3509.
(हिंदुस्तानीदोहे)
तुका बस्तर बिचारा क्यों करे रे । अंतर भगवा न होय।
भीतर मैला केंव मिटे रे । मरे उपर धोय ॥१॥
रामराम कहे रे मन । औरसुं नहिं काज ।
बहुत उतारे पार । आघे राख तुकाकी लाज ॥१॥
लोभीके चित धन बैठे । कामीन चित्त काम ।
माताके चित पुत बैठें । तुकाके मन राम ॥१॥
तुका पंखिबहिरन मानु । वोहि जनावर बाग ।
असंतनकुं संत न मानूं । जे वर्मकुं दाग ॥१॥
तुका राम बहुत मिठा रे । भर राखूं शरीर ।
तनकी करू नावरी । उतारूं पैल तीर ॥१॥
संतन पन्हयां लें खडा । राहू ठाकुरद्वार ।
चलत पाछेंहुं फिरों । रज उडत लेऊं सीर ॥१॥
तुकाप्रभु बडो न मनूं न मानू बडो । जिसपास बहु दास ।
बलिहारि उस मुखकी । जीसेती निकसे राम ॥१॥
राम कहे सो मुख भलारे । खाये खीर खांड ।
हरीबिन मुखमो धूल परी रे । क्या जनि उस रांड ॥१॥
राम कहे सो मुख भला रे । बिन रामसें बीख ।
आव न जानू मते बेरों । जब काल लगावे सीख ॥१॥
कहे तुका में सवदा बेचू । लेवेके तन हार ।
मिठा साधुसंतजन रे । मुरुखके सिर मार ॥१॥
तुका दास तिनका रे । रामभजन निरास ।
क्या बिचारे पंडित करो रे । हात पसारे आस ॥१॥
तुका प्रीत रामसु । तैसी मिठी राख ।
पतंग जाय दीप परे रे । करे तनकी खाक ॥१॥
कहे तुका जग भुला रे । कह्या न मानत कोय ।
हात परे जब कालके । मारत फोरत डोय ॥१॥
तुका सुरा नहि सबदका रे । जब कमाइ न होये ।
चोट साहे घनकि रे । हिरा नीबरे तोये ॥१॥
तुका सुरा बहुत कहावे । लडत बिरला कोये ।
एक पावे उंच पदवी । एक खौंसां जोये ॥१॥
तुका माऱ्या पेटका । और न जाने कोये ।
जपता कछु रामनाम । हरीभगतनकी सोय ॥१॥
काफर सोही आपण बुझे । अल्ला दुनियां भर ।
कहे तुका तुम्हें सुनो रे भाई । हिरिदा जिन्होका कठोर ॥१॥
भीस्त न पावे मालथी । पढीया लोक रिझाये ।
निचा जथें कमतरिण । सो ही सो फल खाये ॥१॥
फल पाया तो सुख भया । किन्होसुं न करे बेवाद ।
बान न देखे मिरगा रे । चित्त मिलाया नाद ॥१॥
तुका दास रामका । मनमे एक हि भाव ।
तो न पालटू आव । ये हि तन जाव ॥१॥
तुका रामसुं चित बांध राखूं । तैसा आपनी हात ।
धेनु बछरा छोर जावे । प्रेम न छुटे सात ॥१॥
चितसुं चित जब मिले । तब तनु थंडा होये ।
तुका मिलनां जिन्होसुं । ऐसा विरला कोये ॥१॥
चित मिले तो सब मिले । नहिं तो फुकट संग ।
पानी पाथर येक ही ठोर । कोरनभिगे अंग ॥१॥
तुका संगत तीन्हसें कहिये । जिनथे सुख दुनाये ।
दुर्जन तेरा मू काला । थीतो प्रेम घटाये ॥१॥
तुका मिलना तो भला । मनसु मन मिल जाय ।
उपर उपर माटि घसनी । उनकि कोन बराई ॥१॥
तुका कुटुंब छोरे रे । लरके जोरों सिर मुंदाय ।
जबथे इच्छा नहिं मुई । तब तू किया काय ॥१॥
तुका इच्छा मीटइ तो । काहा करे चट खाक ।
मथीया गोला डारदिया तो । नहिं मिले फेरन ताक ॥१॥
ब्रीद मेरे साइंयाके । तुका चलावे पास ।
सुरा सो हि लरे हमसें । छोरे तनकी आस ॥१॥
कहे तुका भला भया । हम हुवा संतनका दास ।
क्या जानूं केते मरता । जो न मिटती मनकी आस ॥१॥
तुका और मिठाई क्या करू रे । पाले विकारपिंड ।
राम कहावे सो भली रुखी । माखन खीर खांड ॥१॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — बाहेर भगवे वस्त्र घातल्याने काही होत नाही, अंतःकरण शुद्ध (भगवे) झाले नाही तर उपयोग नाही; शरीर धुतले तरी मनातील मैल जात नाही (१); मनाने “राम राम” म्हणावे, दुसरे काही काम नाही, कारण त्यानेच अनेकांचा उद्धार झाला आहे, माझी लाजही राख (२); लोभी माणसाचे मन धनात, कामुकाचे मन कामात, आईचे मन मुलात असते, तसे माझे मन रामात आहे (३); जो संत नाही त्याला संत मानू नये, ज्याच्या अंतःकरणात दोष आहे तो खरा नाही (४); रामनाम अतिशय गोड आहे, ते शरीरभर ठेवून भवसागर पार करावा (५); संतांच्या पायाशी राहावे, त्यांच्या चरणधुळीचा मान ठेवावा (६); ज्याच्या मुखातून रामनाव निघते तोच मोठा, त्याच्यावर बलिहारी जावे (७); रामनाम घेणारे मुख चांगले, नाहीतर ते व्यर्थ आहे (८); रामाशिवाय सर्व काही विषासारखे आहे, काळ आल्यावरच हे कळते (९); मी नेहमी रामनामाचा व्यापार करतो, संतसंग गोड आहे, मूर्खांना त्याची किंमत कळत नाही (१०); मी रामाचा दास आहे, पंडितांचे आडाखे निरर्थक आहेत (११); रामावर प्रेम असे ठेवावे की पतंग जसा दिव्यात जळतो तसे स्वतःला अर्पण करावे (१२); जग भ्रमात आहे, कोणी सांगितले तरी ऐकत नाही, पण काळ आल्यावर जाग येते (१३); शब्दांचा दिखावा करून उपयोग नाही, खरा परिश्रम आणि सहनशीलता हवी, तेव्हाच हिरा तयार होतो (१४); खरे योद्धे थोडेच असतात, काहीजण उच्च पद मिळवतात तर काही खालीच राहतात (१५); माझ्या अंतःकरणातील भाव मला आणि रामाला माहीत आहे (१६); रामनाम करणाऱ्यांना खरे सुख मिळते (१७); जो स्वतःला ओळखतो तोच खरा, कठोर हृदय असलेले लोक समजत नाहीत (१८); केवळ वाचनाने स्वर्ग मिळत नाही, कर्मानुसार फळ मिळते (१९); फळ मिळाले की वाद संपतो, जसे हरिण नादावर एकाग्र होते (२०); माझ्या मनात एकच भाव — राम, तो कधी बदलत नाही (२१); माझे चित्त रामाशी घट्ट बांधले आहे, जसे गाय वासरावर प्रेम ठेवते (२२); चित्ताशी चित्त मिळाले की शांती मिळते, असा संग दुर्मिळ आहे (২৩); खरा संग तोच जिथे मन जुळते, नाहीतर व्यर्थ आहे (२४); दुर्जनांचा संग टाळावा, तो प्रेम कमी करतो (२५); खरे मिलन मनाने होते, वरवरचे काही उपयोगाचे नाही (२६); बाह्य संन्यास करून उपयोग नाही, इच्छा मरली नाही तर काही साध्य होत नाही (२७); इच्छा संपली तरच खरे समाधान मिळते (२८); देवाचे ब्रीद आहे की तो भक्तांना जवळ घेतो, खरा वीर तोच जो देहाची आस सोडतो (२९); संतांचा दास होणे हेच खरे भाग्य आहे, नाहीतर मनातील इच्छा मरणार नाहीत (३०); इतर गोड पदार्थांचा उपयोग नाही, रामनामच खरे गोड आहे (३१)।