, तुम्ही दयेचे सागर आहां; तुमच्या योगाने दीनांचा उद्धार होतो ७१..
जेथ तुमची कृपा पूर्ण । तेथ न राहे जन्ममरण ।
सर्वाधिकार संपूर्ण । सहज आपण वोळंगे ॥२७२॥

अर्थ :-
जेथे तुमची पूर्ण कृपा असते, तेथे जन्ममरण नांवालासुद्धा उरत नाहीं; सर्व प्रकारचे अधिकार सहजच प्राप्त होतात, ७२.

तंव तुमचे कृपेपरते । आन सामर्थ्य नाही येथे ।
ऐसे जाणोनिया निश्चिते । शरण तुम्हांते मी आलो ॥२७३॥

अर्थ :-
अर्थ :
ात् तुमच्या कृपेपरते दुसरे सामर्थ्यच नाही. असे निश्चयाने जाणून मी तुम्हांला शरण आलो आहे ७३.

कायसी ज्ञातेपणाची लाज । येथे तुमचे कृपे माझे काज ।
ऐसे विदेहे प्रार्थूनि द्विज । चरणरज वंदिले ॥२७४॥

अर्थ :-
ज्ञातेपणाची लाज काय कामाची ? कारण येथे तुमच्या कृपेनेंच माझे कार्य होणार आहे. अशी जनकराजाने प्रार्थना करून त्या ब्राह्मणांचे चरणरज मस्तकी धरले ७४.

ऐकोनि विदेहाचा नम्र प्रश्न । संतोषले नवही जण ।
तेचि श्रीमुखे नारद आपण । करी निरूपण वसुदेवा ॥२७५॥

अर्थ :-
जनकराजाचा हा नम्र प्रश्न ऐकून ते नऊ असामीही संतुष्ट झाले. तीच गोष्ट नारद स्वमुखाने वसुदेवाला निरूपण करीत आहे. ७५
श्रीनारद उवाच -
एव ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्याब्रुवन्प्रीत्या ससदस्यर्त्विज नृपम् ॥३२॥

अर्थ :-
श्लोक ३२- नारद म्हणाले हे वसुदेवा ! निमीने जेव्हा त्या महात्म्याना हा प्रश्न विचारला, तेव्हा त्यांनी अतिशय प्रेमाने त्या प्रश्नाचा सन्मान केला आणि सदस्य व ऋत्विजांच्या बरोबर बसलेल्या राजा निमीला ते म्हणाले - (३२)

जो जगाचि स्थिती गति जाणता । जो हरिहरांचा पढियंता ।
जो निजात्मज्ञाने पुरता । तो झाला बोलता नारदु ॥२७६॥

अर्थ :-
जो जगाची स्थिति व गति जाणणारा, जो हरिहरांचा लाडका, जो निजात्मज्ञानाने परिपूर्ण, तो नारद वसुदेवास म्हणाला ७६.

नारद म्हणे वसुदेवा । विदेहे प्रश्न केला बरवा ।
तेणे परमानंदु तेव्हा । त्या महानुभावा उलथला ॥२७७॥

अर्थ :-
वसुदेवा ! जनकराजाने ह्याप्रमाणे मार्मिक प्रश्न केला असता त्या महानुभावांना अत्यंत संतोष झाला ७७.

संतोषोनि नवही मूर्ती । धन्य धन्य विदेहा म्हणती ।
ऋत्विजही सादर परमार्थी । सदस्य श्रवणार्थी अतितत्पर ॥२७८॥

अर्थ :-
ते नऊ असामीही संतुष्ट होऊन जनकराजाला धन्य धन्य म्हणाले. यज्ञांतील ऋत्विजांना व सभासदांना परमार्थश्रवणासाठी अत्यंत उत्सुकता लागून राहिली ७८.

ऐसे दे‍ऊनि अनुमोदन । बोलते जाहले नवही जण ।
तेचि कथेचे निजलक्षण । नव प्रश्न विदेहाचे ॥२७९॥

अर्थ :-
त्यांनाही योग्य अनुमोदन देऊन त्या नऊ असामींनी बोलण्यास प्रारंभ केला. जनकाचे नऊ प्रश्न हा ह्या कथेचा प्रधान विषय होय ७९.

भागवतधर्म भगवद्‌भक्त । माया कैसी असे नांदत ।
तिचा तरणोपाव येथ । केवी पावत अज्ञानी ॥२८०॥

अर्थ :-
‘भागवतधर्म’ कसा ? ‘भगवद्‌भक्त’ कसे असतात ? ‘माया’ कशी खेळ करते ? तिच्यांतून अज्ञ जनांचा ‘तरणोपाय’ कसा होतो ? २८०.

येथ कैचे असे परब्रह्म । कासया नांव म्हणिजे कर्म ।
अवतारचरित्रसंख्या परम । अभक्ता अधमगति कैशी ॥२८१॥

अर्थ :-
तसेंच ‘परब्रह्म’ कसे आहे ! ‘कर्म’ हे नांव कशाला लागते ? ‘अवतारचरित्र’ संख्या किती ? ‘अभक्तांना अधोगति’ का प्राप्त होते ? ८१.

कोणे युगी कैसा धर्म । सांगावा जी उत्तमोत्तम ।
ऐसे नव प्रश्न परम । जनक सवर्म पुसेल ॥२८२॥

अर्थ :-
व ‘कोणत्या युगांत कोणता धर्म ? ’ हे उत्तम प्रकारे निरूपण करावे. असे मोठे मार्मिक नऊ प्रश्न जनकराजाने विचारले ८२.

ऐसे विदेहाचे प्रश्न । अनुक्रमे नवही जण ।
उत्तर देती आपण । तयांत प्रथम प्रश्न कवि सांगे ॥२८३॥

अर्थ :-
याप्रमाणे जनकाचे नऊ प्रश्न होते; त्यांची नऊही असामींनी अनुक्रमानेंच उत्तरे दिली. त्यांतला पहिला प्रश्न कवि हा सांगू लागला ८३.
श्रीकविरुवाच -
मन्येऽकुतश्चिद् भयमच्युतस्य
पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।
उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावात्
विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥३३॥

अर्थ :-
श्लोक ३३- कवी म्हणाला राजन ! भगवंतांच्या चरणांची नित्य उपासनाच या जगात सर्व प्रकारचे भय नाहीसे करणारी आहे, असे माझे निश्चित मत आहे नश्वर पदार्थांविषयी अहंता व ममता उत्पन्न झाल्यामुळे ज्यांचे चित्त उद्विग्न झालेले असते, त्यांना वाटणारी भीती या उपासनेने संपूर्णपणे नाहीशी होते. (३३)

राये पुशिले आत्यन्तिक क्षेम । तदर्थी कवि ज्ञाता परम ।
तो आत्यंतिक क्षेमाचे वर्म । भागवतधर्म प्रतिपादी ॥२८४॥

अर्थ :-
राजाने ‘आत्यंतिक क्षेम’ म्हणजे अत्यंत कल्याण कशात आहे असे विचारले. त्या विषयांत कवि परमज्ञाताच होता. त्याने आत्यंतिक क्षेमाचे वर्म म्हणजे ‘भागवतधर्म’ याचे प्रतिपादन करण्यास आरंभ केला ८४.

ऐक राया नवलपरी । आपुला संकल्प आपणा वैरी ।
देहबुद्धी वाढवूनि शरीरी अतिदृढ करी भवभया ॥२८५॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, राजा ! एक चमत्कार लक्षात ठेव. आपलाच संकल्प आपणास वैरी आहे. तोच शरीरामध्ये देहबुद्धि (साडेतीन हात देह तोच ‘मी’ अशी भावना) वाढवून संसाराचे भय अधिकाधिक दृढ करीत असतो ८५.

जयापाशी देहबुद्धी । त्यासी सुख नाही त्रिशुद्धी ।
ते बुडाले द्वंद्वसंधी । आधिव्याधिमहार्णवी ॥२८६॥

अर्थ :-
ज्याच्यापाशी देहबुद्धि असते, त्याला सुख म्हणून नाहींच नाही. असे लोक सुख-दुःख, शीत-उष्ण इत्यादि द्वंद्वांच्या संधींमध्ये आणि आधिव्याधींच्या महासागरांत बुडून जातात ८६.

जे देहबुद्धीपाशी । सकळ दुःखांचिया राशी ।
महाभयाची भूते चौपाशी । अहर्निशी झोंबती ॥२८७॥

अर्थ :-
कारण, देहबुद्धीपाशी दुःखांच्या राशी ह्या ठेवलेल्या. रात्रंदिवस चारीही बाजूंनी महाभयांची भूते त्याला झोंबत असतात ८७.

देहबुद्धीचिया नरा । थोर चिंतेचा अडदरा ।
संकल्पविकल्पांचा मारा । ममताद्वारा अनिवार ॥२८८॥

अर्थ :-
‘देहच मी’ मानणाऱ्या मानवाला चिंतेचे मोठे भय असते. त्याच्यावर ममतेच्या द्वारा संकल्पविकल्पांचा मारा सारखा सुरू असतो ८८.

देहबुद्धीमाजी सुख । अणुमात्र नाही देख ।
सुख मानिती ते महामूर्ख । दुःखजनक देहबुद्धी ॥२८९॥

अर्थ :-
देहबुद्धीमध्ये अणुरेणूइतकेंसुद्धा सुख नाही. असे असतांही जे सुख मानतात, ते महामूर्ख होत. देहबुद्धि ही दुःखजनक आहे ८९.

दीपाचे मिळणीपाशी । केवळ दुःख पतंगासी ।
तरी आलिंगू धांवे त्यासी । तेवी विषयांसी देहबुद्धी ॥२९०॥

अर्थ :-
दिव्याची संगत करणाऱ्या पतंगाला केवळ दुःखच असते, तरी तो त्याला मिठी मारावयाला धांवतो, त्याप्रमाण देहबुद्धि विषयांकडे धांव घेते २९०.

ऐशी असंत देहबुद्धी कुडी । वाढवी विषयांची गोडी ।
तेथे महाभयाची जोडी । जन्ममरणकोडी अनिवार ॥२९१॥

अर्थ :-
याप्रमाणे देहबुद्धि मोठी वाईट आहे. ती विषयांची गोडी वाढवितें. त्यामुळे महाभय उत्पन्न होऊन जन्ममरणांचे फेरे अनिवार होतात ९१.

एवढा अनिवार संताप । देहबुद्धीपाशी महापाप ।
जाणोनि धरी जो अनुताप । विषयी अल्प गुंतेना ॥२९२॥

अर्थ :-
देहबुद्धीपाशी इतका अपरिहार्य संताप आहे व देहबुद्धीपाशी मोठे पातक आहे, असे जो जाणतो तो अनुताप धरून विषयामध्ये तिळमात्रही गुंतत नाही ९२.

धरिता विषयांची गोडी । भोगाव्या जन्ममरणकोडी ।
येणे भये विषय वोसंडी । इंद्रियांते कोंडी अतिनेमे ॥२९३॥

अर्थ :-
विषयांची गोडी धरली असता कोट्यवधी जन्ममरणे सोसावी लागतात, या भयाने तो विषय सोडून देतो आणि अत्यंत नियमाने इंद्रियांत कोंडून ठेवतो ९३.

इंद्रिये कोंडिता न कोंडती । विषय सांडिता न सांडती ।
पुढतपुढती बाधू येती । यालागी हरिभक्ती द्योतिली वेदे ॥२९४॥

अर्थ :-
पण इंद्रिये ही कोंडावयाला गेले तर कोंडून घेत नाहीत. विषय सोडू म्हटले तर सुटत नाहींत, पुन्हा पुन्हा उपद्रव द्यावयाला येतात. ह्याकरितांच वेदाने हरिभक्ति प्रगट करून ठेविली आहे ९४.

इंद्रिये कोंडावी न लगती । सहजे राहे विषयासक्ती ।
एवढे सामर्थ्य हरिभक्ती । जाण निश्चिती नृपवर्या ।
२९५॥
तिच्यामध्ये इंद्रिये कोंडावी लागत नाहींत व विषयासक्ति आपोआप थांबते. हे राजाधिराजा ! एवढे अद्‌भुत सामर्थ्य हरिभक्तीमध्ये आहे हे पक्के लक्षात ठेव ९५.

योगी इंद्रिये कोंडती । ती भक्त लाविती भगवद्‌भक्ती ।
योगी विषय जे त्यागिती । ते भक्त अर्पिती भगवंती ॥२९६॥

अर्थ :-
योगी लोक इंद्रियांना कोंडून ठेवतात; पण भक्त लोक तींच इंद्रिये भगवंताच्या भक्तीकडे लावतात. योगी जे विषय टाकून देतात, तेच भक्त लोक भगवंताला अर्पण करतात ९६.

योगी विषय त्यागिती । त्यागिता देह दुःखी होती ।
भक्त भगवंती अर्पिती । तेणे होती नित्यमुक्त ॥२९७॥

अर्थ :-
योगी विषयांचा त्याग करतात, पण त्या त्यागाने देहाला दुःख होते; आणि भक्त हे तेच विषय भगवंताला अर्पण करीत असल्यामुळे ते नित्यमुक्त होतात ९७.

हे नव्हे म्हणती विकल्पक । याचिलागी येथे देख ।
कायेन वाचा हा श्लोक । अर्पणद्योतक बोलिजेला ॥२९८॥

अर्थ :-
कोणी विकल्पी लोक हे शक्य नाही असे म्हणतात. ह्याकरिता येथे ‘कायेन वाचा’ हा कृष्णार्पणद्योतक श्लोक सांगितला आहे ९८.

दारा सुत गृह प्राण । करावे भगवंतासी अर्पण ।
हे भागवतधर्म पूर्ण । मुख्यत्वे भजन या नांव ॥२९९॥

अर्थ :-
घरदार, बायकामुलें, आणि प्राणसुद्धा भगवंताला अर्पण करावे, हाच पूर्ण ‘भागवतधर्म’ आणि ह्याचंच नांव ‘मुख्य भजन’ होय ९९.

अकराही इंद्रियवृत्ती । कैशा लावाव्या भगवद्‌भक्ती ।
ऐक राया तुजप्रती । संक्षेपस्थिती सांगेन ॥३००॥

अर्थ :-
आता अकराही इंद्रियांच्या वृत्ति भगवतद्‌भक्तीकडे कशा लावाव्या, ते हे राजा ! तुला संक्षेपरीतीने सांगतो ऐक ३००.

‘मनें’ करावे हरीचे ध्यान । ‘श्रवणें’ करावे कीर्तिश्रवण ।
‘जिव्हेनें’ करावे नामस्मरण । हरिकिर्तन अहर्निशी ॥३०१॥

अर्थ :-
‘मनानें’ हरीचे ध्यान करावें, ‘कानांनी’ त्याची कीर्ति श्रवण करावी, ‘जिव्हेनें’ नामस्मरण करावे, आणि रात्रंदिवस त्याच्या कीर्तनांत मग्न असावे १.

‘करीं’ करावे हरिपूजन । ‘चरणीं’ देवालयगमन ।
‘घ्राणी’ तुलसी आमोदग्रहण । जिंही हरिचरण पूजिले ॥३०२॥

अर्थ :-
‘हातांनी’ हरीचे पूजन करावे, ‘पायांनी’ देवालयांत जावें, ‘नाकाने’ निर्माल्यतुळसींचाच वास घ्यावा २.

नित्य निर्माल्य मिरवे शिरी । चरणतीर्थे अभ्यंतरीं
हरिप्रसाद ज्याचे उदरी । त्या देखोनि दूरी भवभय पळे ॥३०३॥

अर्थ :-
जो मस्तकावर नित्य निर्माल्य धारण करतो, आणि पोटांत चरणतीर्थ व हरिप्रसाद सांठवितो, त्याला पाहून संसारभय लांब पळते ३.

वाढतेनि सद्‌भावे जाण । चढतेनि प्रेमे पूर्ण ।
अखंड ज्यासी श्रीकृष्णभजन । त्यासी भवबंधन असेना ॥३०४॥

अर्थ :-
वाढत्या सद्‌भावाने व चढत्या प्रेमाने ज्याला श्रीकृष्णाचे भजन अखंड घडते, त्याला संसाराचे बंधन उरत नाही ४.

सकल भयांमाजी थोर । भवभय अतिदुर्धर ।
तेंही हरिभक्तीसमोर । बापुडे किंकर केवी राहे ॥३०५॥

अर्थ :-
सर्व भयांमध्ये भवभय अति दुर्धर ! तेही बिचारे हरिभक्तीपुढे केवळ पामर होऊन जाते. मग ते समोर उभे कसे राहणार ? ५.

करिता रामकृष्णस्मरण । उठोनि पळे जन्ममरण ।
तेथे भवभयाचे तोंड कोण । धैर्यपण धरावया ॥३०६॥

अर्थ :-
रामकृष्णस्मरण केले असता जन्ममरण उठून पळू लागते, तेथे धैर्य धरून पुढे राहण्याला संसारभयाला तोंड कुठचे ? ६.

जेथे हरिचरणभजनप्रीती । तेथे भवभयाची निवृत्ती ।
परम निर्भय भगवद्‌भक्ती । आमुच्या मती निजनिश्चयो ॥३०७॥

अर्थ :-
जेथे हरिचरणभजनाची प्रीति, तेथे संसारभयाची निवृत्ति याप्रमाणे भगवद्‌भक्ति ही परमनिर्भय होय असा आमच्या बुद्धीचा निश्चय आहे ७.

कृतनिश्चयो आमुचा जाण । येथे साक्षी वेद-शास्त्र-पुराण ।
सर्वात्मना भगवद्‌भजन । निर्भयस्थान सर्वांसी ॥३०८॥

अर्थ :-
तू पक्केपणी जाण की, हा आमचा कृतनिश्चय आहे; व याला वेद, शास्त्र, पुराणे साक्षी आहेत. तात्पर्य, सर्व प्राण्यांना सर्वोपरी भगवद्‌भजन हेच निर्भय स्थान आहे ८.

असो वेद शास्त्र पुराण । स्वमुखे बोलिला श्रीकृष्ण ।
मी सर्वथा भाक्ति‍आधीन । भक्तिप्रधान भगवद्वाक्य ॥३०९॥

अर्थ :-
वेद, शास्त्रे, पुराणें, ही बाजूला राहोत; पण प्रत्यक्ष श्रीकृष्णाने आपल्या मुखाने हेच सांगितले आहे की, मी सर्वथा भक्तीच्या आधीन आहे. यावरून भगवंताच्या वाक्यांत भक्ति हीच प्रधान होय ९.

उभवूनिया चारी बाह्या । निजात्मप्राप्तीच्या उपाया ।
भक्त्याहमेकया ग्राह्यः । बोलिला लवलाह्या श्रीकृष्ण ॥३१०॥

अर्थ :-
इतकेच नव्हे तर, प्रत्यक्ष श्रीकृष्णांनी आपले चारही हात उभारून निजात्मप्राप्तीचा उपाय सांगताना ‘भक्त्याहमेकया ग्राह्यः’ म्हणजे एका भक्तीनेंच मी वश होणारा आहे, असे एकदम सांगितले आहे. ३१०
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।
अञ्जः पुंसामविदुषा विद्धि भागवतान् हि तान् ॥३४॥

अर्थ :-
श्लोक ३४- अज्ञानी लोकांनासुद्धा अगदी सहजपणे साक्षात आपल्या प्राप्तीचे जे उपाय भगवंतांनी सांगितले आहेत, तेच भागवत धर्म समज. (३४)

न करिता वेदशात्रव्युत्पत्ति । ऐशिया अज्ञाना निजात्मप्राप्ती ।
सुगम जोडे ब्रह्मस्थिती । यालागी हरिभक्ती प्रकाशिली देवे ॥३११॥

अर्थ :-
वेद-शास्त्र-व्युत्पत्ति ज्यांना नाहीं, अशा अज्ञानी जनांना परमेश्वरप्राप्ति सुगम होऊन त्यांना ब्रह्मस्वरूप होता यावे म्हणून देवानेंच ही हरिभक्ति प्रकट केली आहे ११.

न करिता वेदशास्त्रपठण । जड मूढ म्हणाल तरले कोण ।
उन्मत्तगजेंद्रउद्धरण । गर्भसंरक्षण परिक्षितीचे ॥३१२॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रपठण न करता जड मूठ कोण तरले असे म्हणाल, तर उन्मत्त गजेंद्राचा उद्धार झाला आहे. परीक्षितीचे गर्भामध्ये संरक्षण झाले आहे १२.

अंबरीषगर्भनिवारण । करावया भक्तीच कारण ।
अहं भक्तपराधीनः । स्वमुखे नारायण बोलिला ॥३१३॥

अर्थ :-
अंबरीषाचे गर्भवास चुकावयाला भक्ति हीच कारण झाली आहे. ‘अहं भक्तपराधीनः’ म्हणजे मी भक्ताच्या स्वाधीन आहे, असे आपल्या तोंडाने नारायणाने म्हटले आहे १३.

वनचर वानर नेणो किती । उद्धरले भगवद्‌भक्ती ।
अस्वले तारावया निश्चिती । विवरी जांबवती भक्तीस्तव वरिली ॥३१४॥

अर्थ :-
ह्या भगवद्‌भक्तीने वनचर वानर किती तरले कोण जाणे ! अस्वलांचा उद्धार व्हावा म्हणून भगवंताने विवरांत जाऊन जांबवतीला भक्तीमुळेंच वरिले १४.

जाण पा अविवेकी केवळ । गौळी गोधने गोपाळ ।
तेही उद्धरिले सकळ । श्रीकृष्णसखे प्रबळ अनन्यप्रीती ॥३१५॥

अर्थ :-
पुनः हे लक्षात आण की, केवळ अविवेकी असे गौळी, गोधने व गोपाळ जे कृष्णाचे सखे सवंगडी, तेसुद्धा प्रबळ अशा अनन्य प्रीतीमुळेच उद्धरून गेले १५.

शास्त्रविरुद्ध अविवेकस्थिती । जारभावे श्रीकृष्णप्रीती ।
गोपी उद्धरिल्या नेणो किती । अनन्यभक्तिसख्यत्वे ॥३१६॥

अर्थ :-
शास्त्रविरुद्ध अविवेकामुळे जारभावानेंच का होईना, श्रीकृष्णावर अत्यंत प्रीति ठेवल्यामुळे गोपी किती उद्धरल्या, त्यांची तर गणतिच नाही १६.

न करिता नाना व्युत्पत्ती । सुगमोपाये ब्रह्मप्राप्ती ।
अबळे तारावया निश्चिती । भगवंते निजभक्ति प्रगट केली ॥३१७॥

अर्थ :-
अनेक प्रकारची शास्त्रे वगैरे न पढता सुलभ उपायाने ब्रह्मप्राप्ति व्हावी, आणि दुबळीही निश्चितपणे तरून जावी म्हणून भगवंताने आपली भक्ति प्रगट केली १७.

ते हे राया भागवत जाण । मुख्यत्वे भक्तिप्रधान ।
भावे करिता भगवद्‌भजन । अज्ञान जन उद्धरती ॥३१८॥

अर्थ :-
राजा ! तेच हे भागवत, ज्यात मुख्यत्वेकरून भक्तिच प्रधान आहे. शुद्ध भावाने भगवद्‌भजन केले असता अज्ञानी लोक उद्धरून जातात १८.

हे भागवत नव्हे नव्हे । अज्ञानालागी निजपव्हे ।
भवाब्धि तरावया भजनभावे । महानाव देवे निर्माण केली ॥३१९॥

अर्थ :-
हे भागवत नव्हे हो नव्हे; ही दीन अज्ञानी लोकांकरिता घातलेली पाणपोईच आहे. भजनभावाने संसारसागर तरून जाण्याकरिता देवाने ही एक मोठी नौकाच निर्माण करून ठेवली आहे १९.

भागवताचे महानावे । जे रिघाले भजनभावे ।
त्यांसी भवभयाचे हेलावे । भजनस्वभावे न लागती ॥३२०॥

अर्थ :-
भजनभावाने जे ह्या भागवतरूपी महानौकेंत बसून निघाले, त्यांना भजनस्वभावामुळे संसारभयाचे हेलकावे खावे लागत नाहींत ३२०.

स्त्रीशूद्रादि आघवे । घालूनिया ये नावे ।
एकेच खेपे स्वये न्यावे । भजनभावे परतीरा ॥३२१॥

अर्थ :-
स्त्रीशूद्रादिक सारे ह्या नावेत घालून एकाच खेपेने भजनभावाने पलीकडच्या तीराला नेता येतात २१.

जे आवलिता भावबळे । तोडी कर्माकर्मक्रूरजळे ।
स्वबोधाचेनि पाणिढाळे । काढिती एक वेळे निजात्मतीरा ॥३२२॥

अर्थ :-
भावबळाने या नावेला वल्हवू लागले असता कर्माकर्मरूप क्रूर जळाला तोडून निजबोधाच्या प्रवाहृदिशेने ती एकाच वेळेला नेऊन पैलतीरास पोंचविते २२.

वैराग्याचे निजनावाडे । अढळ बसले चहूंकडे ।
विषयांचे आदळ रोकडे । चुकवूनि धडपुडे काढिती कांठा ॥३२३॥

अर्थ :-
वैराग्याचे नावाडी चहूंकडे अढळ बसले असल्यामुळे विषयांचे खडक चुकवून ते अलगद नेऊन तीराला पोंचवितात २३.

संचितक्रियमाणांच्या लाटा । मोडोनि लाविती नीट वाटा ।
वेंचूनि प्रारब्धाचा सांठा । निजात्मतटा काढिती ॥३२४॥

अर्थ :-
संचितक्रियमाणांच्या लाटा मोडून नीट रस्त्याला लावतात आणि प्रारब्धाचा साठा संपवून आत्मस्वरूपतटाला पोंचवितात २४.

तेथ गुरुवचन साचोकारे । सांभाळित उणेंपुरे ।
भूतदयेचेनि दोरे । निजनिर्धारे वोढिती ॥३२५॥

अर्थ :-
यामध्ये काही न्यूनाधिक्य झाल्यास गुरुवचन सांभाळून घेते. नाव तीराला लागत असता भूतदयेच्या दोराने आत्मनिर्धाराने ओढतात २५.

तंव एकाएक एकसरी । काढिली परात्परतीरी ।
तंव प्रत्यावृत्ती येरझारी । आत्मसाक्षात्कारी खुंटली ॥३२६॥

अर्थ :-
तेव्हा सपाट्यासरशी ती नौका परात्परतीराला लागते. सर्वांना एकदम परतीरावर उतरवितात, आणि मग आत्मसाक्षात्कार झाल्याने पुनरावृत्ति खुंटून ये जा करावे लागत नाही २६.

येथ धरिला पुरे भावो । तै बुडणेंचि होय वावो ।
मग टाकावो जो ठावो । तो स्वयमेवो आपण होय ॥३२७॥

अर्थ :-
एक भाव धरला की पुरे, मग ‘बुडणे’ म्हणतात ते मिथ्या होऊन जाते. मग जेथे पोंचावयाचे म्हणतो ते स्थानच हा आपण होऊन बसतो २७.

येथ पव्हणयावीण तरणे । प्रयासेंवीण प्राप्ति घेणे ।
सुखोपाये ब्रह्म पावणे । यालागी नारायणे प्रकाशिली भक्ती ॥३२८॥

अर्थ :-
येथे पोहल्याशिवायच तरावयाचे, आणि प्रयासाशिवायच प्राप्ति व्हावयाची. अर्थात् सुखोपायाने ब्रह्मप्राप्ति व्हावी म्हणून नारायणाने भक्ति प्रगट केली आहे २८.

भागवतधर्माचिये स्थिती । बाळी भोळी भवाब्धि तरती ।
सुखोपाये ब्रह्मप्राप्ती । तेचि श्लोकार्थी विशद सांगे ॥३२९॥

अर्थ :-
भागवतधर्माची स्थितिच अशी आहे की, त्याने साळींभोळींही संसारसमुद्र तरून जातात. सुलभ रीतीने ब्रह्मप्राप्ति कशी होते, तेच आता श्लोकार्थामध्ये स्पष्ट करून सांगतात २९.

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।
धावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥३५॥

अर्थ :-
श्लोक ३५- राजन ! या भागवत धर्माचा अवलंब करणार्‍या मनुष्यावर कधी संकटे येत नाहीत आणि डोळे बंद करून तो पळाला म्हणजेच त्याच्या विधिविधानात काही कमतरता राहिली तरी, त्याचे स्खलन किंवा पतन होत नाही. (३५)

जो श्रुतिस्मृती नेणता । भावे भजे भगवत्पथा ।
त्यासी विधिनिषेधबाधकता । स्वप्नींही सर्वथा प्रमादु न घडे ॥३३०॥

अर्थ :-
ज्याला श्रुति-स्मृति समजत नाहीत, पण केवळ भक्तिभावानेंच जो भगवन्मार्गाला म्हणजे भागवतधर्माला अनुसरतो, ज्याला विधिनिषेधांची बाधा होत नाही व स्वप्नांतसुद्धा प्रमाद घडत नाही ३३०.

सद्‌भावेंसी सप्रेम । आचरिता भागवतधर्म ।
बाधू न शके कर्माकर्म । भावे पुरुषोत्तम संतुष्ट सदा ॥३३१॥

अर्थ :-
सप्रेम सद्‌भावाने जर भागवतधर्माचे आचरण केले, तर त्याला कर्माकर्म बाधू शकत नाही. त्याच्या भक्तीनेंच पुरुषोत्तम सदासर्वदा संतुष्ट असतो ३१.

श्रुतिस्मृति हे दोन्ही डोळे । येणेंवीण जे आंधळे ।
तेही हरिभजनी धांवता भावबळे । पडे ना आडखुळे सप्रेमयोगे ॥३३२॥

अर्थ :-
श्रुति आणि स्मृति हे दोन डोळे आहेत. त्यांच्याशिवाय जे आंधळे असतात, तेही भावबळाने हरिभजनामध्ये धांवतांना पडत नाहीत व अडखळत नाहीत ३२.

प्रेमेंवीण श्रुतिस्मृतिज्ञान । प्रेमेंवीण ध्यानपूजन ।
प्रेमेंवीण श्रवण कीर्तन । वृथा जाण नृपनाथा ॥३३३॥

अर्थ :-
हे राजा ! प्रेमाशिवाय श्रुतिस्मृतींचे ज्ञान, प्रेमाशिवाय ध्यान-पूजन, प्रेमाशिवाय श्रवण-कीर्तन, ही सर्व व्यर्थ होत, हे लक्षात ठेव ३३.

माता देखोनि प्रेमभावे । बालक डोळे झांकूनि धांवे ।
ते धांवेसवे झेंपावे । अति सद्‌भावे निजमाता ॥३३४॥

अर्थ :-
आई पाहिली की, मूल डोळे झाकून तिच्याकडे धांव घेते; त्या धांवेबरोबर आईही पण तितक्याच प्रेमाने धांव घेऊन मुलाला झेलून घेते ३४.

जैसा सप्रेम जो भजे भक्तु । त्या भजनासवे भगवंतु ।
भुलला चाले स्वानंदयुक्तु । स्वये सांभाळितु पदोपदी ॥३३५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे जो भक्त भगवंताला सप्रेम भजतो, त्याच्या त्या भजनाबरोबर भगवंतही भुलून स्वानंदाने त्याच्याबरोबर चालू लागतो व त्याला पदोपदी सांभाळतो ३५.

ऐसे आचरिता भागवतधर्म । बाधू न शके कर्माकर्म ।
कर्मासी ज्याची आज्ञा नेम । तो पुरुषोत्तम भजनामाजी ॥३३६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे भक्त भागवतधर्म आचरीत असता त्याला कर्माकर्म बाधू शकत नाही. कारण, कर्माला ज्याने आज्ञा व नियम घालून दिले आहेत, तो पुरुषोत्तमच त्याच्या भजनामध्ये असतो ३६.

ऐसा भागवतधर्मे गोविंदु । तुष्टला चाले स्वानंदकंदु ।
तेथे केवी रिघे विधिनिषेधु । भक्ता प्रमादु न कदा बाधी ॥३३७॥

अर्थ :-
याप्रमाणे स्वानंदकंद जो गोविंद, तो जेणे भागवतधर्माने संतुष्ट होऊन चालत असतो, तेथे विधि-निषेधांचा शिरकाव कसा होणार ? त्याच्या भक्ताला प्रमादाची कधीही बाधा होत नाही ३७.

जेवी का स्वामीचिया बाळा । अवरोधु न करवे द्वारपाळा ।
तेवी भागवतधर्मभजनशीळा । कर्मार्गळा बाधू न शके ॥३३८॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे धन्याच्या मुलाला पहारेकर्‍याच्याने अटकाव करवत नाही, त्याप्रमाणे भागवतधर्माने जो भजन करणारा आहे, त्याला कर्माचा अडसर प्रतिबंधक होत नाही ३८.

ज्यासी भगवद्‌भजनी विश्वासु । विधिनिषेधु त्याचा दासु ।
देखोनि निजभजनविलासु । स्वये जगन्निवासु सुखावे ॥३३९॥

अर्थ :-
ज्याला भगवद्‌भजनामध्ये विश्वास आहे, त्याचे विधिनिषेध हे दासच बनतात. त्याचा भजनविलास पाहून स्वतः जगन्निवास परम संतुष्ट होतो ३९.

भागवतधर्मे राहे कर्म । तंव तंव सुखावे पुरुषोत्तम ।
सप्रेमभक्ता बाधी कर्म । हा वृथा भ्रम भ्रांतांसी ॥३४०॥

अर्थ :-
भागवतधर्माने कर्म करण्याचे राहतें, तसतसा पुरुषोत्तम संतुष्टच होतो. प्रेमळ भक्तांना कर्म बाधते हा भ्रांतिष्ट लोकांना वृथा भ्रम आहे ३४०.

कर्म करू पावे प्रमादु । तंव प्रमादी प्रगटे गोविंदु ।
यालागी विधिनिषेधु । न शकती बाधू हरिभक्ता ॥३४१॥

अर्थ :-
भक्ताला कर्म प्रमादांत पाडू लागले, तर त्या प्रमादांतच भगवान् प्रगट होतो. ह्याकरिता हरिभक्तांना कर्माचे विधिनिषेध बाधक होत नाहीत ४१.

अजामिळा कर्मबाध । यमपाशी बांधिता सुबद्ध ।
तेथे प्रगटोनि गोविंद । केला अतिशुद्ध नाममात्रे ॥३४२॥

अर्थ :-
अजामिळाला त्याचे कर्म बाधक झालें, यमपाशांत तो बांधला गेला, इतक्यांत केवळ नामामुळे तेथे भगवान् प्रगट होऊन त्यांनी त्याला पावन केले ४२.

स्वधर्म कर्म हेच दोनी । निजसत्ता भोयी करूनी ।
जो पहुडे भजनसुखासनी । तो पडे तै दंडणी स्वधर्म-कर्मा ॥२४३॥

अर्थ :-
स्वधर्म आणि कर्म ह्या दोघांनाही आपल्या सत्तेने भोई करून जो भक्त भजनरूप पालखीत शयन करतो, तेव्हा तो पडेल तर स्वधर्मकर्मानाच दंड होतो ४३.

भजनप्रतापसत्तालक्षणे । स्वधर्मकर्मा ऐसे दंडणे ।
वर्णाश्रमांचा ठावो पुसणे । होळी करणे कर्माची ॥३३४॥

अर्थ :-
भजनप्रतापाच्या योगे स्वधर्मकर्मांनाही याप्रमाणे दंड करता येतो. वर्णाश्रमाचा ठाव पुसून टाकून कर्माची होळीच करून टाकता येते ४४.

एव भागवतधर्मे जे सेवक । स्वधर्मकर्म त्यांचे रंक ।
ते राहो न शके त्यांसन्मुख । मा केवी बाधक हो शकेल ॥३४५॥

अर्थ :-
तात्पर्य, याप्रमाणे जे भागवतधर्माचे सेवन करणारे आहेत, त्यांचे स्वधर्मकर्म हे दीन सेवक होत. भक्तांपुढे त्यांना उभे राहण्याचेही सामर्थ्य नाही, मग ते भक्तांना बाधक कसे होऊ शकतील ? ४५.

कैसे कैसे भागवतधर्म । केवी भगवंती अर्पे कर्म ।
अतिगुह्य उत्तमोत्तम । निजभजनवर्म ऐक राया ॥३४६॥

अर्थ :-
भागवतधर्म कसेकसे आहेत ? भगवंतामध्ये कर्म कसे अर्पण होते ? हे राजन् ! अति गुह्य निजभजनवर्म तुला सांगतो ऐक ४६.
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् ।
करोति यद्यत्सकल परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥३६॥

अर्थ :-
श्लोक ३६- मनुष्य शरीराने, वाणीने, मनाने, इंदियांनी, बुद्धीने, अहंकाराने किंवा स्वभावाप्रमाणे जी जी कर्मे करील, ती ती सर्व कर्मे त्याने त्या परमपुरूष नारायणांनाच समर्पण करावीत. (३६)

हेतुक अथवा अहेतुक । वैदिक लौकिक स्वाभाविक ।
भगवंती अर्पे सकळिक । या नांव देख भागवतधर्म ॥३४७॥

अर्थ :-
सहेतुक असो अथवा अहेतुक असो, वैदिक असो, लौकिक असो की स्वाभाविक असो; ही सारी भगवंताच्या ठायी अर्पण करणें, यालाच ‘भागवतधर्म’ म्हणतात, हे तू ध्यानांत ठेव ४७.

उदकी तरंग अतिचपळ । जिकडे जाय तिकडे जळ ।
तैसे भक्ताचे कर्म सकळ । अर्पे तत्काळ भगवंती ॥३४८॥

अर्थ :-
उदकांतील डलाट अति चपल असते, पण ती जिकडे जाईल तिकडे उदकांतच मिसळते; त्याप्रमाणे भक्तांचे सारे कर्म तत्काल भगवंताच्याठायींच अर्पण होते. अर्थात् भगवद्‌रूपच होऊन जाते ४८.

ये श्लोकींचे व्याख्यान । पहिले मानसिक अर्पण ।
पाठी इंद्रिये बुद्धि अभिमान । कायिक जाण श्लोकान्वये ॥३४९॥

अर्थ :-
ह्या श्लोकाच्या व्याख्यानांत प्रथमतः मानसिक कर्माचे अर्पण सांगितले असून, मागाहून इंद्रियें, बुद्धि, अहंकार इत्यादिकांच्या कर्माचे व शेवटी कायिक कर्माचे अर्पण असे श्लोकान्वयानुसार सांगितले आहे ४९.

भागवतधर्माची निजस्थिती । मन बुद्धि चित्त अहंकृती ।
आदिकरूनि इंद्रियवृत्ती । भगवंती अर्पिती ते ऐक ॥३५०॥

अर्थ :-
भागवतधर्माची खरी स्थिति म्हणजे मन, बुद्धि, चित्त, अहंकृति आदिकरून इंद्रियवृत्ति आहेत त्या सर्व भगवंताला अर्पण करणे होय. ते कसे ते ऐक ३५०.

बाधू न शके स्वधर्मकर्म । ऐक राया त्याचे वर्म ।
मनी प्रगटला पुरुषोत्तम । अतिनिःसीम निजबोधे ॥३५१॥

अर्थ :-
हे राजा ! भक्ताला स्वधर्मकर्म कसे बाधत नाही त्याचे वर्म सांगतो ऐक. अति निस्सीम आत्मबोधाच्या योगाने मनामध्येंच पुरुषोत्तम प्रगट होतो ५१.

म्हणोनि संकल्पविकल्प । अवघे झाले भगवद्‌रूप ।
यालागी भक्त नित्य निष्पाप । सत्यसंकल्प हरिदास ॥३५२॥

अर्थ :-
त्यामुळे संकल्प-विकल्प हे सारे भगवद्‌रूपच होतात, आणि त्यायोगे भक्त हे निष्पापच असतात. ते हरीप्रमाणे सत्यसंकल्पी होतात ५२.

जेवी बुद्धिबळांचा खेळ । राजा प्रधान गजदळ ।
अवघे काष्ठचि केवळ । तेवी संकल्प सकळ भगवद्‌रूप ॥३५३॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे बुद्धिबळाच्या खेळांत राजा, प्रधान, हत्ती, पायदळ ही सर्व असतात, पण ती सारीच केवळ लांकडे त्याप्रमाणे भगवंताच्या भक्ताचे संकल्प सारे भगवद्‌रूपच होतात ५३.

जो जो संकल्प कामी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।
तेथ भजनाचा संभ्रमु । अतिनिःसीमु स्वये वाढे ॥३५४॥

अर्थ :-
त्याचा संकल्प ज्या ज्या विषयाची इच्छा करतो तो तो विषय आत्माराममयच बनतो, त्यामुळे भजनसंभ्रम आपोआपच अतिशय वाढतो ५४.

जागृति सुषुप्ती स्वप्न । तिही अवस्था होय भजन ।
तेथ अखंड अनुसंधान । निजबोधे पूर्ण ठसावले अंगी ॥३५५॥

अर्थ :-
जागृति, स्वप्न, सुषुति या तिन्ही अवस्थांमध्ये भजन होऊ लागते व अंगामध्ये आत्मबोध पूर्ण ठसला गेल्यामुळे अनुसंधान अखंड असते ५५.

मना होता समाधान । समाधाने अधिक भजन ।
पूर्ण बाणले अनुसंधान । ध्येय-ध्याता-ध्यान समरसे भजे ॥३५६॥

अर्थ :-
मनाला समाधान प्राप्त झाले म्हणजे त्यायोगे भजनही अधिकच वाढत जाते. अनुसंधान पूर्णपणे बाणल्यामुळे ध्येय, ध्याता, ध्यान ही एकरूप होऊन भजन चालते ५६.

तूर्या साक्षी उन्मनी । याही लाविल्या भगवद्‌भजनी ।
जंववरी अवस्थापणी । आपआपणी मुकल्या नाही ॥३५७॥

अर्थ :-
तुर्या, साक्षी आणि उन्मनी ह्या तीन जोपर्यंत आपलेपणाला मुकल्या नाहीत, तोपर्यंत त्यांनाही भक्त भगवद्‌भजनाकडेच लावतात ५७.

ऐसा भावनेवीण उपजे भावो । तो तो तत्काळ होय देवो ।
मग अर्पणाचा नवलावो । न अर्पिता पहा हो स्वये होय ॥३५८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे भावनेशिवायच भाव उत्पन्न होतो, तो तत्काळ देवरूपच बनतो. मग अर्पणाचे आश्चर्य कसले ? अर्पण न करिता आपोआपच ते भगवदर्पण होते ५८.

स्वरूपे मिथ्या केले स्वप्न । जागृती सोलूनि काढिले ज्ञान ।
निवडोनि सुषुप्तिसुखसमाधान । तिहींते पूर्ण एकत्र केले ॥३५९॥

अर्थ :-
स्वरूपानुभवाने स्वप्न मिथ्या करून सोडले ; जागृति सोलून ज्ञान काढले; सुषुप्तीचे सुखसमाधान निवडून काढून ते पूर्णपणे एकत्र करून ठेवले ५९.

तये स्वरूपी सगळे मन । स्वयेंचि करी निजात्मार्पण ।
तेथींचे सुखसमाधान । भक्त सज्ञान जाणती स्वये ॥३६०॥

अर्थ :-
की अशा स्वरूपांत स्वतः मनच आत्मार्पण करते. अशा स्थितीतील सुखसमाधान सज्ञान भक्तच जाणत असतात ३६०.

यापरी मानसिक जाण । सहज स्वरूपी होय अर्पण ।
आता इंद्रियांचे समर्पण । होय ते लक्षण ऐक राया ॥३६१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे मानसिक व्यापार स्वरूपामध्ये सहज अर्पण होतो असे तू जाण. आता इंद्रियांचे समर्पण कसे होते, ते लक्षण ऐक ६१.

दीपु लाविजे गृहाभीतरी । तोचि प्रकाशे गवाक्षद्वारी ।
तेवी मनी प्रगटला श्रीहरी । तोचि इंद्रियांतरी भजनानंदु ॥३६२॥

अर्थ :-
घरामध्ये दिवा लावला म्हणजे त्याचाच उजेड खिडक्यांतूनही बाहेर पडतो. तद्वत् मनामध्ये श्रीहरि प्रगट झाला म्हणजे तोच इंद्रियांमध्ये भजनानंदरूपाने प्रगट होतो ६२.

तेचि इंद्रियव्यापार । सांगिजती सविस्तर ।
स्वाभाविक इंद्रियव्यवहार । भजनतत्पर परब्रह्मी ॥३६३॥

अर्थ :-
तेच इंद्रियांचे व्यापार सविस्तरपणे सांगतो ऐक. स्वाभाविक इंद्रियव्यापारही परब्रह्मस्वरूपांत भजनरूप होतात ६३.

जंव दृष्टि देखे दृश्याते । तंव देवोचि दिसे तेथे ।
यापरी दृश्यदर्शनाते । अर्पी भजनसत्ते दृष्टीचा विषयो ॥३६४॥

अर्थ :-
दृष्टि जेव्हा दृश्य पदार्थाला पहाते, तेव्हा तिला तेथे देवच दिसत असतो. ह्याप्रमाणे भजनसत्तेने दृश्यदर्शनासह दृष्टीचा विषय भगवंताला अर्पण करतो ६४.

दृश्य द्रष्टा आणि दृष्टी । देखता तिन्ही एकवटी ।
सहजे ब्रह्मार्पण ते दृष्टी । भक्त जगजेठी यापरी अर्पी ॥३६५॥

अर्थ :-
दृश्य, द्रष्टा आणि दर्शन ही तिन्ही एकरूपाने पहात गेले म्हणजे दृष्टि सहज ब्रह्मार्पण होते. याप्रमाणे भक्त श्रेष्ठ दृष्टि अर्पण करतो ६५.

दृश्य प्रकाशी दृश्यपणे । तेचि दृष्टीमाजी होय देखणे ।
ऐसेनि अभिन्नपणे । दर्शनार्पणे भजती भक्त ॥३६६॥

अर्थ :-
दृश्याला दृश्यपणाने जी सत्ता प्रगट करते, तीच दृष्टीमध्ये दर्शनरूप होते. अशा अभिन्नपणाने दर्शनार्पण करून भक्तजन भजन करतात ६६.

हे एकपणी तीनही भाग । तिन्हीमाजी एक अंग ।
ऐसे जे देखणे चांग । त्याचि अर्पणे साङ्ग सहजे अर्पी ॥३६७॥

अर्थ :-
एकपणांत तीनही भाग आहेत व तिहींमध्ये एकच स्वरूप आहे. असे हे सुंदर पहाणे, हेच साङ्ग समर्पण होय ६७.

नाना पदार्थ प्रांजळे । नीच नवे देखती डोळे ।
परी अर्पणाचे सोहंळे । निजात्ममेळे अर्पिती स्वये ॥३६८॥

अर्थ :-
डोळे नित्य नवे नाना प्रकारचे पदार्थ पहातात; पण भक्तांना ते सर्व आत्मरूप दिसतात व याप्रमाणे दृष्टीच्या अर्पणाचे सोहंळे ते भोगतात ६८.

यापरी दृष्टीचे दर्शन । भक्त करिती ब्रह्मार्पण ।
आता श्रवणाचे अर्पण । अर्पी ते लक्षण ऐक राया ॥३६९॥

अर्थ :-
या प्रकारे दृष्टीचे दर्शन भक्त ब्रह्मार्पण करीत असतात. आता हे राजा ! ते ‘श्रवणाचे अर्पण’ ब्रह्मामध्ये कसे करतात, ते सांगतो ऐक ६९.

जो बोलाते बोलविता । तोचि श्रवणी झाला श्रोता ।
तोच अर्थावबोधु जाणता । तेथे ब्रह्मार्पणता सहजेंचि ॥३७०॥

अर्थ :-
जो शब्दाला बोलविणारा, तोच कानांमध्ये ऐकणारा होऊन बसलेला आहे. आणि अर्थाचे ज्ञान जाणणाराही तोच आहे. अर्थात् येथे श्रवणाची ब्रह्मार्पणता होते ३७०.

शब्दु शब्दत्वे जंव उठी । तंव शब्दविता प्रगटे पाठींपोटी ।
तेणे अकृत्रिम भजन उठी । ब्रह्मार्पणमिठी श्रवणी पडे ॥३७१॥

अर्थ :-
शब्द हा शब्दरूपाने उठतो न उठतो, तोच शब्दास बोलविणारा त्याच्या पाठींपोटी प्रगट होऊन राहतो; त्यामुळे ते भजन अकृत्रिमपणे उत्पन्न होते आणि श्रवणांत ब्रह्मार्पणाची मिठी सहजच पडते ७१.

शब्दबोलासवे अर्थवाढी । तंव शब्दविता घे शब्दार्थगोडी ।
तेणे हरिभजनी आवडी । स्वये उठी गाढी श्रवणार्पणेंसी ॥३७२॥

अर्थ :-
शब्दोच्चार झाला की, त्याच्याबरोबर अर्थ वृद्धिंगत होतो; इतक्यांत शब्द काढणारा असतो तोच शब्दार्थाची गोडी ग्रहण करतो आणि तेणेंकरून श्रवणार्पणानेंच हरिभजनांत अत्यंत आवड उत्पन्न होते ७२.

शब्द जंव कानी पडे । तंव शब्दार्थे भजन वाढे ।
बोलवित्याच्या अंगा घडे । अर्पण उघडे करितांचि ॥३७३॥

अर्थ :-
शब्द कानांवर पडतो न पडतो तोच शब्दार्थामुळे भजन वाढते; आणि त्यायोगे शब्दाच्या प्रवर्तकाशी उघड उघड अर्पण होते ७३.

बोलासी जो बोलविता । त्यासी दृढ केली एकात्मता ।
ते भजन चढे श्रवणाच्या हाता । ब्रह्मार्पणता निजयोगे ॥३७४॥

अर्थ :-
शब्दाला जो बोलविणारा, त्याच्याशी एकात्मता दृढ केली की, ते भजन श्रवणाच्या हाती येते व ब्रह्मार्पणता सहज घडते ७४.

सद्‌गुरुवचन पडता कानी । मनाचे मनपण विरे मनी ।
तेचि श्रवण ब्रह्मार्पणी । भगवद्‌भजनी सार्थकता ॥३७५॥

अर्थ :-
सद्गुरूचे वचन कानांवर पडले की, मनाचे मनपण मनामध्येंच जिरून जाते, तेच श्रवण ब्रह्मार्पण होऊन भगवद्‌भजनाने सार्थकता होते ७५.

श्रवणेंचि यापरी श्रवण । करिता उठिले ब्रह्मार्पण ।
हेतुरहित भगवद्‌भजन । स्वभावे जाण स्वये होत ॥३७६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे श्रवणानेंच श्रवण केले असता त्यास ब्रह्मार्पणता प्राप्त होऊन, हेतुरहित भगवद्‌भजन आपोआपच होते ७६.

भजने तुष्टला जगन्निवास । होय वासाचा निजवास ।
मग घ्राणद्वारा परेश । भोगी सुवास ब्रह्मार्पणेंसी ॥३७७॥

अर्थ :-
भजनामध्ये संतुष्ट झालेला जगन्निवास वासांतील वास होऊन राहतो; व तो परेश घ्राणाच्या द्वारे ब्रह्मार्पणत्वाने सुवास ग्रहण करतो ७७.

जो सुमना सुमनपण जोडी । तो घ्राणाचेंही घ्राण होय आवडी ।
मग नाना सुवासपरवडी । ब्रह्मार्पणप्रौढी निजभोग अर्पी ॥३७८॥

अर्थ :-
जो पुष्पाला पुष्पपण देतो, तोच आवडीने घ्राणाचे घ्राण होऊन राहतो; आणि मग अनेक प्रकारच्या सुवासाचा घमघमाट ब्रह्मार्पणप्रौढीने भोगतो ७८.

वासाचा अवकाश होय आपण । घ्राणी ग्राहकपणे जाण ।
तो भोगुचि स्वये संपूर्ण । कृष्णार्पण सहज होतु ॥३७९॥

अर्थ :-
नासिकेमध्ये ग्राहकपणाने पोकळीचा भाग आपणच स्वतः होत असल्यामुळे तो भोग सहजच कृष्णार्पण होतो ७९.

रसना रस सेवू जाये । तंव रसस्वादु देवचि होये ।
मग रसनेमाजी ये‍ऊनि राहे । ब्रह्मार्पणे पाहे रसभोगवृत्ती ॥३८०॥

अर्थ :-
(आता ‘रस’ विषयाचे अर्पण सांगतात)-जिव्हा रसग्रहण करण्याला जाते तो देव स्वतःच रसास्वाद होतो, त्यामुळे रसनेमध्ये रसोपभोगाची वृत्ति ब्रह्मार्पणत्वाने येऊन राहते (अथवा, देव रसनेत येऊन राहतो व त्यामुळे रसभोगवृत्तिही ब्रह्मार्पण होते) ३८०.

जे जे रसना सेवी गोडी । ते ते हरिरूपे धडफुडी ।
स्वादा ये‍ऊनि रोकडी । ब्रह्मार्पणपरवडी निजभोग अर्पी ॥३८१॥

अर्थ :-
जिव्हा जो जो स्वाद ग्रहण करते, तो तो हरिरूप होऊन पूर्णपणे गोडीला चढतो. ह्या प्रकारे जिव्हा आपला रसानुभव ब्रह्मार्पण करून टाकते ८१.

रस-रसना-रसस्वादु । त्रिविधभेदे निजअभेदु ।
रससेवनी परमानंदु । स्वानंदकंदु वोसंडे ॥३८२॥

अर्थ :-
रस, रसना आणि रसास्वाद ह्या तिहींचा निजस्वरूपांत अभेदच आहे. अशा भावनेने रस सेवन केला असता स्वानंदाचा कंद इंद्रियद्वाराही बाहेर येतो. अर्थात् अशा रससेवनाने परमानंद-साक्षात्कार होतो ८२.

कटु मधुर नाना रस । रसना सेवी सावकाश ।
परी ते अवघा ब्रह्मरस । स्वादी सुरस परमानंदु ॥३८३॥

अर्थ :-
कडू, मधुर, इत्यादि जे अनेक रस आहेत ते रसना सावकाश सेवन करते, परंतु तो सारा ‘ब्रह्मरस’ असल्यामुळे त्याच्या स्वादांत सुरस असा परमानंदच प्रकट होतो ८३.

यापरी रसी रसना । भोगे रतली कृष्णार्पणा ।
आता स्पर्शविषयरचना । अर्पे ब्रह्मार्पणा ते ऐक राया ॥३८४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे रसना ही रसभोगद्वारा कृष्णार्पणांतच रत होते. आता हे राजा ! ‘स्पर्श’ विषयाची व्यवस्था ब्रह्मार्पणांत कशी होते ते ऐक ८४.

स्पर्श घे‍ईजे निजदेही । तंव देहींच प्रगटे विदेही ।
मग स्पर्शी जे जे कांही । तो तो भोगु पाही ब्रह्मार्पणे उठी ॥३८५॥

अर्थ :-
आपल्या देहाने स्पर्श घ्यावयास जावें, तो देहामध्ये विदेही परमात्माच प्रगट होतो. ह्यामुळे जे जे काही स्पर्शावयास जावें, तो तो स्पर्शभोग ब्रह्मार्पणानेंच उठू लागतो ८५.

स्पर्शास्पर्शे जे स्पर्शिजे । तंव स्पर्शावया नाडळे दुजे ।
तेणे एकपणाचेनि व्याजे । कृष्णार्पणवोजे भजन प्रगटे ॥३८६॥

अर्थ :-
स्पर्शास्पर्शाने म्हणजे त्वचेने कशाला तरी स्पर्शावे म्हटलें, तर तेथे स्पर्श करण्यास दुसरे कांहींच लागत नाही. त्या ऐक्यरूपामुळे कृष्णार्पणरूपी भजनच प्रकट होते ८६.

तेथ जो जो घे‍ईजे पदार्थु । तो तो पदार्थु होय समर्थु ।
तेणेचि भजने परमार्थु । निजस्वार्थु निजभक्ता ॥३८७॥

अर्थ :-
तेव्हा जो जो पदार्थ म्हणून घ्यावयास जावें, तो तो पदार्थ सर्वसत्ताधीश परमात्माच होऊन राहतो; आणि तशा त्या भजनाने निजभक्ताचा स्वार्थ जो परमार्थ तोच पदरांत पडतो ८७.

द्यावया कांही देवा जाये । तंव देता भजन कैसे होये ।
देते घेते दान स्वये । देवोचि होये निजांगे ॥३८८॥

अर्थ :-
(आता ‘हाता’ चे अर्पण सांगतात)- हात देवास काही द्यावयास जातात, तो ते देतांना भजन कसे घडते पाहा. तर देणारा, घेणारा व दान ही तिन्ही देव स्वतःच होऊन राहतो ८८.

जे‍उते जे‍उते चालवी पाये । तो तो मार्गु देवोचि होये ।
मग पा‍उला पा‍उली पाहे । निजभजन होये ब्रह्मार्पणेंशी ॥३८९॥

अर्थ :-
(आता ‘पाया’चे अर्पण सांगतात)-भक्त जिकडे जिकडे पाय चालवीत नेतात, तो तो मार्ग देव स्वतःच होऊन राहतो; त्यामुळे ब्रह्मार्पणत्वाने पावलोपावली निजभजन घडते ८९.

चरणा चरणा निजगती । तोचि निजांगे क्षितीची क्षिती ।
चालता तैशिया युक्ती । सहज ब्रह्मस्थिति निजकर्मे अर्पी ॥३९०॥

अर्थ :-
चरणाच्या गतीला ज्याची चालना, तोच पृथ्वीची धारणाशक्ति आहे, अशा युक्तिधारणेने चालतांना ते चालण्याचे कर्म सहज ब्रह्मस्थितीला पोंचते ३९०.

बोल बोलवितिया वदनी भेटी । बोलणे लाजे त्याचिया दृष्टी ।
ते लाज गिळून बोलणे उठी । निजभजनपुष्टी ब्रह्मार्पणेंसी ॥३९१॥

अर्थ :-
(मागे ओंवी ३७० मध्ये ज्ञानेंद्रियांपैकी श्रोत्रेंद्रियाचा शब्दविषय सांगितला, आता कर्मेंद्रियांपैकी वागिंद्रियाचा शब्दविषय सांगतात. ) बोल आणि बोलविणारा यांची भेट वदनांत होते. त्याला पाहून बोल लाजतो. ती लाज गिळूनच मग बोलणे प्रगट होत असल्यामुळे ब्रह्मार्पणासह निजभजन वाढत असते ९१.

शब्द मावळे निःशब्दी । निःशब्दचि बोलिजे शब्दी ।
तोचि अर्पणाचा विधी । जाण त्रिशुद्धी समर्पितेनिशी ॥३९२॥

अर्थ :-
निःशब्दामध्ये शब्द लय पावतो, निःशब्द वस्तुच शब्दांनी बोलली जाते. अर्पणकर्त्यासह खरोखरीचा अर्पणविधि हाच असे समज ९२.

बोलु बोलविता बोला‍आंतु । तो बोलु अर्पणेंसींच येतु ।
ऐसा शब्देंचि भजनार्थु । प्रकटे परमार्थु ब्रह्मार्पणेंसी ॥३९३॥

अर्थ :-
बोल बोलविणारा तो बोलाच्या आंत आहे असे मानले, म्हणजे ते बोल कृष्णार्पणानेंच उठतात. असे शब्दरूपानेंच भजन होऊन ब्रह्मार्पणासह परमार्थ प्रगट होतो ९३.

ऐसा मनें-कर्में-वचने । जो दृढावला भगवद्‍भजने ।
तेचि भजन अभिमाने । निजनिर्वाणे दृढ धरी ॥३९४॥

अर्थ :-
(आता ‘अभिमानाचें’ अर्पण सांगतात)- वर सांगितल्याप्रमाणे मनाने, कर्माने व वचनाने भगवद्‌भजनामध्ये जो दृढावला, तोच ते भजन अभिमानाने दृढतर धरून राहतो ९४.

तरंग समुद्रा‍आंतौता । म्हणे माझेनि मेघु तत्त्वता ।
जगाते निवविता जीवविता । तृषा हरिता चातकांची ॥३९५॥

अर्थ :-
समुद्राच्या आंत असलेली लाट म्हणते की, खरोखर पाहिले तर जगाला शांत करणारा व पोसणारा, आणि चातकाची तृषा हरण करणारा जो मेघ, तो माझ्यापासूनच झाला आहे ९५.

माझेनि सस्ये पिकती । माझेनि सरिता उसळती ।
मागुती मजमाजी मिळती । समरसती सिंधुत्वे ॥३९६॥

अर्थ :-
माझ्याच योगाने धान्ये पिकतात, माझ्याच योगाने नद्या भरून वाहतात, आणि पुन्हा त्या समुद्राशी ऐक्यता पावून मलाच येऊन मिळतात ९६.

तेवी मुळींचे पूर्णपण । पावोनि भजे अभिमान ।
त्याचे भजनाचे लक्षण । सावधान अवधारी ॥३९७॥

अर्थ :-
ह्या न्यायाने भगवद्‌भक्त हा मूळचे पूर्णत्व पावून त्या पूर्णत्वाच्या अभिमानाने भजू लागतो. त्या भजनाचे लक्षणही चित्त देऊन ऐक ९७.

म्हणे मी सकललोककर्ता । कर्म करोनि अकर्ता ।
मी सर्वभोगभोक्ता । नित्य अभोक्ता मी एकु ॥३९८॥

अर्थ :-
तो म्हणतो की, त्रिभुवनाचा कर्ता तो मी; कर्म करून अकर्ता व सर्व प्रकारचे भोग भोगून नित्य अभोक्ता असणाराही मीच एक ९८.

सकळ लोकी माझी सत्ता । सकळी सकळांचा नियंता ।
सकळा सकळत्वे मी प्रकाशिता । होय मी शास्ता सकळिकांचा ॥३९९॥

अर्थ :-
सर्व लोकांमध्ये माझीच सत्ता आहे ; सर्वांमध्ये सर्वांचा नियंता तो मीच; सर्वांना सर्वपणाने प्रकाशविणाराही मीच ; तसाच सर्वांचा शास्ताही मीच होय ९९.

सकळा भूती मी एकु । मीचि व्याप्य व्यापकु ।
जनिता जनयिता जनकु । न होनि अनेकु जगद्‌रूप मी ॥४००॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रामध्ये मी एकच आहे ; व्याप्य व व्यापक मीच ; उत्पन्न होणारा व उत्पन्नकर्ताही मीच ; एकत्व न मोडता जगद्‌रूप होणारा मीच ४००.

मी देवांचा आदिदेवो । देवी देवपणा माझाचि भावो ।
व्ययामाजी मी अज अव्ययो । अक्षरी अक्षरभावो माझेनि अंगे ॥४०१॥

अर्थ :-
देवांचा आदिदेव तो मी; देवांमध्ये देवपणा आहे तो माझाच भाव होय. विनाशी पदार्थात मी अव्यय व अज आहे. अक्षरामध्ये अक्षरधर्म जो दिसतो तो माझ्यामुळेच. १.

ईश्वरी जे जे सत्ता । ते ते माझी सामर्थ्यता ।
भगवंती भगवंतता । जाण तत्त्वता माझेनि ॥४०२॥

अर्थ :-
ईश्वराच्या ठायी जी जी म्हणून सत्ता आहे, ते ते सर्व माझेच सामर्थ्य. भगवंतामध्ये भगवंतपणा म्हणून जो आहे तो खरोखर माझ्याचमुळे २.

मी आपरूपी आपु । मी प्रकृतिपुरुषांचा बापु ।
सृष्टिरचनेचा संकल्पु । निर्विकल्पु पै माझा ॥४०३॥

अर्थ :-
जलरूपामध्ये रसरूप मी ; प्रकृतिपुरुषांचा जनक तो मी; सृष्टिरचनेचा संकल्प तो माझा, पण वस्तुतः मी निर्विकल्प ३.

मी आदीची अनादि आदी । मी समाधीची निजसमाधी ।
निजशुद्धीसी माझेनि शुद्धी । यापरी त्रिशुद्धी अभिमानार्पण ॥४०४॥

अर्थ :-
सर्व कारणांचे अनादिकारण मी; समाधीची मूळ समाधि मी; आत्मशुद्धीला शुद्धि प्राप्त झाली ती माझ्याचमुळे. अभिमानाचे कृष्णार्पण होते ते वस्तुतः अशा प्रकारे ४.

मी अजन्मा न जन्मोनि जन्मे । मी अकर्मा न करोनि करी कर्मे ।
माझेनि योगे पुरुषोत्तमे । पाविजे महिमे उत्तमत्वाचे ॥४०५॥

अर्थ :-
मी अजन्मा असता न जन्मता जन्म घेतो. मी अकर्मा असून कर्म न करिता कर्मे करतो. पुरुषोत्तमाला उत्तमत्वाचा महिमा माझ्यामुळेच प्राप्त झाला आहे ५.

सच्छब्दे माझे अंग । चिच्छब्दे मीचि चांग ।
न होनिया तिन्ही भाग । आनंद निर्व्यंग तोचि मी ॥४०६॥

अर्थ :-
‘सत्’ शब्दाने माझ्याच अंगाचा बोध होतो; ‘चित्’ शब्दाने तर मीच स्पष्ट आहे; सत्, चित् व आनंद हे तीन भिन्न धर्म न होता निर्व्यंग असा जो ‘आनंद’ तोच मी आहे ६.

माझेनि सूर्यदृष्टी डोळस । मजमाजी चिदाकाशाचा अवकाश ।
माझेनि अंगे जगन्निवास । सावकाश नांदतु ॥४०७॥

अर्थ :-
माझ्यामुळेच सूर्याची दृष्टि डोळस झाली आहे. माझ्यामध्येंच चिदाकाशाचा अवकाश आहे. जगन्निवास हा माझ्यामुळेच जगांत आनंदाने नांदतो ७.

अजा अजपणे मी अज । निःशेष निर्बीजा मी बीज ।
माझेनि निजांगे निज । निजभोज स्वये नाचे ॥४०८॥

अर्थ :-
मी अज आहे. माझ्या अजत्वानेंच मायेला अजत्व प्राप्त झाले आहे. निःशेष निर्बीज पदार्थाचे बीज मी आहे. माझ्याच स्वरूपाने आत्मस्वरूप प्रगट होऊन नाचत असते ८.

अधिष्ठाना मजमाजी अधिवासु । मी जगदीशाचा पूर्ण ईशु ।
मी परम पुरुषाचाही पुरुषु । परेशा परेशु मीच स्वये ॥४०९॥

अर्थ :-
अधिष्ठानाचे वास्तव्य माझ्यामध्येंच आहे. जगदीश्वराचा पूर्ण ईश्वर मी आहे. परमपुरुषाचा पुरुष मी आहे, आणि परेशाचा परेशही स्वतः मीच होय ९.

असंत माझेनि संत होये । अचित् माझेनि चिदत्व लाहे ।
निजानन्दासीही पाहे । आनंदु निर्वाहे माझेनि ॥४१०॥

अर्थ :-
असत् वस्तु माझ्या योगाने सत्तावान होतात. अचित् म्हणजे जड वस्तूंना माझ्या योगाने सचेतनत्व मिळते. निजानंदालाही माझ्याच योगाने आनंदत्व प्राप्त होते ४१०.

मी सकळ सिद्धींची निजसिद्धी । मी सर्वांगदेखणी बुद्धीची बुद्धी ।
मोक्ष म्हणणे तोही उपाधी । जाण त्रिशुद्धी माझेनि ॥४११॥

अर्थ :-
मीच सर्व सिद्धींची मूळ सिद्धि; बुद्धीची सर्वांगदेखणी बुद्धि मीच; मोक्ष म्हणणे ही एक उपाधिच माझ्यामुळे सिद्ध होते ११.

मी साचार निजधर्म । मजमाजी ब्रह्म विसरे कर्म ।
ब्रह्मसमाधीचे परब्रह्म । निजनिःसीम मीच मी ॥४१२॥

अर्थ :-
खरोखरीचा धर्म तो मी आहे. माझ्यामध्ये ब्रह्म हे कर्म विसरून जाते. ब्रह्मसमाधीची परमावधि असे जे परब्रह्म ते मीच आहे १२.

हरि-हर-ब्रह्मा निजनिर्धारी । हेही माझे अंशांशधारी ।
मी दशावतारांचा अवतारी । माझी निजथोरी मीही नेणे । ॥४१३॥

अर्थ :-
ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर हेही खरोखर माझ्या अंशाचा अंश धारण करणारे आहेत. मीच दशावतारांचा अवतारी आहे. माझी खरी खरी थोरवी मलाही कळत नाही १३.

ऐशिया नाना विवंचना । अभिमाने भजे भगवद्‌भजना ।
ब्रह्माहमस्मि दृढभावना । आपण आपणा पूर्णत्वे अर्पी ॥४१४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे अनेक विचारांच्या अभिमानाने तो भगवद्‌भजन करतो, आणि ‘अहं ब्रह्मास्मि’ म्हणजे मी ब्रह्म आहे ह्या दृढभावनेने आपणच आपल्याला पूर्णत्वाने समर्पण करतो १४.

जीव घालूनि पुर्णत्वा‍आंतु । जे जे अभिमान कल्पितु ।
ते ते साचचि स्वये होतु । तेंही पूर्णत्व अर्पितु निजपूर्णत्वी ॥४१५॥

अर्थ :-
पूर्णत्वामध्ये जीव घालून अभिमान ज्या ज्या कल्पना करतो ते ते खरोखर तो स्वतःच होतो, आणि ते पूर्णत्वही आपल्या मूळच्या पूर्णत्वांत अर्पण करतो १५.

ब्रह्माहमस्मि नुसधे वचन । ये अहंते नाम भगवद्‌भजन ।
मा हा तंव तद्‌रूप हो‍ऊन । भजे अभिमान ब्रह्मार्पणेंसी ॥४१६॥

अर्थ :-
‘ब्रह्माहमस्मि’ असे जे नुसते वचन आहे, त्या अहंतेला भगवद्‌भजन म्हणतात. मग हा तर तद्‌रूप होऊन आणि अभिमान ब्रह्मार्पण करूनच भजन करू लागतो १६.

सांडूनि देहबुद्धीचा केरु । भजने उठिला अहंकारु ।
तो अपरोक्ष निजसाक्षात्कारु । पावूनि पूर्ण निर्धारु पूर्णत्वे वर्ते ॥४१७॥

अर्थ :-
देहबुद्धीचा केर झाडून काढून अशा भजनाने जो अहंकार उठतो, तोच अपरोक्ष आत्मस्वरूपसाक्षात्कार होय. असा पूर्ण निर्धार पावून तो पूर्णत्वाने वागू लागतो १७.

म्हणौनि मनना मीचि मनन । स्मरणा मीचि नित्य स्मरण ।
चित्तासी मी निजचिंतन । चिंत्यधर्मेंवीण सर्वदा ॥४१८॥

अर्थ :-
म्हणून मननाचे मनन ते मीच, स्मरणाचे नित्यस्मरण मीच; चित्ताला चिंतनधर्मावांचून आत्मचिंतन होते ते मीच १८.

ज्याची सहसा प्राप्ति नव्हे । ते निजचित्तेचि चिंतावे ।
तंव अप्राप्तीची प्राप्ति पावे । चित्त निजानुभवे सहज भजता ॥४१९॥

अर्थ :-
ज्याची सहसा प्राप्ति होत नाही, ते निजचित्ताने चिंतावे; अशा प्रकारे चित्त स्वानुभवाने भजू लागले असता अप्राप्त म्हणून वाटते त्याची प्राप्ति होते १९.

तेव्हा निश्चिते जे जे चिंती चित्त । ते ते स्वयेंचि होय समस्त ।
या प्रतीती चित्त भजत । ब्रह्मार्पणयुक्त निजबोधे ॥४२०॥

अर्थ :-
तेव्हा चित्त निश्चयेंकरून जे जे चिंत्तन करू लागते ते ते सारे स्वतः तेंच बनते. ह्या प्रतीतीने चित्त निजबोधेंकरून युक्त होऊन भजू लागते ४२०.

नाथिले चिंती ते अतिचिंता । आथिले ते निश्चिंतता ।
आथी नाथी सांडिली चिंता । सहजे न भजता भजन होये ॥४२१॥

अर्थ :-
नसलेल्याचे चिंतन करणे ती ‘अतिचिंता’ आणि असलेल्याचे चिंतन करणे ती ‘निश्चिंतता’ होय. पण आहे व नाही ह्या दोन्ही भावांचे चिंतन सोडून दिले म्हणजे न भजतांही भजन घडते २१.

चित्त चिंत्य आणि चिंतन । यापरी तिहींस जाहले समाधान ।
ते समाधानही कृष्णार्पण । सहजी संपूर्ण स्वये होये ॥४२२॥

अर्थ :-
चित्त, चिंत्य आणि चिंतन ह्या तिहींना समाधान (म्ह. त्रिपुटीचे ऐक्य) झाले असतां, ते समाधानसुद्धा पूर्णपणे सहज कृष्णार्पण होते २२.

ऐसिया भगवद्‌भजनविधी । भजनशील झाली बुद्धी ।
तै सकळ कर्मी समाधी । जाण त्रिशुद्धी स्वये झाली ॥४२३॥

अर्थ :-
अशा भगवद्‌भजनाच्या विधीने बुद्धि भजनशील झाली म्हणजे सकल कर्मांमध्येंही निश्चयेंकरून आपोआप समाधि प्राप्त होते २३.

कर्माचरणी समाधी । एक म्हणती न घडे कधी ।
ते पावले नाही निजात्मबोधी । जाण त्रिशुद्धी विदेहा ॥४२४॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात की, ‘कर्माचरणामध्ये समाधि कधीच संभवत नाही. ’ त्यांना हे जनकराजा ! आत्मस्वरूपाचा बोध झालाच नाही असे तू खचित समज २४.

ताटस्थ्या नांव समाधी । म्हणेल त्याची ठकली बुद्धी ।
ते समाधी नव्हे त्रिशुद्धी । जाणावी नुसधी मूर्छा आली ॥४२५॥

अर्थ :-
जो तटस्थपणाला ‘समाधि’ हे नांव देतो, त्याची बुद्धि चकली म्हणावी; कारण ती खरोखरीची समाधि नसून केवळ ‘मूर्छा’ आहे असे समजावे २५.

ताटस्थ्यापासूनि उठिला । तै तो समाधीस मुकला ।
तेव्हा एकदेशी भावो आला । मंदही या बोला न मानिती सत्य ॥४२६॥

अर्थ :-
तटस्थपणापासून उठला म्हणजे जागा झाला, की तो समाधीला मुकला. अर्थात् हा एकदेशी भाव झाला. मतिमंद लोक देखील हे भाषण खरे मानणार नाहींत २६.

समाधी आणि एकदेशी । बोलता बोलणे ये लाजेसी ।
सत्य मानी ते शब्दपिशी । शुद्ध स्वरूपासी अनोळख ॥४२७॥

अर्थ :-
समाधि आणि ती एकदेशी, हे बोलणेसुद्धा लजास्पद आहे. असे असतांही ते जे खरे मानतील, ते केवळ शब्दपांडित्य करणारे, त्यांना शुद्ध स्वरूपाची ओळख नाही असे समजावे २७.

येथे प्राचीन अतिसमर्थ । ते मूर्च्छा आणोनि करी तटस्थ ।
वांचूनि चालते बोलते समाधिस्थ । जाण पा निश्चित वसिष्ठादिक ॥४२८॥

अर्थ :-
येथे प्राचीन म्हणजे प्रारब्ध अति समर्थ असल्यामुळे ते मूर्छा आणून निचेष्ट करते. खरोखर पाहिले असता चालते बोलते समाधिस्थ वसिष्ठादिकच होत २८.

पाहे पा देवर्षि नारदु । विनोदे न मोडे समाधिबोधु ।
याज्ञवल्क्याचा समाधिसंबंधु । ऋषिप्रसिद्धु परिक्षा केली ॥४२९॥

अर्थ :-
देवर्षि नारदच पाहा. त्याच्या विनोदकर्मानेंही समाधीचा कधीच भंग होत नाही; (तो निरंतर चालता-बोलतांना व फिरतां-सवरतांनासुद्धा समाधिस्थितींतच असतो) याज्ञवल्क्याच्या समाधीसंबंधाची तर प्रसिद्ध ऋषींनी परीक्षासुद्धा पाहिली आहे २९.

स्वरूप देखोनि मूर्च्छित जाहला । तो आपणिया आपण तरला ।
स्वये तरूनि जन उद्धरिला । तो बोधु प्रकाशिला शुकवामदेवी ॥४३०॥

अर्थ :-
स्वरूप पाहून मूर्छित होतो तो आपला आपण मात्र तरतो; परंतु स्वतः तरून दुसऱ्यासही तारणारे असे ज्ञान शुकवामदेवादिकांनीच प्रकट केले आहे ४३०.

यालागी समाधि आणि व्युत्थान । या दोनी अवस्थांसहित जाण ।
बुद्धी होये ब्रह्मार्पण । अखंडत्वे पूर्ण परमसमाधि ॥४३१॥

अर्थ :-
ह्याकरिता समाधि आणि व्युत्थान ह्या दोन्ही अवस्थांसहवर्तमान बुद्धि ब्रह्मार्पण होते, तीच अखंड व परिपूर्ण समाधि होय ३१.

अर्जुना दे‍ऊनि निजसमाधी । सवेंचि घातला महायुद्धी ।
परी तो कृष्ण कृपानिधी । ताटस्थ्य त्रिशुद्धी नेदीच स्पर्शो ॥४३२॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाने आत्मसमाधि देऊन लागलेंच घोर युद्धांत ढकललें. परंतु त्या करुणानिधि कृष्णाने त्याला तटस्थपणाचा स्पर्शसुद्धा होऊ दिला नाही ३२.

सकळ कर्मी समाधी । हे सद्‌गुरुचि बोधी बुद्धी ।
तरी बुद्धींही त्रिशुद्धी । निजसमाधी न मोडे ॥४३३॥

अर्थ :-
सर्व प्रकारच्या कर्मामध्येंही समाधि असावी हे ज्ञान, बुद्धीला एक सद्गुरुच देतात; म्हणून खरोखर युद्धासारख्या ‘घोर’ कर्मांतसुद्धा आत्मसमाधीचा भंग होत नाही ३३.

बुद्धी आकळले परब्रह्म । तै अहैतुक चाले कर्म ।
हेचि बुद्धीचे अर्पण परम । इतर तो भ्रम अनुमानज्ञान ॥४३४॥

अर्थ :-
बुद्धीने परब्रह्माचे आकलन केले म्हणजे कोणतेंही कर्म आहेतुकच चालते; हेंच बुद्धीचे खरेखुरे अर्पण आहे. इतर जे आनुमानिक ज्ञान, तो भ्रम होय ३४.

स्वरूपी दृष्टी निवधी । अनवच्छिन्न समानबुद्धी ।
कर्माकर्मी अज्ञान न बाधी । परमसमाधी तिये नांव ॥४३५॥

अर्थ :-
स्वरूपांत पराकाष्ठेची तन्मय दृष्टि व कधी न तुटणारी अशी सर्वत्र समबुद्धि ज्याची असते, त्याला कर्माकार्मांतही अज्ञानाची बाधा होत नाही. अशा स्थितीचेच नांव ‘परमसमाधि’ होय ३५.

निःशेष गेलिया देहबुद्धी । स्वरूपपणे फुंज न बाधी ।
कर्माकर्मी अज्ञान न बाधी । ते ‘परमसमाधी’ निर्दुष्ट ॥४३६॥

अर्थ :-
देहबुद्धि निखालस गेली म्हणजे स्वस्वरूपानुभवाने अहंकाराची बाधा होत नाही. आणि कर्माकर्मांमध्ये अज्ञानाची बाधा होत नाही, हीच निर्दोष ‘परमसमाधि’ होय ३६.

ते स्वरूपी निरवधी । भजनशीळ झाली बुद्धी ।
ते सकळ कर्मी समाधी । निजार्पणविधी स्वये जाहली ॥४३७॥

अर्थ :-
सदासर्वकाळ स्वस्वरूपामध्ये बुद्धि भजनशील झाली म्हणजे ती कोणत्याही कर्मामध्ये आपण स्वतःच श्रीकृष्णार्पण होते ३७.

जेथे शमली मनाची आधी । ते जाणावी ‘परमसमाधी’ ।
समाधी घेणे ते देहबुद्धी । काष्ठ ते त्रिशुद्धी मूर्च्छितप्राय ॥४३८॥

अर्थ :-
मनाची आधि म्हणजे तळमळ अगदी शांत होणे तिचेच नांव ‘परमसमाधि’. देहबुद्धि न सोडता प्राणवायु कोंडून समाधि लावणे ती लाकडासारखी जड म्हणजे मूर्छावस्थेप्रमाणेंच स्थिति होय असे खास समजावे ३८.

मनासी ठा‍उके नसे । इंद्रियी व्यापारु तरी दिसे ।
कर्म निपजे जे ऐसे । ते जाणिजे आपैसे ‘कायिक’ ॥४३९॥

अर्थ :-
(आता ‘कायिक ‘ कर्माचे लक्षण सांगतात) मनास तर जाणीव नाही, पण इंद्रियांचा व्यापार तर चाललेला दिसतो. अशा प्रकारे जे जे कर्म निपजत असते, ते सहजच ‘कायिक’ म्हणजे नुसते देहाचे कर्म असे जाणावे ३९.

श्वासोच्छ्वासांचे परिचार । का निमेषोन्मेषांचे व्यापार ।
तेही नारायणपर । केले साचार निजस्वभावे ॥४४०॥

अर्थ :-
श्वासोच्छ्‍वासांचे चलन किंवा डोळ्यांची उघडझाप करणे हेंही खरोखर त्याने नारायणपरच केलेले असते ४४०.

तरी देहगेहवर्णाश्रमे । स्वभागा आली जी जी कर्मे ।
ती ती आचरोनि निजधर्मे । पूर्वानुक्रमे अनहंकृती ॥४४१॥

अर्थ :-
घरदार, शरीर व वर्णाश्रमधर्म यांच्यायोगे आपल्या वाट्यास जी जी कर्मे आलेली असतात, ती ती तो कर्तव्यबुद्धीने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे अभिमानरहित होऊन करीत असतो ४१.

साखरेचे कारले प्रौढ । ते देठू-कांटेनशी सर्वही गोड ।
तेवी इंद्रियकर्मगूढ । स्वादिष्ठ सदृढ ब्रह्मार्पणे ब्रह्मी ॥४४२॥

अर्थ :-
साखरेचे मोठे थोरले कारले केलें, तरी त्याचा देंठ व कांटेसुद्धा जसे गोडच असतात; त्याप्रमाणे सारे इंद्रियांचे कर्म ब्रह्मार्पणाच्या योगाने ब्रह्मामध्ये गोडच गोड अर्थात् ब्रह्मरूपच होऊन जाते ४२.

कर्मकलापु आघवा । आचरोनि आणि गौरवा ।
परी कर्तेपणाचिया गांवा । अहंभावो स्पर्शेना ॥४४३॥

अर्थ :-
तो एकंदर कर्मसमूह यथास्थित आचरून त्याचा गौरव करतो, पण कर्तेपणाच्या अभिमानाच्या गांवांत पाऊलसुद्धा ठेवीत नाही ४३.

मजपासून झाले सत्कर्म । माझा आचार अति उत्तम ।
म्या निरसिले मरणजन्म । हा स्वभावे देहधर्म उठोंचि नेणे ॥४४४॥

अर्थ :-
माझ्याकडून सत्कर्म घडले; माझे आचरण अत्यंत उत्तम ; जन्ममरणाचे मी निरसन केलें; हा स्वाभाविक देहधर्म त्याच्यामध्ये कधी उठतच नाही ४४.

देहसंगे तरी वर्तणे । परी देहधर्म धरू नेणे ।
देहस्वभाव लक्षणे । ब्रह्मार्पणे विचरिती ॥४४५॥

अर्थ :-
देहसंगाने तर वागत असतो, पण देहधर्म मात्र धरीत नसतो. त्याची सारी देहस्वभावाची लक्षणे ब्रह्मार्पणानेंच चालत असतात ४५.

देहधर्माचा नुठे फांटा । ज्ञानगर्वाचा न चढेचि ताठा ।
यालागी सहज भजनामाजिवटा । झाला तो पैठा अनहंकृती ॥४४६॥

अर्थ :-
देहधर्माचा अंकुर त्याच्यांत उठत नाही, ज्ञानगर्वाचा ताठा त्याला चढत नाहीं, यामुळे सहजभजनामध्ये तो अनहंकृतीनेंच नेहमी वावरत असतो ४६.

त्यापासूनि जे जे निपजे । ते ते देवो म्हणे माझे खाजे ।
यालागी ब्रह्मार्पणवोजे । त्याचे स्वभाव सहजे नार्पिता अर्पिती ॥४४७॥

अर्थ :-
त्याच्यापासून जे जे कांही उत्पन्न होतें, ते ते सारे माझे गोड खाद्य आहे असे देव म्हणतो. या प्रकारे ब्रह्मार्पणत्वामुळे तशा भक्ताचे सारे स्वभाव अर्पण न करिता सहजच अर्पण होत असतात ४७.

परिसाचे कसवटीवर्‍हे । जे जे लागे ते ते साडेपंधरे ।
तेवी निपजे जे जे शरीरे । ते ते खरे परब्रह्म ॥४४८॥

अर्थ :-
परिसाच्या कसोटीवर जे हे लोखंड लागते, ते ते सारे साडेपंधराच्या दराचे म्हणजे अतीव शुद्ध बावनकशी सोनेंच बनते, त्याप्रमाणे त्याच्या शरीराकडून जे जे कर्म घडतें, ते ते खरेखुरे परब्रह्म असते ४८.

त्याचा खेळु तेचि महापूजन । त्याची बडबड तेचि प्रिय स्तवन ।
त्याचे स्वभावी स्वानंदपूर्ण । श्रीनारायण सुखावे ॥४४९॥

अर्थ :-
त्याचा खेळ तेंच महापूजन; त्याची बडबड तेंच महास्तवन; याप्रमाणे त्याच्या स्वाभाविक कर्माने स्वानंदपूर्ण श्रीनारायण सुखी होतो ४९.

तो जे‍उती वास पाहे । आवडी देवो ते‍उता राहे ।
मग पाहे अथवा न पाहे । तरी देवोचि स्वये स्वभावे दिसे ॥४५०॥

अर्थ :-
तो ज्या वाटेकडे पाहतो, त्या वाटेकडे देव आनंदाने उभा राहतो; मग त्याने पाहिले किंवा न पाहिले तरी, त्याला स्वाभाविकपणे देवच दिसतो ४५०.

तयासी चालता मार्गे । तो मार्गु हो‍इजे श्रीरंगे ।
तो देवाचिया दोंदावरी वेगे । चाले सर्वांगे डुल्लत ॥४५१॥

अर्थ :-
तो ज्या मार्गाने चालतो, तो मार्गच श्रीरंग आपण होतो, अर्थात तो देवाच्या पोटावरूनच खुशाल सर्वांगांनी डुलत चालतो ५१.

जे जे कर्म स्वाभाविक । ते ते ब्रह्मार्पण अहेतुक ।
या नांव भजन निर्दोख । ‘भागवतधर्म’ देख या नांव ॥४५२॥

अर्थ :-
त्याजकडून स्वाभाविकपणे जे जे कर्म घडतें, ते ते अहेतुकपणे ब्रह्मार्पणच होतें; ह्यांचेंच नांव निर्दोष ‘भजन’ व याचेंच नांव शुद्ध ‘भागवत’ धर्म ५२.

स्वाभाविक जे वर्तन । ते सहजे होय ब्रह्मार्पण ।
या नांव शुद्ध आराधन । भागवतधर्म पूर्ण जाण राया ॥४५३॥

अर्थ :-
स्वाभाविक जे वर्तन होत असते, ते साहजिक ब्रह्मापर्णच होते; ह्याचेच नांव शुद्ध ‘आराधन. ’ हे जनक राजा ! पूर्ण ‘भागवतधर्म’ म्हणतात तो हाच असे समज ५३.

यापरी भगवद्‌भजनपथा । भय नाही गा सर्वथा ।
‘अभय’ पुशिले नृपनाथा । ते जाण तत्त्वता भजने होय ॥४५४॥

अर्थ :-
अरे ! अशा प्रकारच्या भगवद्‌भजनमार्गाला कधींच कशाचे भय नाही. हे नृपनाया ! तू ‘अभय ‘ म्हणून विचारलेंस, ते या भजनानेंच निश्चयाने प्राप्त होते ५४.

येथे भयाचे कारण । राया तू म्हणशील कोण ।
तेंही सांगो सावधान । ऐक श्रवणसौभाग्यनिधी ॥४५५॥

अर्थ :-
राजा ! ह्यांत भयाचे कारण कोणते, असे जर तू विचारशील तर तेही सांगू. हे श्रवणसौभाग्यनिधे ! सावधान मनाने श्रवण कर ५५.
भय द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात्
ईशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।
तन्माययातो बुध आभजेत्तं
भक्त्यैकयेश गुरुदेवतात्मा ॥३७॥

अर्थ :-
श्लोक ३७- जो ईश्वराला विन्मुख झाला, त्याला त्याच्या मायेमुळे आपल्या स्वरूपाची विस्मृती होते आणि त्यामुळे देह म्हणजेच मी असा त्याला भ्रम होतो या आत्म्याखेरीज दुसरे काही मानण्यामुळे भय उत्पन्न होते म्हणून गुरूंनाच आपले आराध्यदैवत मानून अनन्य भक्तीने त्या ईश्वराचे भजन करावे. (३७)

आता पूर्णत्वे सर्वत्र एक । तेथ जो म्हणे मी वेगळा देख ।
तेचि अज्ञान भयजनक । दुःखदायक अतिद्वंद्वे ॥४५६॥

अर्थ :-
आत्मा पूर्णत्वेंकरून सर्वत्र एकच आहे, तथापि ‘त्याच्याहून मी भिन्न आहे’ असे म्हणणे सेंच भयजनक अज्ञान आहे. त्यांत द्वंद्व म्हणजे भेदभाव उत्पन्न होत असल्यामुळे ते अत्यंत दुःखदायक होते ५६.

भयाचे मूळ दृढ अज्ञान । त्याचे निवर्तक मुख्य ज्ञान ।
तेथ का लागले भगवद्‌भजन । ऐसा ज्ञानाभिमान पंडिता ॥४५७॥

अर्थ :-
दृढ अज्ञान हेंच जर भयाचे मूळ आहे आणि ज्ञान हेंच मुख्यतः त्या अज्ञानाचे निवर्तक आहे, तर मग तेथे भगवद्‌भजन कुठून लागले ? असा पंडित लोकांना ज्ञानाभिमान असतो ५७.

ऐक राया येचि अर्थी । ज्ञानासी कारण मुख्य भक्ती ।
हा कृतनिश्चयो आमुच्या मती । तेही उपपत्ती अवधारी ॥४५८॥

अर्थ :-
याकरिता राजा ! तुला सांगतो ऐक. ज्ञानाला मुख्य कारण भक्ति आहे, असा आमचा ठाम सिद्धान्त आहे. त्याचेही कारण ऐक ५८.

अज्ञानाचे मूळ माया । जे ब्रह्मादिका न ये आया ।
गुणमयी लागली प्राणिया । जाण ते राया अति दुस्तर ॥४५९॥

अर्थ :-
जी ब्रह्मादिकांनाही आवरत नाही ती माया हेंच अज्ञानाचे मूळ आहे. ती त्रिगुणात्मक असून प्राण्यांच्या मागे लागलेली आहे, आणि ती अत्यंत दुस्तर आहे असे तू समज ५९.

त्या मायेचे मुख्य लक्षण । स्वस्वरूपाचे आवरण ।
द्वैतांचे जे स्फुरे स्फुरण । मूळमाया जाण तिचे नांव ॥४६०॥

अर्थ :-
स्वस्वरूप झाकून टाकणे, हेंच त्या मायेचे मुख्य लक्षण आहे. द्वैताचे स्फुरण होणे यालाच ‘मूळमाया’ हे नांव आहे ४६०
ब्रह्म अद्वयत्वे परिपूर्ण । ते स्वरूपी स्फुरे जे मीपण ।
तेचि मायेचे जन्मस्थान । निश्चये जाण नृपनाथा ॥४६१॥

अर्थ :-
ब्रह्म हे अद्वैतपणाने परिपूर्ण आहे, हे राजा ! त्या अद्वैतस्वरूपामध्ये ‘मीपण’ म्हणून जे उत्पन्न होते, तेच खरोखर मायेचे जन्मस्थान असे तू जाण ६१.

ते मायेच्या निजपोटी । भयशोकदुःखांचिया कोटी ।
ब्रह्माशिवादींचे लागे पाठी । इतरांची गोठी ते कोण ॥४६२॥

अर्थ :-
त्या मायेच्या पोटामध्ये भय, शोक, आणि दुःखांच्या राशीच्या राशी भरलेल्या आहेत. ती ब्रह्मदेव व शंकर अशा सारख्यांच्यासुद्धा पाठीस लागते, मग इतरांची काय कथा ? ६२.

ते माहामायेची निवृत्ती । करावया दाटुगी भगवद्‌भक्ती ।
स्वये श्रीकृष्ण येचि अर्थी । बोलिला अर्जुनाप्रती गीतेमाजी ॥४६३॥

अर्थ :-
त्या महामायेची निवृत्ति करावयाला एक भगवद्‌भक्तिच समर्थ आहे. गीतेमध्ये प्रत्यक्ष श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला असेच सांगितले आहे ६३.
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते भ. गीता-७. १४
श्लोक - जे लोक मलाच शरण येतात, ते या मायेला तरून जातात. गीता-७. १४
माया म्हणिजे भगवच्छक्ती । भगवद्‌भजने तिची निवृत्ती ।
आन उपाय तेथे न चलती । भक्त सुखे तरती हरिमाया ॥४६४॥

अर्थ :-
भगवद्‌गीतेचे ते वचन - मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते (ह्याचा अर्थ) माया म्हणजे भगवंताची शक्ति होय; तिची निवृत्ति करावयाला भगवद्‌भजनच पाहिजे; त्या ठिकाणी अन्य उपाय चालावयाचे नाहीत. भगवंताचे भक्त असतात तेच हरीची माया सुखाने तरून जातात ६४
हरीची माया हरिभजने । हरिभक्ती सुखेंचि तरणे ।
हे निजगुह्य अर्जुनाचेनि कारणे । स्वये श्रीकृष्णे सांगितले ॥४६५॥

अर्थ :-
हरीचे भक्त हरिभजनानेंच हरीची माया सुखाने तरून जातात, हे आपल्या अंत:करणांतील गुप्त स्वतः श्रीकृष्णांनी अर्जुनास प्रकट केले ६५.

मायेचि हेचि निजपुष्टी । स्वरूपी विमुख करी दृष्टी ।
द्वैतभावे अत्यंत लाठी । भ्रमाची त्रिपुटी वाढवी सदा ॥४६६॥

अर्थ :-
मायेच्या अंगचा हाच गुण मोठा आहे की, ती जीवाची दृष्टि स्वरूपापासून विन्मुख करते, आणि द्वैतभावाने बलाढ्य होऊन सदासर्वकाल भ्रमाची त्रिपुटी (दृश्य, दर्शन, द्रष्टा अशी भावना) वाढवीत असते ६६.

भयाचे जनक द्वैतभान । द्वैतजनक माया जाण ।
मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । हे संत सज्ञान बोलती ॥४६७॥

अर्थ :-
द्वैताचे भान हे भयाचे जनक व माया ही द्वैताची जनक असे तू जाण. अशा त्या मायेचे निवर्तक ब्रह्मज्ञान होय, असे ज्ञानसंपन्न साधुसंत सांगतात ६७.

ऐसे श्रेष्ठ जे ब्रह्मज्ञान । ते भक्तीचे पोसणे जाण ।
न करिता भगवद्‌भजन । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे ॥४६८॥

अर्थ :-
पण असे श्रेष्ठ जे ब्रह्मज्ञान, ते भक्तीचे पोसके मूल आहे, हे लक्षात ठेव. भगवद्‌भजन केले नाही तर ब्रह्मज्ञान कधीही प्राप्त व्हावयाचे नाही ६८.

जरी जाहले वेदशास्त्रसंपन्न । तिही न करिता भगवद्‌भजन ।
मायानिवर्तक ब्रह्मज्ञान । तयांसीही जाण कदा नुपजे ॥४६९॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रसंपन्न असले, आणि त्यांनी जर भगवद्‌भजन केले नाही, तर मायेला परावृत्त करणारे ब्रह्मज्ञान त्यांनाही कधींच प्राप्त व्हावयाचे नाही ६९.

शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । दाटुगी होय लौकिक स्थिती ।
मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती । न करिता हरिभक्ती कदा नुपजे ॥४७०॥

अर्थ :-
शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ति ही लौकिक वाढवावयाला समर्थ होईल, पण मायेची निवृत्ति करणारे ज्ञान मात्र हरिभक्तीशिवाय कधींही प्राप्त व्हावयाचे नाही ४७०.

हरिगुणांची रसाळ कहाणी । ते ब्रह्मज्ञानाची निजजननी ।
हरिनामाचेनि गर्जनी । जीव घे‍ऊनि माया पळे ॥४७१॥

अर्थ :-
हरिगुणांची रसाळ कथा, तीच ब्रह्मज्ञानाची खरी जननी होय. हरिनामाचा गजर ऐकला की, माया ही जीव घेऊन पळते ७१.

माया पळता पळो न लाहे । हरिनामधाके विरोनि जाये ।
यालागी हरिमाया पाहे । बाधू न लाहे हरिभक्ता ॥४७२॥

अर्थ :-
पण माया पळू लागली तरी तिला पळता येत नाही. कारण, हरिनामाच्या धाकाने ती जेथल्या तेथे विरूनच जाते. ह्याकरिता हरीची माया ही हरिभक्तांना बाधू शकत नाही ७२.

नामाची परम दुर्धर गती । माया साहो न शके निजभक्ती ।
हरिभक्त माया सुखे तरती । यालागी श्रीपती बोलिला स्वये ॥४७३॥

अर्थ :-
हरिनामाची शक्ति कांही विलक्षण आहे; तिच्यापुढे मायेचा जोर चालत नाही; म्हणून हरिभक्त आहेत ते सुखाने मायेला तरून जातात, असे प्रत्यक्ष श्रीपतींनी सांगितले आहे ७३.

सायुज्याच्या चारी मुक्ती । अंकी वाढवी भगवद्‌भक्ती ।
ते न करिता अनन्यगती । शास्त्रज्ञा मुक्ती न घडे कदा ॥४७४॥

अर्थ :-
सलोकता, समीपता, सरूपता व सायुज्यता या चारही मुक्तींना भगवद्‌भक्ति आपल्या मांडीवर वाढविते. अशी भक्ति जर अनन्यभावाने केली नाही, तर शास्त्रज्ञ लोकांना मुक्ति कधींही मिळावयाची नाही ७४.

हरिभजनी जे विमुख । त्यांसी सदा द्वैत सन्मुख ।
महाभयेंसी दुःखदायक । प्रपंचु देख दृढ वाढे ॥४७५॥

अर्थ :-
हरिभजनाला जे विमुख होतात, त्यांच्यापुढे द्वैत सदासर्वकाल उभे असते. त्यांच्या ठिकाणी महाभयासह दुःखदायक प्रपंच दृढत्वाने वाढतच राहतो ७५.

जेवी एका‍एकी दिग्भ्रमु पडे । तो पूर्ण म्हणे पश्चिमेकडे ।
तैसी वस्तुविमुखे वाढे । अतिगाढे मिथ्या द्वैत ॥४७६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे एकाएकी दिशाभूल झालेला मनुष्य पश्चिमेकडेच पूर्व आहे असे म्हणतो, त्याप्रमाणे परब्रह्माशी विमुख झाले म्हणजे मिथ्याद्वैत माजून राहते ७६.

द्वैताचिये भेदविहिरे । सुटती संकल्पविकल्पांचे झरे ।
तेथ जन्ममरणांचेनि पूरे । बुडे एकसरे ब्रह्मांडगोळ ॥४७७॥

अर्थ :-
द्वैताच्या भेदरूप विहिरीतून संकल्पविकल्पांचे झरे सुटतात आणि जन्ममरणांचा पूर येऊन त्यांत सरसहा ब्रह्मांडगोळ बुडून जातो ७७.

जन्ममरणांचिया वोढी । नाना दुःखांचिया कोडी ।
अभक्त सोशिती सांकडी । हरिभक्तांते वोढी स्वप्नींही न लगे ॥४७८॥

अर्थ :-
जन्ममरणाच्या ओढींनी नाना प्रकारच्या दुःखांच्या राशी व परोपरीची संकटे अभक्त लोकच सोशीत असतात. तशी ओढ हरिभक्तांना स्वप्नांतसुद्धा लागत नाही ७८.

भक्तीचे अगाध महिमान । तेथे रिघेना भवबंधन ।
ते करावया भगवद्‌भजन । सद्‌गुरुचरण सेवावे ॥४७९॥

अर्थ :-
भक्तीचा महिमा अगाध आहे. तिच्यांत संसारबंधन शिरत नाही. असे ते भगवद्‌भजन साधण्यासाठी सद्गुरुचरणाची सेवा करावी लागते ७९.

निजशिष्याची मरणचिंता । स्वये निवारी जो वस्तुता ।
तोचि सद्‌गुरु तत्त्वता । येर ते गुरुता मंत्रतंत्रोपदेशे ॥४८०॥

अर्थ :-
आपल्या शिष्याच्या मरणाची चिंता जो तत्त्वतः निवारण करतो, तोच खरा सद्गुरु होय. त्याशिवाय इतर प्रकारचा गुरुपणा, तो केवळ मंत्रतंत्रोपदेशापुरताच समजावा. ४८०.

मंत्रतंत्र उपदेशिते । घरोघरी गुरु आहेत आ‍इते ।
जो शिष्यासी मेळवी सद्वस्तूते । सद्‌गुरु त्यांते श्रीकृष्ण मानी ॥४८१॥

अर्थ :-
मंत्रतंत्रांचा उपदेश करणारे गुरु घरोघर आयते असतात; पण शिष्याला जो सद्‌वस्तूप्रत पोचवितो, त्यालाच श्रीकृष्ण हे सद्गुरु मानतात. ८१.

गुरु देवो गुरु माता पिता । गुरु आत्मा ईश्वर वस्तुता ।
गुरु परमात्मा सर्वथा । गुरु तत्त्वता परब्रह्म ॥४८२॥

अर्थ :-
गुरुच देव, गुरुच मातापिता, गुरुच आत्मा व ईश्वरही तोच. गुरु हा सर्वथैव परमात्माच आहे. तात्विक दृष्टीने पाहिले असता गुरु हा परब्रह्मच आहे ८२.

गुरूचे उपमेसमान । पाहता जगी न दिसे आन ।
अगाध गुरूचे महिमान । तो भाग्येंवीण भेटेना ॥४८३॥

अर्थ :-
गुरूच्या उपमेला शोभेसे जगांत पाहावयास गेले असता दुसरे कांहीच मिळणार नाही. गुरूचा महिमा अगाध आहे. भाग्याशिवाय त्याची भेट व्हावयाची नाही ८३.

निष्काम पुण्याचिया कोडी । अगाध वैराग्य जोडे जोडी ।
नित्यानित्यविवेकआवडी । तै पाविजे रोकडी सद्‌गुरुकृपा ॥४८४॥

अर्थ :-
निष्काम पुण्याच्या राशी व निस्सीम वैराग्याची जोड पदरी असावी, तशीच नित्यानित्यविवेकाची आवडही उत्पन्न व्हावी, तेव्हांच सद्गुरुकृपा साक्षात् हातास चढते ८४.

सद्‌गुरुकृपा हाती चढे । तेथे भक्तीचे भांडार उघडे ।
तेव्हा कळिकाळ पळे पुढे । कायसे बापुडे भवभय ॥४८५॥

अर्थ :-
सद्गुरुकृपा हातास चढली की, भक्तीचे भांडार उघडते. तेव्हा तिच्यापुढे कलिकालसुद्धा पळत सुटतो, तेथे भवभय ते बिचारे काय करणार ? ८५.

गुरूते म्हणो मातापिता । ते एकजन्मी सर्वथा ।
हा सनातन तत्त्वता । जाण पा वस्तुता मायबापु ॥४८६॥

अर्थ :-
गुरूला मायबाप म्हणावे तर ती बिचारी एकाच जन्मापुरती असतात; पण गुरु हा खरोखर जन्मोजन्मींचा मायबाप असतो ८६.

अधोद्वारे उपजविता । ते लौकिकी मातापिता ।
अधोद्वारा आतळो नेदिता । तो सद्‌गुरु पिता सत्यत्वे शिष्या ॥४८७॥

अर्थ :-
अधोद्वारापासून जन्म देणारे ते लौकिक मातापिता होत, पण अधोद्वाराचा स्पर्श न होऊ देणारा म्हणजे गर्भवास चुकविणारा जो सद्गुरु तोच शिष्याचा खरा मायबाप होय ८७.

गुरूते म्हणो कुळदेवता । तिची कुळकर्मींच पूज्यता ।
हा सर्व कामी अकर्ता । पूज्य सर्वथा सर्वार्थी ॥४८८॥

अर्थ :-
गुरूला कुलदेवता म्हणावे तर तिची पूज्यता फक्त कुलधर्माच्या कर्मामध्येंच असते; पण गुरु हा सर्व कर्मांमध्ये अकर्ता असल्याने सदासर्वकाल आणि सर्वोपरीच पूज्य आहे ८८.

गुरु म्हणो देवासमान । तंव देवांसी याचेनि देवपण ।
मग त्या सद्‌गुरूसमान । देवही जाण तुकेना ॥४८९॥

अर्थ :-
गुरूला देवासमान म्हणावे तर, देवाला देवपण येते ते ह्याच्यामुळेंच येते; म्हणून देवाचीही सद्गुरूशी तुलना होत नाही. हे लक्षात ठेव ८९.

गुरु ब्रह्म दोनी समान । हेही उपमा किंचित न्यून ।
गुरुवाक्ये ब्रह्मा ब्रह्मपण । ते सद्‌गुरुसमान अद्वयत्वे ॥४९०॥

अर्थ :-
गुरु आणि ब्रह्म ही दोन्ही समान असे म्हणावें, तरी ही उपमाही किंचित् गौणच. कारण, ब्रह्माला ब्रह्मपण गुरुवाक्यानेंच येत असते. अद्वयत्वेंकरून मात्र ते सद्‌गुरूशी समान होईल ४९०.

यालागी अगाध गुरुगरिमा । उपमा नाही निरुपमा ।
ब्रह्मीं-ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा । हे वाक्यमहिमा गुरूची ॥४९१॥

अर्थ :-
ह्याकरिता गुरूची थोरवी अगाध आहे. तिला उपमा नाही. ती निरुपम आहे. ब्रह्माच्या ठिकाणी ब्रह्मत्व-प्रमाण-प्रमा-प्रमेय इत्यादि वाक्यमहिमा गुरूची आहे ९१.

ब्रह्म सर्वांचे प्रकाशक । सद्‌गुरु तयाचाही प्रकाशक ।
एव गुरूहूनि अधिक । नाही आणिक पूज्यत्वे ॥४९२॥

अर्थ :-
ब्रह्म हे सर्वांचे प्रकाशक आहे, पण सद्गुरु त्याचाही प्रकाशक आहे. म्हणून गुरूहून अधिक पूज्य असे दुसरे कोणीच नाही ९२.

यालागी गुरूते मनुष्यबुद्धी । पाहो नये गा त्रिशुद्धी ।
ऐशिये भावार्थबुद्धी । सहजे चित्तशुद्धी सच्छिष्या ॥४९३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता हे राजा ! गुरूला खरोखर मनुष्यभावनेने कधीही पाहू नये. अशा भावार्थबुद्धीने राहिले तर सच्छिष्याची सहजच चित्तशुद्धि होते ९३.

ज्यांचा गुरुचरणी निःसीम भावो । त्यांचा मनोरथ पुरवी देवो ।
गुरु‍आज्ञा देवो पाळी पहा हो । गुरुवाक्ये स्वयमेवो जड मूढ तारी ॥४९४॥

अर्थ :-
गुरुचरणांवर ज्यांची निस्सीम भक्ति असते, त्यांचे मनोरथ देव पूर्ण करतो. कारण गुरूची आज्ञा देवसुद्धा पाळतो. गुरूच्या वाक्याने देव जडमूढांचाही उद्धार करतो ९४.

ब्रह्मभावे जे गुरुसेवक । देवो त्यांचा आज्ञाधारक ।
त्यांसी नित्य पुरवी निजात्मसुख । हे गुरुमर्यादा देख नुल्लुंघी देवो ॥४९५॥

अर्थ :-
ब्रह्मभावनेने जे गुरूची सेवा करितात, त्यांचा देवही आज्ञाधारक होतो. त्यांना तो निजस्वरूपाचे सुख सदासर्वदा पुरवितो. अशी ही गुरुमर्यादा देवही उल्लंघन करीत नाहीत ९५.

देवो गुरु‍आज्ञा स्वये मानी । तंव गुरु देवासी पूज्यत्व आणी ।
एव उभयता अभिन्नपणी । भावार्थियांलागोनी तारक ॥४९६॥

अर्थ :-
गुरूची आज्ञा स्वतः देव मानतो व गुरूही देवाला थोरपणास चढवितो. म्हणून ते उभयतांही अभिन्नभावाने भावार्थी लोकांना तारक होतात ९६.

सद्‌भावो नाही अभ्यंतरी । बाह्य भक्ति भावेंचि करी ।
ते भावानुसारे संसारी । नानापरी स्वये ठकती ॥४९७॥

अर्थ :-
अंतःकरणांत सद्‌भाव नसता बाहेरून जे भक्तीचे सोंग करतात, ते आपल्या भावनेस अनुसरून संसारांत नाना प्रकारांनी गटंगळ्या खातात ९७.

ठकले ते मनुष्यगती । ठकले ते निःस्वार्थी ।
ठकले ते ब्रह्मप्राप्ती । दंभे हरिभक्ती कदा नुपजे ॥४९८॥

अर्थ :-
ते मनुष्यत्वाला मुकतात, आत्मत्वाला दुरावतात, आणि ब्रह्मप्राप्तीलाही ठकवतात. दंभाने हरिभक्ति कधीच उपजत नाही ९८.

येथ भावेंवीण तत्त्वता । परमार्थु न ये हाता ।
सकळ साधनांचे माथा । जाण तत्त्वता सद्‌भावो ॥४९९॥

अर्थ :-
येथे शुद्धभावावांचून परमार्थ कधीच हाताला लागत नाही. साऱ्या साधनांमध्ये सद्‌भाव हाच श्रेष्ठ साधन आहे हे तू लक्षात ठेव ९९.

कोरडिये खांबी धरिता सद्‌भावो । तेथेंचि प्रगटे देवाधिदेवो ।
मा सद्‌गुरु तंव तो पहा वो । स्वये स्वयमेवो परब्रह्म ॥५००॥

अर्थ :-
कोरड्या खांबाच्या ठिकाणी सद्‌भाव ठेवतांच तेथे देवाधिदेव प्रगट झाला; मग सद्गुरु तर स्वतः प्रत्यक्ष परब्रह्म आहेत ५००.

यालागी गुरुभजनापरता । भजावया मार्गु नाही आयता ।
ज्ञान-भक्ति जे तत्त्वता । ते जाण सर्वथा सद्‌गुरुभक्ति ॥५०१॥

अर्थ :-
ह्याकरिता गुरुभजनापरता भजावयाला दुसरा सोपा मार्ग नाही. खरोखरच ज्ञान-भक्ति म्हणून जी काही म्हणतात, ती सर्वथा सद्गुरुभक्तीच आहे १.

गुरुहूनि श्रेष्ठ ब्रह्म । म्हणता गुरुत्वा आला कनिष्ठ धर्म ।
ऐसा भाव धरिता विषम । ब्रह्मसाम्य शिष्या नुपजे ॥५०२॥

अर्थ :-
गुरूहून ब्रह्म श्रेष्ठ असे म्हटले तर गुरुत्वाला कमीपणा येतो. असा विषम भाव धरला तर, शिष्याच्या ठिकाणी ब्रह्मसाम्य उपजणार नाही २.

आम्हा सद्‌गुरु तोचि परब्रह्म । ऐसा नित्य निजभाव सप्रेम ।
हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम । शिष्य परब्रह्म स्वये होये ॥५०३॥

अर्थ :-
आम्हांला सद्गुरु तोच परब्रह्म आहे अशा प्रकारचा सप्रेम निजभाव ठेवणे हीच उत्तमोत्तम गुरुसेवा होय. अशा सेवेच्या योगे म्हणजे अशा निजभावाने शिष्य स्वतः परब्रह्म होतो ३.

ऐशिये गुरुसेवे‍आंत । प्रह्लाद झाला द्वंद्वातीत ।
नारद स्वानंदे गात नाचत । ब्रह्मसाम्ये विचरत सुरासुरस्थाने ॥५०४॥

अर्थ :-
अशाच गुरुसेवेने प्रल्हाद द्वंद्वातीत झाला; व नारद परब्रह्माशी ऐक्य पावून निजानंदाने गात नाचत देवदानवांच्या स्थानामधून विहार करीत असतो ४.

ऐसीचि गुरुसेवा करिता । चुकली अंबरीषाची गर्भव्यथा ।
ते गर्भ जाहला देवोचि साहता । भक्ता भवव्यथा बाधो नेदी ॥५०५॥

अर्थ :-
अशीच गुरुसेवा करीत असता अंबरीषाची गर्भव्यथा टळली. त्याचे गर्भ देव सोसता झाला. आपल्या भक्ताला त्याने संसाराची व्यथा होऊ दिली नाही ५.

ऐशिया अभिन्न भावना । सुबुद्धी भजती गुरुचरणा ।
ते पढियंते जनार्दना । त्यांसी भवभावना शिवो नेदी ॥५०६॥

अर्थ :-
अशा अभिन्न भावनेने जे सुबुद्धिमंत गुरुचरणांना भजतात, ते जनार्दनाला आवडते होतात, त्यांना तो संसारभावनेला स्पर्शू देत नाही ६.

गुरु ब्रह्म दोनी एक । शिष्यही असे तदात्मक ।
जे भेदे मानिती वेगळिक । तेही मायिक कवि सांगे ॥५०७॥

अर्थ :-
गुरु व ब्रह्म दोन्ही एकच आहेत; तसाच शिष्यही तदात्मक म्हणजे तत्स्वरूपच आहे. जे कोणी भेदभावनेने भिन्नता मानतात ते मायिक होत असे कवि सांगतो ७.
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोः
ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।
तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पक मनो
बुधो निरुन्ध्याद् अभय ततः स्यात् ॥३८॥

अर्थ :-
श्लोक ३८- राजन ! हा द्वैतप्रपंच नसतानाही त्याची कल्पना करणार्‍याला तो भासतो ज्याप्रमाणे स्वप्नामध्ये स्वप्न पाहाणार्‍याच्या कल्पनेमुळे किंवा जागेपणी निरनिराळ्या मनोरथांमुळे एक विलक्षण सृष्टी दिसू लागते त्याप्रमाणे म्हणून विवेकी पुरूषाने संसारातील कर्मांसंबंधी संकल्पविकल्प करणार्‍या मनाला आवरावे त्यामुळेच त्याचे भय नाहीसे होईल. (३८)

पुरुषासी जो प्रपंचु दिसे । तो नसतांचि मिथ्या आभासे ।
जेवी का एकला निद्रावशे । स्वप्नी निजमानसे जग कल्पी ॥५०८॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे कोणी एकादा मनुष्य निजला असता स्वप्नामध्ये जगाची कल्पना करतो, त्याप्रमाणे पुरुषाला जो प्रपंच म्हणून दिसतो, तो खरोखर नसतांना मिथ्याच भासतो ८.

असोनि निद्रावश दिसे स्वप्न । जो जागा होवोनि आपण ।
करू बैसे मनोरथध्यान । तो नसतेचि जन वन एकत्वी देखे ॥५०९॥

अर्थ :-
मनुष्य झोंप घेत असला म्हणजे स्वप्न पडतें, तोच जागा होऊन मनोरथ चिंतन करू लागला की, एकीएक असूनही त्याला नसलेले जन वन दिसू लागते ९.

हो का घालोनि आसन । जो करी मूर्तिचिंतन ।
त्यासी ध्येय-ध्याता-उपचार-ध्यान । नसतेंच जाण कल्पित भासे ॥५१०॥

अर्थ :-
किंवा आसन घालून जो मूर्तीचे चिंतन करतो, त्याला ध्येय, ध्याता, ध्यान, उपचार इत्यादि नसतेच कल्पित भासू लागते ५१०.

जेवी धनलोभ्याचे हारपे धन । परी वासना न सांडी धनधान्य ।
धनाते आठविता मन । धनलोभे पूर्ण पिसे होये ॥५११॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे धनलोभ्याचे धन नाहीसे झाले तरी त्याची वासना कांही धनधान्याला सोडीत नाही, त्याचे मन द्रव्याचे स्मरण करू लागतांच द्रव्यलोभाने पूर्ण वेडे होऊन जाते ११.

मन स्वये जरी नव्हे धन । तरी धनकोश आठवी मन ।
तंव स्मृती वळघे वन । व्यामोहे पूर्ण पिसे होये ॥५१२॥

अर्थ :-
मन स्वतः जरी द्रव्य नव्हे, तरी ते द्रव्याच्या खजिन्याची आठवण करते व स्मृतिलोप होऊन मोहाने वेडेपिसे होऊन बसते १२.

तेवी व्यामोहाचे पूर्ण भरित । मिथ्या भासे देहादि द्वैत ।
ते अहंभावे मानिता आप्त । भवभय निश्चित आदळे अंगी ॥५१३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मोहाने पूर्ण ग्रासले म्हणजे मिथ्या देहादि द्वैत भासू लागते. ते अहंभावाने खरे मानले की, संसाराचे भय अचूक येऊन आंगावर आदळते १३.

भवभयाचे कारण । मनःकल्पना मुख्य जाण ।
त्या मनाचे करावया निरोधन । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥५१४॥

अर्थ :-
भवभयाचे मुख्य कारण आपली मनःकल्पना होय हे लक्षात ठेव. त्या मनाचा निरोध करावयाला सद्‌गुरूचे वचन व त्याच्या ठायी दृढ निष्ठा हेंच पाहिजे १४.

हे जाणोनि सच्छिष्य ज्ञाते । गुरुवाक्ये विश्वासयुक्ते ।
विवेकवैराग्याचेनि हाते । निजमनाते आकळिती ॥५१५॥

अर्थ :-
हे लक्षात आणून जे कोणी ज्ञाते सच्छिष्य असतात, ते गुरुवाक्यावर विश्वास ठेवून विवेक व वैराग्य यांच्या बळाने आपल्या मनाला आवरून ठेवतात १५.

तेचि आकळती हातवटी । संक्षेपे राया सांगेन गोष्टी ।
सद्‌गुरुवाक्य परिपाटी । जे मनाते थापटी निजबोधे ॥५१६॥

अर्थ :-
राजा ! ते आवरावयाची हातोटी कशी असते, तो प्रकार तुला थोडक्यात सांगतो. सद्गुरुवाक्य हे आत्मबोधाने मनाला सावध करीत असते १६.

चंचळत्वे विषयध्यान । करिता देखे जे जे मन ।
ते ते होय ब्रह्मार्पण । सद्‌गुरुवचननिजनिष्ठा ॥५१७॥

अर्थ :-
सद्गुरूवर व त्याच्या वचनावर दृढनिष्ठा ठेवल्याने, चंचलपणाने विषयचिंतन करीत असता मन जे पाहते, ते ते ब्रह्मार्पणच होत जाते १७.

धरूनिया विषयस्वार्थु । मने जो जो घे‍इजे अर्थु ।
तो तो होय परमार्थु । हा अनुग्रहो समर्थु गुरुकृपेचा ॥५१८॥

अर्थ :-
विषयाचा स्वार्थ धरून मनाने जो जो पदार्थ घ्यावा, तो तो सारा परमार्थरूपच होतो, असे गुरुकृपेच्या अनुग्रहाचे सामर्थ्य आहे १८.

जो भु‍ईभेणे पळो जाये । तो जेथे पळे तेथे भू ये ।
मग येणेंजाणे स्वये राहे । ठायी ठाये पांगुळला ॥५१९॥

अर्थ :-
जमिनीच्या भयाने जो पळू लागेल, त्याला तो जिकडे जाईल तिकडे जमीनच भेटते. असे झाले म्हणजे येणे आणि जाणे आपोआपच बंद पडते व एकाच ठिकाणी तो थांबतो १९.

तैसे मनासी लाविजे वर्म । जे जे देखे तेचि ब्रह्म ।
जे जे करू बैसे कर्म । तेथ पुरुषोत्तम स्वये प्रगटे ॥५२०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मनाला एक वर्म दाखवून द्यावे. ते हेच की, ते ‘जे जे पाहीम्ल ते ते ब्रह्मच आहे. ’ असे केले म्हणजे तो जे जे कर्म करावयाला लागेल तेथे तेथे पुरुषोत्तम सहज प्रगट होईल ५२०.

एव इंद्रियवृत्ति‍उल्लाळे । मोडिले गुरुवाक्यप्रतीतिबळे ।
निजाधिष्ठानमेळे । कळासले येके वेळे अखंड कुलुप ॥५२१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे गुरूपदेशाच्या अनुभवाच्या प्रभावाने इंद्रियवृत्तीच्या उसळ्या नाहीशा होतात व ब्रह्मरूप अधिष्ठानाशी ऐक्य होऊन बाह्य प्रवृत्तीला अखंड कुलूप ठोकल्याप्रमाणे होते २१.

ऐसे नेमिता बाह्य कर्म । मनाचा मोडे द्वैत भ्रम ।
तंव बाह्य परब्रह्म । पूर्ण चिद्व्योम कोंदाटे ॥५२२॥

अर्थ :-
अशा रीतीने बाह्य कर्माचे नियमन केले असता मनाचा द्वैतभ्रम मोडतो आणि बाहेरसुद्धा परब्रह्मरूप चिदाकाश सर्वत्र भरून राहते २२.

ऐसे भजने मन नेमिता स्वये । न रिघे कल्पांतकाळभये ।
भक्त हो‍ऊनिया निर्भये । विचरती स्वये निःशंक ॥५२३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या भजनाने मनाचा निरोध केला असता त्या भक्तांना कल्पांतकाळाचेही भय राहत नाही. ते निर्भय होऊन खुशाल फिरत असतात २३.

हे अगाध निष्ठा परिपूर्ण । भोळ्याभाळ्या न टके जाण ।
यालागी सुगम साधन । सांगेन आन ते ऐक ॥५२४॥

अर्थ :-
पण ही अगाध निष्ठा भोळ्या भाबड्यांना पूर्णपणे साधत नाही. ह्याकरिता दुसरे एक सोपे साधन सांगतो ते ऐक २४.
श्रृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि
गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥३९॥

अर्थ :-
श्लोक ३९- भगवंतांच्या जन्माच्या आणि लीलांच्या पुष्कळशा मंगलमय कथा या जगात प्रसिद्ध आहेत, त्या ऐकाव्यात तसेच त्यांच्याविषयीची नामे व स्तोत्रे संकोच सोडून गात राहावीत शिवाय प्रपंचामध्ये आसक्त न होता सर्व व्यवहार करावेत. (३९)

तरावया भाळेभोळे जन । मुख्य चित्तशुद्धीच कारण ।
जन्मकर्म हरीचे गुण । करावे श्रवण अत्यादरे ॥५२५॥

अर्थ :-
भोळे भाविक लोक तरावयाला मुख्य कारण चित्तशुद्धीच आहे. हरीचे जन्म, कर्म आणि गुण अत्यादराने श्रवण करावेत २५.

चुकल्या पुत्राची शुद्धिवार्ता । जेणे सादरे ऐके माता ।
तेणे सादरे हरिकथा । सार्थकता परिसावी ॥५२६॥

अर्थ :-
चुकलेला पुत्र सांपडल्याची वार्ता आई जितक्या उत्कंठेने ऐकते, तितक्याच उत्कंठेने जिवाचे सार्थक करणारी हरिकथा श्रवण करावी. २६.

हरीची जन्मकर्मे अनंत गुण । म्हणाल त्यांचे नव्हेल श्रवण ।
लोकप्रसिद्ध जे जे पुराण । ते श्रद्धा संपूर्ण ऐकावे ॥५२७॥

अर्थ :-
हरीची जन्मकर्मे व गुण अनंत आहेत, ते सारे ऐकावयास कसे मिळतील असे म्हणाल तर सांगतो की, लोकप्रसिद्ध जे जे पुराण असेल तेवढे तरी पूर्ण श्रद्धेने ऐकावे २७.

बहु देव बोलिले पुराणी । तेही लागती ज्याचे चरणी ।
तो समर्थ चक्रपाणी । जो वेदपुराणी वंदिजे ॥५२८॥

अर्थ :-
पुराणामध्ये पुष्कळ देव सांगितलेले आहेत. तेही सारे ज्याच्या चरणाला लागतात, वेदांनी व पुराणांनीही ज्याला वंदन केले आहे, तो चक्रपाणि असा श्रीकृष्णच एक समर्थ म्हणजे श्रेष्ठ आहे २८.

त्याची जी जी जन्मे अति‍अद्‌भुत । जी जी कर्मे परमार्थयुक्त ।
स्वमुखे बोलिला भगवंत । ती ती ज्ञानार्थ परिसावी ॥५२९॥

अर्थ :-
त्याचे अत्यंत अद्‌भुत असे जे जे जन्म व परमार्थयुक्त जी जी कर्मे भगवंताने आपल्याच मुखाने सांगितली आहेत, ती ती ज्ञानप्राप्तीकरिता श्रवण करावी २९.

जे जे केले पुराणश्रवण । ते ते व्यर्थ होय मननेंविण ।
यालागी श्रवण-मनन । सावधान करावे ॥५३०॥

अर्थ :-
परंतु जे जे पुराण श्रवण केले, त्याचे त्याचे मनन केल्याशिवाय ते व्यर्थ होते. ह्याकरिता श्रवण केलेल्याचे नीट मनन करीत असावे ५३०.

मोले घेतली जे गाये । दुभते खाता विषय होये ।
तेचि दान देता लवलाहे । दुभती होये परमामृते ॥५३१॥

अर्थ :-
मोल देऊन जी गाय घ्यावी, तिचे दुभते आपण खाल्ले तर तो विषयभोग होतो; पण तीच दान देऊन टाकली तर ती परमामृताचे दुभते म्हणजे मोक्ष देते ३१.

तेवी केले जे श्रवण । ते मनने परम पावन ।
तेचि उपेक्षिता जाण । परिपाकी पूर्ण वांझ होये ॥५३२॥

अर्थ :-
तद्वत् जे श्रवण करावे, ते मननानेंच परमपावन होते. तीच त्याची म्हणजे श्रवणाची उपेक्षा केली, तर परिणामी ते निष्फळ होते ३२.

हरिनाम पडता श्रवणी । एका गळोनि जाये वदनी ।
एका ये कानींचे ते कानी । जाय निघोनि हरिनाम ॥५३३॥

अर्थ :-
हरीचे नाम कानांत पडले असता कित्येकांच्या ते मुखांतून बाहेर पडते तर कित्येकांच्या ह्या कानांतले त्या कानांतून निघून जाते ३३.

हरिनाम पडता श्रवणी । ज्याचे रिघे अंतःकरणी ।
सकळ पापा होवोनि धुणी । हरिचरणी तो विनटे ॥५३४॥

अर्थ :-
परंतु हरीचे नाम कानांवर पडतांच ते ज्याच्या अंतःकरणांत शिरते, त्याचे सारे पाप धुतले जाऊन तो हरीच्या चरणी लिगटून जातो ३४.

यापरी श्रवणी श्रद्धा । मननयुक्त करिता सदा ।
तै विकल्प बाधीना कदा । वृत्ति शुद्धा स्वये होये ॥५३५॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे सदासर्वकाल श्रवणाच्या ठिकाणी मननयुक्त श्रद्धा ठेवली, म्हणजे विकल्पाची कधीही बाधा न होता चित्तवृत्ति आपोआपच शुद्ध होते ३५.

ऐसे मननयुक्त श्रवण । करिता वोसंडे हर्ष पूर्ण ।
तेणे हर्षे हरिकिर्तन । करी आपण स्वानंदे ॥५३६॥

अर्थ :-
ह्या प्रकारे मननयुक्त श्रवण केले असता पूर्णानंद उचंबळू लागतो, आणि त्या आनंदाच्या भरांत तो हरिकीर्तन करू लागतो ३६.

हरिचरित्रे अगाध । ज्ञानमुद्रा-पदबंध ।
कीर्तनी गाता विशद । परमानंद वोसंडे ॥५३७॥

अर्थ :-
ज्ञानमुद्रा-पदबंधयुक्त हरीची अगाध चरित्रे कीर्तनामध्ये गाऊन त्यांचे ते विवेचन करू लागले म्हणजे परमानंद ओसंडू लागतो ३७.

वानिती अजन्मयाची जन्मे । वानिती अकर्मयाची कर्मे ।
स्मरती अनामियाची नामे । अतिसप्रेमे डुल्लत ॥५३८॥

अर्थ :-
ज्याला जन्म नाही, त्याच्या जन्मांचे वर्णन करतात; ज्याला कर्म नाही, त्याची कर्मे म्हणजे लीला गातात; व ज्याला नाम नाही, त्याच्या नामाचे संकीर्तन करून प्रेमभराने डुलत असतात ३८.

साधावया निजकाज । सांडूनि लौकिकाची लाज ।
कीर्तनी नाचती भोज । अतिनिर्लज्ज निःशंक ॥५३९॥

अर्थ :-
स्वहित साधण्यासाठी लौकिकाची लाज सोडून देऊन आवडीने अत्यंत निर्लज्ज होऊन निःशंकपणाने नाचत असतात ३९.

कीर्तने निर्दळिले दोष । जप तप ठेले निरास ।
यमलोक पाडिला वोस । तीर्थाची आस निरास जाहली ॥५४०॥

अर्थ :-
कीर्तनाच्या योगाने दोषांचे निर्दलन होते; जप, तप, निराश होऊन जातात; यमलोक ओस पडतो व तीर्थांची आशा निष्फळ होते ५४०.

यमनियमा पडती उपवास । मरो टेंकले योगाभ्यास ।
कीर्तनगजरे हृषीकेश । निर्दळी दोष नाममात्रे ॥५४१॥

अर्थ :-
यमनियमांना उपवास पडतात, योगाभ्यास मरावयाला टेकतो, कीर्तनाचा गजर होऊ लागला की, श्रीकृष्णपरमात्मा नाममात्रेंकरूनच सर्व दोष नाहीसे करतो ४१.

कीर्तनाचा घडघडाट । आनंदु कोंदला उद्‌भट ।
हरुषे डोले वैकुंठपीठ । तेणे सुखे नीलकंठ तांडवनाचे नाचतु ॥५४२॥

अर्थ :-
कीर्तनाचा घडघडाट सुरू झाला की, जिकडेतिकडे आनंदच दुमदुमून राहतो. श्रीविष्णु आनंदाने डुलावयाला लागतो, व त्या आनंदाच्या भरांत शंकर तर तांडवनृत्य करू लागतो ४२.

यापरी हरिकीर्तन । देत परम समाधान ।
हा भक्ति-राजमार्ग पूर्ण । ये मार्गी स्वये रक्षण चक्रपाणी कर्ता ॥५४३॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे हरिकीर्तन हे मनाला अत्यंत समाधान देणारे आहे. हा भक्तीचा राजमार्ग आहे. ह्या मार्गात स्वतः चक्रपाणि संरक्षण करीत असतो ४३.

चक्र घे‍ऊनि भक्तांचे ठायी । म्हणे तुझे कार्य कायी ।
मज जगी वैरीचि नाही । भक्तद्वेषी पाही निजशस्त्रे नाशी ॥५४४॥

अर्थ :-
तो चक्र घेऊन त्याला म्हणतो की, भक्ताच्या ठिकाणी तुझे काम काय ? मला तर जगामध्ये शत्रूच नाही; पण भक्तांचा द्वेष करणारा असतो त्याचा मी आपल्या शस्त्राने नाश करतो ४४.

चक्रे अभिमानाचा करी चेंदा । मोहममता छेदी गदा ।
शंखे उद्बोधी निजबोधा । निजकमळे सदा निजभक्त पूजी ॥५४५॥

अर्थ :-
चक्राने अभिमानाचा चेंदा करतों; गदा ही मोहममतेला छेदून टाकते; शंखाने आत्मबोधाला जागृत करतो आणि कमलाने सदा सर्वकाळ आपल्या भक्तांची पूजा करतो ४५.

जेथे चक्रपाणी रक्षिता । तेथे न रिघे भवभयाची कथा वार्ता ।
यापरी कीर्तिवंता । हरि सर्वथा स्वये रक्षी ॥५४६॥

अर्थ :-
चक्रपाणीच जेथे संरक्षण करणारा असतो, तेथे भवभयाची कथावार्ताही उरत नाही. श्रीहरि स्वतः कीर्तिवंताचे (कीर्ति गाणाऱ्यांचे) संरक्षण करीत असतो ४६.

ज्यांसी न करवे कथाश्रवण । अथवा न टके हरिकीर्तन ।
तिंही करावे नामस्मरण । राम-कृष्ण-गोविंद ॥५४७॥

अर्थ :-
ज्यांना कथाश्रवण करवत नसेल, किंवा हरीचे कीर्तन करता येत नसेल, त्यांनी ‘राम, कृष्ण, गोविंद’ असे नामस्मरण करावे ४७.

अच्युत-नामाची निजख्याती । चेवल्या कल्पांती हो नेदी च्युती ।
त्या नामाते जे नित्य स्मरती । ते जाण निश्चिती अच्युतावतार ॥५४८॥

अर्थ :-
‘अच्युत’ ह्या नामाची ख्यातीच अशी आहे की, ते गर्जिले असता कल्पांतीही ‘च्युति’ म्हणजे अधोगति होऊ देत नाही. त्या नामाचे जे निरंतर स्मरण करतात, ते खरोखर अच्युताचेच अवतार होत ४८.

रामकृष्णादी नामश्रेणी । अखंड गर्जे ज्यांची वाणी ।
त्यांसी तीर्थे येती लोटांगणी । सुरवर चरणी लागती स्वये ॥५४९॥

अर्थ :-
ज्यांची वाणी रामकृष्णादि नामांचा अखंड जप करते, गर्जना करते, त्यांच्या पायांशी तीर्थे लोटांगणी येतात व मोठमोठे देवही स्वतः येऊन चरणी लागतात ४९.

बाप नामाचे निजतेज । यम वंदी चरणरज ।
नामापाशी अधोक्षज । चतुर्भुज स्वये तिष्ठे ॥५५०॥

अर्थ :-
नामाचे तेजच काही विलक्षण आहे. ते घेणाराची पायधूळ यमसुद्धा मस्तकावर धारण करतो. नामाजवळ चतुर्भुज श्रीकृष्ण सदा सर्वकाळ तिष्ठत असतो ५५०.

नामाचेनि पडिपाडे । कायिसे भवभय बापुडे ।
कळिकाळाचे तोंड कोणीकडे । नामापुढे रिघावया ॥५५१॥

अर्थ :-
नामाच्या प्रभावापुढे भवभय ते बिचारे किती ? नामापुढे यावयाला कळिकाळाचे तोंड काय लागले आहे ? ५१.

जेवढी नामाची शक्ती । तेवढे पाप नाही त्रिजगती ।
नामापाशी चारी मुक्ती । जाण निश्चित्ती विदेहा ॥५५२॥

अर्थ :-
नामाची जेवढी शक्ति आहे, तेवढे त्रैलोक्यांत पापसुद्धा नाही. हे जनकराजा ! नामापाशी खरोखर चारही मुक्ति असतात, हे तू लक्षात ठेव ५२.

ऐक राया सावधान । नामापरते सुगम साधन ।
सर्वथा नाही नाही आन । निश्चय जाण नेमस्त ॥५५३॥

अर्थ :-
हे राजा ! नीट लक्ष देऊन ऐक. नामापेक्षा सुगम असे दुसरे साधन नाहींच नाही, असे पक्केपणी जाण ५३.

जन्म-नाम-कर्मे श्रीधर । श्रवणे उद्धरती पामर ।
यालागी हरिलीला सुभद्र । शास्त्रज्ञ नर वर्णिती ॥५५४॥

अर्थ :-
श्रीधराच्या नामाचे, जन्मांचे व कर्माचे श्रवण घडले की पामराचाही उद्धार होतो. ह्याकरिता शास्त्रवेत्ते पुरुष हरीची लीला ही कल्याणकारक आहे म्हणून वर्णन करतात ५४.

ऐसा बाणल्या भक्तियोग । न धरी जाणपणाचा फूग ।
त्यजूनि अहंममतापांग । विचरती निःसंग हरिकीर्तने ॥५५५॥

अर्थ :-
असा भक्तियोग ज्यांच्या अंतःकरणांत बाणतो, त्यांना जाणतेपणाचा ताठा राहात नाही. अहंममतेचा पांग टाकून देऊन ते निःसंगपणे हरिकीर्तन करीत संचार करीत असतात ५५.

करिता श्रवण स्मरण कीर्ति । तेणे वाढे सप्रेम भक्ति ।
भक्त विसरे देहस्फुर्ति । ऐक तेही स्थिति सांगेन राया ॥५५६॥

अर्थ :-
हरिकीर्तीचे श्रवण व हरिनामाचे स्मरण केले असता सप्रेम भक्ति वृद्धिंगत होते, आणि भक्ताला देहाचे भानच राहात नाही. राजा ! तीही स्थिति सांगतो ऐक ५६.
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या
जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।
हसत्यथो रोदिति रौति गायति
उन्मादवत् नृत्यति लोकबाह्यः ॥४१॥

अर्थ :-
श्लोक ४० - जो हे व्रत घेतो, त्याच्या हृदयात, आपल्या प्रियतम प्रभूंच्या नामसंकीर्तनाने प्रेमाचा अंकुर उगवतो त्याचे चित्त द्रवते तो वेड्याप्रमाणे कधी खदखदून हसतो तर कधी मोठ्याने रडू लागतो कधी मोठ्याने भगवंतांना हाका मारतो तर कधी त्यांच्या गुणांचे गायन करू लागतो कधी कधी नाचतोसुद्धा अशा वेळी त्याला लोकांची मुळीच पर्वा नसते. (४०)

हरिनामगुणकीर्तनकीर्ती । अखंड आवडे जागृती ।
स्वप्नींही तेचि स्थिती । दृढ हरिभक्ती ठसावे ॥५५७॥

अर्थ :-
हरिनामाचे व गुणकीर्तनाचे वर्णन जागृतीमध्ये तर निरंतर आवडतेंच, पण स्वप्नांतसुद्धा तीच स्थिति झाली म्हणजे हरिभक्ति उत्तम प्रकारे मनांत ठसली म्हणून समजावे ५७.

ऐशियापरी भक्तियुक्त । दृढतर जाहले ज्याचे व्रत ।
तंव तंव होय आर्द्रचित्त । प्रेमा अद्‌भुत हरिनामकीर्ती ॥५५८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने भक्तियुक्त होऊन ज्याचे व्रत जसजसे दृढतर होत जाते, तसतसे त्याचे चित्त अधिकाधिक द्रवून हरिनामकीर्तीविषयींचा प्रेमा अद्‌भुत रीतीने वाढतो ५८.

आत्मा परमप्रिय हरी । त्याचे नामकीर्तीचा हर्ष भारी ।
नित्य नवी आवड वरी । सबाह्याभ्यंतरी हरि प्रगटे ॥५५९॥

अर्थ :-
परमप्रिय असा जो आत्मा तोच हरि. त्याच्या नामकीर्तीचा अत्यंत हर्ष, व नित्य नवी आवड; ह्यायोगे अंतर्बाह्य हरीच प्रगट होतो ५९.

चुकल्या मायपूता संकटी । एकाकी बहुकाळे जाहली भेटी ।
तेणे वोरडे घालोनि मिठी । चाले जेवी पोटी अनिवार रुदन ॥५६०॥

अर्थ :-
एकाद्या संकटामध्ये मायलेकांची ताटातूट व्हावी, आणि पुष्कळ काळ लोटल्यावर अकस्मात् गांठ पडावी, त्या वेळी तो मुलगा हंबरडा फोडून आईला मिठी घालतो आणि हुंदके देऊन ओक्साबोक्शी रडू लागतो ५६०.

तेवी जीवशिवा अवचटी । भक्तीचे पेठे जाहली भेटी ।
आत्मसाक्षात्कारे पडे मिठी । ते संधीमाजी उठी अनिवार रुदन ॥५६१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे भक्तीच्या पेठेत जेव्हा जिवाची व शिवाची भेट होते, आणि आत्मसाक्षात्काराने मिठी पडते, तेव्हा त्या संधीत अनिवार रडे कोसळते ६१.

परमात्मयासी आलिंगन । तेणे अनिवार स्फुंदन ।
रोमांचित रुदन । सप्रेम पूर्ण उसासोनि करी ॥५६२॥

अर्थ :-
परमात्म्याला आलिंगन दिले जाते, त्यायोगे अनिवार हुंदके येऊ लागतात; व प्रेमाने परिपूर्ण झाल्यामुळे रोमांचित होऊन मोठमोठ्याने उसासे टाकून तो रुदन करू लागतो ६२.

सवेंचि गदगदोनि हासे । मानी मजमाजींच मी असे ।
चुकलो भेटलो हे ऐसे । देखोनि आपुले पिसे हांसोंचि लागे ॥५६३॥

अर्थ :-
लगेच खदसदा हासतो व म्हणतो की, अहो ! मी तर माझ्यामध्येंच आहे. चुकलों, भेटलो असे म्हणणे हे आपलेच वेडेपण, असे मनांत आणून तो हासावयालाच लागतो ६३.

मी अखंडत्वे स्वये संचलो । अभेदपूर्णत्वे अनादि रचलो ।
तो मी अव्ययो म्हणे जाहलो मेलो । येणे आठवे डोलडोलो हांसोंचि लागे ॥५६४॥

अर्थ :-
मी तर अखंडितपणाने स्वतः सर्वत्र भरलो आहे, पूर्ण अभेदामुळे मी अनादि आहे तसाच आहे. ह्याप्रमाणे मी अव्यय असता जन्मलो व मेलो असे म्हणत होतो ह्याची आठवण करून मान डोलवून डोलवून तो हासूंच लागतो ६४.

पळता दोराच्या सर्पाभेण । पडे अडखळे भये पूर्ण ।
तोच दोराते वोळखोन । आपणिया आपण स्वये हासे ॥५६५॥

अर्थ :-
दोराला साप समजून घाबऱ्या घाबऱ्या पळतांना अडखळतो व पडतो, तोच त्या दोराला ओळखून आपल्या आपणच हासू लागतो ६५.

तेवी संसाराचा अभावो । देहभाव समूळ वावो ।
तेथे नाथिली ममता अहंभावो । मज होता पहा वो म्हणूनि हासे ॥५६६॥

अर्थ :-
तद्वत् संसार हा मिथ्या असून देहभाव समूळ खोटा आहे, असे असता मला नसती ममता व अहंभाव होता की हो ! म्हणून हासतो ६६.

बाप गुरुवाक्य निजनिर्वाहो । देही असता विदेहभावो ।
माझे चारी देह झाले वावो । येणे अनुभवे पहा वो गर्जो लागे ॥५६७॥

अर्थ :-
धन्य ते गुरुवाक्य ! तेच मला तारक झाले. देहांत असून मी विदेही बनलो. माझे चारी देह मिथ्या की हो झाले ! अशा अनुभवोद्‌गाराने गर्जना करू लागतो ६७.

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भक्ती । जिणे मिथ्या केल्या चारी मुक्ती ।
मी परमात्मा निजनिश्चिती । येणे उल्हासे त्रिजगती गर्जवी गजरे ॥५६८॥

अर्थ :-
तो म्हणतो, धन्य धन्य ती भगवद्‌भक्ति ! की जिने चारी मुक्तीही मिथ्या करून सोडल्या ! परमात्मा तो मीच हे निश्चित आहे. अशा उल्हासाच्या गजराने त्रिभुवनही दणाणून सोडतो ६८.

धन्य भगवंताचे नाम । नामे केलो नित्य निष्काम ।
समूळ मिथ्या भवभ्रम । गर्जोनि निःसीम हाक फोडी ॥५६९॥

अर्थ :-
धन्य ते भगवंताचे नाम ! त्या नामाने मला नित्य निष्काम करून सोडले ! भवभ्रम समूळ मिथ्या ठरला ! याप्रमाणे मोठमोठ्याने गर्जना करून हांक फोडतो ६९.

आता दुजे नाहींच त्रिलोकी । दिसे ते ते मीच मी की ।
मीच मी तो एकाकी । येणे वाक्ये अलोलिकी हाक फोडी ॥५७०॥

अर्थ :-
आता त्रिभुवनांत दुसरे कांहींच नाहीं; जे जे दिसते ते मीच मी; तो एकी एक मीच आहे असे बोलून मोठमोठ्याने हांक फोडतो ५७०.

दुर्धर भवबंध ज्याचेनि । निःशेष गेला हारपोनी ।
त्या सद्‌गुरूच्या निजस्तवनी । गर्जवी वाणी अलोलिक ॥५७१॥

अर्थ :-
ज्याच्यायोगे दुर्धर असा भवबंध नाहीसा होऊन गेला, त्या सद्गुरूच्या स्तवनामध्येंच आपली अलौकिक वाणी गर्जवितो ७१.

म्हणे संसार झाला वावो । जन्ममरणांचा अभावो ।
कळिकाळासी नाही ठावो । म्हणोनिया पहा वो हाक फोडी ॥५७२॥

अर्थ :-
‘अहो ! हा संसार मिथ्या झाला; जन्ममरणाचा अभाव झाला; कळिकाळाचा ठावच पुसून गेला’, असे म्हणून हाक फोडतो ७२.

ऐशा हांकावरी हाका । फोडू लागे अलोलिका ।
सवेंचि गाये निजात्मसुखा । स्वानंदे देखा डुल्लतु ॥५७३॥

अर्थ :-
अशा एकावर एक हाका अपूर्व रीतीने मारू लागतो. लगेच आत्मसुखाचे गाणे गातो, आणि स्वानंदाने डोलत राहतो ७३.

परम सख्याची गोड कथा । तृप्ती न बाणे स्वये सांगता ।
तेवी निजानुभवे हरि गाता । धणी सर्वथा पुरेना ॥५७४॥

अर्थ :-
जिवलगाची गोड कथा स्वतः सांगू लागले असता तृप्तीच होत नाहीं; त्याप्रमाणे आत्मानुभवाने हरीला गाऊ लागले म्हणजे काही केले तरी पुरेच वाटत नाही ७४.

त्याचे गाणे ऐकता । सुखरूप होय सज्ञान श्रोता ।
मुमुक्षा होय परमावस्था । जरी तो अवचिता गावो लागे ॥५७५॥

अर्थ :-
त्याचे गायन श्रवण करतांना ज्ञानी श्रोता सुखरूप होतो; मुमुक्षूला त्याचे गाणे ऐकून प्रेमाचे भरते दाटून येते ७५.

गाता पदोपदी निजसुख । कोंदाटे अधिका‍अधिक ।
वोसंडिता परम हरिख । स्वानंदे अलोलिक नाचो लागे ॥५७६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे तो गाऊ लागला असता पदोपदी ते निजसुख दाटून येते, आणि हर्ष पोटांत मावेनासा झाला म्हणजे तो निजानंदाने अलौकिकपणे नाचू लागतो ७६.

सारूनि दुजेपणाचे काज । निरसोनि लौकिकाची लाज ।
अहंभावेंविण सहज । आनंदाचे भोजे अलोलिक नाचे ॥५७७॥

अर्थ :-
दुजेपणाचे काम सोडून, लौकिकाची लाज टाकून देउन तो अहंभावाशिवाय सहज आनंदाने मोठ्या गमतीने नाचतो ७७.

जो मोले मदिरा खाये । तो मदिरानंदे नाचे गाये ।
जेणे ब्रह्मानंदु सेविला आहे । तो केवी राहे आवरला ॥५७८॥

अर्थ :-
जो विकत घेऊन दारू पितो, तोसुद्धा दारूच्या गुंगीत गातो आणि नाचतो, मग ज्याने ब्रह्मानंदरस सेवन केला, तो कह्यात कसा राहणार ? ७८.

यालागी तो लोकबाह्यता । स्वये नाचे ब्रह्मउन्मादता ।
लोक मानिती तया पिशाचता । हा बोधु पंडिता सहजा न कळे ॥५७९॥

अर्थ :-
ह्यासाठी ब्रह्मानंदाच्या उन्मादांत लौकिक सोडून तो स्वतः गात व नाचत असतो. लोक त्याला वेडा म्हणतात. हे बोधाचे वर्म पंडिताना सहसा कळत नाही ७९.

त्याचिया निजबोधाची कथा । ऐक सांगेन नृपनाथा ।
एक भगवंतावांचून सर्वथा । त्यासी लौकिकता दिसेना ॥५८०॥

अर्थ :-
राजा ! त्याला एका भगवंतावांचून दुसरा लोकाचार दिसतच नाही. त्याच्या निजबोधाची कथा सांगतो ऐक ५८०.
ख वायुमग्नि सलिल मही च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं
यत्किंच भूत प्रणमेदनन्यः ॥४१॥

अर्थ :-
श्लोक ४१- आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, ग्रहनक्षत्रे, प्राणी, दिशा, वृक्षवनस्पती, नद्या, समुद्र हे सगळे, इतकेच काय, सारे चराचर भगवंतांचे शरीर समजून त्याला अनन्य भावाने नमस्कार करावा. (४१)

ब्रह्मउन्मादपरमानंदे । जंव जंव पाहे स्वानंदबोधे ।
तंव तंव चराचर पूर्णानंदे । देखे स्वानंदकंदे दुमदुमित ॥५८१॥

अर्थ :-
स्वानंदाच्या बोधाने आणि ब्रह्मोन्मादाच्या परमानंदाने तो जो जो पाहू लागतो, तो तो त्याला हे चराचर पूर्णानंदाने भरलेले आणि स्वानंदाने दुमदुमलेलेंच दिसते ८१.

पृथ्वी आप तेज वायु नभ । देखे हरिरूप स्वयंभ ।
भूता महाभूतांचे डिंभ । न देखे भिन्न कोंभ अभिन्नत्वे ॥५८२॥

अर्थ :-
पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश ही सर्व त्याला साक्षात हरिस्वरूप दिसू लागतात. भूतांच्या किंवा महाभूतांच्या प्रतिभेचे भिन्न भिन्न कोंभ, त्याला सारे अभिन्न-एकरूपच भासू लागतात ८२.

जेवी न मेळविता मेळा । पाहता जैसा केळीचा कळा ।
स्वये विकासे फळांदळा । तेवी वस्तु हे पांचाला भूतभौतिकात्मक ॥५८३॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे दुसरी सामग्री न मिळविता केळीचा कोंब फळे व पाने ह्या रूपाने विकास पावतो, त्याप्रमाणे, परीक्षिति राजा ! परब्रह्म हे भूत-भौतिकात्मक रूपाने प्रगट होते ८३.

जेवी कांतोनिया रंध्रसळे । स्फटिकदीपगृहअंगमेळे ।
चितारिली अश्वगजदळे । ती भासती सोज्ज्वळे आंतुलेनि दीपे ॥५८४॥

अर्थ :-
किंवा स्फटिकगृहाच्या भिंतीवर कोरण्याच्या हत्याराने हत्ती, घोडे व सैन्य इत्यादि कोरून काढलेली चित्रे, आंतील दिव्यामुळेंच अगदी हुबेहुब दिसतात ८४.

तेवी सोमसूर्यादि तेजशक्ती । का वन्हि नक्षत्रे जे लखलखिती ।
जननयनादि निजदीप्ती । देखे आत्मज्योती सतेज ॥५८५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे तेजःपुंज असे सूर्यचंद्रादिक किंवा लखलखणारे अग्नि व नक्षत्रे यांच्यांतील लखलखीतपणा व प्राण्यांच्या नयनांतील तेज, ही सर्व आत्मज्योतीनेंच सतेज दिसतात ८५.

युक्ती मेळविता द्रव्यांतर । अग्नि परी भासे पुष्पाकार ।
तेवी वस्तु स्वलीला साचार । रविचंद्राकारा नानात्वे भासे ॥५८६॥

अर्थ :-
जाळण्याच्या दारूचे पदार्थ (गंधक, सोरमीठ, कोळसा वगैरे) युक्तीने मिश्रित केले म्हणजे (बाण, फुलबाजा, नळे वगैरेमधील) अग्नि हा फुलासारखा दिसू लागतो, त्याप्रमाणे परब्रह्म हे आपल्या लीलेने सूर्यचंद्राकार होऊन नानात्वाने भासते ८६.

पृथ्वी गंधरूपे स्वये असे । तो गंधु कस्तूर्यादिकी भासे ।
तेवी भगवत्सत्ता सर्वत्र असे । परी सात्त्विकी दिसे अतिप्रगट ॥५८७॥

अर्थ :-
पृथ्वी स्वतःसिद्ध गंधरूप आहे, पण तो सुगंध कस्तूरी इत्यादि पदार्थांमध्येंच प्रगट होतो; त्याप्रमाणे भगवंताची सत्ता ही सर्वत्र आहे, पण ती सात्त्विकामध्ये (अंतःकरणाच्या सत्त्ववृत्तीमध्यें) अतिशय स्पष्ट दिसते ८७.

यालागी सात्त्विकाठायी सत्त्व । तेथ देखे भवगत्तत्त्व ।
सत्त्वे सत्त्वंता महत्त्व । अति मान्यत्व हरिरूपे ॥५८८॥

अर्थ :-
म्हणून सात्त्विकाच्या ठिकाणी जे सत्त्व असते, ते भगवत्तत्त्व आहे असे समज. सत्त्वस्थ वृत्तीच्या लोकांना सत्त्वामुळेच महत्त्व व हरिरूपाने मान्यत्व प्राप्त होते ८८.

पृथ्वीसी जळावरण आहे । तेचि चतुःसमुद्र नांव लाहे ।
तैसे देवाचेंचि अंग पाहे । दिशात्वे वाच्य होये दशदिशा ॥५८९॥

अर्थ :-
पृथ्वीभोवती जलाचे आवरण आहे, त्याला ‘चतुःसमुद्र’ असे म्हणतात. त्याप्रमाणे दशदिशांमध्ये असलेले देवाचेंच अंग ‘दिशा’ ह्या नांवाने बोलले जाते ८९.

पूर्वपश्चिमादि योग । दशदिशांचे दिग्विभाग ।
तेही देवाचेंचि अंग । तद्‌रूप श्रीरंग स्वये भासे ॥५९०॥

अर्थ :-
पूर्व-पश्चिम इत्यादि जे प्रकार आहेत, ते दशदिशांचेच भाग होत, ते देवाचेंच अंग. त्या रूपाने श्रीरंगच मूर्तिमंत भासतो ५९०.

तृण दूर्वा दर्भ द्रुम । देखोनि म्हणे हेही हरीचे रोम ।
अनोळखा हे अतिविषम । निजांगी सर्व सम हरिरूप पाहता ॥५९१॥

अर्थ :-
गवत, दूर्वा, दर्भ, झाडे ही पाहून हेही श्रीहरीचेच केस आहेत असे तो म्हणतो. आपल्या अंगांत सर्वत्र सम हरिरूप असतांही, न ओळखणाऱ्याला हे सर्व विषमच दिसते ९१.

जैशा आपुल्या अंगोळिया । गणिता दिसती वेगळालिया ।
परी असती लागलिया । स्वये सगळिया अखंड अंगी ॥५९२॥

अर्थ :-
आपली बोटे मोजू लागले म्हणजे ज्याप्रमाणे ती वेगळी वेगळी आहेत असे वाटते; पण ती मूळची साऱ्या आपल्या एका आंगालाच अखंड चिकटून राहिलेली असतात ९२
तेवी वन-वल्ली-दर्भ-दांग । देखोनि म्हणे हे हरीचे अंग ।
अनन्यभावे लगबग । भिन्नभाग देखेना ॥५९३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे वन, वेली, दर्भ, अरण्य इत्यादि पाहून हे सर्व हरीचेंच स्वरूप आहे असे तो म्हणतो. हे सारे तो ऐक्यभावानेंच पाहातो, त्याला त्यांत निराळा अंश दिसतच नाही ९३.

म्हणे दूर्व-द्रुम-वन-वल्ली । हेचि अनंत कोटि रोमावळी ।
हरीचेनि अंगे असे वाढली । त्या निजशोभा शोभली हरिरूपत्वे ॥५९४॥

अर्थ :-
दूर्वा काय, झाडेझुडपे काय, किंवा रानवेली काय, ही अनंत कोटि केसांची पंक्ति हरीच्या अंगावर वाढलेली आहे, आणि तिला त्या श्रीहरीच्याच स्वरूपाने शोभा आली आहे असे तो म्हणतो ९४.

जेवी वटाच्या पारंबिया । लोंबोनि वाढती वेगळालिया ।
त्याही वटरूपे संचलिया । वटत्वा मुकलिया म्हणो नये ॥५९५॥

अर्थ :-
वडाच्या पारंब्या ज्याप्रमाणे लोंबत सुटून निरनिराळ्या वाढतात, तरी त्या वडाच्याच झाडाच्या असतात. त्या वटत्वाला मुकल्या असे म्हणता येत नाही. ९५.

तेवी चैतन्यापासोनि वोघ । निघाले सरितारूप अनेग ।
तेही चैतन्यघन चांग । चिद्‌रूपे साङ्ग सदा वाहती ॥५९६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे चैतन्यापासून हे नद्यांच्या रूपाने अनेक ओघ निघालेले आहेत, त्यांतही ओतप्रोत चैतन्यच भरलेले आहे, आणि त्या चिद्‌रूपानेंच निरंतर वाहात असतात ९६.

हो का चंद्रबिंबी अमृत जैसे । बिंबी बिंबरूप हो‍ऊनि असे ।
तेवी भगवंती संसारु भासे । भजनविश्वासे भगवद्‌रूप ॥५९७॥

अर्थ :-
किंवा चंद्रबिंबांतील अमृत जसे बिंबांत बिंबरूपच होऊन असते, त्याप्रमाणे भगवंतामध्ये संसार भासतो, व तो भजनविश्वासाने भगवद्‌रूपच होतो ९७.

ऐसे वेगवेगळे भाग । पाहता उल्हासे जंव चांग ।
तंव अवघे उघडे जग । देवोचि साङ्ग स्वये झाला ॥५९८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे सृष्टीतील वेगवेगळे भाग पाहतांना जसजसा उल्हास वाटत जातो, तसतसा यच्चयावत जग देवच पूर्णपणे नटला आहे असा त्याला अनुभव येऊ लागतो ९८.

यालागी सर्व भूतांचे ठायी । अनन्यशरण कैसा पाही ।
लवण जैसे सागरापायी । ठायी ठायी जडोनि ठाके ॥५९९॥

अर्थ :-
ह्यासाठी तो सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी असा काही लीन होऊन जातो की, समुद्राच्या पाण्यामध्ये जणू काय मीठच अंशाअंशांनी मिळून गेले आहे ९९.

तेथ मुंगीही देखोनि जाण । हरिरूपी वंदी आपण ।
मशकासही अनन्यशरण । घाली लोटांगण भगवद्‌रूपे ॥६००॥

अर्थ :-
त्या स्थितीत तो मुंगीला पाहून तेही हरिस्वरूपच समजून वंदन करतो. हे तर काय, पण एकाद्या माशीला पाहूनसुद्धा तेही भगवंताचेंच स्वरूप म्हणून अनन्यभावाने शरण होऊन लोटांगण घालतो ६००.

गो-खर-चांडाळ-श्वान । अतिनिंद्य जे हीन जन ।
ते भगवद्‌रूप देखोनि पूर्ण । घाली लोटांगण अनन्यभावे ॥६०१॥

अर्थ :-
गाय असो की गाढव असो; चांडाळ असो की श्वान असो; लोकांत ज्यांना अत्यंत निंद्य व कनिष्ठ समजतात, त्यांनाही पूर्ण भगवद्‌रूप मानून अनन्यभावाने लोटांगण घालतो १.

हरिरूपे देखे पाषाण । भगवद्‌रूपे वंदी तृण ।
जंगमस्थावरादिका शरण । घाली लोटांगण चिदैक्यभावे ॥६०२॥

अर्थ :-
पाषाणसुद्धा हरिरूपच समजतो. तृणालासुद्धा भगत्वस्वरूप मानून वंदन करतो. स्थावरजंगमादिकांनासुद्धा चिदैक्यभावाने लोटांगण घालतो २.

करिता हरिनामस्मरणकीर्ती । एका‍एकी एवढी प्राप्ती ।
झाली म्हणसी कैशा रिती । ऐके नृपती तो भावो ॥६०३॥

अर्थ :-
हरिनामस्मरणाच्या महिन्याने एवढा लाभ कसा होतो म्हणशील तर, हे राजा ! त्यांतील मर्म ऐक ३.

करिता पूजाविधिविधान । का श्रवण स्मरण कीर्तन ।
सर्वदा चिदैक्यभावना पूर्ण । पूर्ण प्राप्ति जाण त्यातेचि वरी ॥६०४॥

अर्थ :-
विधिपूर्वक पूजाविधान किंवा श्रवण, स्मरण व कीर्तन करीत असता ज्याची सर्वकाळ पूर्ण ‘चिदैक्यभावना’ असते, त्यालाच ‘पूर्णप्राप्ति’ साध्य होते असे हू समज ४.
भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिः
अन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।
प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युः
तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥४२॥

अर्थ :-
श्लोक ४२- जसे जेवणार्‍याला प्रत्येक घासाबरोबर तृप्ती, जीवनशक्ती आणि भूक नाहीशी होणे असे तीन फायदे एकाच वेळी होतात, त्याचप्रमाणे जो मनुष्य भगवंतांना शरण जातो, त्याला भगवंतांबद्दल प्रेम, त्यांच्या स्वरूपाचा अनुभव आणि इतर सर्व वस्तूंविषयी वैराग्य, अशा तीनही गोष्टींची एकाच वेळी प्राप्ती होते. (४२)

आ‍इके विदेहा चक्रवर्ती । ऐशी जेथे भगवद्‌भक्ती ।
तीपाशी विषयविरक्ती । ये धांवती गोवत्स न्याये ॥६०५॥

अर्थ :-
हे चक्रवर्ती जनकराजा ! ऐक. अशी जेथे भगवद्‌भक्ति असते, तिच्यापाशी गोवत्सन्यायाने विषयविरक्तीही धावून येते ५.

हे असो जेवी जावळी फळे । हो नेणे येरयेरा वेगळे ।
तेवी भक्ति विरक्ति एके काळे । भक्त तेणे बळे बळिष्ठ होती ॥६०६॥

अर्थ :-
हे असो. जुळी फळे असली म्हणजे ती एकमेकास सोडू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे भक्ति आणि विरक्ति या एकदमच उत्पन्न होतात आणि त्यांच्या सामर्थ्यावर भक्त हेही समर्थ होतात ६.

जेथ भक्ती आणि विरक्ती । नांदो लागती सहजस्थिती ।
तेथेंचि पूर्णप्राप्ती । दासीच्या स्थिती सर्वदा राबे ॥६०७॥

अर्थ :-
जेथे भक्ति आणि विरक्ति या सहजस्थितीने नांदू लागतात, तेथेच पूर्ण-प्राप्ति ही सदासर्वकाल दासीसारखी राबते ७.

यापरी भगवद्‌भक्ती । पूर्ण दाटुगी त्रिजगती ।
भक्तांघरी नांदे प्राप्ती । भक्तिविरक्तिनिजयोगे ॥६०८॥

अर्थ :-
याप्रमाणे भगवद्‌भक्ति ही त्रिभुवनामध्ये महान् समर्थ आहे. आणि भक्ति-विरक्तींच्या एकोप्यामुळे भक्तांच्या घरी प्राप्तीही नांदू लागते ८.

भक्ति विरक्ति अनुभवप्राप्ती । तिन्ही एके काळे होती ।
ऐक राया तेही स्थिती । विशदोक्ती सांगेन ॥६०९॥

अर्थ :-
आता भक्ति, विरक्ति आणि अनुभवप्राप्ति या तिन्ही एकाच काळी कशा उत्पन्न होतात, ती स्थितीही तुला विशद करून सांगतो ९.

जैसी कीजे भगवद्‌भक्ती । तैसीच होय विषयविरक्ती ।
तदनुसारे अनुभवस्थिती । ती भक्त पावती तेचि क्षणी ॥६१०॥

अर्थ :-
जशी जशी भगवद्‌भक्ति करावी, तशी तशी विषयामध्ये विरक्ति उत्पन्न होत जाते आणि तदनुसार अनुभवस्थितीही भक्तांना त्याच वेळी प्राप्त होते ६१०.

जेवी का भुकेलियापाशी । ताट वाढिले षड्रसी ।
तो पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशासी । जेवी ग्रासोग्रासी स्वयेंचि पावे ॥६११॥

अर्थ :-
भुकेलेल्या मनुष्यापुढे षड्‌रसान्नाचे ताट वाढून ठेवले म्हणजे त्याला प्रत्येक घांसाबरोबर पुष्टि, तुष्टि व क्षुधानाश आपोआप लाभतात. ६११.

जितुका जितुका घे‍इजे ग्रास । तितुका तितुका क्षुधेचा नाश ।
तितुकाचि पुष्टिविन्यास । सुखोल्लास तितुकाचि ॥६१२॥

अर्थ :-
जितका जितका घांस घ्यावा, तितका तितका क्षुधेचा नाश होतो, आणि तितके तितके पोट भरत येऊन सुख व समाधानही तितकेंच वाढत जाते १२.

पुष्टि तुष्टि क्षुधानाशनी । जेवी एके काळे येती तिनी ।
भोक्ता पावे स्वये भोजनी । तेवी भगवद्‌भजनी भक्त्यादि त्रिकु ॥६१३॥

अर्थ :-
पुष्टि, तुष्टि व क्षुधानाश ही तिन्ही जशी जेवणाराला जेवणामध्ये एकदमच प्राप्त होतात, त्याप्रमाणे भगवद्‌भजनामध्ये भक्तीचे त्रिकूट म्हणजे भक्ति, विरक्ति व अनुभवप्राप्ति ही तिन्ही एकदमच उत्पन्न होतात १३.

सद्‌भावे करिता भगवद्‌भक्ती । भक्ति-विरक्ति-भगवद्प्राप्ती ।
तिनी एके काळे होती । ऐशिया युक्ती जाणिजे राया ॥६१४॥

अर्थ :-
हे राजा ! सद्‌भावाने भगवद्‌भक्ति केली असता भक्ति, विरक्ति आणि भगवत्प्राप्ति ही तिन्ही वरील न्यायाने एकसमयावच्छेदेंकरून प्राप्त होतात असे तू जाण १४.

भक्ती म्हणिजे सर्व भूती । सप्रेम भजनयुक्ती ।
प्राप्ती म्हणिजे अपरोक्षस्थिती । भगवत्स्फूर्ती अनिवार ॥६१५॥

अर्थ :-
‘भक्ति’ म्हणजे सर्व प्राणिमात्रांच्या ठायी सप्रेमभावना, आणि ‘प्राप्ति’ म्हणजे अपरोक्ष साक्षात्कार, अर्थात् भगवद्‌रूपाची अनिवार स्फूर्ति होय १५.

विरक्ति म्हणिजे ऐशी पहा हो । स्त्रीपुत्रदेहादि अहंभावो ।
समूळ जेथे होय वावो । विरक्ति निर्वाहो या नांव राया ॥६१६॥

अर्थ :-
आता ‘विरक्ति’ म्हणजे अशी की, माझी स्त्री, माझा पुत्र, माझा देह, इत्यादि जो ममकार व अहंकार असतो, तो जेथे समूळ मिथ्या होऊन जातो, राजा ! ह्याचेच नांव ‘विरक्ति’ असे तू समज १६.

यापरी भजनाचे पोटी । भक्ति-विरक्ति-प्राप्ति त्रिपुटी ।
ऐक्यभावे सद्‌भक्ता उठी । हरिभजनदिठी एकेचि काळी ॥६१७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे भजनाच्या पोटी भक्ति, विरक्ति आणि भगवत्प्राप्ति ही त्रिपुटी ऐक्यभावाने सद्‌भक्ताच्या ठिकाणी भजनदृष्टीमुळे एकाच वेळी उत्पन्न होते १७.

यालागी राया निजहितार्थी । आदरे करावी हरिभक्ती ।
तेणे अवश्य भगवत्प्राप्ती । उपसंहारार्थी कवि सांगे ॥६१८॥

अर्थ :-
ह्यासाठी राजा ! स्वहिताकरिता अवश्यमेव हरीची भक्ति करावी. तेणेंकरून हटकून भगवत्प्राप्ति होते. असे उपसंहारार्थ ‘कवि’ (पुढील श्लोकांत) सांगतो १८.
इत्यच्युताङ्‌घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या
भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राजन्
ततः परा शान्तिमुपैति साक्षात् ॥४४॥

अर्थ :-
श्लोक ४३- हे राजन ! अशा प्रकारे जो भक्त निरंतर भगवंतांचे भजन करतो, त्याला भगवंतांविषयी भक्ती, संसाराबद्दल वैराग्य आणि भगवंतांच्या स्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त होते आणि तेव्हा तो परम शांतीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊ लागतो. (४३)

यापरी अनन्य भक्ती । जे सर्वदा सर्वभूती करिती ।
ते भक्ती-विरक्ती-भगवत्प्राप्ती । सहजे पावती अनायासे ॥६१९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे सदासर्वदा जे सर्व भूतांच्या ठिकाणी अनन्य भक्ति करतात, ते भक्ति, विरक्ति व भगवद्‌प्राप्ति अनायासे प्राप्त करून घेतात १९.

राया हरिभक्तिदिव्यांजन । ते ले‍ऊनि भक्त सज्जन ।
साधिती भगवन्निधान । निजभजनमहायोगे ॥६२०॥

अर्थ :-
हे राजा ! हरिभक्ति हे एक उत्तम अंजन आहे. ते सद्‌भक्त आपल्या नेत्रांत घालून आपल्या भजनरूप महायोगाने भगवत्स्वरूपाचा ठेवा आपलासा करितात ६२०.

करिता ऐक्यभावे निजभक्ती । उत्कृष्ट उपजे पूर्ण शांती ।
तेणे होये असतांची निवृत्ती । भक्ता पूर्णप्राप्ति परमानंदे ॥६२१॥

अर्थ :-
ऐक्यभावनेने निजभक्ति केली असता सर्वोत्कृष्ट पूर्ण शांति प्राप्त होते, आणि तिच्या योगे असत् वस्तूंची निवृत्ति होऊन भक्तांना ब्रह्मानंदरूप भगवंताची पूर्ण प्राप्ति होते २१.

यालागी धन्य भगवद्‌भक्त । इंद्रियी वर्तता विषयी विरक्त ।
देही असोनि देहातीत । नित्यमुक्त हरिभजने ॥६२२॥

अर्थ :-
म्हणून भगवद्‌भक्त हे मोठे धन्य होत ! ते इंद्रियांशी वावरत असूनही विषयांविषयी विरक्त असतात, ते देहधारी असून विदेही असतात, आणि हरिभजनाच्या योगे नित्यमुक्त होऊन राहतात २२.

भावे करिता भगवद्‌भक्ती । भक्त मुक्तीही न वंछिती ।
तरी त्यांपाशी चारी मुक्ती । दास्य करिती सर्वदा ॥६२३॥

अर्थ :-
भक्त एकनिष्ठेने भगवद्‌भक्ति करीत असता, तिच्या भरांत ते मुक्तीचीही इच्छा करीत नाहीत; तरी पण, त्यांच्यापाशी सदासर्वदा चारही मुक्ति दास्य करीत असतात २३.

हा भागवतांचा निजमहिमा । अनुपम नाही उपमा ।
भावे भजोनि पुरुषोत्तमा । परमात्मगरिमा पावले ॥६२४॥

अर्थ :-
हा भगवद्‌भक्तांचा महिमा निरूपम आहे. त्याला उपमा नाही. एकनिष्ठेने पुरुषोत्तमाचे भजन करून ते श्रेष्ठ अशा परमात्मपदाला पोचलेले असतात २४.

अगाध भगवंताची भक्ती । भक्तांची उत्कृष्ट प्राप्ती ।
ऐकता विदेहचक्रवर्ती । आश्चर्ये चित्ती चमत्कारला ॥६२५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारची भगवंताची श्रेष्ठ भक्ति आणि भक्तांना होणारी भगवद्‌प्राप्ति ऐकून चक्रवर्ती जनक राजाच्या चित्ताला मोठे आश्चर्य वाटले २५.

म्हणे धन्य धन्य भगवद्‌भजन । हरिखे कवीस लोटांगण ।
घालिता चालिले स्फुंदन । रोमांचित नयन अश्रुपूर्ण जाहले ॥६२६॥

अर्थ :-
‘धन्य धन्य भगवद्‌भजन’ असे म्हणून आनंदाने कवीला तो लोटांगण घालू लागला, तेव्हा त्याचा कंठ भरून येऊन हुंदके आवरतनासे झाले, सर्वांगावर रोमांच उभे राहून अश्रूंनी नेत्र भरून आले २६.

आनंदस्वेदे कांपत । नावेक राहिला तटस्थ ।
सवेंचि जाहला सावचित्त । म्हणे झणी महंत न पुसता जाती ॥६२७॥

अर्थ :-
आनंदाचा घाम फुटून आंग थरथर कापू लागले व तो क्षणभर तटस्थ होऊन राहिला. पण लगेच देहभानावर आला. कारण न जाणों, हे महर्षि आपल्याला न विचारता निघूनही जातील असे त्याला वाटले २७.

ऐशिया अतिकाकुलती । नेत्र उघडोनि पाहे नृपती ।
बैसली देखोनि मुनिपंक्ती । अतिशये चित्ती सुखावला ॥६२८॥

अर्थ :-
अशा अत्यंत काकुळतीने राजाने डोळे उघडून पाहिले, तो ऋषिमंडळी बसलेली पाहून त्याच्या मनाला अत्यंत आनंद झाला २८.

तेणे संतोषे डोलत । म्हणे पूर्णप्राप्त भगवद्‌भक्त ।
जगी कैसे कैसे विचरत । ती चिन्हे समस्त पुसो पाहो ॥६२९॥

अर्थ :-
त्या आनंदाच्या भरांत तो डोलू लागला आणि म्हणाला, ज्यांना ‘पूर्णप्राप्ति’ झालेली असते, असे भगवद्‌भक्त जगामध्ये कसकसे वागतात, ती सारी लक्षणे आता ह्यांस विचारून पाहू २९.
श्रीराजोवाच -
अथ भागवत ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।
यथाचरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥४४॥

अर्थ :-
श्लोक ४४- राजाने विचारले आता आपण मनुष्यांपैकी भागवत कोणाला म्हणावे, ते सांगा त्याचे धर्म कोणते ? त्याचा स्वभाव कसा असतो ? तो माणसांशी कसा वागतो ? काय बोलतो ? आणि कोणत्या लक्षणांमुळे तो भगवंतांना प्रिय होतो ? (४४)

भक्ता ‘पूर्णप्राप्ति’ सुगम । ऐकता राजा निवाला परम ।
तो भक्तचिन्हानुक्रम । समूळ सवर्म पूसत ॥६३०॥

अर्थ :-
भक्ताला ‘पूर्णप्राप्ति’ होणे सुगम आहे हे ऐकून राजाला अतिशय संतोष झाला. म्हणून तो भक्तांच्या लक्षणांचा अनुक्रम व समूळ मर्म विचारू लागला ६३०.

विदेह म्हणे स्वामी मुनी । पूर्ण प्राप्ति आकळोनी ।
ते भक्त कैसे वर्तती जनी । ती लक्षणे श्रवणी लेववी मज ॥६३१॥

अर्थ :-
जनक राजा म्हणाला, महाराज ! मुनिवर्य ! पूर्ण प्राप्ति करून घेतलेले जे भगवद्‌भक्त असतात, ते जगामध्ये वागतात तरी कसे ? ती त्यांची सारी लक्षणे माझ्या कानांवर घालून माझे कान अलंकृत करा ३१.

भक्तलक्षणभूषण । तेणे मंडित करा श्रवण ।
सावध ऐकता संपूर्ण । हो‍इजे आपण भगवत्प्रिय ॥६३२॥

अर्थ :-
भक्तांची लक्षणे हे एक प्रकारचे अलंकारच आहेत, ते घालून माझे श्रवण भूषणयुक्त करा. ती सारी लक्षणे जर लक्ष लावून श्रवण केली, तर आपणही भगवंताला प्रिय होऊ ३२.

त्यांचा कोण धर्म कोण कर्म । कैसे वर्तती भक्तोत्तम ।
हृदयी धरोनि पुरुषोत्तम । त्यांचे बोलते वर्म ते कैसे ॥६३३॥

अर्थ :-
त्यांचा धर्म कोणता ? त्यांचे कर्म कसे असते ? अंतःकरणामध्ये पुरुषोत्तमाला ठेवून ते कसे काय वागतात ? त्यांची बोलण्याची शैली कशी ? ३३.

कोणेपरी कैशा स्थिती । हरिभक्त हरीस प्रिय होती ।
ऐशिया लक्षणांचिया पंक्ती । समूळ मजप्रती सांगिजे स्वामी ॥६३४॥

अर्थ :-
कोणत्या स्थितीने आणि कोणत्या रीतीने हरीचे भक्त हरीला प्रिय होतात ? स्वामी ! अशा लक्षणांच्या जितक्या मालिका असतील, तितक्या साऱ्या मला सांगाव्यात ३४.

विदेहाच्या प्रश्नावरी । संतोषिजे मुनीश्वरी ।
कविधाकुटा जो का हरी । तो बोलावया वैखरी सरसावला ॥६३५॥

अर्थ :-
ह्या जनक राजाच्या प्रश्नाने त्या सर्व मुनीश्वरांना मोठा संतोष झाला व कवीहून धाकटा असा ‘हरि’ नावाचा बंधु त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास पुढे सरसावला ३५.
श्रीहविरुवाच -
सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्‌भावमात्मनः ।
भूतानि भागवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥४५॥

अर्थ :-
श्लोक ४५- हरी म्हणाला आत्मस्वरूप भगवान सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मरूपाने राहिले आहते, असे जो पाहातो, त्याचबरोबर सर्व चराचर आत्मस्वरूप भगवंतांमध्येच आहेत, असे पाहातो, तो उत्तम भागवत समजावा. (४५)

हरि म्हणे रायाप्रती । अमित भक्तलक्षणस्थिती ।
एक दिगंबरत्वे वर्तती । एक स्वाश्रमस्थिती निजाचरे ॥६३६॥

अर्थ :-
राजाला हरि म्हणाला, हे राजा ! भक्तलक्षणांचे अनेक प्रकार आहेत. कोणी दिगंबर म्हणजे नग्न स्थितीमध्ये राहतात, आणि कोणी आपला आश्रमधर्म पाळून आपल्याच आचाराने वागतात ३६.

एक सदा पडले असती । एकांची ते उन्मादस्थिती ।
एक सदा गाती नाचती । एक ते होती अबोलणे ॥६३७॥

अर्थ :-
कोणी सदासर्वदा स्वस्थ पडूनच राहातात, तर कोणी उन्मत्तासारखे वर्तन करतात. कोणी सर्वकाळ गातात व नाचतात, तर कोणी मौनच धरून राहतात ३७.

एक गर्जनी हरिनामे । एक निर्दाळिती निजकर्मे ।
एक भूतदयाळू दानधर्मे । एक भजननेमे राहती ॥६३८॥

अर्थ :-
कोणी हरिनामाचा घोष करीत असतात ; कोणी आपली कर्मेच टाकून देतात ; कोणी प्राणिमात्राविषयी दया ठेवून दानधर्म करीत राहतात व कोणी भजनाचा नियम धरून राहतात ३८.

ऐशा अनंत भक्तस्थिती । सांगता सांगावया नाकळे वृत्ती ।
त्यांमाजी मुख्य संकलिती । राया तुजप्रती सांगेन ॥६३९॥

अर्थ :-
अशा भक्तांच्या स्थिति पुष्कळ आहेत. त्या साऱ्या सांगणे शक्य नाही. ह्याकरिता हे राजा ! त्यांपैकी मुख्य मुख्य आहेत त्या थोडक्यांत तुला सांगतो ३९.

पूर्णप्राप्तीचा मुख्य ठावो । सर्वा भूती भगवद्‌भावो ।
हाचि पूर्णभक्तीचा निजगौरवो । तोचि अभिप्रावो हरि सांगे ॥६४०॥

अर्थ :-
सर्व भूतांमध्ये भगवंत भरलेला आहे असे पाहणे हेच पूर्णप्राप्तीचे मुख्य स्वरूप व साधन आहे ; हाच पूर्ण भक्तीचा निजगौरव आहे; अशा अभिप्रायाने हरि बोलतो ६४०.

सर्व भूती मी भगवंत । सर्व भूते मजआंत ।
भूती भूतात्मा मीचि समस्त । मीचि मी येथ परमात्मा ॥६४१॥

अर्थ :-
मीच भगवत्स्वरूप असून सर्व भूतांमध्ये मीच व्यापलेलो आहे, माझ्यामध्येंच सर्व भूते आहेत, आणि सर्व भूतांमधील भूतात्मा मीच असून परमात्मा तो मीच आहे ४१.

ऐसे जे पूर्णत्वाचे मीपण । तेणे वाढे आत्माभिमान ।
सहजे निजनिरभिमान । ते शुद्ध लक्षण ऐक राया ॥६४२॥

अर्थ :-
असे जे पूर्णत्वाचे मीपण असते, त्यानेंच आत्माभिमान वाढतो, व तो खराखरा निरभिमान सहज होतो. राजा ते शुद्ध लक्षण सांगतो ऐक ४२.

शुद्ध भक्तांचे निजलक्षण । प्रत्यगात्मयाचे जे मीपण ।
तेंही मानूनिया गौण । भावना पूर्ण त्यांची ऐसी ॥६४३॥

अर्थ :-
शुद्ध भक्तांचे मुख्य लक्षण असे आहे की, प्रत्यगात्माच आपण (प्रत्यगात्मा म्हणजे अवस्थात्रयसाक्षिचैतन्य; हेच मी आहे असे जे वेदान्ताचे निजगुह्य) तेसुद्धा गौण समजून त्यांची भावना पूर्णपणे अशी झालेली असते की ४३.

सर्वा भूती भगवंत । भूते भगवंती वर्तत ।
भूती भूतात्मा तोचि समस्त । मी म्हणणे तेथ मीपणा न ये ॥६४४॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रामध्ये भगवंत आहे आणि सर्व प्राणिमात्र भगवंतामध्ये आहेत; प्राणिमात्रामध्ये असणारा असा जो परमात्मा तोच मी आहे असे म्हटले म्हणून काही मीपणाचा दोष येत नाही ४४.

सर्व भूती भगवंत पाही । भूते भगवंताचे ठायी ।
हे अवघे देखे जो स्वदेही । स्वस्वरूप पाही स्वये होय ॥६४५॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रामध्ये भगवंत आहे, आणि भगवंतामध्ये सर्व प्राणिमात्र आहेत असे जो मानतो आणि हे सारे जो आपल्याच देहामध्ये पाहतो, तो स्वस्वरूपच बनून राहतो ४५.

तो भक्तांमाजी अतिश्रेष्ठ । तो भागवतांमाजी वरिष्ठ ।
त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती ॥६४६॥

अर्थ :-
तो भक्तांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ, तोच भागवतांमध्ये वरिष्ठ, त्यालाच उत्तमत्वाचा मान देऊन श्रेष्ठ अवतार समजतात ४६.

तो योगियांमाजी अग्रगणी । तो ज्ञानियांचा शिरोमणी ।
तो सिद्धांमाजी मुगुटमणी । हे चक्रपाणी बोलिला ॥६४७॥

अर्थ :-
योग्यांमध्ये अग्रगणी तोच; ज्ञान्यांमध्ये शिरोमणि तोच; आणि सिद्धांमध्ये मुकुटमणीही तोच. असे स्वतः श्रीकृष्णाने सांगितले आहे ४७.

जैशा घृताचिया कणिका । घृतेंसी नव्हती आणिका ।
तेवी भूते भौतिके व्यापका । भिन्न देखा कदा नव्हती ॥६४८॥

अर्थ :-
तुपाच्या कण्या असतात त्या तुपाहून जशा निराळ्या नसतात, त्याचप्रमाणे पंचमहाभूते व भौतिक पदार्थ-प्राण्यांचे शरीरादिक-हे सर्व, सर्वव्यापक परमात्म्याहून कधी भिन्न होत नाही ४८.

हे उत्तम भक्तांची निजस्थिती । राया जाणावी सुनिश्चिती ।
आता मध्यम भक्त कैसे भजती । त्यांची भजनगती ऐक राया ॥६४९॥

अर्थ :-
हे राजा ! ‘उत्तम’ भक्तांची स्थिति ही अशा भावनेची असते असे तू निश्चयाने जाण. आता ‘मध्यम’ भक्त कसे भजतात, त्यांचीही भजनपद्धति ऐकून ठेव ४९.

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥४६॥

अर्थ :-
श्लोक ४६- जो भगवंतांवर प्रेम, त्यांच्या भक्तांशी मैत्री, दुःखी व अज्ञान्यांवर कृपा आणि भगवंतांचा द्वेष करणार्‍यांची उपेक्षा करतो, तो मध्यम प्रतीचा भागवत होय. (४६)

ईश्वर मानी उत्तमोत्तम । तद्‌भक्त मानी मध्यम ।
अज्ञान तो मानी अधम । द्वेषी ते परम पापी मानी ॥६५०॥

अर्थ :-
ईश्वर हा उत्तमोत्तम; त्याचे भक्त हे मध्यम; अज्ञानी हे अधम; आणि द्वेषी हे अत्यंत पातकी असे तो मानतो ६५०.

ईश्वरी ‘प्रेम’ पवित्र । भक्तांसी ‘मैत्री’ मात्र ।
अज्ञानी तो कृपापात्र । उपेक्षा निरंतर द्वेषियांची ॥६५१॥

अर्थ :-
ईश्वरावर मात्र त्याचे शुद्ध प्रेम असते; भक्तांशी फक्त स्नेह असतो; अज्ञानी असतील त्यांच्यावर कृपा असते; आणि भूतांचा द्वेष करणारा असतो त्याची तो निरंतर उपेक्षाच करतो ५१.

हे मध्यम भक्तांची भक्ती । राया जाण ऐशिया रिती ।
आता प्राकृत भक्तांची स्थिती । तेही तुजप्रती सांगेन ॥६५२॥

अर्थ :-
हे राजा ! मध्यम भक्तांची भक्ति ती अशा रीतीची असते, हे ध्यानात ठेव. आता ‘प्राकृत’ भक्तांची स्थिति कशी असते, तेही तुला सांगतो ५२.

अर्चायामेव हरये पूजा यः श्रद्धयेहते ।
न तद्‌भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥४७॥

अर्थ :-
श्लोक ४७- आणि जो भगवंतांच्या मूर्तीचीच पूजाअर्चा श्रद्धेने करतो, परंतु त्यांचे भक्त किंवा अन्य लोकांवर प्रेम करीत नाही, तो कनिष्ठ भक्त होय. (४७)

पाषाणप्रतिमा हाचि देवो । तेथेंचि ज्याचा पूर्ण भावो ।
भक्त-संत-सज्जनांसी पहा वो । अणुमात्र देहो लवो नेदी ॥६५३॥

अर्थ :-
पाषाणाची मूर्ति हाच देव; तेथेच ज्याची सारी भक्ति. पण भक्त अथवा संत पाहून एक केसभरही देह वांकू देत नाही ! ५३.

ते ठायी साधारण जन । त्याची वार्ता पुसे कोण ।
त्यांसी स्वप्नींही नाही सन्मान । यापरी भजन प्राकृताचे ॥६५४॥

अर्थ :-
अशा ठिकाणी साधारण लोकांना कोण विचारतो ? त्यांना स्वप्नांतसुद्धा कधी सन्मान मिळावयाचा नाही. ह्याप्रमाणे प्राकृतांचे भजन असते ५४.

ऐशिया स्थिती जो जड भक्तु । तो जाणावा मुख्य प्राकृतु ।
प्रतिमाभंगे अंतु । मानी निश्चित्य देवाचा ॥६५५॥

अर्थ :-
अशा अज्ञान स्थितीमधील जो भक्त असतो, तोच मुख्य ‘प्राकृत’ भक्त होय. त्याच्या मूर्तीचा भंग झाला म्हणजे देवाचा अंत झाला असे तो समजतो ! ५५.

यापरी त्रिविध भक्त । सांगितले भजनयुक्त ।
परी उत्तमांची लक्षणे अद्‌भूत । ती सांगावया चित्त उदित माझे ॥६५६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तीन प्रकारचे भजन करणारे लोक तुला सांगितले. पण उत्तम भक्तांची लक्षणे केवळ अपूर्व असतात. ती सांगावयास माझे मन अगदी उत्सक झाले आहे ५६.

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।
विष्णोर्मायामिद पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥४८॥

अर्थ :-
श्लोक ४८- जो इंद्रियांनी विषयांचे ग्रहण करतो, परंतु त्याबद्दल आवडनावड बाळगत नाही, ही सर्व भगवंतांचीच माया आहे, असे मानतो, तो उत्तम भागवत समजावा. (४८)

इंद्रिये विषयांते सेविती । परी सुखदुःख नुमटे चित्ती ।
विषय मिथ्यात्वे देखती । ते जाण निश्चिती उत्तम भक्त ॥६५७॥

अर्थ :-
इंद्रिये विषयांचे सेवन करीत असतात, तरी ज्यांच्या चित्तामध्ये सुख-दुःख उत्पन्न होत नाही. कारण विषय मिथ्या आहेत असे ते मानतात; तेच खरोखर ‘उत्तम भक्त’ होत ५७.

मृगजळी जेणे केले स्नान । तो नाहता कोरडाचि जाण ।
तेवी भोगी ज्यांसी अभोक्तेपण । ते भक्त पूर्ण उत्तमोत्तम ॥६५८॥

अर्थ :-
मृगजलामध्ये ज्याने स्नान केलें. त्याचे स्नान झाले तरी तो कोरडाच असतो; त्याप्रमाणे भोग भोगण्यामध्येंही जे अलिप्त म्हणजे अभोक्ते असतात. तेच पूर्ण व उत्तमोत्तम भक्त होत ५८.

उत्तम भक्त विषय सेविती । हा बोलु रूढला प्राकृतांप्रती ।
त्यांसी विषयी नाही विषयस्फूर्ती । त्यागिती भोगिती दोनी मिथ्या ॥६५९॥

अर्थ :-
उत्तम भक्त विषयसेवन करतात असा सामान्य लोकांचा बोलवा अथवा समजूत असते. पण त्यांना माहीत नसते की, तशा भक्तांना विषयामध्ये विषयस्फूर्तीच नसते. त्यांचे त्यागणे व भोगणे दोन्ही मिथ्याच असतात ५९.

स्वप्नींचे केळे रायभोगे । जागा हो‍ऊनि खावो मागे ।
तेणे हातु माखे ना तोंडी लागे । तेवी विषयसंगे हरिभक्त ॥६६०॥

अर्थ :-
स्वप्नामधील केळे अतिशय गोड लागले होते म्हणून जागे झाल्यावर तो तेच खावयास मागू लागला, तर ते हातालाही लागत नाही, आणि तोंडांतही जात नाहीं; त्याप्रमाणे विषयसंगांत हरिभक्त अलिप्तच असतात ६६०.

येथवरी मिथ्या विषयभान । तरी सेवावया त्यांसी काय कारण ।
येथ प्रारब्ध बळी पूर्ण । ते अवश्य जाण भोगवी ॥६६१॥

अर्थ :-
विषयभान जर इतके मिथ्या आहे, तर त्यांनी त्याचे सेवन तरी का करावे ? (असे प्राकृत लोक म्हणतात त्याचे उत्तर असे की), प्रारब्धकर्म मोठे बलवत्तर असते, तेंच त्यांना विषय भोगण्यास भाग पाडते ६१.

परी मी एक विषयभोक्ता । ही स्वप्नींही त्यास नुमटे कथा ।
यालागी उत्तम भागवतता । त्यासीच तत्त्वता बाणली ॥६६२॥

अर्थ :-
परंतु मी एक विषयभोक्ता आहे, ही गोष्ट त्यांच्या स्वप्नांतसुद्धा येत नाहीं; म्हणूनच उत्तम भागवतपणा खराखुरा त्यालाच बाणला असे समजावे ६२.

यापरी विषयासक्ती । वर्तिजे उत्तम भक्ती ।
याहून अगाध स्थिती । सांगेन तुजप्रती ते ऐक ॥६६३॥

अर्थ :-
उत्तम भक्त विषयसेवनांत अशा रीतीने वागतात. आता ह्याहूनही एक अगाध स्थिति आहे, तीही तुला सांगतो ऐक ६३.
देहेन्द्रियप्राणमनोधिया यो
जन्माप्ययक्षुत् भयतर्षकृच्छ्रैः ।
संसारधर्मैरविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥४९॥

अर्थ :-
श्लोक ४९- जन्ममृत्यू, तहानभूक, श्रम, भय आणि लालसा हे विकार क्रमशः शरीर, प्राण, इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांना होत असतातच जो भगवंतांचे स्मरण करण्यात इतका तन्मय झालेला असतो की, या प्रापंचिक गोष्टींनी त्रस्त होत नाही, तो उत्तम भागवत होय. (४९)

देह-इंद्रिय-मन-बुद्धि-प्राण । हेचि बंधाचे पंचायतन ।
क्षुधा तृषा भय क्लेश पूर्ण । जन्ममरण इत्यादि ॥६६४॥

अर्थ :-
देह, इंद्रियें, मन, बुद्धि आणि प्राण हीच बंधाची पांच स्थाने आहेत. आणि त्यांत क्षुधा, तृषा, भय, क्लेश, जन्म, मरण इत्यादि भरलेली आहेत ६४.

या पांचा स्थानी अपार श्रम । या नांव म्हणिजे संसारधर्म ।
निजभक्ता प्रसन्न आत्माराम । त्यांसी भवभ्रम स्वप्नींही नाही ॥६६५॥

अर्थ :-
ह्या पांचही ठिकाणी अत्यंत कष्ट असतात. ह्यालाच ‘संसारधर्म’ असे नांव आहे. परंतु श्रीआत्माराम आपल्या भक्तांवर सदासर्वदा प्रसन्न असतो, म्हणून त्यांना भवभ्रम स्वप्नांतसुद्धा शिवत नाही ६५.

क्षुधा लागलिया दारुण । आन्नआकांक्षे पीडे प्राण ।
भक्ता क्षुधेची नव्हे आठवण । ऐसे अगाध स्मरण हरीचे ॥६६६॥

अर्थ :-
अपरिहार्य क्षुधा लागली म्हणजे अन्नाच्या इच्छेने इतरांचा प्राण व्याकुळ होतो, परंतु भक्त लोक हरिस्मरणांत इतके गढून गेलेले असतात की, त्यापुढे त्यांना क्षुधेची आठवणही होत नाही ६६.

भावे करिता भगवद्‌भक्ती । क्षुधेतृषेची नव्हे स्फूर्ती ।
एवढी पावले अगाध प्राप्ती । ते भवभये निश्चिती डंडळतीना ॥६६७॥

अर्थ :-
अंतःकरणपूर्वक भगवद्‌भक्ति केली असता भूक व तहान ह्यांची आठवण होत नाही. एवढी थोर प्राप्ति ज्यांना झालेली असते, ते खरोखर संसारभयाने घाबरून जात नाहीत ६७.

मनामाजी भवभयभरणी । ते मन रातले हरिचरणी ।
आता भयाते तेथ कोण मानी । मन मनपणी असेना ॥६६८॥

अर्थ :-
संसाराचे भय मनामध्ये असते, आणि त्यांचे मन तर हरिचरणामध्ये रंगून गेलेले असते; मग भयाला कोण मानणार ? कारण, तेथे मनाला मुळी मनोधर्मच राहत नाही ६८.

मनी स्फुरे द्वैताची स्फूर्ती । तेथ भवभयाची दृढस्थिती ।
ते मनी जाहली हरीची वस्ती । यालागी भवभयनिवृत्ती द्वैतेंसी ॥६६९॥

अर्थ :-
मनामध्ये द्वैताची भावना उत्पन्न होते व त्यामुळे संसारभय दृढावत जाते. अशा त्या मनामध्ये भगवंताची वस्ती झाली की, द्वैतासहवर्तमान भवभयाची निवृत्ति सहज होते ६९.

देहबुद्धीमाजी जाणा । नानापरी उठती तृष्णा ।
ते बुद्धी निश्चये हरीच्या स्मरणा । करिता परिपूर्णा विनटली स्वये ॥६७०॥

अर्थ :-
देहबुद्धीमध्ये नाना प्रकारच्या तृष्णा म्हणजे वासना उठतात; पण तीच बुद्धि निश्चयेंकरून हरीचे स्मरण करू लागली, की तेथेंच पूर्णपणे जडून जाते ६७०.

जेथे जे जे स्फुरे तृष्णास्फुरण । तेथे स्वये प्रगटे नारायण ।
तेव्हा तृष्णा होय वितृष्ण । विरे संपूर्ण पूर्णामाजी ।
६७१॥
त्या बुद्धीत मग जी जी तृष्णा स्फुरण पावते, त्या त्या तृष्णेत सहज नारायण प्रगट होतो. त्यामुळे तृष्णा वितृष्णा होते व पूर्णत्वांत विरून जाते ७१.

यापरी गा तृष्णारहित । हरिस्मरणे भगवद्‌भक्त ।
इंद्रियक्लेशा भक्त अलिप्त । तोही वृत्तांत ऐक राया ॥६७२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे भगवद्‌भक्त असतात ते हरिस्मरणाने तृष्णारहित होऊन जातात, त्यामुळे इंद्रियांच्या क्लेशांपासून ते अलिप्त राहतात. राजा ! तोही प्रकार ऐक ७२.

मुख्य कष्टाचे अधिष्ठान । इंद्रियकर्मी राया जाण ।
ते इंद्रियकर्मी ब्रह्मस्फुरण । हरिभक्ता पूर्ण हरिभजने ॥६७३॥

अर्थ :-
कष्ट होण्याचे मुख्य बीज इंद्रियांच्या कर्मामध्ये असते. त्या इंद्रियकर्मामध्ये हरिभक्तांना हरिभजनाच्या योगे ब्रह्मस्फुरणच पूर्णपणे होत राहते ७३.

दृष्टीने घे‍ऊ जाता दर्शन । दृश्यमात्री प्रगटे नारायण ।
श्रवणी शब्द घेता जाण । शब्दार्थी पूर्ण विराजे वस्तु ॥६७४॥

अर्थ :-
दृष्टीने पाहावयास जावें, तो जे जे ‘दृश्य’ दिसते त्या त्या दृश्य पदार्थात नारायणच प्रगट होतो. कानाने ‘शब्द’ ग्रहण करीत असतां, त्या शब्दाच्या ध्वनीमध्ये व अर्थामध्ये ब्रह्मच पूर्णपणे विराजमान होते ७४.

घ्राणी घेता नाना वासु । वासावबोधे प्रगटे परेशु ।
रसना सेवी जो जो रसु । रसी ब्रह्मरसु निजस्वादे प्रगटे ॥६७५॥

अर्थ :-
नाकाने अनेक प्रकारचे ‘गंध’ म्हणजे वास घेतांना त्या वासांच्या ज्ञानामध्ये परमेश्वरच प्रगट होतो. त्याचप्रमाणे जिव्हा जे जे ‘रस’ सेवन करते, त्या त्या रसांमध्ये स्वादरूपाने ब्रह्मरसच प्रगट होतो ७५.

देही लागता शीत-उष्ण । अथवा का मृदु-कठीण ।
तेथे स्पर्श ज्ञाने जाण । चिन्मात्र पूर्ण प्रगटे स्वये ।
६७६॥
देहाला काही शीत-उष्ण किंवा मृदु-कठिण लागले, तर त्या ‘स्पर्श’ ज्ञानाने त्यांच्यांत मूळचे चित्स्वरूपच पूर्णपणे प्रगट होते ७६.

आता कर्मेंद्रियप्रवृत्ती । तेथही स्फुरे ब्रह्मस्फुर्ती ।
घेणे देणे गमनस्थिती । इंद्रिया गती आत्मारामे ॥६७७॥

अर्थ :-
आता हस्तपादादि कर्मेंद्रियप्रवृत्तींत ही ब्रह्माचीच स्फूर्ति स्फुरत असल्यामुळे घेणे-देणे, किंवा जाणे-येणे इत्यादि इंद्रियांचे चलनवलन आत्मारामच करीत असतो, असा त्यांना अनुभव येतो ७७.

ऐसे करिता इंद्रिये कष्ट । ते कष्टी होय निजसुख प्रगट ।
तेणे इंद्रिया विश्रांति चोखट । पिकली स्वानंदपेठ हरिभक्ता ॥६७८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने इंद्रिये कष्ट करू लागली असता त्या कष्टांमध्येंही आत्मसुख प्रगट होते. तेणेंकरून इंद्रियांना उत्तम प्रकारची विश्रांति मिळते. ह्याप्रमाणे हरिभक्तांच्या वाट्यास स्वानंदाची पेठच पिकून राहाते ७८.

जेणे इंद्रिया कष्ट होती । तेणेचि इंद्रिया सुखप्राप्ती ।
हे भगवद्‌भजनी निजयुक्ती । भोगिजे हरिभक्ती हरीचेनि स्मरणे ॥६७९॥

अर्थ :-
इंद्रियांना ज्याच्यामुळे कष्ट घडतात, त्याच्यामुळेच त्या इंद्रियांना सुख होते, ही भगवद्‌भजनांमधील निजयुक्ति आहे. ह्याप्रमाणे हरिभक्त हरीच्या स्मरणाने नित्यमुक्ति भोगीत असतात ७९.

जन्म आणि मरण । हे देहाचे माथा जाण ।
भक्त देही विदेही पूर्ण । ध्याता हरिचरण हरिरूप जाहले ॥६८०॥

अर्थ :-
जन्म आणि मरण ही देहाच्याच कपाळी लागली आहेत. पण भक्त हे देहांत असून पूर्ण विदेही असतात. कारण हरिचरणांचे ध्यान करता करता ते हरिरूप होऊन जातात. ६८०.

यालागी देहाची अहंता । कदा नुपजे भगवद्‌भक्ता ।
ते भक्तपूर्णतेची कथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥६८१॥

अर्थ :-
ह्यामुळे भगवद्‌भक्तांना देहाची अहंता कधीच उत्पन्न होत नाही. हे राजाधिराजा ! त्या भक्ताच्या पूर्णतेचे वर्णन सांगतों, ऐक ८१.

देह धरिल्या पंचानने । भक्त न डंडळी जीवे प्राणे ।
वंध्यापुत्र सुळी देणे । देहाचे मरणे तेवी देखे ॥६८२॥

अर्थ :-
देह हा वाघाने धरला तरी, भक्त असतो तो मनांत मुळीच डगमगत नाही. वांझेच्या मुलाला सुळी दिल्याप्रमाणेच देहाचे मरण आहे असे तो समजतो ८२.

छाया पालखी बैसावी । ऐसे कोणी चिंतीना जीवी ।
तैशी देहासी पदवी यावी । हा नुठी सद्‌भावी लोभ भक्ता ॥६८३॥

अर्थ :-
पालखींत आपली छाया बसावी असे कधीच कोणाच्या मनात येत नाहीं; त्याप्रमाणे देहाला मोठी पदवी म्हणजे मानमान्यता प्राप्त व्हावी असा लोभ, भक्तांना स्वभावगत्याच उत्पन्न होत नाही ८३.

देहासी आलिया नाना विपत्ती । भक्ता खेदु नुमटे चित्ती ।
जेवी आकाश शस्त्रघाती । न ये काकुळती तैसे ते ॥६८४॥

अर्थ :-
किंवा देहाला हव्या तितक्या विपत्ति प्राप्त झाल्या, तरी भक्तांच्या मनांत त्याविषयी कधी खेदही उत्पन्न होत नाही. आकाशावर तरवारीचा घाव केला तर, ते जसे कधी काकुळतीला येत नाही, त्यांतलाच तो प्रकार होय ८४.

जननीजठरी देहो जन्मला । भक्तु न म्हणे मी जन्मा आला ।
रवि थिल्लुरी प्रतिबिंबला । थिल्लुर मी जाहला कदा न म्हणे ॥६८५॥

अर्थ :-
देह हा आईच्या पोटी जन्मास आला, त्यायोगे ‘मी जन्मास आलों’ असे भक्त म्हणत नाही. डबक्यामध्ये सूर्याचे प्रतिबिंब पडले, तर मी डबक झालो असे कांही सूर्य म्हणत नाही ८५.

सायंप्रातः सूर्य प्रकाशे । अभ्री गंधर्वनगर आभासे ।
देह प्रतिपाळी अदृष्ट तैसे । म्या केले ऐसे स्फुरेना ॥६८६॥

अर्थ :-
सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत सूर्य प्रकाशतो; त्या प्रकाशाने ढगांमध्ये गंधर्वनगराचा भास होतो; (गंधर्वनगर मी उत्पन्न केले असे सूर्य म्हणत नाहीं); त्याप्रमाणे अदृष्ट आहे तेच देहाचा सांभाळ करते. तेथे मी करतो असे त्याच्या मनांत उठत नाही ८६.

भक्तदेहासी येता मरण । हेतुरहित हरीचे स्मरण ।
यालागी देह निमाल्या आपण । न मरता पूर्ण पूर्णत्वे उरे ॥६८७॥

अर्थ :-
भक्ताच्या देहाला मरण प्राप्त झाले तरी, त्याला हेतुरहित हरीचे स्मरण असते. यामुळे देह पडला तरी आपण न मरता तो पूर्णत्वाच्या योगे पूर्णत्वानेंच उरतो ८७.

थिल्लुरा समूळ नाशु झाला । तरी रवि न म्हणे तो निमाला ।
तेवी देहो गेलिया भक्त उरला । सद्‌रूपे संचला हरिस्मरणे ॥६८८॥

अर्थ :-
डबके सारे आटून गेले तरी, सूर्य कांही ‘मी नाहींसा झालों’ असे समजत नाहीं; तद्वत् देह गेला तरी भक्त हरिस्मरणाच्या योगे सद्‌रूपाने विश्वांत साठलेला असतो. ८८.

आधी काय सर्पु मारावा । मग दोराते दोरु करावा ।
तो न पालटता निजगौरवा । दोरूचि अघवा दोररूपे ॥६८९॥

अर्थ :-
दोरावर भासणाऱ्या सर्पाला काय आधी मारून मग दोराला दोर करावा लागतो ? नाही. आपल्या मूळ स्वरूपाने न पालटतांच सारा दोर दोराच्या रूपानेंच अखंड असतो ८९.

तेवी हरिभक्ता देहाच्या अभावो । मा काळ कवणा घालील घावो ।
आता आम्ही ते आम्हीच आहो । ते आम्हीपणही वावो आमुचेनि आम्हा ॥६९०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे हरिभक्ताला देहाचा अभाव असतो. मग काळ घाव घालणार तरी कोणावर ? आता आम्ही ते आम्हीच म्हणजे ब्रह्मरूप आहों, आणि त्या ब्रह्मत्वामुळे आमचा आम्हीपणा (देह हाच मी असा अभिमान) व्यर्थ झाला ६९०.

एत्यादि संसारदेहधर्म । ज्यासी स्पर्शो न शके कर्माकर्म ।
मोहे नव्हेचि भवभ्रम । तो भक्तोत्तम प्रधानत्वे ॥६९१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे संसारांतील जे देहधर्म आहेत ते, व कर्माकर्म, ही ज्याला शिवतसुद्धा नाहीत, मोहाने ज्याला भवभ्रम कधीच होत नाही, तोच मुख्यत्वेकरून ‘भक्तोत्तम’ होय ९१.

राया आणिकही एक खूण । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।
ज्याचा काम होय नारायण । ते भक्तलक्षण अवधारी ॥६९२॥

अर्थ :-
राजा ! तुला आणखीही एक खूण सांगतो. ज्याचा कामसुद्धा नारायण होतो असे भक्तलक्षण ऐक ९२.

न कामकर्मबीजाना यस्य चेतसि सम्भवः ।
वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥५०॥

अर्थ :-
श्लोक ५०- ज्याच्या मनामध्ये विषयभोगांची इच्छा, कर्मप्रवृत्ती आणि त्यांचे बीज असणारी वासना यांचा उदय होत नाही आणि जो केवळ वासुदेवांच्या आश्रयानेच राहातो, तो उत्तम भागवत होय. (५०)

हृदयी चिंतिता आत्माराम । तद्‌रूप जाहला हृदयींचा काम ।
त्यासी सर्व कर्मी पुरुषोत्तम । देवदेवोत्तम तुष्टोनि प्रगटे ।
६९३॥
अंतःकरणांत आत्मारामाचे चिंतन करता करता हृदयांतील काम आत्माराम होतो. त्याला देवाधिदेव पुरुषोत्तम संतुष्ट होऊन सर्व कर्मांत प्रगट होतो ९३.

तेथे ज्या ज्या वासना हृदयवासी । त्याही पडकल्या हरिमुखासी ।
एव वासना जडल्या हरिरूपाशी । हरि आश्रयो त्यांसी दृढ जाहला ॥६९४॥

अर्थ :-
तेव्हा हृदयांत ज्या ज्या वासना असतात, त्या त्या सर्व हरिसुखालाच चिकटतात; अशा रीतीने साऱ्या वासनाच हरिरूपाशी जडल्या म्हणजे त्याला हरि हाच दृढ आश्रय होऊन राहतो ९४.

तेथ जो जो भक्तांसी कामु । तो तो होय आत्मारामु ।
वासनेचा निजसंभ्रमु । पुरुषोत्तमु स्वये होये ॥६९५॥

अर्थ :-
त्या वेळी भक्ताचा जो जो काम (विषयाभिलाष) असतो तो तो आत्मारामच होतो. त्याच्या वासनेचा निजसंभ्रम स्वतः पुरुषोत्तमच होतो ९५.

जगी हरिभक्ति उत्तमोत्तम । भक्त कामेंचि करी निष्काम ।
चाळिता वासना-अनुक्रम । निर्वासन ब्रह्म प्रकाशे स्वये ॥६९६॥

अर्थ :-
जगामध्ये हरीची भक्ति उत्तमांतील उत्तम आहे; ती भक्ताला कामानेंच निष्काम करते. एकामागून एक उद्‌भवणाऱ्या वासनांचा अनुक्रम न्याहाळू लागले म्हणजे निर्वासनारूप ब्रह्म आपोआप प्रकाशित होते. (एक वृत्ति नाहींशी झाली व दुसरी जोपर्यंत उठली नाही तोपर्यंत म्हणजे त्या संधिकालांत निर्विकल्प चैतन्य स्पष्ट भासू लागते. )९६.

ग्रासोग्रासी रामस्मरण । ते अन्नचि होय ब्रह्म पूर्ण ।
भक्त भोगी मुक्तपण । या रीती जाण विदेहा ॥६९७॥

अर्थ :-
घांसाघांसाला रामाचे स्मरण केले असता ते अन्नच पूर्णब्रह्म होते. हे जनकराजा ! ह्या रीतीनेंच भक्त हा विषयांत मुक्तस्थिति अनुभवितो ९७.

ऐसा जो निष्कामनिष्ठ । तोचि भागवतांमाजी श्रेष्ठ ।
त्यासीच प्रधानत्वपट । जाण तो वरिष्ठ उत्तमत्वे ॥६९८॥

अर्थ :-
असा जो निष्कामनिष्ठ असतो, तोच भागवतांमध्ये श्रेष्ठ होय. त्यालाच मुख्यत्वाचा मान देणे योग्य आहे. तो आपल्या उत्तमत्वानेंच श्रेष्ठ आहे असे समज ९८.

उत्तम भक्त कैसे विचरती । त्या भक्तांची विचरणस्थिती ।
ते सांगितली राया तुजप्रती । यथानिगुती ती श्लोकी ॥६९९॥

अर्थ :-
राजा ! उत्तम भक्त कसे वर्तत असतात, ती त्यांची वर्तनस्थिति तुला तीन श्लोकांनी सांगितली ९९.

उत्तम भक्त कोणे लिंगेंसी । आवडते जाहले भगवंतासी ।
ते लक्षण सांगावयासी । अति‍उल्हासी हरि बोले॥७००॥

अर्थ :-
ह्यानंतर उत्तम भक्त हे कोणत्या गुणांमुळे भगवंताला प्रिय होत असतात ते लक्षण सांगण्यासाठी अत्यंत उल्हासाने हरि बोलू लागला ७००.

न यस्य जन्मकर्मभ्या न वर्णाश्रमजातिभिः ।
सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥५१॥

अर्थ :-
श्लोक ५१ - ज्याला या शरीराचा, चांगल्या कुळात जन्मल्याचा, तसेच वर्ण, आश्रम आणि जातीचाही अहंकार नसतो, तोच भगवंतांना प्रिय असतो. (५१)

प्राकृता देही देहाभिमान । तेणे गुरुकृपा करिता भजन ।
पालटे अभिमानाचे चिन्ह । अहं नारायणभावनायुक्त ॥१॥

अर्थ :-
सामान्य लोकांना देहात्मभाव असतो. त्याने गुरुकृपा संपादन करून भजन केले असता त्याच्या अभिमानाचे स्वरूप ‘मी स्वतः नारायणस्वरूप आहे’ ह्या भावनेंत पालटते १.

अहं देह हे समूळ मिथ्या । अहं नारायण हे सत्य सत्त्वता ।
ऐशी भावना दृढ भाविता । ते भावना‍आंतौता अभिमान विरे ॥२॥

अर्थ :-
‘मी देह’ ही भावना समूळ मिथ्या आहे; वस्तुतः ‘मी नारायण’ हेच खरे आहे. अशा भावनेचा अभ्यास दृढ झाला असता त्या भावनेमध्येंच अभिमान विरून जातो २.

अभिमान हरिचरणी लीन । तेव्हा भक्त होय निरभिमान ।
तेचि निरहंतेचे लक्षण । हरि संपूर्ण सांगत ॥३॥

अर्थ :-
देहाभिमान हरिचरणाच्या ठायी लीन झाला म्हणजे भक्त निरभिमान होतो. तेंच निरहंतेचे लक्षण हरि पूर्णपणे सांगत आहे. ३.

निरहंकाराची लक्षणे । तो जन्मोनि मी जन्मलो न म्हणे ।
सुवर्णाचे केले शुने । तरी सोने श्वान हो नेणे तदाकारे असता ॥४॥

अर्थ :-
निरहंकाराची लक्षणे अशी की, तो जन्मून मी जन्मलो असे म्हणत नाहीं. सोन्याचे कुत्रे केले तरी, सोने कुत्र्याच्या आकारांत असतांनाही कुत्रे होऊ शकत नाही ४.

तेवी जन्मादि अहंभावो । उत्तम भक्ता नाही पहा हो ।
कर्मक्रियेचा निर्वाहो । अहंकर्ता स्वयमेवो मानीना ५॥
त्याप्रमाणे जन्मादिकाचा अहंभाव उत्तम भक्ताला असत नाही. तो कर्मक्रियेचा नित्यक्रम चालवितो, पण त्याचा ‘कर्ता मी’ असे मात्र म्हणत नाही ५.

तो कर्म करी परी न म्हणे मी कर्ता । जेवी गगनी असोनि सविता ।
अग्नि उपजवी सूर्यकांता । तेवी करोनि अकर्ता निजात्मदृष्टी ॥६॥

अर्थ :-
सूर्य ज्याप्रमाणे आकाशांत असूनही (पृथ्वीवरील) सूर्यकांतापासून अग्नि उत्पन्न करतो, त्याप्रमाणे उत्तम भक्त सर्व कर्मे करूनही आत्मदृष्टीने अकर्ता असतो ६.

सूर्ये सूर्यकांती अग्निसंग । तेणे होतु याग का दाघ ।
ते बाधू न शके सूर्याचे अंग । तेवी हा चांग करूनि अकर्ता ॥७॥

अर्थ :-
सूर्यामुळे सूर्यकांतापासून अग्नि उत्पन्न होतो, त्या अग्नीने मग यज्ञ होवोत की दावाग्नि भडको; त्याने सूर्याचे अंग कांही भाजू शकत नाही, त्याप्रमाणे हाही सर्व करून शुद्ध अकर्ता असतो ७.

अचेतन लोह चुंबके चळे । लोहकर्मे चुंबक न मैळे ।
तेवी हा कर्मे करूनि सकळे । अनहंकृतिबळे अकर्ता ॥८॥

अर्थ :-
न हालणारे म्हणजे जड-अचेतन असे लोखंड लोहचुंबकामुळे हालू लागते; पण लोखंडाच्या त्या हालचालीपासून लोहचुंबकाला कसलीच बाधा होत नाही, तो क्रियावान् होत नाही. त्याप्रमाणे हाही सर्व कर्मे करून निरभिमानपणाच्या जोरावर अकर्ता असतो ८.

देहींची कर्मे अदृष्टे होती । मी कर्ता म्हणता ती बाधती ।
भक्ता सर्व कर्मी अनहंकृती । परमात्मप्रतीती भजनयोगे ॥९॥

अर्थ :-
देहाची कर्मे प्रारब्धाने होत असतात; त्यांचा कर्ता ‘मी’ असे म्हटले की, ती बाधक होतात. परंतु भजनाच्या योगे परमात्मप्रतीतीमुळे सर्व कर्मांत भक्त निरहंकारच असतो ९.

एव देहींची कर्मे निपजता । पूर्णप्रतीती भक्त अकर्ता ।
कर्माकर्माची अवस्था । नेघे तो माथा अनहंकृती ॥१०॥

अर्थ :-
ह्या प्रकारे, देहाची कर्मे चालली असता पूर्ण प्रतीतीमुळे म्हणजे पूर्णत्वाच्या अनुभवामुळे भक्त अकर्ताच असतो. तो स्वाभाविक निरहंकृतीमुळे कर्माकर्मांचा भार माथ्यावर घेतच नाही ७१०.

जरी जाहला उत्तमवर्ण । तरी तो न म्हणे मी ब्राह्मण ।
स्फटिक कुंकुमे दिसे रक्तवर्ण ॥ मी लोहीवा पूर्ण स्फटिक न म्हणे ॥११॥

अर्थ :-
आपला जन्म उत्तम वर्णांत झालेला असला, तरी ‘मी ब्राह्मण’ असे तो म्हणत नाही. कुंकुमामध्ये ठेवलेला स्फटिक लाल वर्णाचा दिसतो, पण तो स्फटिक ‘मी लाल आहे, ’ असे कधी म्हणत नाही ११.

ज्यासी नाही देहाभिमान । तो हाती न धरी देहाचा वर्ण ।
तैसाचि आश्रमाभिमान । भक्त सज्ञान न धरी कदा ॥१२॥

अर्थ :-
ज्याला देहाचा अभिमान नसतो तो देहाचा वर्ण घेऊन बसत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानसंपन्न भक्त आश्रमाचाही कधी अभिमान बाळगीत जाही १२.

अंगी बाणला संन्यासु । परी तो न म्हणे मी परमहंसु ।
जेवी नटा‍अंगी रजविलासु । तो राजउल्हासु नट न मानी ॥१३॥

अर्थ :-
तो देहाने संन्यासाश्रमी झाला, तरी ‘मी परमहंस’ म्हणजे संन्यासी असे तो म्हणत नाही. नाटकांत नटाच्या अंगावर राजविलासी पोषाख चढविला, तरी तो नट ‘मी राजा झालों’ असे मानीत नाही १३.

तेवी आश्रमादि अवस्था । भक्त न धरीच सर्वथा ।
तैशीच जातीचीही कथा । न घे माथा भक्तोत्तम ॥१४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे भक्त आश्रमादि अवस्थेचा अभिमान धरीत नाही. तसेंच उत्तम भक्त जातीचाही भार माथ्यावर घेत नाही १४.

जाती उंच नीच असंख्य । परी तो न म्हणे हे माझीचि एक ।
जेवी गंगातीरी गांव अनेक । परी गंगा माझा एक गांव न म्हणे ॥१५॥

अर्थ :-
उंच-नीच अशा पुष्कळ जाती आहेत, परंतु त्यांतली अमकी एक जात ‘माझी, ’ असे तो म्हणत नाही. ज्याप्रमाणे गंगेच्या तीरी अनेक गांवे असतात, पण त्यांतला अमुक एक गांव ‘माझा’ असे गंगा म्हणत नाही १५.

तेवी जन्म-कर्म-वर्णा-श्रम-जाती । पूर्ण भक्त हाती न धरिती ।
चहू देहांची अहंकृती । स्वप्नींही न धरिती हरिभक्त ॥१६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे पूर्ण भक्त असतात ते जन्म, कर्म, वर्णाश्रम व जाती ह्यांचा अभिमान बाळगीत नाहीत. ते स्थूल, सूक्ष्म, कारण व महाकारण अशा चारी देहांचा अभिमान स्वप्नांतही धरीत नाहीत. १६.

आशंका ॥तरी काय वर्णाश्रम-जाती । भक्त निःशेष सांडिती ।
त्यांत असोनि नाही अहंकृती । ते हे उपपत्ति बोलिलो राया ॥१७॥

अर्थ :-
[आशंका-] तर मग भक्त असतात ते, वर्णाश्रम-जाती सर्वच टाकून देतात की, काय ? [उत्तर- तर तसे नव्हे; ते त्यांत असून त्यांचा अहंकार त्यांना असत नाही, अशी त्याची उपपत्ति तुला सांगितली १७.

तो जेव्हा पावे जन्मप्राप्ती । तेव्हा त्यासवे नाही वर्णाश्रम-जाती ।
जन्मअभिमाने माथा घेती । हे कुळगोत-जाति पै माझी ॥१८॥

अर्थ :-
जीव जेव्हा जन्मास येतो, तेव्हा त्याच्याबरोबर काही वर्णाश्रम-जात वगैरे येत नाही; तर जन्माभिमानाने कुल, गोत, जात ही माझी असे तो आपल्या माथी घेतो १८.

ऐशा नाथिल्या अहंकृती । ब्रह्मादिक गुंतले ठाती ।
वाढविता वर्णाश्रम जाती । सज्ञान गुंतती निजाभिमाने ॥१९॥

अर्थ :-
अशा नसत्या अभिमानाने ब्रह्मदेवादिकसुद्धा गुंतून पडतात. वर्णाश्रमधर्म व जाती वाढवून मोठमोठे विद्वानसुद्धा आपआपल्या अभिमानांत गुंतून राहतात १९.

ऐशी अहंतेची अतिदुर्धर गती । येथे ब्रह्मादिका नव्हे निवृत्ती ।
सोडू नेणे गा कल्पांती । सज्ञान ठाकिजेती निजाभिमाने ॥२०॥

अर्थ :-
अहंतेची अशी मोठी दुर्धर गति आहे. ब्रह्मादिकांचीसुद्धा त्यांतून सुटका होत नाही. कल्पांतीसुद्धा त्यांना ती सुटत नाही. मोठे ज्ञानसंपन्न असतात तेसुद्धा स्वाभिमानाने फसले जातात ७२०.

येथे भक्तांच्या भाविक स्थिती । अभिमान तुटे भगवद्‌भक्ती ।
ते निरभिमान भक्तस्थिती । राया तुजप्रती दाविली स्वये ॥२१॥

अर्थ :-
इकडे भक्तांच्या भाविक स्थितीत भगवद्‌भक्तीमळे अभिमान नाहीसा होऊन जातो. हे राजा ! ती भक्तांची निरभिमान स्थिति तुला दाखवून दिली २१.

समूळ देहाभिमान झडे । तो देहीचि देवासी आवडे ।
ते भक्त जाण वाडेकोडे । लळेवाडे हरीचे ॥२२॥

अर्थ :-
ज्याचा देहाभिमान समूळ झडून जातो, तोच देहधारी देवाला प्रिय होतो. असे भक्तच देवाचे अत्यंत लाडके होतात, हे लक्षात ठेव २२.

ते जे जे मागती कौतुके । ते देवोचि होय तितुके ।
त्यांचेनि परम संतोखे । देव सुखावला सुखे दोंदिल होये ॥२३॥

अर्थ :-
ते जे जे कौतुकाने मागतात, ते ते सर्व देवन स्वतः होतो. त्यांच्या परम संतोषाने देवही सुखी, संतुष्ट व पुष्ट होतो. २३.

तो जिकडे जिकडे जाये । देव निजांगे ते‍उता ठाये ।
भक्त जे‍उती वास पाहे । देव ते ते होय पदार्थ ॥२४॥

अर्थ :-
भक्त जिकडे जिकडे जातो, तिकडे तिकडे देव स्वतःच उभा राहतो. भक्त ज्याची इच्छा करतो अथवा जे जे पदार्थ पाहतो, ते ते पदार्थ देवच होतो २४.

त्यासी झणी कोणाची दृष्टी लागे । यालागी देवो त्या पुढे मागे ।
त्या सभोवता सर्वांगे । भक्तीचेनि पंगे भुलला चाले ॥२५॥

अर्थ :-
त्याला कदाचित् कोणाची दृष्ट लागेल, म्हणून देव त्याच्या मागें, पुढे व सर्वांगाच्या सभोवती राहतो. भक्तीमुळे भक्तांचा पांगला होऊन व त्यांच्या भक्तीला भाळून त्यांच्याबरोबर चालत असतो २५.

निरभिमानाचेनि नांवे । देव निजांगे करी आघवे ।
जेवी का तान्हयाचेनि जीवे । जीवे भावे निजजननी ॥२६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे तान्ह्या बाळाच्या प्रेमासाठी जीवाभावाने आई त्याची सेवा करते, त्याप्रमाणे भक्ताच्या निरभिमानामुळे देवच स्वतः त्याचे सर्व काही करतो २६.

एव राखता निजभक्तांसी । तरी देव धाके निजमानसी ।
जरी हा मजसी आला ऐक्यासी । तरी हे प्रीति कोणासी मग करावी ॥२७॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे आपल्या भक्ताचे देव संरक्षण करीत असतांना त्याच्या मनांत एक धाक उत्पन्न होतो, तो हा की, हा जर माझ्याशी ऐक्य पावला, तर मग हे प्रेम मी कोणाशी करावे ? २७.

कोणासी पाहो कृपादृष्टी । कोणापे सांगो निजगोष्टी ।
कोणासी खेवे देवो मिठी । ऐशी आवडी मोठी प्रेमाची ॥२८॥

अर्थ :-
कृपादृष्टीने कोणाकडे पहावे ? गुजगोष्टी कोणाला सांगाव्या ? चारी हातांनी कोणाला मिठी मारावी ? अशी त्याला प्रेमाची आवड मोठी विलक्षण असते २८.

या काकुळती श्रा‍अनंतु । ऐक्यभावे करी निजभक्तु ।
मग देवो भक्त दोहींआंतु । देवोचि नांदतु स्वानंदे ॥२९॥

अर्थ :-
अशा काकुळतीने त्याला श्रीअनंत ऐक्यभावाने आपला भक्त करून ठेवतो. मग देव आणि भक्त ह्यांमध्ये देवच स्वानंदाने नांदत असतो २९.

एव आपुली आपण भक्ती । करीतसे अनन्यप्रीती ।
हेचि निरूपण वेदांती । अद्वैतभक्ति या नांव ॥३०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तो अनन्य प्रीतीने आपणच आपली भक्ति करीत असतो. हेच वेदांतामध्ये निरूपण केलेले आहे आणि याचंच नांव ‘अद्वैतभक्ति’ ७३०.

त्यासी चहू भुजी आलिंगिता । हांव न बाणेचि भगवंता ।
मग रिघोनिया आंतौता । परमार्थता आलिंगी ॥३१॥

अर्थ :-
तशा भक्ताला चारही भुजांनी बाहेरून आलिंगान देत असता देवाला तृप्ति म्हणून होत नाही. मग तो त्याच्या आंत शिरून परमार्थतः आलिंगन देतो. (हेंच खरे अंतर्बाह्य ‘सर्वांगालिंगन’ होय) ३१.

ऐसे खेंवाचे मीस करी । तेणे भक्त आणी आपणाभीतरी ।
मग आपण त्या‍आंतबाहेरी । अतिप्रीतीवरी कोंदाटे ॥३२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे आलिंगनाचे निमित्त करून भक्ताला आपल्यामध्ये आकर्षण करून घेतो व मग त्याच्या अंतर्बाह्य आपणच अत्यंत प्रेमाने भरून राहतो ३२.

नवल आवडीचा निर्वाहो । झणी लागे काळाचा घावो ।
यालागी निजभक्तांचा देहो । देवाधिदेवो स्वये होये ॥३३॥

अर्थ :-
देवाच्या आवडीचे स्वरूप मोठ्या नवलाचे आहे. भक्ताला काळाचा घाव लागू नये म्हणून देवाधिदेव आपल्या भक्ताचा देहसुद्धा आपणच होतो ३३.

ऐसा जो पढियंता परम । तो भागवतांमाजी उत्तमोत्तम ।
यापरी भागवतधर्म । पुरुषोत्तम वश्य करी ॥३४॥

अर्थ :-
असा जो देवाचा अत्यंत आवडता झाला असेल, तोच भागवतांमध्ये ‘उत्तमोत्तम’ होय. अशा प्रकारचा भागवतधर्म पुरुषोत्तमाला वश करून घेतो ३४.

ऐशिया उत्तम भक्ता । भेदाची समूळ नुरे वार्ता ।
हेचि अभेदभक्तकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥३५॥

अर्थ :-
अशा उत्तम भक्ताला भेदाची वार्ताही उरत नाही. हे राजा ! तीच भक्ताची अभेदभावाची कथा तुला सांगतों, ऐक ३५.

न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।
सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥५२॥

अर्थ :-
श्लोक ५२- जो संपत्ती किंवा शरीर इत्यादींच्या बाबतीत हे माझे आणि हे दुसर्‍याचे असा भेदभाव मानीत नाही, सर्व पदार्थांमध्ये समस्वरूप अशा परमात्म्याला पाहात असतो, व त्यामुळे शांत राहातो, तो भगवंतांचा उत्तम भक्त होय. (५२)

अद्वैतभजनाचे वोजे । मी माझे तू आणि तुझे ।
ज्यासी नुरेचि सहज निजे । तो भक्त मानिजे उत्तमत्वे ॥३६॥

अर्थ :-
अद्वैत भजनाच्या योगाने मी आणि माझें, किंवा तू आणि तुझे हे ज्याच्यामध्ये शिल्लक उरत नाही, तोच ‘उत्तम भक्त’ मानला जातो ३६.

यापरी ज्याचे चित्ताचे ठायी । भेदु निःशेष उरला नाही ।
तेथ माझे तुझे हे कांही । ते निमाले पाही जेथींच्या तेथे ॥३७॥

अर्थ :-
अशा रीतीने ज्याच्या चित्तामध्ये भेद मुळीच उरत नाही, तेथे माझे तुझे हे काहीच राहात नाही. ते तेथल्या तेथेंच नाहीसे होऊन जाते ३७.

जेवी अग्नीशी जे जे टेंके । ते ते अग्नीचि हो‍ऊनि ठाके ।
तेवी अभेदभक्त जे जे देखे । ते ते यथासुखे स्वस्वरूप होये ॥३८॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे अग्नीला जे जे येऊन टेंकते ते ते अग्निच होऊन जाते, त्याप्रमाणे अभेदरूप झालेला भक्त जे जे पाहतो ते ते स्वाभाविक रीतीने आत्मस्वरूपच होऊन जाते ३८.

निजवित्त आणिकापाशी देता । आवांकू नुपजे त्याचिया चित्ता ।
न देखे पारकेपणाची वार्ता । विकल्प घालिता तरी उपजेना ॥३९॥

अर्थ :-
आपले द्रव्य दुसऱ्यापाशी देतांना त्याच्या चित्ताला शंका येत नाही, परकेपणाची वार्तासुद्धा त्याला दिसत नाही, व कोणी विकल्प घातला तरी त्याच्या मनांत तो उतरत नाही ३९.

डावे हातींचे पदार्था । उजवे हाती स्वये देता ।
येथे कोण देता कोण घेता । तेवी एकात्मता सर्वभूती ॥४१॥

अर्थ :-
डाव्या हातांतील पदार्थ आपणच उजव्या हातांत दिला, तर त्यांत देणारा कोण ? आणि घेणारा कोण ? त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी त्याची एकात्मताच होऊन जाते ७४०.

आपणासकट सर्व देही । भक्ता भगवंतावांचूनि नाही ।
यालागी शांति त्याचे ठायी । स्वानंदे पाही निःशंक नांदे ॥४१॥

अर्थ :-
आपल्यासुद्धा सार्‍या देहांमध्ये भक्तांना भगवंताशिवाय दुसरे कांहीच दिसत नाहीं; म्हणून त्यांच्या ठिकाणी शांति ही निःशंकपणाने नांदत असते ४१.

ऐशिया निजसमशांती । भगवद्‌भक्त क्रीडा करिती ।
यालागी उत्तमत्वाची प्राप्ती । सुनिश्चिती पावले ॥४२॥

अर्थ :-
अशा आपल्याच समदृष्टिरूप शांतीमध्ये भगवद्‌भक्त क्रीडा करीत असतात; म्हणूनच त्यांना खरोखर उत्तमत्वाची प्राप्ति होते ४२.

हरिभक्तांची निरपेक्षता । ऐक सांगेन नृपनाथा ।
उत्तम भक्तांची सांगता कथा । अति‍उल्हासता हरीसी ॥४४॥

अर्थ :-
हे राजा ! आता हरिभक्तांची ‘निरपेक्षता’ सांगतो ऐक. उत्तम भक्तांची कथा सांगतांना हरीच्या मनाला अत्यंत उल्हास प्राप्त झाला होता ४३.

निरपेक्ष तो मुख्य भक्त । निरपेक्ष तो अति विरक्त ।
निरपेक्ष तो नित्यमुक्त । सत्य भगवंत निरपेक्षी ॥४४॥

अर्थ :-
(तो म्हणाला), निरपेक्ष असतो तोच ‘मुख्य भक्त’ होय. निरपेक्षच खरा ‘विरक्त’ व निरपेक्षच ‘नित्यमुक्त’ होय. कारण भगवंत हा खरोखर निरपेक्षच आहे ४४.
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्पदारविन्दात्
लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥५३॥

अर्थ :-
श्लोक ५३- आपले अंतःकरण भगवन्मय करणार्‍या देवतासुद्धा भगवंतांचे जे चरणकमल धुंडाळीत असतात, त्यांच्यापासून अर्धे निमिषसुद्धा जो दूर होत नाही, मग त्यासाठी एखाद्याने त्याला त्रिभुवनाचे वैभव जरी दिले तरीसुद्धा तो त्यांचे स्मरण सोडीत नाही, तोच वैष्णवांमध्ये अग्रगण्य होय. (५३)

सप्रेमभावे करिता भक्ती । हरिचरणी ठेविली चित्तवृत्ती ।
निजस्वार्थाचिये स्थिती । अतिप्रीती निजनिष्ठा ॥४५॥

अर्थ :-
आपला खरा स्वार्थ साधण्याच्या अवस्थेत सप्रेम भक्ति करीत असता अत्यंत प्रीतीने व निजनिष्ठेने भक्त आपली सारी वृत्ति हरीच्या चरणांवरच ठेवीत असतो ४५.

तेथे त्रिलोकींच्या सकल संपत्ती । कर जोडूनि वरू प्रार्थिती ।
तरी क्षणार्ध न काढी चित्तवृत्ती । भक्त परमार्थी अतिलोभी ॥४६॥

अर्थ :-
तेव्हा त्रैलोक्याच्या संपत्ति हात जोडून प्रार्थना करीत त्याला वरण्यासाठी आल्या, तरीही तो आपली चित्तवृत्ति एक अर्धा क्षणसुद्धा हरिचरणांकडून काढण्यास तयार नसतो. इतका तो परमार्थाला लंपट असतो ४६.

क्षणार्ध चित्तवृत्ती काढिता । त्रिभुवनविभव ये हाता ।
एवढिया सांडूनि स्वार्था । म्हणाल हरिभक्ता लाभ कोण ॥४७॥

अर्थ :-
त्याने एक अर्धा क्षण चित्तवृत्ति तेथून काढली, तर त्रैलोक्याची संपत्ति त्याच्या हातास चढेल, तर मग इतका स्वार्थत्याग करण्यांत हरिभक्ताला लाभ कोणता ? असे म्हणाल तर सांगतो ४७.

हरिचरणी अपरोक्षस्थिति । तेथील क्षणार्धाची जे प्राप्ती ।
त्यापुढे त्रिभुवनसंपत्ती । भक्त मानिती तृणप्राय ॥४८॥

अर्थ :-
हरिचरणांच्या ठिकाणी रत असता जो साक्षात्कार होतो, त्याच्या क्षणार्धाचा जो लाभ, त्याच्यापुढे हे त्रैलोक्याचे वैभव किंवा संपत्ति भक्तांना तृणप्राय वाटते ४८.

सकळ जगाचा स्रजिता । ब्रह्मा पितामहो तत्त्वता ।
त्रैलोक्यराज्यसमर्थता । वोळगे वस्तुता अंगणी ज्याचे ॥४९॥

अर्थ :-
सर्व जग उत्पन्न करणारा ब्रह्मदेव पितामह; त्रैलोक्याच ऐश्वर्य वस्तुतः त्याच्या अंगणांत लोळत असते ४९.

त्रिभुवनवैभवाचे माथा । ब्रह्मपदाची समर्थता ।
तो ब्रह्माही निजस्वार्था । होय गिंवसिता हरिचरण ॥५०॥

अर्थ :-
त्रैलोक्याच्या वैभवाहूनही ब्रह्मदेवाची पदवी फार मोठी आहे. असा तो ब्रह्मदेवही आपल्या सुखस्वार्थासाठी हरीचे चरण धुंडीत असतो ७५०.

त्यागोनि ब्रह्मवैभवसंपत्ती । ब्रह्मा बैसोनि एकांती ।
अहर्निशी हरिचरण चिंती । तरी त्या प्राप्ति सहसा नव्हे ॥५१॥

अर्थ :-
ब्रह्मलोकीची वैभवसंपत्ति झुगारून देऊन ब्रह्मदेवही एकांतांत बसून रात्रंदिवस हरीच्या चरणांचे ध्यान करीत असतो. तरी त्याला सहसा प्राप्ति होत नाही ५१.

सहसा न पवे हरिचरण । यालागी ब्रह्मा साभिमान ।
तेणे अभिमानेंचि जाण । नेली चोरून गोपाल-वत्से ॥५२॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवाला हरिचरण प्राप्त न झाल्यामुळेच तो अभिमानी झाला, आणि त्या अभिमानामुळेंच त्याने गोकुळांतील गोपाळ व वासरे चोरून नेली हे लक्षात घे ५२.

तेथे न कष्टता आपण । न मोडता कृष्णपण ।
गोपाल-वत्से जाहला संपूर्ण । पूर्णत्वे पूर्ण स्वलीला ॥५३॥

अर्थ :-
त्या वेळी आपण कष्ट न करिता व आपले कृष्णपणही मोडू न देता, पूर्णत्वेकरून आपल्या लीलेने सारे गोपाळ व त्यांची वत्से आपणच होऊन राहिला ५३.

अगाध हरिलीला पूर्ण । पाहता वेडावले ब्रह्मपण ।
तेव्हा सांडोनि पदाभिमान । अनन्यशरण हरिचरणी ॥५४॥

अर्थ :-
ही हरीची अद्‌भुत लीला पाहून ब्रह्मदेव वेडा होऊन गेला आणि त्या वेळी आपल्या ब्रह्मपदाचा अभिमान सोडून देऊन अनन्यभावाने हरीच्या चरणी शरण आला ५४.

कैलासराणा शूलपाणी । ब्रह्मा लागे ज्याचे चरणी ।
तोहि निजराज्य सांडोनी । महाश्मशानी हरिचरण चिंती ॥५५॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवही ज्याच्या चरणी लागतो असा कैलासाधिपति श्रीशंकर, पण तोही आपले कैलासाचे राज्य सोडून देऊन महाश्मशानामध्ये बसून हरिचरणांचे ध्यान करीत असतो ५५.

कौपीनभस्मजटाधारी । चरणोदक धरोनि शिरी ।
हरिचरण हृदयामाझारी । शिव निरंतरी चिंतीत ॥५६॥

अर्थ :-
कमरेत कौपीन घालून, सर्वांगाला भस्म चर्चून, मस्तकावर जटा धारण करून हरिचरणांचे तीर्थ (गंगा) शिरावर घेऊन शंकर आपल्या हृदयामध्ये निरंतर हरिचरणांचेंच चिंतन करतो ५६.

एव ब्रह्मा आणि शंकर । चरणांचे न पवती पार ।
तेथे त्रैलोक्यवैभव थोर । मानी तो पामर अतिमंदभाग्य ॥५७॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ब्रह्मदेव आणि शंकर यांनाही हरिचरणांचा ठाव लागत नाहीं; तेथे जो त्रैलोक्याचे वैभव थोर मानतो, तो पामर अत्यंत हतभागी समजला पाहिजे ५७.

हरिचरणक्षणार्धप्राप्ती । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ती ।
भक्त ओंवाळूनि सांडिती । जाण निश्चिती निंबलोण ॥५८॥

अर्थ :-
हरिचरणांच्या क्षणार्ध प्राप्तीपुढे भक्त लोक त्रैलोक्याची राज्यसंपत्ति ओंवाळून टाकतात, हे लक्षात ठेव ५८.

हरिचरणसारामृतगोडी । क्षणार्ध जै जोडे जोडी ।
तै त्रैलोक्यवैभवाच्या कोडी । करी कुरवंडी निजभक्त भावे ॥५९॥

अर्थ :-
हरिचरणसारामृताची गोडी एक क्षणार्धही मिळेल, तर त्या लाभावरून निजभक्त त्रैलोक्यवैभवाच्या राशीच्या राशी मनापासून ओंवाळून टाकील ५९.

एव हरिचरणांपरते । सारामृत नाही येथे ।
यालागी चित्ते वित्ते जीविते । जडले सुनिश्चिते चरणारविंदी ॥६०॥

अर्थ :-
तात्पर्य, ह्या लोकी हरिचरणांहून दुसरे सारामृत कसलेच नाही. ह्याकरिता तनमनधनाने ते चरणारविंदालाच निश्चितपणे जडून राहतात ७६०.

निमिषार्ध त्रुटी लव क्षण । जे न सोडिती हरिचरण ।
ते वैष्णवांमाजी अग्रगण । राया ते जाण उत्तम भक्त ॥६२॥

अर्थ :-
हे राजा ! डोळ्याची पापणी लवेपर्यंत किंवा चुटकीवाजेपर्यंतसुद्धा हरीचे चरण जे सोडीत नाहीत, तेच वैष्णवांमध्ये अग्रगण्य व उत्तम भक्त होत, हे लक्षात ठेव ६१.

जे त्रिभुवनविभवभोग भोगिती । तेही पावले अनुतापवृत्ती ।
त्यांच्या तापाची निजनिवृत्ती । हरिचरणप्राप्ती ते ऐक ॥६२॥

अर्थ :-
जे त्रैलोक्यवैभवाचे सुख भोगतात त्यांनाही अनुताप होत असतो. त्यांच्या तापाची निवृत्ति होण्याला हरिचरणप्राप्ति हेच काय ते एक साधन आहे. कसे ते सांगतों, ऐक ६२.
भगवत उरुविक्रमाङ्‌घ्रिशाखा
नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।
हृदि कथमुपसीदता पुनः स
प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥५४॥

अर्थ :-
श्लोक ५४ - भगवंतांच्या त्रिभुवनव्यापी चरणांच्या बोटांच्या नखरत्‍नांच्या चंद्रिकेने ज्या भक्तजनांच्या हृदयाचा त्रिविध ताप एक वेळ दूर केला, त्यांच्या हृदयामध्ये, जसा चंद्रोदय झाल्यावर सूर्याचा ताप जाणवत नाही, तसा तो ताप परत कसा आपला प्रभाव दाखवील ? (५४)

थोर हरिचरणाचा पराक्रम । पदे त्रैलोक्य आवरी त्रिविक्रम ।
ब्रह्मांड भेदोनि पदद्रुम । वाढला परमसामर्थ्ये ॥६३॥

अर्थ :-
हरिचरणांचा पराक्रम फार थोर आहे. त्या श्रीहरि त्रिविक्रमाने आपल्या पदाने त्रैलोक्य आकलन करून सोडले. तो चरणवृक्ष आपल्या अद्‌भुत पराक्रमाने ब्रह्मांड भेदूनही पलीकडे गेला ६३.

ते पदद्रुमींचिया दशशाखा । त्याचि दशधा दशांगुलिका ।
अग्री अग्रफळचंद्रिका । नखमणि देखा लखलखित ॥६४॥

अर्थ :-
त्या पादवृक्षाच्या दहा शाखा म्हणजे त्याच्या दोन्ही पावलांची दहा बोटे होत. शाखांच्या अग्रभागावर फळे शोभतात त्याप्रमाणे बोटांच्या अग्रभागी नखमणिचंद्रिका शोभते ६४.

ते नखचंद्रिकेचे चंद्रकांत । चरणचंद्रामृते नित्य स्रवत ।
भक्तचकोर ते सेवित । स्वानंदे तृप्त सर्वदा ॥६५॥

अर्थ :-
त्या नखरूप चंद्रिकेचे चंद्रकांतमणि चरणरूप चंद्रामृताच्या योगाने नित्य स्रवत असतात; आणि ते अमृत भक्तरूपी चकोर सेवन करून सर्वकाळ स्वानंदाने तृप्त असतात ६५.

त्यांसी कामादि त्रिविधतापप्राप्ती । सर्वथा बाधू न शके पुढती ।
जेवी सूर्याची संतप्त दीप्ती । चंद्रबिंबा‍आंतौती कदा न रिघे ॥६६॥

अर्थ :-
सूर्याची प्रखरदीप्ति जशी चंद्रबिंबांत कधींच शिरत नाही, त्याप्रमाणे त्यांना कामादिक त्रिविध तापाची बाधा त्यानंतर कधींच होऊ शकत नाही ६६.

जे हरिचरणचंद्रचकोर । स्वप्नींही संसारताप न ये त्यांसमोर ।
ऐसा चरणमहिमा अपार । हरि मुनीश्वर हर्षे वर्णी ॥६७॥

अर्थ :-
जे हरिचरणरूप चंद्राचे चकोर असतात, त्यांच्यासमोर स्वप्नांतसुद्धा संसारताप येत नाही. ह्याप्रमाणे चरणाचा अपार महिमा ‘हरि’ नामक मुनि (नवयोग्यांपैकी द्वितीयबंधु) मोठ्या आनंदाने वर्णन करू लागला ६७.

‘देहे वै स हरेः प्रियः’ । येणे श्लोके गा विदेह्या ।
दाविली भक्तिलिंगक्रिया । जाण तू राया सुनिश्चित ॥६८॥

अर्थ :-
हे जनकराजा ! ‘देहे वै स हरेः प्रियः’ ह्या (५१ व्या) श्लोकाने भक्तांची लक्षणे व भक्तांची क्रिया निश्चितपणे दाखवून दिली ६८.

‘न यस्य स्वः पर इति’ । येणे त्याची धर्मस्थिती ।
राया सांगितली तुजप्रती । यथानिगुती यथार्थ ॥६९॥

अर्थ :-
तशीच ‘न यस्य स्वः पर इति’ ह्या (५२) श्लोकाने त्यांची धर्मस्थिति यथातथ्य रीतीने तुला सांगितली ६९.

‘यादृश’ म्हणे कैसे असती । भगवद्‌भजने स्वानंदतृप्ति ।
त्रिविध तापांची निवृत्ती । करोनि असती हरिभक्त ।
७०॥
‘यादृश’ म्हणजे ते कसे असतात, कसे वागतात ह्या (४४ व्या श्लोकांतील) तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. भगवद्‌भजनाने आणि आत्मानंदाने त्यांची तृप्ति होते, आणि असे ते हरिभक्त त्रिविधतापांची निवृत्ति करून शांत राहतात, हे सर्व सांगितले ७७०.

आता त्यांची बोलती परी । नामे गर्जती निरंतरी ।
तेचि ते संक्षेपाकारी । उपसंहारी हरि सांगे ॥७१॥

अर्थ :-
आता त्यांच्या बोलण्याची पद्धति आणि निरंतर चाललेली नामाची गर्जना कशी असते, तेही संक्षेपाने शेवटी हरिऋषि सांगत आहे ७१.

सकळ लक्षणांची सारस्थिति । प्रेमळाची परमप्रीती ।
उल्लंघू न शके श्रीपती । तेही श्लोकार्थी हरि सांगे ॥७२॥

अर्थ :-
प्रेमळ भक्कांचे जे निस्सीम प्रेम, तीच सर्व लक्षणांतील मुख्य स्थिति होय. श्रीपतीलासुद्धा तिचे उल्लंघन करता येत नाही. ह्याचेही वर्णन आता पुढील उपसंहारात्मक श्लोकांत हरिः सांगत आहे. ७२.
विसृजति हृदय न यस्य साक्षात्
हरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।
प्रणयरसनया धृताङ्‌घ्रिपद्मः
स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥५५॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे परमहंसाया संहितायां
एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

अर्थ :-
श्लोक ५५- अगतिक होऊन नामोच्चार केल्यावरसुद्धा संपूर्ण पापराशी नष्ट करणारे साक्षात भगवान श्रीहरी, प्रेमरज्जूने चरणकमल बांधून ठेवल्यामुळे ज्याचे हृदय एका क्षणापुरतेसुद्धा सोडीत नाहीत, तो भगवद्‌भक्तांमध्ये मुख्य होय. (५५)

अवचटे तोंडा आल्या हरी । सकळ पातके संहारी ।
ते हरिनाम निरंतरी । जे निजगजरी गर्जती ॥७३॥

अर्थ :-
तोंडाला चुकून जरी हरीचे नाम आले, तरीसुद्धा ते सर्व पातकांचा नाश करते, असे ते हरीचे नाम भक्तजन निरंतर गर्जत असतात ७३.

ऐसे ज्यांचे जिव्हेवरी । नाम नाचे निरंतरी ।
ते धन्य धन्य संसारी । स्वानंदे हरि गर्जति ॥७४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ज्याच्या जिव्हेवर नाम निरंतर नाचत असते, जे स्वानंदाने हरिनामाचा गजर करीत असतात, ते संसारामध्ये अत्यंत धन्य होत ७४.

सप्रेम सद्‌भावे संपूर्ण । नित्य करिता नामस्मरण ।
वृत्ति पालटती आपण । तेंही लक्षण ऐक राया ॥७५॥

अर्थ :-
पूर्णप्रेमाने व सद्‌भावाने नित्य नामस्मरण केले असता वृत्ति आपोआप पालटून जातात. तेही लक्षण सांगतो ऐक ७५.

नामासरिसाच हरी । रिघे हृदयामाझारी ।
तेणे धाके अभ्यंतरी । हो लागे पुरी हृदयशुद्धी ॥७६॥

अर्थ :-
नामाबरोबरच हृदयामध्ये हरि शिरतो. त्या धाकाने अंतरांत पूर्णपणे हृदयशुद्धि होऊ लागते ७६.

तेव्हा प्रपंच सांडोनि वासना । जडोनि ठाके जनार्दना ।
‘अहं’कारु सांडोनि अहंपणा । सोहं सदनामाजी रिघे ॥७७॥

अर्थ :-
तेव्हा ‘वासना’ प्रपंचाला सोडून जनार्दनालाच चिकटते व अहंकार ‘अहं’ पणाला सोडून ‘सोहं’ (परब्रह्म तेंच मी) ह्या भावनेमध्ये शिरतो ७७.

चित्त विसरोनि चित्ता । जडोनि ठाके भगवंता ।
मनाची मोडली मनोगतता । संकल्प विकल्पता करू विसरे ॥७८॥

अर्थ :-
‘चित्त’ हे चित्ताला विसरून भगवंताला जडून राहते, ‘मनाचे’ मनपणही मोडून ते संकल्पविकल्प करावयालाच विसरते ७८.

कृतनिश्चयेंसी बुद्धी । हो‍ऊनि ठाके समाधी ।
ऐशी देखोनि हृदयशुद्धी । तेथोनि त्रिशुद्धी न रिघे हरी ॥७९॥

अर्थ :-
‘बुद्धि’ ही कृतनिश्चयाने समाधिरूपच होऊन राहते. अशी हृदयाची शुद्धि झालेली पाहिली म्हणजे तेथून खरोखरच हरि बाहेर निघत नाही ७९.

हरिनामप्रेमप्रीतीवरी । हृदयी रिघाला जो हरी ।
तो रिघो विसरे बाहेरी । भक्तप्रीतिकरी कृपाळू ॥८०॥

अर्थ :-
हरिनामप्रेमप्रीतीने हरि जो हृदयामध्ये शिरला, तो भक्तप्रीतीमुळे बाहेर निघावयाचेंच विसरून जातो ७८०.

भक्ते प्रणयप्रीतीची दोरी । तेणे चरण धरोनि निर्धारी ।
निजहृदयी बांधिला हरी । तो कैशापरी निघेल ॥८१॥

अर्थ :-
भक्ताने प्रणयप्रेमाची दोरी करून तिने त्याचे चरण धरून हृदयामध्ये घट्ट बांधून ठेवले असता तेथून तो कसा निघणार ? ८१.

भगवंत महा अतुर्बळी । अदट दैत्यांते निर्दळी ।
तो कोंडिला हृदयकमळी । हे गोष्टी समूळी मिथ्या म्हणती ॥८२॥

अर्थ :-
परंतु भगवान् हा अनंत बलशाली असून तो बलिष्ठ दैत्यांचाही संहार करतो, असा तो महाबलिष्ठ हरि हृदयकमलामध्ये कोंडला ही गोष्ट समूळ मिथ्या असे कोणी म्हणतील ८२.

जो शुष्क काष्ठ स्वये कोरी । तो कोंवळ्या कमळामाझारी ।
भ्रमर गुंतला प्रीतीवरी । केसर माझारी कुचंबो नेदी ॥८३॥

अर्थ :-
तर पहा, जो वाळलेले लाकूडसुद्धा कोरून टाकतो, तो भ्रमर कोवळ्या कमलामध्ये प्रेमामुळे गुंतून राहतो. त्यांतील केसरलाही तो कुचंबू देत नाही ८३.

तेवी भक्ताचिया प्रेमप्रीती । हृदयी कोंडिला श्रीपती ।
तेथ खुंटल्या सामर्थ्यशक्ती । भावार्थाप्रती बळ न चले ॥८४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे भक्ताच्या प्रेमातिशयामुळे हृदयामध्ये श्रीहरि कोंडला जातो. तेथे त्याचे सर्व सामर्थ्य व पराक्रम कुंठित होतात. कारण भावार्थापुढे बळ चालत नाही ८४.

बाळ पालवी घाली पिळा । तेणे बाप राहे थोकला ।
तरी काय तो निर्बळ जाहला । ना तो स्नेहे भुलला ढळेना ॥८५॥

अर्थ :-
मूल बापाच्या पदराला पीळ घालते, त्यामुळे बाप जातांना थांबतो. म्हणून तो काय त्याच्यापेक्षा बळाने कमी झाला ? नाही. तो प्रेमाने भुलून गेल्यामुळे त्याच्याने हालवत नाही इतकेंच ८५.

तेवी निजभक्त लडेवाळ । त्याचे प्रेम अत्यंत गोड ।
निघावयाची विसरोनि चाड । हृदयी सुरवाड हरि मानी ॥८६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे लडिवाळ निजभक्ताचे प्रेम अत्यंत गोड असते; म्हणून तेथून निघावयाची गोष्ट विसरून श्रीहरि त्याच्या हृदयांतच आनंद मानून राहतो ८६.

ऐसे ज्याचे अंतःकरण । हरि न सांडी स्वये आपण ।
तैसेचि हरीचे श्रीचरण । जो सांडिना पूर्ण प्रेमभावे ॥८७॥

अर्थ :-
असे ज्याचे अंतःकरण असते, त्याला श्रीहरि आपण होऊन कधी सोडीत नाहीं; तसेंच तोही पूर्णप्रेमामुळे हरीचे चरण सोडीत नाही ८७.

हरीचे ठायी प्रीति ज्या ऐशी । हरीची प्रीति त्या तैसी ।
जे अनन्य हरीपाशी हरि । त्यांसी अनन्य सदा ॥८८॥

अर्थ :-
हरीच्या ठिकाणी ज्याची जशी प्रीति असते, तशी हरीचीही प्रीति त्या भक्ताच्या ठिकाणी असते, हरीपाशी जे निरंतर अनन्य असतात, त्यांच्यापाशी श्रीहरिही निरंतर अनन्य असतो ८८.

ऐसे जे हरिचरणी अनन्य । तेचि भक्तांमाजी प्रधान ।
वैष्णवांत ते अग्रगण । राया ते जाण ‘भागवतोत्तम’ ॥८९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे जे श्रीहरीच्या चरणी अनन्य भक्ति धरून राहतात, तेच भक्तांमध्ये मुख्य होत. हे राजा ! वैष्णवांमध्ये तेच अग्रगण्य व भागवतांमध्ये उत्तम भागवत ते तेच हे लक्षात ठेव ८९.

गौण करूनि चारी मुक्ती । जगी श्रेष्ठ भगवद्‌भक्ती ।
त्या उत्तम भक्तांची स्थिती । संक्षेपे तुजप्रती बोलिलो राया ॥९०॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे चारही मुक्तींना गौणपणा आणून जगामध्ये श्रेष्ठ भगवद्‌भक्तीचा जो आश्रय करतो, त्या उत्तम भक्ताची स्थिति संक्षेपाने तुला सांगितली ७९०.

पूर्ण भक्तीचे निरूपण । सांगता वेदा पडले मौन ।
सहस्रमुखाची जिव्हा पूर्ण । थकोनि जाण थोंटावे ॥९१॥

अर्थ :-
भक्तीचे पूर्ण निरूपण करतांना वेदसुद्धा मौनावतात; सहस्रमुखी शेषाची जिव्हासुद्धा भक्तीचा महिमा वर्णन करतांना थकून जाते ९१.

ते भक्तीची एकांशता । तुज म्या सांगितली हे कथा ।
यावरी परिपूर्णता । राया स्वभावता तू जाणशी ॥९२॥

अर्थ :-
हे राजा ! तुला मी एवढा वेळ जी कथा सांगितली, ती त्या भक्तींतील एक अंश मात्र आहे असे समज. ह्यावरून तिची परिपूर्णता तुझ्या सहज लक्षांत येईल ९२.

हरीसारिखा रसाळ वक्ता । सांगता उत्तमभक्त कथा ।
तटस्थ पडिले समस्ता । भक्तभावार्थता ऐकोनी ॥९३॥

अर्थ :-
हरिऋषीसारखा रसाळ वक्ता उत्तम भक्ताची कथा सांगत असता भक्तभावार्थता ऐकून सर्व लोक अगदी तटस्थ झाले ९३.

तंव रावो रोमांचित जाहला । रोममूळी स्वेद आला ।
श्रवणसुखे लांचावला । डोलो लागला स्वानंदे ॥९४॥

अर्थ :-
राजाची गोष्ट तर काय सांगावी ? त्याच्या सर्वांगावर रोमांच उभे राहिले आणि त्या प्रत्येक रोमाच्या मुळाशी घाम फुटला. श्रवणसुखाला लुब्ध होऊन तो आत्मानंदाने डोलू लागला ९४.

पूर्ण संतोषोनि मनी । म्हणे भले केले मुनी ।
थोर निवालो निरूपणी । श्रवणाची धणी तरी न पुरे ॥९५॥

अर्थ :-
मनामध्ये अत्यंत संतोष पावून राजा म्हणाला, मुनिवर्य ! आपण फार चांगले केले ! आपले निरूपण ऐकून फारच समाधान झाले. पण तेवढ्याने श्रवणांची तृप्ति मात्र होत नाही ९५.

ऐकोनि हरीचे वचन । राजा म्हणे हे अवघे जण ।
अपरोक्षज्ञाने ज्ञानसंपन्न । वक्ते पूर्ण अवघेही ॥९६॥

अर्थ :-
हरिमुनीचे भाषण ऐकून राजा मनांत म्हणाला, हे सारेच मुनि आत्मानुभवज्ञानाने परिपूर्ण आहेत. इतकेंच नव्हे, तर हे सारे उत्तम वक्तेही आहेत ९६.

भिन्न भिन्न करोनि प्रश्न । आकर्णू अवघ्यांचे वचन ।
ऐशिया श्रद्धा राजा पूर्ण । अनुपम प्रश्न पै करील ॥९७॥

अर्थ :-
ह्याकरिता ह्यांना निरनिराळे प्रश्न करून साऱ्यांचे भाषण श्रवण करू या. अशा पूर्ण श्रद्धेने तो राजा पुढे अनुपम प्रश्न करणार आहे ९७.

रायासी कथेची पूर्ण चाड । पुढा प्रश्न करील गोड ।
जे ऐकतांचि पुरे कोड । श्रोते वाड सुखावती ॥९८॥

अर्थ :-
राजाला कथेची अत्यंत आवड असल्यामुळे पुढे तो फार उत्तम प्रश्न विचारील. ते ऐकतांच इच्छा तृप्त होऊन श्रोत्यांना मोठा संतोष होईल ९८.

त्या प्रश्नाचे गुह्य ज्ञान । श्रवणी पाववीन संपूर्ण ।
वदनी वक्ता जनार्दन । यथार्थ पूर्ण अर्थवी ॥९९॥

अर्थ :-
त्या प्रश्नांतील गूढ ज्ञान मीही सर्वांस ऐकवीन. संपूर्ण अर्थाने व यथातथ्य रीतीने श्रीजनार्दनच माझ्या मुखाने बोलणार आहे ९९.

पांवा नाना मधुर ध्वनी गाजे । परी तो वाजवित्याचेनि वाजे ।
तेवी एका जनार्दनी साजे । ग्रंथार्थवोजे कवि कर्ता॥८००॥

अर्थ :-
मुरलीमधून अनेक प्रकारचे ध्वनि निघतात, पण ते कौशल्य त्या वाजविणाराचे असते. त्याप्रमाणे जनार्दनाच्या कृपेने ‘एका’ हा कवि व ग्रंथकर्ता म्हणून पुढे येत आहे ८००.
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे परमहंस संहितायां
एकाकार टीकाया निमिजायंतसंवादे द्वितीयोऽध्यायः ॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥श्लोक ॥५५॥

अर्थ :-
ओव्या॥८००॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णार्पणमस्तु.
दुसरा अध्याय समाप्त