14.

॥ श्रीएकनाथमहाराजकृत ॥

॥ श्रीभावार्थरामायण ॥

अयोध्याकाण्ड

॥ अध्याय चवदावा ॥
श्रीरामांकडून दुष्ट कावळ्याला शिक्षा

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

चित्रकूटावर श्रीरामांची दैनंदिन चर्या, लक्ष्मणाची सेवा :

येरीकडे श्रीरघुनाथ । चित्रकूट पर्वताआंत ।
अग्निहोत्र सीता समवेत । नित्य वेदोक्त प्रतिपाळी ॥१॥
श्रीरामसेवेसी सौमित्र । पर्णशाळा केली विचित्र ।
श्रीरामाचे अग्निहोत्र । अहोरात्र संरक्षी ॥२॥
विचित्र आणी फळे मुळें । नित्य निर्वाह पुरवी जळे ।
काष्ठें आणोनियां प्रबळें । अग्नि सोज्ज्वळ स्वये रक्षी ॥३॥
रामसीतेचें चरणक्षाळण । नित्या नेमे करी लक्ष्मण ।
जैसी लक्ष्मीनारायण । या बुद्धीं पूर्ण पूजित ॥४॥
विधिविधान जाणे श्रीराम । दर्शपौर्णमासिक होम ।
मृगमांसें होमसंभ्रम । चालवी नेम सौमित्र ॥५॥
श्रीरामाचे सेवेवरी । शरीर वंचीना तिळभरी
धनुष्यबाण घेवोनि करी । मृगें मारी होमार्थ ॥६॥
धन्य त्या मृगांचे जीवित । त्यांचे मासे होम करी श्रीरघुनाथ ।
ज्यांची फळे स्वये सेवित । ते वृक्ष नित्यमुक्त श्रीरामे ॥७॥
इध्माबर्हिकुशास्तरण । श्रीरामे उद्धरले तृण ।
पायांतळी येती पाशाण । तेहि जाण नित्यामुक्त ॥८॥
सन्मान करिता निर्मळ नीरें । तेथे उद्धरिलीं मत्स्य मगरें ।
वनवासी श्रीरामचंद्रें । वनी वनचरें उद्धरिलीं ॥९॥
करावया जगदुद्धारण । श्रीरामाचे वनप्रयाण ।
ज्या ज्या घडले रामदर्शन । ते ते जाण उद्धरिलीं ॥१०॥
श्रीराम देखावया दृष्टी । पाहिजेत भाग्याचिया कोटी ।
धन्य धन्य तेचि सृष्टी । ज्यांसी भेटी श्रीरामी ॥११॥
श्रीरामकथा नित्य श्रवण । सावध परिसे तो धन्य धन्य ।
निर्लोभ रामकथा-पठन । त्याचेनि पावन जडमूढ ॥१२॥
त्याचे मुखी श्रीरामनाम । धन्य धन्य त्याचा जन्म ।
भक्तीनें नित्य स्मरती नाम । त्यांसी श्रीराम उद्धरी ॥१३॥
ऐसा श्रीराममहिमा गहन । बोलता वेदा पडे मौन ।
तं मी केंवी बोलों दीन । कथानिसंधान अवधारा ॥१४॥
श्रीरामाचे अग्निहोत्र । चालवावया अति तत्पर ।
मृग मारोनि अति पवित्र । आणिले सत्वर लक्ष्मणे ॥१५॥
पूर्णिमाअमावास्यादि याग । श्रीराम ते वधी मृग ।
यागार्थ केले विभाग । मांसार्थी काग तेथे आले ॥१६॥

सीतेला आश्रमात ठेवून लक्ष्मण फळे आणावयास वनात
गेला असता सीतेवर गंधर्वरूपी कावळ्याचे आक्रमण :

लक्ष्मण आणावया गेला फळे । मासार्थी टपती कावळे ।
राम सीतेसी म्हणे अबळे । ही पक्षिकुळें निवारी ॥१७॥

तद्‌रामवचनात्सीता काकेभ्यः पर्यरक्षत ।
इतश्चेतश्च तां काको वारयंती पुननुनः ॥१॥
यरया हारांतरचरः कामचारी विहंगमः ।
काकेनारोध्यमानां तां सा मुमोह तदातुरम् ॥२॥
पक्षतुंडनखाग्रैश्च कोपायामास कोपनाम् ।
सीतामभिपपातैव ततश्चुक्रोध राघवः ॥३॥

सीता रामाचे आज्ञेवरी । सवेग येवोनि बाहेरी ।
स्वये कागातें निवारी । राजकुमारी सुकुमार ॥१८॥
सुंदर देखोनिया तिसी । सुदसुव गंधर्व अभीलाषी ।
धरोनिया कागवेषासी । सीतेपासीं तो आला ॥१९॥
स्वये हांकिता सीता सती । इतर काग तत्काळ पळती ।
तो पळेना कामासक्ती । पुढतपुढती झेंपावे ॥२०॥
काग हांकितां सरोखें । सुटले कंचुकीचें पाखें ।
पालव चळला अंगझोकें । तंव हृदय देखे तो काग ॥२१॥
मुक्तकुच दिसे सुंदरी । हार रुळे कुंचावरी ।
देखोनि काग कामाचारी । हृदयावरी झेंपावी ॥२२॥
पांखें झडपोनियां तिसी । नखे ओरबाडिलें कुचासी ।
चंचूनें चुंबोनि मुखासी । केली कामाचारी अधर्मी ।
हृदयाआरामी वचरत ॥२४॥
काग बैसला हृदयावरी । सीता कराग्रें निवारी ।
चंतुक्षतें करिता करी । हाका मारी आक्रोशे ॥२५॥

सीतेचा आक्रोश ऐकून श्रीरामांनी कावळ्यावर इषीकास्त्र ( दर्भाचे अस्त्र ) सोडले :

ऐकोनि सीतेची दीर्घ हांक । वेगी आला रघुकुळटिळक ।
दुष्ट देखोनिया काक । दर्भशिखा देख मोकलिली ॥२६॥

सोभिमंत्र्य शरैषीकामैषीकास्त्रेण वीर्यवान् ।
काकं तमभिहतः ससर्ज पुरुषर्षभः ॥४॥
स तेनाभिहतः काकास्त्रींल्लोकान्पपर्यगात्ततः ।
यत्र यत्रागमत्काकस्त्रत्र तत्र ददर्श ह ॥५॥
इषीकां भूतसंकाशा स राम पुनरागमत् ।
सीतायास्तत्र पश्यंत्या मानुषीमैरयद्रिरम् ॥६॥

ते श्रीरामाची दर्भशिखा । इषीकामंत्रें मंत्रोनि देखा ।
सोडितां पाठी लागली काका । धगधगीत अर्कसमप्राय ॥२७॥
सवेग पळता काका । पाठी लागली इषीका ।
परिभ्रमता तिही लोका । पाठीलाग देखा सोडीन ॥२८॥

तो कावळा हतबल, आगतिक होऊन शेवटी नारदांच्या सागण्यावरून श्रीरामांना शरण :

श्रीरामइषीका देखोन । इंद्र सांडी सिंहासन ।
तेथे काकासी राखे कोण । करी पलायन देवांपासीं ॥२९॥
श्रीरामइषीका देखोन । इंद्र कुबेर वरुण ।
धाके करिती पलायन । यमही आपण चळीं कांपे ॥३०॥
श्रीरामइषीका देखोन । कुळाचळ कंपायमान ।
इषीका वंदी चतुरानन । घाली लोटांगण शिव भवानी ॥३१॥
काग जाय जे जे ठायी । इषीका पावे लवलाही ।
काक हिंदतां लोकी तिही । ठाव नाही रहावया ॥३२॥
धाके काक रिघे पाताळी । तेथे दैत्यदानव कांपती चळीं ।
श्रीरामइषीका करील होळी । तिही तत्काळी दवडिलें ॥३३॥
काक हिंडता दशदिशीं । अत्यंत जाला कासाविसी ।
कोठे न लभे आश्रय त्यासी । तेणे नारदांसी देखिले ॥३४॥
धरिले नारदाच्या पायांसी । म्हणे इषीका निवारी देवऋषी ।
तो म्हणे शरण रिघे रामासी । तो शरणागतासी न मारी ॥३५॥
ऐकोनि नारदाचे वचन । काके केले पुनरागमन ।
श्रीरामा तुझ्या चरणा शरण । माझे प्राण वांचवी ॥३६॥
वंदोनि श्रीराम लोटांगणी । काक बोले मनुष्यवाणी ।
इषीका धगधगती देखोनी । आश्चर्य मानी जानकी ॥३७॥

कावळा मनुष्यवाणीने श्रीरामांची प्रार्थना करतो :

काम म्हणे गा रघुनाथा । थोर अपराधा माझे माथा ।
शरण आलो मी तुज सर्वथा । न मारावें आता राघवा ॥३८॥
नारदसद्‌गुरूचें वचन । तेणे मी तुज आलो शरण ।
शरणागताचें रक्षण । माझे मरण ते निवारीं ॥३९॥
मरणाभेणें जी पळतां । थोर शिणलों गा रघुनाथा ।
सद्‌गुरूने हांत ठेविला माथा । म्हणोनि आता शरण आलो ॥४०॥
नारदे सांगितले कानी । जानकी माता जगज्जननी ते ।
म्या अभिलाषिली कामेंकरूनी । मातृगमनी महादोषी ॥४१॥
महापातकें ज्याच्या माथा । तोही श्रीराम स्मरता ।
पातकें जावोनि तत्वता । होय सरता वैकुंठी ॥४२॥
श्रीराम दो अक्षरांसाठी । पातकें जळती कोट्यानुकोटी ।
तो नर सरता होय वैकुंठी । बैसे पाटी ब्रह्मयाच्या ॥४३॥
श्रीरामनामाचा प्रताप । पापें निर्दळती आकल्प ।
माझे तंव पाप अल्प । मी निष्पाप श्रीरामे ॥४४॥
श्रीरामनाम स्मरतां वाक्पुटी । कलिकल्मषां होय तुटी ।
तो श्रीराम देखता दृष्टी । पापाची गोष्ट मज नाही ॥४५॥
श्रीराममूर्ति आणिता ध्यानीं । सकळ पापा होय धुणी ।
तो श्रीराम देखिला नयनी । पाप त्रिभुवनी मज नाही ॥४६॥
ऐसे बोलोनि आपण । काकें वंदिले श्रीरामचरण ।
सीतेसी घातले लोटांगण । म्हणे कृपा पूर्ण मज करी ॥४७॥

सीतेच्या स्तनांचे चुंबन घेतल्याबद्दल कावळ्याची क्षमायाचना :

म्हणे कुचाग्रीं लावितां हात । बाळकाची सत्ता बहुत ।
तैसे मी तुझे ज्येष्ठ अपत्य । जाण निश्चित जानकी ॥४८॥
एक कुच धरोनि हाती । दुजा घाली मुखाप्रती ।
बाळसत्तेची ख्याती । ते तुजप्रती म्या केले ॥४९॥
पतीस कुचसता एकांती । बाळकासी कुचसता लोकांती ।
ते म्या केले तुजप्रती । जाण निश्चिती जानकिये ॥५०॥
पतीस कुचसता मध्य रात्री । बाळकाची सत्ता अहोरात्री ।
ते म्या केले तुजप्रती । जाण निश्चिती जानकिये ॥५१॥
रजस्वला जालिया कांता । पतीने शिवों नये सर्वथा ।
तेथेंही बाळक होय झोंबता । तैसे तत्वता म्या केले ॥५२॥
करेकरोनियां जाण । बाळक करी कुचप्राशन ।
म्हाही करेंकरोनि पूर्ण । केले स्तनपान तुझे माते ॥५३॥
गाईचा गोरा गाईवरी उडे । तरी मातेसी कोप न चढे ।
ते म्हणे तान्हें बाळक वेडे मजकडे पाही माते ॥५४॥
तू तंव चराचरजननी । आम्ही अपत्यें पशुसमानी ।
क्षोभ न धरावा मनी । सखी जननी तू आम्हा ॥५५॥

सीतेची दयाबुद्धी व श्रीरामास प्रार्थना :

ऐकोनि काकाचें बोलणें । सीता कळवळिली निजमनें ।
यासी राखावे जीवे प्राणें । कृपा करणे श्रीरामा ॥५६॥
तुझेनियां बोले । म्या यावरी निर्वाण केले ।
ते नवचे निवारिलें । अटक पडिले जानकिये ॥५७॥
ऐके स्वामी रघुनाथा । मारू नये शरणागता ।
कैसेनि याच्या करिसी घाता । यासी सर्वथा रक्षावे ॥५८॥
सर्वशक्तीं सर्वसत्ता । स्वये रक्षावें शरणागता ।
ऐसी ब्रीदें तुझी रघुनाथा । कैशापरी आता या वधिसी ॥५९॥
इषीका अनिवार निश्चित । तरी राखावा शरणागत ।
तैंच तुझे सत्य व्रत । प्रताप यथार्थ पै तुझा ॥६०॥
जिणें मारविलें कागातें । तेंचि म्हणे वाचवां त्याते ।
ऐसे लाघव केले रघुनाथे । स्वये कर्माते अलिप्त ॥६१॥
कळला काकाचा वृत्तांत । जाणॊनि सीतेचे मनोगत ।
काय बोलिला श्रीरघुनाथ सावचित अवधारा ॥६२॥

अमोघं क्रियतामस्त्रमेकमंग परित्यज ।
किमंग शातयतु ते शरैषीका ब्रवीहि मे ॥७॥
एतावद्धि मया शक्यं तव कर्तुं प्रियं खग ।
एकांगहीन ह्यस्त्रेण जीवितं मरणाद्वरम् ॥८॥

अस्त्रांचे अमोघत्व रक्षण करण्यासाठी कावळ्याचा एक डोळा नष्ट केला :

ऐकोनि सीतेचा वचनार्थ । काकासी नाभी म्हणे श्रीरघुनाथा ।
तुझे वांचवावया जीवित । ऐक हितार्थ सांगेन ॥६३॥
इषीका अनिवार निश्चित । तिणे करावा तुझा प्राणांत ।
परी तू जालासी शरणागत । यालागी तिष्ठत राहिलीसे ॥६४॥
इषीका अनिवार दारूण । तुवा वांचवावया प्राण ।
एकांग देसी आपण । तेणे निवारण चालेल ॥६५॥
तुझ्या हितालागीं जाण । तुज मी सांगतो आपण ।
एकांग करोनि क्षीण । आपुला प्राण वांचवी ॥६६॥
काक म्हणे श्रीरघुनाथा । तुझी आज्ञा मी वंदिन माथा ।
एकांग घे सुखरूपता । इषीकाघात चुकवावें ॥६७॥
श्रीराम म्हणे काकासी । कोण अंग तू देतोसी ।
ते देवोनि इषीकेसी । तुज निश्चयेंसी राखीन ॥६८॥
काक म्हणे ऐक आता । माझे इंद्रियांची व्यवस्था ।
अपराध असेल ज्याचे माथा । त्याचे करी घाता इषीकास्त्रे ॥६९॥
उजव्या डोळा जानकी माता । डावेनि अभिलाषिली तत्वता ।
इषीका घालोनि त्याचे माथा । त्यासी रघुनाथां दंडावें ॥७०॥
ऐसी ऐकतांची वाणी । इषीका प्रवेशे वामनयनीं ।
काम मुर्च्छित पडे रणी । रामे तत्क्षणीं सावध केला ॥७१॥
घेतला माझा वाम नयन । हे कागासी नाही ज्ञान ।
मी जालो अंगहीन । हेही चिन्ह तो नेणे ॥७२॥
मागे पाहताचि त्या काका । न देखतांचि इषीका ।
हर्षे वंदी रघु्कुळटिळका । माझ्या मरणदुःखा निवारिलें ॥७३॥
अद्यापि काकदेहीं नवलाहो । जराजर्जरित न पवे क्षयो ।
श्वापदीं धरिता का लागली घावो । तोचि पहाहो मृत्यु काका ॥७४॥

श्रीरामांची कृपा लाभल्यामुळे दोन डोळ्यांचे कार्य एका डोळ्याकडे आले :

यापरी श्रीरामराव । काकाचा वारिला मृत्युभाव ।
समस्ता वाटला नवलाव । कृपाळु पहा हो श्रीराम ॥७५॥
जो तो म्हणे काक काणा । हे दुःख काकाचिये मना ।
जग निंदितें मज जाणा । श्रीरामे व्यंकणा मी केलों ॥७६॥
कृपेने वांचविलें संपूर्ण । ते कृपेस आले व्यंकणपण ।
ऐकोनि हांसला रघुनंदन । काय वचन बोलिला ॥७७॥
सामर्थ्य देतों उजव्या बुबुळा । एकचि बुबुळ दोही डोळा ।
तुझी वाढेल देखणी कळा । देखणा सकळांमाजि होसि ॥७८॥
कृपेचे जे देखणपण जाण । जो तो जाण स्वये वानी ॥७९॥
दशाहाच्या पिंडासी । देखणेपण आहे काकासी ।
त्याते देखे पापराशी । त्यां पिंडासी नातळे ॥८०॥
श्रीरामकृपेस्तव जाण । पापपुण्याचे देखणेपण ।
काकासी पावले संपूर्ण । दशाहचिन्ह जग देखे ॥८१॥

कावळ्याने सीतेच्या स्तनांचे चुंबन घेतल्याबद्दल नरकतुल्य किळसवाणी घाण भक्षण करण्याचा त्याला शाप :

चंचूनें चुंबिलें सीतेसी । तेणे मुखें भक्षितो निरयासी ।
रामे देखणे दिधल्या डोळ्यासी । पापपुण्यासी तेणे देखे ॥८२॥
ऐसियापरी रघुनंदने । काकाचें निवारिलें मरणें ।
वाचचिला देखणेपण । समाधाने सुखी केला ॥८३॥
शरण आणोनी काकासी । श्रीरामे सुखी केले सीतेसी ।
काका वांचवोनि कृपेसी । महादोषियासी सुखी केले ॥८४॥
तंव येरीकडे निजभरत । श्रीरामभेटीसी उद्यत ।
गजभारेंसी असे येत । तोही कथार्थ अवधारा ॥८५॥
श्रीरामभरतां आलिंगन । तेणे जीवशिवां समाधान ।
एकाजनार्दना शरण । आनंदघन श्रीरामकथा ॥८६॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे अयोध्याकांडे एकाकारटीकायां
काकनिग्रहो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥
॥ ओव्या ८६ ॥ श्लोक ८ ॥ एवं ९४ ॥