3909.
पांडुरंगा करू प्रथम नमन । दुसरे चरण संतांचिया॥१॥
यांच्या कृपादाने कथेचा विस्तारु । बाबाजी सद्गुरुदास तुका ॥२॥
काय माझी वाणी मानेल संतांसी । रंजवू चित्तासी आपुलिया ॥३॥
या मनासी लागो हरिनामाचा छंद । आवडी गोविंद गावयासी ॥४॥
सीण जाला मज संवसार संभ्रमे । सीतळ या नामे जाली काया॥५॥
या सुखा उपमा नाही द्यावयासी । आले आकारासी निर्विकार ॥६॥
नित्य धावे तेथे नामाचा गजर । घोष जयजयकार आइकता ॥७॥
तातडी ते काय हरिगुण गाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥८॥
मूळ नरकाचे राज्य मदे माते । अंतरे बहुत देव दुरी ॥९॥
दुरी अंतरला नामनिंदकासी । जैसे गोचिडासी क्षीर राहे ॥१०॥
हे वाट गोमटी वैकुंठासी जाता । रामकृष्णकथा दिंडी ध्वजा ॥११॥
जाणते तयांनी सांगितले करा । अंतरासी वारा आडूनिया ॥१२॥
यासी आहे ठावे परि अंध होती । विषयाची खंती वाटे जना ॥१३॥
नाही त्या सुटली द्रव्य लोभ माया । भस्म दंड छाया तरुवराची ॥१४॥
चित्त ज्याचे पुत्र पत्‍नी बंधूवरी । सुटल हा परि कैसे जाणा ॥१५॥
जाणते नेणते करा हरिकथा । तराल सर्वथा भाक माझी ॥१६॥
माझी मज असे घडली प्रचित । नसेल पतित ऐसा कोणी ॥१७॥
कोणी तरी काही केले आचरण । मज या कीर्तनेविण नाही ॥१८॥
नाही भय भक्ता तराया पोटाचे । देवासी तयाचे करणे लागे ॥१९॥
लागे पाठोवाटी पाहे पाया कडे । पीतांबर खडे वाट झाडी ॥२०॥
डिंकोनिया का रे राहिले हे लोक । हे चि कवतुक वाटे मज ॥२१॥
जयाने तारिले पाषाण सागरी । तो ध्या रे अंतरी स्वामी माझा॥२२॥
माझिया जीवाची केली सोडवण । ऐसा नारायण कृपाळु हा ॥२३॥
हा चि माझा नेम हा चि माझा धर्म । नित्य वाचे नाम विठोबाचे ॥२४॥
चेतवला अग्नि तापत्रयज्वाळ । तो करी शितळ रामनाम ॥२५॥
मना धीर करी दृढ चित्ता धरी । तारील श्रीहरि मायबाप ॥२६॥
बाप हा कृपाळु भक्ता भाविकांसी । घरी होय दासी कामारी त्या ॥२७॥
त्याचा भार माथा चालवी आपुला। जिही त्या दिधला सर्व भाव ॥२८॥
भावेविण जाणा नाही त्याची प्राप्ति । पुराणे बोलती ऐसी मात ॥२९॥
मात त्याची जया आवडे जीवासी। तया गर्भवासी नाही येणे ॥३०॥
यावे गर्भवासी तरी च विष्णुदासी । उध्दार लोकासी पूज्य होती ॥३१॥
होती आवडत जीवाचे ताइत। त्या घडी अच्युत न विसंभे ॥३२॥
भेदाभेद नाही चिंता दुःख काही । वैकुंठ त्या ठायी सदा वसे ॥३३॥
वसे तेथे देव सदा सर्वकाळ । करिती निर्मळ नामघोष ॥३४॥
संपदा तयांची न सरे कल्पांती। मेळविला भक्ती देवलाभ ॥३५॥
लाभ तया जाला संसारा येऊनी । भगवंत ॠणी भक्ती केला ॥३६॥
लागलेसे पिसे काय मूढजनां । काय नारायणा विसरली ॥३७॥
विसरली तया थोर जाली हाणी । पचविल्या खाणी चौऱ्यासी ॥३८॥
शिकविले तरी नाही कोणा लाज । लागलीसे भाज धन गोड ॥३९॥
गोड एक आहे अविट गोविंद । आणीक तो छंद नासिवंत ॥४०॥
तळमळ त्याची काही तरी करा । का रे निदसुरा बुडावया ॥४१॥
या जनासी भय यमाचे नाही । सांडियेली तिही एकराज्ये ॥४२॥
जेणे अग्निमाजी घातलासे पाव । नेणता तो राव जनक होता ॥४३॥
तान भूक जिही साहिले आघात । तया पाय हात काय नाही ॥४४॥
नाही ऐसा तिही केला संवसार । दुःखाचे डोंगर तोडावया ॥४५॥
याच जन्मे घडे देवाचे भजन । आणीक हे ज्ञान नाही कोठे ॥४६॥
कोठे पुढे नाही घ्यावया विसावा । फिरोनि या गावा आल्याविण॥४७॥
विनविता दिवस बहुत लागती । म्हणउनि चित्ती देव धरा ॥४८॥
धरा पाय तुम्ही संतांचे जीवासी । वियोग तयासी देवा नाही ॥४९॥
नाही चाड देवा आणीक सुखाची । आवडी नामाची त्याच्या तया॥५०॥
त्याचीच उच्छिष्ट बोलतो उत्तरे । सांगितले खरे व्यासादिकी ॥५१॥
व्यासे सांगितले भक्ति हे चि सार । भवसिंधु पार तरावया ॥५२॥
तरावया जना केले भागवत । गोवळ गोपी भक्त माता पिता ॥५३॥
तारुनिया खरे नेली एक्यासरे । निमित्ते उत्तरे ऋषीचिया ॥५४॥
यासी वर्म ठावे भक्ता तरावया । जननी बाळ माया राखे तान्हे ॥५५॥
तान्हेले भुकेले म्हणे वेळोवेळा । न मगता लळा जाणोनिया ॥५६॥
जाणोनिया वर्म देठ लावियेला । द्रौपदीच्या बोलासवे धावे ॥५७॥
धावे सर्वथा धेनु जैसी वत्सा । भक्तालागी तैसा नारायण ॥५८॥
नारायण व्होवा हाव ज्याच्या जीवा । धन्य त्याच्या दैवा पार नाही ॥५९॥
पार नाही सुखा ते दिले तयासी । अखंड वाचेसी रामनाम ॥६०॥
रामनाम दोनी उत्तम अक्षरे । भवानी शंकरे उपदेशिली ॥६१॥
उपदेश करी विश्वनाथ कानी । वाराणसी प्राणी मध्ये मरे ॥६२॥
मरणाचे अंती राम म्हणे जरी । न लगे यमपुरी जावे तया ॥६३॥
तयासी उत्तम ठाव वैकुंठी । वसे नाम चित्ती सर्वकाळ ॥६४॥
सर्वकाळ वसे वैष्णवांच्या घरी । नसे क्षणभरी स्थिर कोठे ॥६५॥
कोठे नका पाहो करा हरिकथा । तेथे अवचिता सापडेल ॥६६॥
सापडे हा देव भाविकांचे हाती। शाहाणे मरती तरी नाही ॥६७॥
नाही भले भक्ती केलियावाचूनि। अहंता पापिणी नागवण ॥६८॥
नागवलो म्हणे देव मी आपणा । लाभ दिला जना ठकला तो ॥६९॥
तो चि देव येर नव्हे ऐसे काही । जनार्दन ठायी चहू खाणी ॥७०॥
खाणी भरूनिया राहिलासे आत । बोलावया मात ठाव नाही ॥७१॥
ठाव नाही रिता कोणी देवाविण । ऐसी ते सज्जन संतवाणी ॥७२॥
वाणी बोलूनिया गेली एक पुढे । तयासी वाकुडे जाता ठके ॥७३॥
ठका नाही अर्थ ठाउका वेदांचा । होऊनि भेदाचा दास ठेला ॥७४॥
दास ठेला पोट अर्थ दंभासाटी । म्हणउनि तुटी देवासवे ॥७५॥
सवे देव द्विजा तीही दुराविला । आणिकांचा आला कोण पाड ॥७६॥
पाड करूनिया नागविली फार । पंडित वेव्हार खळवादी ॥७७॥
वादका निंदका देवाचे दरुशन । नव्हे जाला पूर्ण षडकर्मी ॥७८॥
षडकर्मी हीन रामनाम कंठी । तयासवे भेटी सवे देवा ॥७९॥
देवासी आवडे भाविक जो भोळा । शुध्द त्या चांडाळा करुनि मानी ॥८०॥
मानियेला नाही विश्वास या बोला । नाम घेता मला युक्ति थोडी ॥८१॥
युक्त थोडी मज दुर्बळाची वाचा । प्रताप नामाचा बोलावया ॥८२॥
बोलता पांगल्या श्रुति नेति नेति । खुंटलिया युक्ति पुढे त्याच्या ॥८३॥
पुढे पार त्याचा न कळे चि जाता । पाउले देखता ब्रम्हादिका ॥८४॥
काय भक्तीपिसे लागले देवासी । इच्छा ज्याची जैसी तैसा होय ॥८५॥
होय हा सगुण निर्गुण आवडी । भक्तिप्रिय गोडी फेडावया ॥८६॥
या बापासी बाळ बोले लाडे कोडे । करुनि वाकुडे मुख तैसे ॥८७॥
तैसे याचकाचे समाधान दाता । होय हा राखता सत्त्वकाळी ॥८८॥
सत्त्वकाळी कामा न येती आयुधे । बळ हा संबंध सैन्यलोक॥८९॥
सैन्यलोक तया दाखवी प्रताप । लोटला हा कोप कोपावरी ॥९०॥
कोपा मरण नाही शांत होय त्यासी । प्रमाण भल्यासी सत्त्वगुणी ॥९१॥
सत्त्व रज तम आपण नासती । करिता हे भक्ति विठोबाची ॥९२॥
चित्त रंगलिया चैतन्य चि होय । तेथे उणे काय निजसुखा ॥९३॥
सुखाचा सागरु आहे विटेवरी । कृपादान करी तो चि एक ॥९४॥
एक चित्त धरू विठोबाचे पायी । तेथे उणे काही एक आम्हा ॥९५॥
आम्हासी विश्वास याचिया नामाचा । म्हणउनि वाचा घोष करू ॥९६॥
करू हरिकथा सुखाची समाधि । आणिकाची बुध्दी दुष्ट नासे ॥९७॥
नासे संवसार लोक मोहो माया । शरण जा रे तया विठोबासी ॥९८॥
सिकविले मज मूढा संतजनी । दृढ या वचनी राहिलोसे ॥९९॥
राहिलोसे दृढ विठोबाचे पायी । तुका म्हणे काही न लगे आता ॥१००॥

अर्थ :
संत तुकाराम महाराज म्हणतात — प्रथम पांडुरंगाला नमस्कार करतो आणि दुसरे संतांच्या चरणांना वंदन करतो (१); त्यांच्या कृपेनेच ही कथा विस्तारली आहे, बाबाजी सद्गुरु आणि तुकाराम म्हणतात (२); माझी वाणी संतांना कशी मान्य होईल, मी फक्त त्यांचे मन आनंदी करण्यासाठी बोलतो (३); या मनाला हरिनामाचा छंद लागो आणि गोविंदाचे गुण गाण्याची आवड निर्माण होवो (४); संसाराच्या गोंधळामुळे मला थकवा आला होता, पण नामाने माझे शरीर शांत झाले (५); या सुखाची उपमा देता येत नाही, ते निर्विकार स्वरूपात अनुभवास येते (६); जिथे नामाचा गजर होतो तिथे सतत जयजयकार ऐकू येतो (७); मग हरिगुण गाण्याशिवाय दुसरा उपाय नाही, कारण दुःखाचे मूळ त्यातच आहे (८); मद आणि अहंकार हे नरकाचे मूळ आहेत आणि त्यामुळे देव दूर वाटतो (९); नामनिंदकाला देव दूर राहतो, जसे गोचिडाला दूध असूनही उपयोग होत नाही (१०); ही वैकुंठाला जाण्याची वाट आहे — रामकृष्णकथा, दिंडी आणि ध्वज (११); जाणकारांनी सांगितले आहे की अंतःकरणातील वारा (विकार) रोखा (१२); हे सर्व ठाऊक असूनही लोक अंध आहेत, कारण विषयांची आसक्ती आहे (१३); द्रव्य, लोभ, माया यांतून ते सुटत नाहीत, जसे झाडाच्या सावलीसारखे क्षणिक आहे (१४); ज्याचे चित्त पुत्र, पत्नी, बंधूंमध्ये गुंतले आहे तो कसा मुक्त होईल? (१५); जाणते-अजाणते सर्वांनी हरिकथा करावी, त्यामुळे सर्व तरतील (१६); मला स्वतःला याचा अनुभव आला आहे, माझ्यासारखा पतित कोणी नाही (१७); इतरांनी काही ना काही साधन केले असेल, पण मी फक्त कीर्तन केले (१८); भक्ताला पोटाच्या उदरनिर्वाहाची भीती नसते, देव त्याची काळजी घेतो (१९); तो भक्ताच्या मागे लागतो, पायाकडे पाहतो, पीतांबर घेऊन वाट झाडतो (२०); लोक हे का समजत नाहीत, हे मला आश्चर्य वाटते (२१); ज्याने समुद्रात दगड तरवले तो स्वामी अंतःकरणात धरा (२२); त्या कृपाळू नारायणाने माझ्या जीवाची सुटका केली (२३); हेच माझे धर्म आहे — सतत विठ्ठलाचे नाम घेणे (२४); रामनामाने तापत्रयाचा अग्नि शांत होतो (२५); मन धीर धरा, चित्त स्थिर ठेवा, श्रीहरि तारेल (२६); हा बाप भक्तांवर कृपाळू आहे, त्यांच्या घरी दासीसारखा काम करतो (२७); जो त्याच्यावर सर्व भाव टाकतो त्याचा भार तो स्वतः उचलतो (२८); भावाशिवाय त्याची प्राप्ती होत नाही, असे पुराणे सांगतात (२९); ज्याला हा भाव आवडतो त्याला पुन्हा जन्म येत नाही (३०); जर जन्म झाला तरी तो विष्णुदास होऊन लोकांचा उद्धार करतो (३१); ज्याला हा भाव आवडतो त्याला अच्युत कधी सोडत नाही (३२); त्याला भेदाभेद, चिंता, दुःख काही राहत नाही, तो वैकुंठातच वास करतो (३३); तिथे देव सदैव असतो आणि नामघोष चालू असतो (३४); त्यांची संपत्ती कधी संपत नाही, त्यांनी भक्तीने देव मिळवला (३५); संसारात येऊनही त्यांनी भगवंताला आपले ऋणी केले (३६); मूर्ख लोकांना हे समजत नाही, ते नारायण विसरतात (३७); त्यांना मोठी हानी होते आणि ८४ लाख योन्यांत फिरावे लागते (३८); शिकवले तरी ते ऐकत नाहीत, त्यांना धनाची गोडी लागली आहे (३९); खरे गोड एकच आहे — गोविंदाचे नाम, बाकी सर्व नाशिवंत आहे (४०); या तळमळीवर काही तरी करा, नाहीतर बुडाल (४१); लोकांना यमाचे भयही नाही, त्यांनी सर्व काही सोडले आहे (४२); ज्याने अग्नीत पाऊल टाकले तोही राजा होता (जनक), पण त्याला ज्ञान होते (४३); ज्यांनी भूक-तहान सहन केली त्यांना काय अडचण आहे? (४४); त्यांनी संसार करून दुःखाचा डोंगर तोडला (४५); या जन्मातच देवाचे भजन करावे, दुसरे ज्ञान नाही (४६); पुढे विश्रांती नाही, पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो (४७); वेळ लागतो म्हणून आताच देव धरा (४८); संतांचे चरण धरा, देव त्यांना सोडत नाही (४९); त्यांना इतर सुखाची आवड नसते, फक्त नामाची आवड असते (५०); मी जे बोलतो ते संतांचे उच्छिष्ट आहे, व्यासांनीही तसेच सांगितले (५१); भक्ती हेच सार आहे, भवसागर पार करण्यासाठी (५२); भागवताद्वारे लोकांना तारले, गोप-गोपिका आदर्श आहेत (५३); ऋषींनी मार्ग दाखवून लोकांना तारले (५४); भक्तांना तारण्यासाठी देव मायेप्रमाणे जपतो (५५); जसे आई बाळाला न सांगता दूध देते तसे (५६); तसेच देव भक्तांच्या हाकेला धावतो (द्रौपदीप्रमाणे) (५७); जशी गाय वत्साकडे धावते तसे नारायण भक्तांकडे धावतो (५८); ज्याच्या मनात नारायणाची इच्छा आहे तो धन्य आहे (५९); त्याला अखंड रामनाम मिळते (६०); रामनाम ही दोन अक्षरे श्रेष्ठ आहेत (६१); वाराणसीत शिवही ते कानात सांगतो (६२); शेवटी राम म्हटले तरी यमपुरी टळते (६३); त्याला वैकुंठ मिळते (६४); देव वैष्णवांच्या घरीच वास करतो (६५); हरिकथा जिथे आहे तिथे देव मिळतो (६६); भक्तांना देव सहज मिळतो, पण ज्ञानी लोक चुकतात (६७); भक्तीशिवाय काहीही चांगले नाही (६८); “मी देव आहे” म्हणणारा अहंकारी फसतो (६९); खरा देव सर्वत्र आहे (७०); तो सर्वत्र भरलेला आहे, बोलायला जागा नाही (७१); देवाशिवाय कोणीही रिकामे नाही (७२); संतांनी सांगितले पण लोक ऐकत नाहीत (७३); वेदांचा खरा अर्थ न कळता लोक भेद करतात (७४); दंभासाठी ते धर्म करतात आणि देवापासून दूर होतात (७५); देव आणि ब्राह्मणही दूर झाले (७६); पंडित वाद घालतात पण देव मिळत नाही (७७); रामनाम नसल्यास षट्कर्म व्यर्थ आहे (७८); रामनाम घेणाऱ्याला देव भेटतो (७९); भोळा भक्त देवाला प्रिय असतो, चांडाळही शुद्ध होतो (८०); विश्वास नसल्यामुळे लोक नाम घेत नाहीत (८१); माझी वाणी दुर्बळ आहे, पण नामाचा प्रभाव मोठा आहे (८२); श्रुतीही “नेति नेति” म्हणत थांबतात (८३); ब्रह्मालाही त्याचा पार कळत नाही (८४); देव भक्ताच्या भावाप्रमाणे होतो (८५); सगुण-निर्गुण दोन्ही तोच आहे (८६); जसा बाळ बापाशी लाड करतो तसे (८७); दाता याचकाला संतुष्ट करतो (८८); सत्त्वगुणात शस्त्रांची गरज नसते (८९); देव आपला प्रताप दाखवतो (९०); सत्त्वगुणाने शांतता येते (९१); भक्तीने सत्त्व-रज-तम नष्ट होतात (९२); चित्त चैतन्य होते (९३); विठ्ठल हा सुखाचा सागर आहे (९४); त्याच्या चरणी चित्त ठेवा (९५); नामावर विश्वास ठेवा (९६); हरिकथा करा, बुद्धी शुद्ध होते (९७); संसार-माया नष्ट होते (९८); संतांनी मला शिकवले म्हणून मी ठाम राहिलो (९९); तुकाराम म्हणतात — आता विठ्ठलाच्या चरणी राहून मला काही कमी नाही (१००)।