1.
🕉️संत एकनाथ चतु:श्लोकी भागवत
संत एकनाथ महाराज चतु:श्लोकी भागवत

चतुश्लोकी भागवत
सदगुरूवंदन

श्रीगणेशाय नमः
। श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीकृष्णाय नमः ।

आदी वंदू गणनायका । नरकुंजरा अलोलिका । नरगजस्वरुपे तू एका । नमन श्रीविनायका सदगुरु ॥१॥
तुज सदभावे करिता नमन । विघ्नचि होय निर्विघ्न । यापरी तुझी कृपा पूर्ण । चैतन्यघन गणराजा ॥२॥
सालंकृतशुक्लांबरी । हंसारुढी परमेश्वरी । सदगुरुरुपे वागेश्वरी । म्या मजमाझारी वंदिली ॥३॥
वाच्यवाचक वदता । तिहींसी आली एकात्मता । यापरी येथे वाग्देवता । गुरुत्वे तत्त्वता वंदिली ॥४॥
पूर्वपरंपरा पूज्यता । एकरुप एकनाथा । आह्मां सदगुरुचि कुळदेवता । एकात्मता एकवीरा ॥५॥
तिचेनी नांवे माझेही नांव । ह्नणोनि मिरवी कवि – वैभव । तव नामरुपा नुरेचि ठाव । हा निजानुभव कुळदेव्या ॥६॥
आता वंदू संतसज्जन । जे सर्वांगी चैतन्य घन । ज्या सगुण निर्गुण समसमान । जे निजजीवन सदभावा ॥७॥
ज्यांची सदभावे ऐकता गोष्टी । चैतन्यघन होय सृष्टी । लागे परमानंदी दृष्टी । ऐसी कृपादृष्टी साधूंची ॥८॥
आता वंदू श्रीजनार्दन । ज्याचे ऐकता एक वचन । त्रैलोक्य होय आनंदघन । जे निजजीवन सच्छिष्या ॥९॥

चतुःश्लोकी भागवत – गुरुमहिमा

त्याचे चरणींची माती । अवचटे लागल्या स्वचित्ती । जन्ममरणा होय शांती । चारी मुक्ती वोळगण्या ॥१०॥
तो जिकडे पाहात जाय । ते दिशा सुखरुप होय । त्याचे जेथे लागती पाय । तेथे धावे लवलाहे परमानंदू ॥११॥
यालागी त्याचे वंदिता चरण । जीवासी वोडवे शिवपण । चरणस्पर्शे स्वानंद पूर्ण । अगाध महिमान गुरुचरणी ॥१२॥
त्याची सदभावे जे घडे सेवा । ते जीवत्व शोधिता नमिळे जीवा । तव शिवही मुकला शिवभावा । हा अभिनव ठेवा सेवेमाजी ॥१३॥
तो ज्यासी आश्वासी आपण । त्यासी हरिहर वंदिती पूर्ण । कळिकाळ घाली लोटांगण । रिघती शरण कामक्रोध ॥१४॥

चतुःश्लोकी भागवत – गुरुदास्याचे महिमान

ऋद्धिसिद्धिही अंगे आपण । त्याचे घरीचे वाहती जीवन । एवढे गुरुदास्याचे महिमान । सभाग्यजन पावती ॥१५॥
गुरुसेवेहोनी वरुता । उपाय नाही परमार्था । हे सत्यसत्य माझी वार्ता । वेदशस्त्रार्था संमत ॥१६॥
ते गुरुसेवेची अभिनव खूण । स्वामीसेवक न होती भिन्न । नुरवूनिया मी तू पण । सेवका जनार्दन संतुष्टे ॥१७॥
हे वर्म जव नये हाता । तव सेवा न घडे गुरुभक्ता । ज्याचे हाता चढे एकात्मता । तो शिष्य सरता गुरुचरणी ॥१८॥
दुर्घट वाटेल एकात्मता । तव गुरुशिष्यआंतौता । एकचि परमात्मा तत्त्वता । हे एकात्मता । स्वतःसिद्ध ॥१९॥
एकात्मता श्रीजनार्दन । नुरवूनिया मी तू पण । शिष्याची सेवा संपूर्ण । सर्वकर्मी आपण अंगीकारी ॥२०॥

चतुःश्लोकी भागवत – आत्मनिवेदन

नुरवूनि मी तू पणाची वार्ता । वदविताहे ग्रंथकथा । तेथे मी कविकर्ता । हे कोणे अहंता धरावी ॥२१॥
मज नाही ग्रंथ अहंता । ह्नणोनि श्रोत्यांचे विनविता । ते विनवणीच तत्त्वता । अंगी अहंता आणू पाहे ॥२२॥
तव माझे जे का मीपण । ते सदगुरु झाला आपण । तरी करिताही विनवण । माझे मीपण मज नलगे ॥२३॥
माझी क्रिया कर्म कर्तव्यता । सदगुरुचि झाला तत्त्वता । आता माझ्या मीपणाची अहंता । मजसी सर्वथा संबंध नाही ॥२४॥

चतुःश्लोकी भागवत – कथासूत्र

आता अवधारा ग्रंथकथन । कल्पादि हे पुरातन । हरिब्रह्मयांचे जुनाट ज्ञान । तेथे अवधान श्रोती द्यावे ॥२५॥
जेणे संतोषती ज्ञानसंपन्न । सुखे सुखरुप होती मुमुक्षुजन । ते हे हरिब्रह्मयांचे ज्ञान । तेथे अवधान श्रोती द्यावे ॥२६॥
जो जडमूढ होता तटस्थ । तो चौश्लोकी जाण नेमस्त । ब्रह्मा केला ज्ञानसमर्थ । तो अगाध ज्ञानार्थं अवधारा ॥२७॥
पावोनि चतुः श्लोकीचे ज्ञान । ब्रह्मा झाला ज्ञानसंपन्न । करिता सृष्टीचे सर्जन । तिळभरी अभिमान बाधीना ॥२८॥
त्या ज्ञानाची रसाळ कथा । मर्‍हाटीया सांगेन आता । येथे अवधान द्यावे श्रोता । हे विनवणी संता सलगीची ॥२९॥
पूर्ण सलगी दिधली स्वामी । ह्नणोनि निः शंक झालो आह्मी । परी जे जे बोलेन ज्ञानांग मी । ते सादर तुह्मी परिसावे ॥३०॥
ऐसे प्रार्थुनी श्रोतेजन । प्रसन्न केले साधुसज्जन । पुढील कथेचे अनुसंधान । एका जनार्दन सांगेल ॥३१॥

चतुःश्लोकी भागवत – ब्रह्मदेवाची कथा

आदिकल्पाचिये आदी । एकार्णवजळामघी । ब्रह्मा झाला जडमूढबुद्धी । सृष्टिसर्जनविधि स्फुरेना ॥३२॥
यापरी केवळ अज्ञान । नाभिकमळी कमळासन । विसरलां आपणा आपण । मी हे कोण स्फुरेना त्या ॥३३॥
यालागी श्रीनारायण । द्यावया निजात्म शुद्ध ज्ञान । आपुली निजमूर्ती चिदधन । तिचे दर्शन देऊ पाहे ॥३४॥
श्रीनारायणाची दिव्य मूर्ती । देखतांची स्फुरे स्फूर्ती । तोचि इतिहास परीक्षिती । ज्ञानगर्भ स्थिती शुक सांगे ॥३५॥
अज्ञाने जीवा जीवभाव । त्यासि द्यावया निजात्म ठाव । शुक सांगे सुगम उपाव । इतिहास पहाहो हरिविरंचींचा ॥३६॥
जे श्रीमुखे श्रीभगवते । सांगीतले विधातयाते । संतोषोनि उत्तम वृत्ते । निजरुपाते दावोनि तेणे ॥३७॥
जीवासी दृढ देहबुद्धी । भगवंतहि देहसंबंधी । तै त्यांचे भजने मोक्षसिद्धी । नघडे त्रिशुद्धि जीवासि या ॥३८॥
ऐसी उठो पाहे आशंका । तेविषयीचे उत्तर आइका । जीवा आणि जगन्नायका । देहसमत्व देखा नघडे ॥३९॥
जाति पाहता दोन्ही दगड । परी रत्नगार नव्हे पडिपाड । तेवी देवाजीवा समत्व दृढ । हे केवळ मानिती मूढ न ज्ञाते ॥४०॥
धूम्र ज्वाळा पाहता दोन्ही जन्मती एके स्थानी । तम निवारे ज्वाळांपासुनी । धूमा नमानी तम दाटे ॥४१॥
जीव ज्ञानस्वरुप सत्य ज्ञानी । परी तो झाला देहाभिमानी । ज्ञान वेचले विषयध्यानी । यालागी दृढबंधनी तो पडला ॥४२॥
आपणियाचि सारिखा देख । हरि मानी पंच भौतिक । त्या परममूर्खाते देख । आकल्प दुःखसरेना पै ॥४३॥
ऐसेहि जे जडमूढ मूर्ख । भावार्थे झाल्या भजनोन्मुख । त्यांचे निःशेष झडे दुःख । ते निजात्मसुख पावती देखा ॥४४॥
भगवद्देह चैतन्यघन । तेथे वसेना देहाभिमान । यालागी करिता त्याचे भजन । अज्ञान जन उद्धरती ॥४५॥
आनंदोनि बोले शुकमुनी । परीक्षिती भक्तशिरोमणी । जो निजदेही निरशिभानी । तो मी मानी परमेश्वर ॥४६॥
जो निः शेष निरभिमान । त्याचा देह तो चैतन्यघन । त्याचे करिता भजन । जडमूढ जन उद्धरती ॥४७॥
निरभिमानाहोनी परता । ठाव नाही गा परमार्था । तो तैच ये आपुल्या हाता । जे अनन्यता हरिभक्त ॥४८॥
हा मुख्य भगवंत भजता । जीवासी केवी उरे अहंता यालागी भजनी मुक्तता । जाण तत्त्वता परीक्षिती तू ॥४९॥
भगवद्देहाचे श्रेष्ठपण । विशेषेसी अतिगहन । त्या देहाचे होता दर्शन । जडमूढ जन सज्ञान होती ॥५०॥
ऐसे निजदेहाचे लक्षण । जाणोनिया नारायण । हरावया ब्रह्मयाचे अज्ञान । निजात्मदर्शन देऊ इच्छी ॥५१॥

चतुःश्लोकी भागवत – ज्ञानप्राप्ति
न करिता भगवदभक्ती । ब्रह्मयासी नव्हे ज्ञानप्राप्ती । तेथे इतरांची कोण गती । अभजनी प्राप्ती पावावया पै ॥५२॥
जीवाचे निरसावया अज्ञान । मुख्यत्वे असे भगवदभजन । स्वये करिताहे चतुरानन । तेचि निरुपण शुक सांगे ॥५३॥
केवळ चैतन्य विग्रहो । सत्यसंकल्प भगवद्देहो । त्याचे दर्शनार्थ पहाहो । तपादि उपावो हरी प्रेरी ॥५४॥

चतुःश्लोकी भागवत – भगवत्प्राप्ति

कामनारहित निष्पाप । श्रद्धापूर्वक सद्रूप । निष्कपट करिता तप । भगवत्स्वरुप ते भेटे ॥५५॥
नकरिता भगवदभजन । ब्रह्मा होऊ न शकेपावन । यालागी तपादि साधन । स्वये निजभजन हरी प्रेरी ॥५६॥
या ब्रह्मयाची निजस्थिती । कल्पाचिये आदिप्राप्ती । कैशी होती परीक्षिती । ते मी तुजप्रती सांगेन पा ॥५७॥
इंद्रादिदेवा पूज्य तत्त्वता । यालागी आदिदेव विधाता । प्रजापतींचाही पिता । परमगुरुता पाहे तू ॥५८॥
गायत्रीमंत्र उपदेशिता । हाचि झाला परंपरता । यालागी परमगुरुता । जाणत तत्त्वता ब्रह्मयासी ॥५९॥
ऐसा परमगुरु ज्ञाननिधी । तोहि कल्पाचिये आदी । होऊनि ठेला मढबुद्धी । सृष्टिसर्जनविधी स्मरेना तया ॥६०॥

चतुःश्लोकी भागवत – सृष्टिरचना

एवं नाभिकमळी कमलासन । बैसला केवळ अज्ञान । तव हदयी झाली आठवण । मी येथे कोण कैचा पा ॥६१॥
मज कैचे हे कमलासन । येथे याचे मूळ ते कवण । ते पाहावया आपण । जळी निमग्न स्वये जाहला ॥६२॥
सहस्त्रवरुषे बुडी देता । कमळमूळ नयेचि हाता । तेथे निरबुजला ये वरुता । बैसे मागुता कमळासनी ॥६३॥
विधाता विचारी चारी खाणी । चौर्‍यांसीलक्ष जीवयोनी । या चराचराची मांडणी । सृष्टी कैसेनी सृजावी हे ॥६४॥
सुर नर आणि पन्नग । उत्तममध्यमअधमभाग । कैसेनी सृजावे म्या जग । पूर्वत्रविभाग स्फुरेना मज ॥६५॥
ऐसी स्त्रष्टा चिंता करी । निश्चळ बैसे कमळावरी । पंचभूते ही कवणेपरी । देही देहधारी होतील ॥६६॥
ऐसी तो चिंता करी । चित्त उगे न राहे क्षणभरी । मी कोण मजभीतरी । हे मनी निर्धारी कळेना ॥६७॥
नकळता माझे मीपण । केवी प्रपंच होय निर्माण । ऐसे चिंतोनी अतिगहन । चतुरानन अनुतापी होत ॥६८॥

चतुःश्लोकी भागवत – भगवंताचा धावा

कृपा करी गा अच्युता । धावे पावे गा भगवंता । या एकार्णवाआंतोता । होई रक्षिता मज स्वामी ॥६९॥
मी अतिशये तुझे दीन । मजवरी कृपा करी संपूर्ण । निजभावे अनन्यशरण । मनी लोटांगण घालितसे पै ॥७०॥
ऐसी ब्रह्मयाची ती चिंता । तत्काळ कळली भगवंता । तो अंतर्यामी जाणता । करता करविता तो एक ॥७१॥

चतुःश्लोकी भागवत – हरिकृपा

जव हरी हदयी कृपा न करी । तव अनुताप नुपजे शरीरी । त्याची पूर्ण कृपा ज्यावरी । तो विषयीकांकुरी वीतरागी ॥७२॥
विवेकाविण वैराग्य उठी । ते अपायी घाली कडेकपाटी । की वैराग्यविण विवेक उठी । तो जन्मला पोटी नपुंसक ॥७३॥
विवेकाविण वैराग्य आंधळे । वैराग्याविण विवेक पांगुळे । हे एकएका अवेगळे । झाल्याविण नकळे परमार्थ ॥७४॥
जे कृष्णकृपा पूर्ण घडे । तै विवेकवैराग्य समपाडे । हदयी वाढती वाडेकोडे । तै ब्रह्म आतुडे तत्काळ पूर्ण ॥७५॥
वैराग्यविण जे स्थिती । त्याते गिळी विषयशक्ती । विवेकहीन वैराग्यस्थिती । ते जंतू पडती अंधत्वे ॥७६॥
जे कृष्णकृपा पूर्ण आकळे । ते विवेक वैराग्य एके वेळे । जे हदयी वाढे प्रांजळे । ते परब्रह्म लोळे दोंदावरी ॥७७॥
तेणे श्रीनारायणे आपण । ब्रह्मयावरी कृपा केली पूर्ण । कमळासनी बैसोनि जाण । झाला विवेकसंपन्न वीतरागी ॥७८॥

चतुःश्लोकी भागवत – चित्तशुद्धी

त्यासी द्यावी आपुली भेटी । कृपा उपजली हरीचे पोटी । नव्हती चित्तशुद्धि गोमटी । ह्नणुनी हरिरुपी दृष्टी रिघेना ॥७९॥
जरी ह्नणाल बहुत दूरी । इंद्रिया तो व्यापारी । निजज्ञाने नांदे श्रीहरी । घडे कैशापरी प्राणिया प्राप्ती ॥८०॥
इंद्रियव्यापार ज्ञानेंहोती । ते ज्ञान वेचले विषयासक्ती । या लागी हदयस्थाची प्राप्ती । प्राणी न पावती विषयाध जे ॥८१॥
ते विषयासक्ती ज्याचीउडे । त्या नांव चित्तशुद्धि जोडे । ते हदयी हरि आतुडे । सर्व सापडे परमात्मा मग ॥८२॥

चतुःश्लोकी भागवत – अनुतापयुक्त ब्रह्मदेव

त्या चित्तशुद्धीलागी जाण । भावे करावे भगवदभजन । का गुरुदास्य करिता पूर्ण । परब्रह्म जाण पाया लागे ॥८३॥
ते घडावया भगवदभक्ती । तपादिसाधन सुयुक्ती । देव सांगे ब्रह्मयाप्रती । ऐक परीक्षिती नृपवर्या ॥८४॥
एवं कमलासनी ब्रह्मा आपण । बैसलासे अनुतापे पूर्ण । तव एकार्णवी निकट जाण । द्वयक्षर वचन द्विवार ऐके ॥८५॥
कोण रुप कोण वर्ण । कैसेपरीचे उच्चारण । त्या अक्षरांचा अर्थ कोण । तेही लक्षण ऐक राया ॥८६॥
तकारापासुनी पकारावरी । ऐसे ब्रह्मा साक्षात्कारी । त्याची ऐक्यता झडकरी । हो लवकरी विधात्या तुज ॥८७॥
ऐसी तप ही अक्षरे दोन्ही । परमेष्ठी ऐके कानी । तेचि दोन्ही वेळा करुनी । तपतप हे ध्वनी परिसत ॥८८॥
जैसा परमआप्त येऊनी । हितोपदेश सांगे कानी । तेवी आईकोनी दोन्ही । विधाता मनी चमत्कारला ॥८९॥
हे तपस्वियांचे निजधन । यालागी ते तपोधन । तपोबळे ऋषिजन । प्रतिसृष्टी जाण करु शकती ॥९०॥

चतुःश्लोकी भागवत – तपाचे महिमान

नवल तपाचे कौतुक । तापसा भिती ब्रह्मादिक । तपस्वियाचे नवल देख । दशावतारादिक विष्णूसी ॥९१॥
तपाचेनि नेटपाटी । सूर्यमंडळ तपे सृष्टी । तयाच्या बळे निजनेटी । दर्भाग्री सृष्टी धरिती ऋषि ॥९२॥
तपोबळे समुद्रा क्षार केले । यादवकुळ निर्दाळिले । शिवाचे लिंगपतन झाले । क्षोभलेनी बोले तपोधनी ॥९३॥
जे सत्यवादी संत सज्जन । जे वासनात्यागी अकिंचन । तप हे त्यांचे निजधन । सत्य जाण नृपनाथा ॥९४॥
तप ते परम निधान । साधकांचे निजसाधन । ब्रह्मप्राप्तीचे दिव्यांजन । ऐकोनी चतुरानन विचारी ॥९५॥
तप तप ऐसे बोलिला । तो प्रत्यक्ष नाही देखिला । पाहता अदृश्य जाहला । तो पांगेला दशदिशा ॥९६॥
तप या अक्षरांचा उच्चारी । पाहता न दिसे देहधारी । अवलोकिता दिशा चारी । वक्ता शरीरी दिसेना ॥९७॥
तप या अक्षरांचा वक्ता । नातुडे दृष्टीचिया पंथा । मग तप या वचनार्था । होय विचारिता निजहदयी ॥९८॥

चतुःश्लोकी भागवत – तप याचा अर्थ

ह्नणे दंतौष्ठपुटेंवीण । नव्हे या अक्षराचे उच्चारण । हो का येथे बोलिला कोण । देहधारी आन दिसेना ॥९९॥
तप या नांवाची काय स्थिती । तपे पाविजे कोण प्राप्ती । ऐसे विधाता निजचिती । तपाची स्थिति गति विवंचीत ॥१००॥
तप ह्नणिजे परमसाधन । येणे साधे निजात्मधन । ऐकोनी ऐसे सावधान । स्वहित स्फुरण हदयी स्फुरले ॥१॥
तप ह्नणिजे माझे हित । तपे एकाग्र होय चित्त । तपे होईजे आनंदयुक्त । ऐसा निश्चितार्थ पै केला ॥२॥
जव नाही केले दृढ तप । तव नटके तपवक्त्याचे रुप । आहाच कष्टता अमूप । तेणे स्वस्वरुप भेटेना ॥३॥
ऐसा दृढ निश्चय मानुनी । विधाता बैसे कमलासनी । जैसा प्रत्यक्ष येऊनी कोण्ही । हितालागोनी बैसवी ॥४॥
एकांती शिष्यालागोनी । जे गुरु उपदेशित कानी । मग तो प्रवर्ते अनुष्ठानी । तेवी कमलासनी विधाता ॥५॥

चतुःश्लोकी भागवत – तप म्हणजे काय

तप म्हणिजे नव्हे स्नान । तप म्हणिजे नव्हे दान । तप नव्हे शास्त्रव्याख्यान । वेदाध्ययन नव्हे तप ॥६॥
तप म्हणिजे नव्हे योग । तप म्हणिजे नव्हे याग । तप म्हणिजे वासनात्याग । जेणे तुटे लाग कामक्रोधांचा ॥७॥
शरीरशोषणा नांव तप । ते प्रारब्धभोगानुरुप । हरि हदयी चिंतणे चिद्रूप । तप सद्रूप त्या नांव पै ॥८॥

दंभ – लोभ – अहंकार यांना तोडते ते तप

जेणे दंभलोभ निःशेष आटे । अहंममता समूळ तुटे । यासचि नांव तप गोमटे । मानी नेटेंपाटे विधाता ॥९॥
तीर्थोतीर्थीचिया अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे सज्ञानधना । तेथे कोप येऊनी जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥१०॥

क्रोध हा तापसांचा वैरी

कोप तापसांचा वैरी । केल्या तपाची बोहरी करी । तो जव निर्दळेना जिव्हारी । तो तपाची थोरी मिरविती मूर्ख ॥११॥
जरी जाहला संन्यासी । तरी कामक्रोध ज्यापासी । तो प्रपंचाते दिधला आंदणासी । मां इतरासी कोण पुसे ॥१२॥
जेथे कामक्रोधांचे निर्दाळण । या नांव शुद्ध अनुष्ठान । हा निश्चय करुनि चतुरानन । तपासी आपण सरसावला ॥१३॥
एवं तप मानूनिया हित । बुद्धिनिश्चर्ये निश्चितार्थ । ब्रह्मा तपश्चर्या करित । एकाग्रचित्त भावार्थे ॥१४॥

चतुःश्लोकी भागवत – तप आरंभिलें
कामक्रोधनिरसनार्थ ब्रह्मदेवाने तप आरंभिलें

मनुष्याचा जो जाणिजे मास । तो देवांचा एक दिवस । ऐसी संख्या सहस्त्रवरुष । तपसायास करी ब्रह्मा ॥१५॥
ऐसी सहस्त्ररुषेंवरी । ब्रह्मया कमलासनी तप करी । त्याच्या तपाची थोरी । व्यासमुनीश्वरी वर्णिली ॥१६॥
हे आदिकल्षींची जुनाट कथा । होय श्रीव्यासचि वक्ता । तेणे आणोनिया वेदार्था । यथार्थ वार्ता निरुपिली ॥१७॥
तीच श्रीशुके परीक्षिती । निरुपिली कृपामूर्ती । या विंरिचीची तपप्राप्ती । उत्कृष्ट स्थिती अवधारा ॥१८॥

तपः प्रभावाने ब्रह्मदेव अंतर्ब्राह्य बदलला

ब्रह्मा कमलासनी तप करी । नवल त्याचे धारिष्टाची थोरी । नानाइंद्रियविकारी । परी झाला अविकारी निजनिष्ठ ॥१९॥
शमदमांचेनी निजमेळे । जिंतिले मनपवनांचे उल्लळे । इंद्रियांचे अपार पाळे । तेणे तपोबळे आक्रमिले ॥२०॥
मन अमन पाहो आदरिले । तव ते चंचलत्व विसरले । चित्त विषयचिंते मुकले । चित्ती विषयचिंते मुकले । चित्ती चिंतले चैतन्य पै ॥२१॥
बुद्धीने दृढबोध धरिला । तेथे अहंकार कांपिन्नला । तेणे सोहंभाव बळकावला । तेव्हा प्राण परतला दचकोनी ॥२२॥
देही दशधा धावत होता । तो एकवटुनी आंतौता । धरुनि सोहंचा सांगाता । पश्चिमपंथा चालिला ॥२३॥
यापरी मनपवनांसी । जिंतिलेंसे निजनिष्ठेसी । तव बहिरिद्रियांसी । दशा आपैसी बाणली ॥२४॥
डोळ्या डोळे देखणे झाले । तेणे दृश्याचे देखणे ठेले । श्रवण अनुहतध्वनी लागले । तव शब्दा वरिले निः शब्दे ॥२५॥
स्पर्शे स्पर्शावे जव देही । तव देही देहत्व स्फुरण नाही । देहीच प्रगटला विदेही । तेथे स्पर्शे कार्ड्र स्पर्शावे पै ॥२६॥
चित्कळा वोळली वोरसे । गोडी रसनेमाजी प्रवेशे । रसना लाजे विषयतोषे । सर्वांग तेणे रसे अतिगोड ॥२७॥
घ्राणी घेऊ जाता गंधासी । प्राण चालिला पश्चिमेसी । मार्गे कोण सेवी गंधासी । एवं विषयाची विरक्ति स्पष्ट ॥२८॥

मनाची गति थांबून ते निर्विषय झालें

मन इंद्रियद्वारे विषयी धावे । त्यासी प्रत्याहार लाविला सवे । यालागी ते जीवेभावे । झाले निजस्वभावे निर्विषय ॥२९॥
ज्ञानेंद्रिये जिंकिली ऐसी । ते कर्मद्रियांची स्थिति कैसी । तेही सांगेन तुजपाशी । ऐके राजर्षि नृपवर्या ॥३०॥
जेवी धूर जिंकिलिया रणी । कटक जिंकिले तेचिक्षणी । तेवी मनोजयाची बांधावणी । तोचि करणी सर्व विजय समजे ॥३१॥
विजय बांधावा राजद्वारी । तव गुढिया उभविजे घरोघरी । तेवी मनोजयाची थोरी । तेचि इंद्रियद्वारी नांदत ॥३२॥
वाचा वदली सत्यासत्य । तिसी रामनामे दिले प्रायश्चित । वाच्यवाचक स्फुरेना तेथ । वाचा स्फुरत तच्छक्ती ॥३३॥
जे भेटोनिघे मना मन । तै हात मोकळे संपूर्ण । तेव्हा क्रियेमाजी अकर्तेपण । आपुले आपण हातावरी ॥३४॥
क्रिया रतली चिच्छक्ती । तेणे ज्ञानगम्य चरणांची गती । तेव्हा गमनप्रत्यावृत्ती । समाधान स्थिती आसनस्थ ॥३५॥
यापरी जिंतूनी चरण । दिव्यसहस्त्र वरुषे जाण । द्रुढ घालूनिया आसन । प्राणापान वश्य केले ॥३६॥
मनी कामाचा अतिसाटोप । तेणे खवळला उठी कंदर्प । ते मन चिती जै चिद्रूप । तै कामकंदर्प असताच नाही ॥३७॥

मन चिद्रूप झाल्यावर कामभावना संभवतच नाही.

जेथे मन असे इंद्रिये उरले । तेथे कंदर्पाचे चालोंशकले । चित्त चिद्रूपध्यानी गुंतले । तै काही नचले काम कंदर्पाचे ॥३८॥
देखोनी रंभेचा साटोप । शुकापोटी नुठे कंदर्प । ज्याचे हदयी नुठे कामसंकल्प । तो निर्विकल्प सर्वांगी ॥३९॥
काम तापसांचा उघड वैरी । मन जिंकोनेणे त्याते मारी । जे गुंतले चिदाकारी । त्यांचे तोडरी अनंग रुळत ॥४०॥
गुदेंद्रियाचा स्वभाव क्षर । तव ध्यानबळे साचार । क्षरी प्रगट होय अक्षर । क्षराक्षर नुरवुनी तेथे ॥४१॥
ज्ञानकर्मेंद्रिये दाही । अकरावे मन ते ठायी । यापरी उभयेंद्रिये पाही । जिंतूनी दृढदेही तो झाला ॥४२॥
अंतरी निग्रहू दृढ केला । शम शब्दे तो वाखाणिला । बाहयेंद्रिया नेम केला । तो दन बोलिला शास्त्रसी ॥४३॥
हदयीचेंनी विवेकमेळे । वैराग्याचे अनुतापबळे । शमदमाचेनी निखळे । तप प्रांजळे दृढ केले ॥४४॥
परी तै तप जाहून कैसे । लोक प्रकाशे निजप्रकाशे एवढी महिमा आली दशे । त्रैलोक्य भासे त्या तपामाजी ॥४५॥
ऐसा निष्ठेचा निजप्रताप । तेणे तप जाहले सफळरुप । ब्रह्मा जाहला सत्यसंकल्प । तपवक्त्याचे रुप देखोनिया ॥४६॥
यालागी सफळदर्शन । विरिंचीचे ते तपाचरण । आच रला निजांगे जाण । ब्रह्मा आपण नेमनिष्ठा ॥४७॥
तपाचे निजनेंमेंसी कष्ट । साधिले स्वनिष्ठे चोखट । यालागी तो अतिश्रेष्ठ । जाहला वरिष्ठ तपस्व्यांमाजी ॥४८॥
देखावे तपवक्त्याचे रुप । ऐसा ब्रह्मयाचा पूर्वसंकल्प । यालागी बैकुंठपीठदीप । कृपाळू सत्यसंकल्प स्वरुप दावी ॥४९॥

चतुःश्लोकी भागवत – आत्मज्ञान
गुरुकृपेशिवाय आत्मज्ञान नाही.

न होता गुरुकृपा संपूर्ण । कदा न साधे आत्मज्ञान । त्या गुरुत्वालागी नारायण । आपुले आपण स्वरुप दावी ॥५०॥
नसेविता सदगुरुचरण । स्रष्टयासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । त्या गुरुत्वाचे महिमान । श्रीनारायण स्वये दावी ॥५१॥
मागे उपदेशिले ‘ तप तप " । परी प्रत्यक्ष नव्हे सदगुरुरुप । गुरुकृपा नव्हता सद्रूप । शिष्याचे विकल्प न तुटती कदा ॥५२॥
संतोषोनी सदगुरुनाथ । शिष्याचे माथा जो न ठेवी हात । तोवरी नातुडे परमार्थ । हा निश्चितार्थ हरि जाणे ॥५३॥
यालागी श्रीनारायण । गुरुत्वे आपुले आपण । शिष्यासी देऊनी दर्शन । स्वये ब्रह्मज्ञान उपदेशितसे ॥५४॥
निष्ठें केली तपस्थिती । तेणे झाली सदगुरुप्राप्ती । आता गुरुमुखे प्रजापती । आत्मज्ञानप्राप्ती पावेल पा ॥५५॥
जै पूर्वपुण्याची निष्काम जोडी । हैं सदगुरुचरण जोडिती जोडी । गुरुचरणी आवडी गाढी । तै पाविजे रोकडी ब्रह्मप्राप्ती ॥५६॥

गुरुविषयी लवमात्रहि विकल्प उपयोगी नाही.

गुरुच्या ठायी नींचपण । शिष्ये देखिले असे जाण । अणुमात्र केलिया हेळण । ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे यालागी कृष्णकृपानिधी । निजवैभवविद्धि स्त्रष्टयासी दावी ॥५८॥
गुरुचे अगाध महिमान । दावावया श्रीनारायण । जेथे लक्ष्मी करी संमार्जन । ते वैकुंठभुवन स्वये दावे ॥५९॥

चतुःश्लोकी भागवत – वैकुंठमहिमा

ते वैकुंठ जाण साचार । सर्व लोका वरिष्ठवर । त्याहून परते नाही पर । यालागी परात्पर ह्नणती त्याते ॥६०॥
जेथे परमात्मा नांदे स्वयंज्योती । त्या वैकुंठाची वैभवस्थिती । वर्णिता खुंटली परेची गती । यालागी ह्नणती वैकुंठ लोक ॥६१॥
ज्या लोकाचिये ठायी । क्लेशमात्र प्राणियांसी नाही । मोहाची वार्ता काही । कोणी स्वप्नीही नदेखती ॥६२॥
नित्य देखता हरीचे पाय । क्षुधातृषा जिरोनी जाय । तेथे मोहक्लेश कैचा राहे । आनंदे नांदताहे वैकुंठलोक ॥६३॥
ज्या वैकुंठाचे नांव घेता । काळ पळे मागुता । तेथे कैची भयाची वार्ता । जननिर्भयता नांदे पै ॥६४॥
ज्या लीकाचिये ठायी । मरणाचे नांव नाही । जरा प्रगटे निजदेही । हे जन कोणी जाणेचिना ॥६५॥
ज्या लोकाचे स्तवन । सदाशिव करी आपण । इंद्रादिदेवगण । वैकुंठाचे गुण स्वये वदती ॥६६॥
मृत्युलोकीचे मुनिगण । पावावया वैकुंठभुवन । अद्यापि करिती अनुष्ठान । भगवद्भजन निजनिष्ठा ॥६७॥
तोचि वैकुंठलोक । पांचश्लोकी श्रीशुक । वर्णितसे आत्यंतिक । ऐके त्यक्तोदक परीक्षिती ॥६८॥

चतुःश्लोकी भागवत – वैकुंठ स्थिति

ज्या लोकाची निजस्थिती । शुद्धसत्वजन वर्तती । रजतममिश्रित गती । ज्या लोकाप्रती असेना ॥६९॥
नवल ते लोकींचा ठसा । बाल्यतारुण्यवृद्धदशा । नाही तेथे तिन्ही वयसा । क्षय आहे कैसा हे नेणिजे ॥७०॥
तेथे समूळ माया नाही । मा कलिविक्रम कैचा ते ठायी । मोहलोभादिद्वेष पाही । मायेच्याठाई वर्तती ॥७१॥
उगमी वाकडी लागे नेटे । तेणे नदनदीपूर लोटे । तेवी माया विषयसंघट्टे । चढणी नेटेपाटे मोहादिदशा ॥७२॥
जेथे उगम नाही मायेचा । तेथे रागदशे ठाव कैचा । परमानंदे पूर्ण साचा । हरिप्रियांचा समूह नांदे ॥७३॥
भक्तिप्रतापे जे आथिले । यालागी ते देवदैत्यी पूजिले । मायामोहातीत जाहले । अढळ बैसले वैकुंठी ॥७४॥
देवाची माया ऋद्धिसिद्धी । दैत्यांची माया विघ्ने ब्राधीं । भक्त नढळतीच दृढबुद्धी । जिणोनी उपाधि पूज्य झाले ॥७५॥
शोधिती सत्त्व अतिसात्विके । जे हरिभक्त हरिप्रेमाधिके । जे झाले श्रीहरिसारिखे । त्यांचे स्वरुप सुखे शुक सांगे ॥७६॥

चतुःश्लोकी भागवत – हरिभक्तांचे स्वरुप

हरिभक्त शोभायमान । हरिचरणी आवडी गहन । नित्य नवीन प्रेमे हरिदर्शन । तेणे हरिसमान स्वये झाले ॥७७॥
कीटकी भये ध्याता भृंगीसी । तद्रूपता बाणली तियेसी । मां जे जीवे भावे भजती हरीसी । ते हरिपासी स्वयेची येंती ॥७८॥
भजने पावले हरिरुपासी । ह्नणोनी झाले वैकुंठवासी । यालाईं त्यांच्या स्वरुपासी । परीक्षितीपासी शुक सांगे ॥७९॥
वैकुंठवासी भक्तजन घनश्याम राजीवलोचन । गंभीरगिरा प्रसन्नवदन । शोभायमान निजतेजे ॥८०॥
मुकुटकुंडले मेखला । गळा आपाद रुळे वनमाळा । कासे कसिला सोनसळा । जेवी मेघमंडळामाजी वीज ॥८१॥
आजानुबाहु भुजा चारी । बाहुअंगदे अतिसाजरी । जडितमुद्रिका बानल्या करी । वीरककणावरी मणिमुद्रा ॥८२॥
सांवळी कमलमृणाले । तैसे मस्तकीचे केश कुरले । कुंकुमांकित करचरणतळे । लाजिली प्रवाळे अधररंगे ॥८३॥
ललाटी तिलक पिवळा । आपादलं वनमाळा । वैजयंती रुळे गळा । घनसावळा घवघवित ॥८४॥
ज्यांची वदता सुंदरता । तव ते पावले हरिस्वरुपता । त्याहुनीया सुंदरत्व आता । बोले बोलता सलज्ज ॥८५॥
नवल त्यांची सुकुमारता । चंद्रकर खुपती लागता । सेजेमाजी निजोजाता । गगनाची शून्यता सले त्यासी ॥८६॥
त्यांचिया अंगप्रभा । लाजोनी सूर्य द्वारा पै उभा । ज्यांचिया निजतेजशोभा । हिरण्यगर्भा प्रकाश असे ॥८७॥
ऐसे सुंदर आणि सुकुमार । निजभजने भगवत्पर । वैकुंठवासी अपार । हरिकिंकर विमानस्थ ते ॥८८॥
पूर्णचंद्रप्रभेसमान । निजपुण्ये झळके विमान । ऐसे विमाणी बैसोनि जाण । हरिसी आपण क्रीडती स्वये ॥८९॥

चतुःश्लोकी भागवत – पतिव्रतांचे निवासस्थान
पतिव्रतांचे निवासस्थान

जे शुद्धसत्वेकरुनी संपन्न । नुल्लंघत पतीचे वचन । जे निर्विकल्प पतिव्रता पूर्ण । तिसी निवासस्थान वैकुंठ ॥९०॥
जे पतिपुत्रा आणि अतीता । भोजनी न देखे भिन्नता । जे घनलोभाविण पतिव्रता । ते जाण तत्त्वता वैकुंठवासी ॥९१॥
जे पतीते मानी नारायण । जे कोणाचे न देखे अवगुण । जे निर्मोह पतिव्रता पूर्ण । तिसी निवासस्थानवैकुंठ ॥९२॥
ज्यांसी निवास वैकुंठस्व्थान । वर्णन । श्रीशुक सांगतसे आपण । सभाग्यपण तयांचेची ॥९३॥

पविव्रतांचे वैकुंठलोकीचे स्थान

ज्या परमपुण्ये अतिपावन । त्या स्त्रिया वैकुंठी विराजमान । सौदर्यगुणे विष्णूसमान । तेज विराजमान शोभे कैसे ॥९४॥
लावण्य स्त्रिया केवी दिसे । तेथे स्वये स्वरुपे लक्ष्मी वसे । तद्रपे स्त्रिया सौदर्य भासे । यापरी शोभतसे वैकुंठलोक ॥९५॥
वैकुंठ नव्हे ते शुद्धगगन । मेघस्थानी गमे विमान । तेथे विद्युल्लता स्त्रिया जाण । सौदर्ये संपूर्ण झळकती त्या ॥९६॥
इतरांठायी लक्ष्मी असे । ते ऐश्वर्ययोगे आभासे । ते निजरुपे वैकुंठी वसे । यालागी शोभतसे वैकुंठलोक ॥९७॥
लक्ष्मीसी अतिशय लावण्य । यावया हेचि कारण । सप्रेमे सेवी हरिचरण । यास्तव शोभमान अतिसौदर्य ॥९८॥
जेणे सुख होय निजजीवा । ऐसी गोड हे हरीची सेवा । मेळवुनी उत्तम वैभवा । रमा सद्भावा हरिचरणी ॥९९॥