🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 18

॥श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो कर्मप्रकाशका । सद्विद्याविधिविवेका ।
कर्मधर्मप्रतिपाळका । जगन्नायका गुरुवर्या ॥१॥

अर्थ :-
हे कर्मप्रकाशका ! हे ब्रह्मविद्योपदेशविवेका! हे कर्मधर्मप्रतिपालका ! हे जगनायका! *ओंकारस्वरूप गुरुवर्या ! तुला नमस्कार असो १.

वर्णाश्रमादि मर्यादा । त्याचा सेतू तू गोविंदा ।
तू कारण वेदानुवादा । विवादसंवादा तू मूळ ॥२॥

अर्थ :-
हे गोविंदा ! वर्णाश्राच्या मर्यादेचा तू आधार आहेस. वेदानुवादाचे कारण तूंच आहेस; आणि विवादाचे व संवादाचे मूळही तूंच आहेस २.

तू शब्दसृष्टीचा अर्कु । तू वेदगुह्यप्रकाशकु ।
तूंचि एकला अनेकु । व्याप्य व्यापकु तूंचि तू ॥३॥

अर्थ :-
शब्दसृष्टीचा तू देदीप्यमान सूर्य आहेस; तू वेदांतील गूढार्थाचा प्रकाशक आहेस; तू एकटाच असून अनेक झाला आहेस; व्याप्य आणि व्यापकही तूंच आहेस ३.

तूंचि तू विधि विधान । तू बोलका तूंचि मौन ।
एका आणि जनार्दन । दोनी संपूर्ण तू गुरुराया ॥४॥

अर्थ :-
विधि व विधान तूंच ; बोलकाही तूंच; आणि मौनही तूंच ; हे गुरुराजा! एका आणि जनार्दन हे दोघेही पूर्णपणे तूंच आहेस ४.

यालागी श्रीभागवता । तूंचि अर्थ तू कविता ।
तूंचि अर्थावबोधकता । हेंही बोलविता तूंचि आम्हा ॥५॥

अर्थ :-
वास्तव श्रीभागवतांतील कविता तूंच व अर्थही तूंच, आणि अर्थज्ञान सुद्धा तूंच असून आम्हांकडून हे बोलविणाराही तूंच आहेस ५.

जैशी आपुलींचि उत्तरे । पडसादे होती प्रत्युत्तरे ।
तेवी माझेनि मुखांतरे । तू कवित्वद्वारे बोलका ॥६॥

अर्थ :-
आपलेच शब्द ज्याप्रमाणे प्रतिध्वनीमध्ये उत्तरे देतात, त्याप्रमाणेच माझ्या मुखावाटे कवित्वाच्या रूपाने तूंच बोलका आहेस ६.

बोलका श्रीभागवती । श्रीकृष्ण कृपामूर्ती ।
तेणे वर्णाश्रम‍उत्पत्ति । यथास्थिती सांगितली ॥७॥

अर्थ :-
श्रीभागवतामध्ये कृपामूर्ति श्रीकृष्ण हाच वक्ता आहे. त्याने वर्णाश्रमाची उत्पत्ति यथार्थ रीतीने सांगितली ७.

सप्तदशाध्यायी सुगम । सांगितले ब्रह्मचर्य-धर्म ।
गृहस्थाचे स्वधर्मकर्म । नित्यनेम निरूपिले ॥८॥

अर्थ :-
सतराव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्णांनी ब्रह्मचर्याचा धर्म सुगम करून सांगितला, आणि गृहस्थाच्या स्वधर्माचे व नित्यनेमाचेही निरूपण केले ८.

आता अष्टादशाध्यायी जाण । वानप्रस्थाश्रमलक्षण ।
संन्यासधर्माचे निरूपण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥९॥

अर्थ :-
आता अठराव्या अध्यायांत वानप्रस्थाश्रमाचे लक्षण व संन्यासधर्माचे निरूपणही श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ९.
श्रीभगवानुवाच-
वन विविक्षुः पुत्रेषु भार्या न्यस्य सहैव वा ।
वन एव वसेच्छान्तस्तृतीय भागमायुषः ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] श्रीकृष्ण म्हणतात गृहस्थाश्रमी मनुष्य जर वानप्रस्थआश्रमात जाऊ इच्छित असेल, तर त्याने आपल्या पत्‍नीला पुत्रांकडे सोपवावे किंवा आपल्याबरोबर घेऊन जावे आणि आपल्या आयुष्याचा तिसरा भाग वनातच राहून शांत चित्ताने व्यतीत करावा. (१)

आता क्रमेंचि निरूपण । वानप्रस्थाचे आले जाण ।
त्यासी वनास निघावया कारण । आयुष्यलक्षण विभाग ॥१०॥

अर्थ :-
आता क्रमानेच वानप्रस्थाचे निरूपण आले. त्याला वनाला जाण्यास निघण्यासाठी आयुष्याचे विभाग हेच कारण आहेत १०.

‘शतायुःपुरुष’-मर्यादा श्रुती । त्याच्या तृतीयभागाची स्थिती ।
सासष्टी क्रमिल्याअंती । वनाप्रती निघावे ॥११॥

अर्थ :-
श्रुतीमध्ये पुरुषाच्या आयुष्याची मर्यादा शंभर वर्षे सांगितली आहे; त्यांतील दोन भाग जाऊन तिसरा भाग सुरू झाल्यानंतर म्हणजे सासष्टी लागली की, अरण्यांत जाण्याची तयारी करावी ११.

निघावया वनाप्रती । भार्या देऊनि पुत्राचे हाती ।
आपण निघावे शीघ्रगती । वानप्रस्थी वनवासा ॥१२॥

अर्थ :-
वनाला जाण्यापूर्वी बायकोला पुत्राच्या स्वाधीन करावी, आणि आपण सत्वर वानप्रस्थाश्रम स्वीकारण्याकरिता वनांत जावे १२.

भार्या साध्वी पतिव्रता सती । ईश्वरस्वरूप मानी पती ।
भ्रतार निघता वानप्रस्थी । जे पुत्राप्रती राहेना ॥१३॥

अर्थ :-
महान् साध्वी सती व पतिव्रता स्त्री पतीला केवळ ईश्वरस्वरूप मानून वागणारी व पति वानप्रस्थाश्रम घेण्यासाठी वनांत निघाला असता पुत्रापाशी राहण्यास तयार नसते १३.

सांडिता भ्रतारसेवेसी । कल्पांत हो पाहे जिसी ।
जे भ्रतारचरणांची दासी । ते सवे वनासी आणावी ॥१४॥

अर्थ :-
पतीची सेवा अंतरली तर जिला केवळ कल्पान्त झाला असे वाटते, जी पतीच्या चरणाची केवळ दासी, अशी असेल तर तिला आपल्याबरोबर वनांत घेऊन जावे १४.

जो पुरुष स्त्रीसमवेत । वनी झाला वानप्रस्थ ।
तेणे स्त्रीकामासी अलिप्त । व्हावे दृढव्रत ते आश्रमी ॥१५॥

अर्थ :-
ज्या पुरुषाने स्त्रीसहवर्तमान वनांत येऊन वानप्रस्थाश्रम स्वीकारला, त्याने त्या आश्रमामध्ये स्त्रीकामापासून अलिप्त राहून तेच व्रत दृढतर चालवावे १५.

जो वानप्रस्थवनवासी । तेणे दृढ धरावी शांति मानसी ।
नातळावे कामक्रोधासी । हेही व्रत त्यासी आवश्यक ॥१६॥

अर्थ :-
ज्याने वनांत जाऊन वानप्रस्थाश्रम स्वीकारला, त्याने मनामध्ये दृढ शांति धारण करावी; कामक्रोधाला स्पर्शही करू नये, हेही व्रत त्याला आवश्यक आहे १६.

कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्ति प्रकल्पयेत् ।
वसीत वल्कल वासस्तृणपर्णाजिनानि च ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] वनातील पवित्र कंदमुळे आणि फळे खाऊनच त्याने उदरनिर्वाह करावा वस्त्रांऐवजी झाडांच्या साली, झाडांची पाने, मृगचर्म यांचाच उपयोग करावा. (२)

वनींची कंदमूळफळे । जी निपजली ऋतुकाळे ।
तींही अतिपवित्रे निर्मळे । आहार तेणे मेळे करावा ॥१७॥

अर्थ :-
वनामध्ये ज्या ज्या ऋतूंत जी जी कंदमुळे व फळे मिळतील, त्यांतील अत्यंत निर्मल व पवित्र असतील ती घेऊन त्यावर निर्वाह करीत जावा १७.

वनवासी वस्त्रे जाण । वल्कले व्याघ्रमृगाजिन ।
अथवा नेसावे केवळ तृण । का पर्णाभरण वृक्षांचे ॥१८॥

अर्थ :-
वनवासांत असतांना वल्कलें, व्याघ्रांबर किंवा मृगचर्म हीच वस्त्रे वापरावीत; अथवा नुसते गवत नेसावे, किंवा झाडांच्या पानांचे वस्त्र करावे १८.

वानप्रस्थी नेमग्रहण । ऐक त्याचेंही लक्षण ।
त्या नेमाचे निरूपण । स्वये नारायण सांगत ॥१९॥

अर्थ :-
आता वानप्रस्थ आश्रमामध्ये नेम कसा व कोणता धरावा, त्याचेही लक्षण ऐक. त्या नेमाचे निरूपण स्वतः नारायण सांगत आहेत १९.

केशरोमनखश्मश्रु मलानि बिभृयाद्दतः ।
न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकाल स्थण्डिलेशयः ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] केस, लव, नखे आणि दाढीमिशारूप शरीरावरील मळ काढू नये दात दंतमंजन इत्यादीने घासू नयेत पाण्यात शिरून दिवसातून तीन वेळा स्नान करावे आणि जमिनीवरच झोपावे. (३)

केश म्हणिजे मस्तकींचे । श्मश्रु बोलिजे मुखींचे ।
रोम ते कक्षोपस्थींचे । छेदन यांचे न करावे ॥२०॥

अर्थ :-
‘केश’ म्हणजे मस्तकावर येतात ते व ‘श्मश्रू’ म्हणजे मुखावर केस येतात ते ; आणि रोम’ म्हणजे कार्खेत व गुह्यभागाच्या ठिकाणी जे केस येतात ते ; ह्यांपैकी कोणत्याही केशांचे छेदन करू नये २०.

मस्तकी न करावे वपन । न करावे श्मश्रुकर्म जाण ।
न करावे रोमनखच्छेदन । दंतधावन न करावे ॥२१॥

अर्थ :-
मस्तकाचे कधी वपन करू नये, इमश्रही करू नये किंवा इतर ठिकाणचे केस व नखेही काढू नयेत : तसेच दांतही घांसू नयेत २१.

स्नान मुसलवत् केवळ । अवश्य करावे त्रिकाळ ।
प्रक्षाळावे ना शरीरमळ । व्रत प्रबळ वनस्था ॥२२॥

अर्थ :-
स्नान मात्र तीन त्रिकाळ अवश्यमेव करावे ; पण ते फक्त मुसळासारखे आंत बुडून निघावे. शरीरावरील मळ धुऊ नये. हेच वानप्रस्थाचे मोठे व्रत आहे २२.

केवळ भूमीवरी शयन । सदासर्वदा करावे जाण ।
तळी घालावे ना तृण । मग आस्तरण ते कैंचे ॥२३॥

अर्थ :-
सदा सर्वदा नुसत्या जमिनीवर निजावें. खाली गवतसुद्धा घालू नये, मग वस्त्राची गोष्ट कोठची? २३.

यापरी वानप्रस्थे जाण । दृढ धरूनि व्रतधारण ।
करावे तपाचरण । ते तपलक्षण अवधारी ॥२४॥

अर्थ :-
याप्रमाणे वानप्रस्थाने दृढतर व्रत धारण करून तप करावे. त्या तपाचे लक्षण आता ऐक २४.

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्वले ।
आकण्ठमग्नः शिशिर एव वृतस्तपश्चरेत् ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] उन्हाळ्यात चार बाजूला अग्निकुंडे पेटवून त्यामध्ये राहून डोक्यावर ऊन घ्यावे हे पंचाग्निसाधन होय पावसाळ्यात अंगावर पावसाचा मारा सहन करावा थंडीच्या दिवसात गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडून राहावे अशा रीतीने राहून तप करावे. (४)

उष्णकाळी पंचाग्नी । अग्निकुंडे चहू कोणी ।
पांचवा रवि माध्याह्नी । ऐसा पंचाग्नी साधावा ॥२५॥

अर्थ :-
उन्हाळ्यामध्ये पंचाग्निसाधन करावें. चार बाजूंला चार अग्निकुंडे पेटवावी व डोकीवर मध्यान्हीचा सूर्य तळपत असावा, याला ‘पंचाग्निसाधन’ म्हणतात २५.

माळा करोनि उच्च प्रदेशी । धन वर्षता धारावर्त्तेंसी ।
तेथ व्हावे आकाशवासी । वर्षाकाळी ऐसी तपप्राप्ती ॥२६॥

अर्थ :-
पावसाळ्यांत उंच ठिकाणी माळा बांधून मुसळधार पाऊस पडू लागला असता त्याच्यावर उघडे जाऊन बसावें, हे वर्षाकालांतील तप होय २६.

आलिया हेमंतऋतूसी । आकंठमग्न जळावासी ।
जळ वास करावा निशी । हे वानप्रस्थासी तपक्रिया ॥२७॥

अर्थ :-
थंडीचे दिवस आले म्हणजे रात्रीच्या वेळी गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडून बसावें. हेच वानप्रस्थाचे तपाचरण होय २७.

हे तपक्रिया प्रतिवरूषी । विहित वानप्रस्थासी ।
वयसापरत्वे भक्षणासी । हृषीकेशी सांगत ॥२८॥

अर्थ :-
ही तपाची क्रिया, वानप्रस्थाला प्रत्येक वर्षाला विहित आहे. आता वयपरत्वे खाण्याचे पदार्थ कोणते कोणते ते श्रीकृष्ण सांगतात २८.

अग्निपक्व समश्नीयात्कालपक्वमथापि वा ।
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] अग्नीत भाजलेले अन्न किंवा काळानुसार पिकलेली फळे खाऊन भूक भागवावी ते बारीक करण्याची आवश्यकता असेल, तर उखळामध्ये घालून किंवा दगडांनी ठेचून कुटावे, किंवा दातांनी चावून खावे. (५)

अगीस्तव पाका आली । का काळे जी परिपक्व झाली ।
ती तापसालागी भली । आहारी विहिली उदरार्थ ॥२९॥

अर्थ :-
अग्नीवर शिजविलेली (किंवा अग्नीत भाजलेली कंदमूलें) किंवा ऋतुमानाप्रमाणे पिकलेली फळे असतील, तीच उदरनिर्वाहाकरिता खाणे तपस्व्याला उचित होय २९.

दांत असलिया बळी । फळे खावी तेणे सगळी ।
का गेलिया दांत समूळी । कांडूनि उखळी सुखे खावी ॥३०॥

अर्थ :-
दांत बळकट असतील तर त्याने सगळींच्या सगळीच फळे खावीत; किंवा दांत सारेच पडले असतील, तर त्याने ती खुशाल उखळांत कांडून खावीत ३०.

जरी उखळ न मीळे वनी । तरी खावी दगडे ठेंचुनी ।
नाही चाड गोडपणी । क्षुधानिवारणी आहारार्थ ॥३१॥

अर्थ :-
वनामध्ये उखळ मिळाले नाही, तर ती दगडाने ठेचून खावीत. रुचकर असावीत अशी इच्छा धरू नये; कोणीकडून तरी भूक निवारण व्हावी असाच हेतु धरावा ३१.

स्वय सञ्चिनुयात्सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् ।
देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहतम् ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६] देश, काळ आणि आपल्या शरीराची कुवत पाहून पोट भरण्यासाठी लागणारी सर्व सामग्री स्वतःच जमवावी दुसर्‍यांनी दिलेल्या वस्तू वापरू नयेत. (६)

ऋतुकाळी फळे संपूर्णे । ती कालांतराकारणे ।
संग्रहो सर्वथा न करणे । व्रतधारणे वनस्था ॥३२॥

अर्थ :-
फळांचा ऋतु असला म्हणजे ती पुष्कळ मिळतात, म्हणून ती पुढे उपयोगी पडतील अशा दृष्टीने त्यांचा कधीही सांठा करून ठेवू नये. हेंच वानप्रस्थाचे व्रत होय ३२.

पूर्वदिवसी फळे आणिली । अपरदिवसी जरी उरली ।
ती अवश्य पाहिजे त्यागिली । नाही बोलिली आहारार्थ ॥३३॥

अर्थ :-
आदल्या दिवशी फळे आणली आणि ती दुसऱ्या दिवसाला उरली, तर ती अवश्य फेंकून द्यावी. ती खावी असे शास्त्रांत सांगितलेले नाही ३३.

प्रत्यही आहारार्थ जाण । फळे आणावी नूतन ।
जीर्ण फळांचे भक्षण । निषिद्ध जाण वानप्रस्था ॥३४॥

अर्थ :-
दररोज खाण्याकरिता ताजी फळे आणावीत. शिळे फळ भक्षण करणे वानप्रस्थाला निषिद्ध आहे हे लक्षात ठेव ३४.

आणिके फळे जी आणिली । ती अंगीकारा निषिद्ध झाली ।
जी स्वकष्टे अर्जिली । तींचि वहिली आहारार्थ ॥३५॥

अर्थ :-
तसेंच दुसऱ्या कोणी फळे आणली असतील तर तीही घेण्याला योग्य नव्हत; स्वकष्टाने आपण आणलेली फळे असतील तीच आहाराला योग्य होत ३५.

देश काळ वर्तमान । इत्थंभूत कळले ज्ञान ।
तरी संग्रह न करावा जाण अदृष्टधारण निर्धारे ॥३६॥

अर्थ :-
देश, काल व वर्तमान ह्यांचे इत्थंभूत ज्ञान असले तरी, कोणत्याही प्रकारचा संग्रह करू नये. निश्चयाने प्रारब्धावरच भरंवसा ठेवून राहावे ३६.

पराचा प्रतिग्रहो पूर्ण । सर्वथा न करावा आपण ।
प्रतिग्रह घेता जाण । व्रतखंडन वानप्रस्था ॥३७॥

अर्थ :-
दुसऱ्याने दिलेले दान आपण कधीही घेऊ नये. अशा प्रकारचा प्रतिग्रह घेतला असता वानप्रस्थाच्या व्रताचा भंग होतो, असे समजावे ३७.

वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान् ।
न तु श्रौतेन पशुना मा यजेत वनाश्रमी ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७ ] वानप्रस्थ आश्रम स्वीकारलेल्याने वनातील वस्तूंनीच चरू, पुरोडाश इत्यादी हविष्यान्न तयार करावे त्याचपासून त्या त्या वेळच्या गोष्टी कराव्यात वेदविहित पशुबलीने माझे यजन करू नये. (७)

जो वानप्रस्थ स्त्रीसमवेत । त्यासी अग्निहोत्र झाले प्राप्त ।
तेव्हा कर्म जे वेदोक्त । ते करावे समस्त वनवासी ॥३८॥

अर्थ :-
जो वानप्रस्थ स्त्रीसमवेत वनांत जातो, त्याला अग्निहोत्र बाळाले पाहिजे. याकरिता त्याने वनांत राहिले असतांही सारे वेदोक्त कर्म करावे ३८.

वनी जी फळे ज्या ऋतूस । तोचि कल्पावा चरुपुरोडाश ।
तेणे यजावा मी यज्ञपुरुष । सावकाश मंत्रोक्त ॥३९॥

अर्थ :-
वनामध्ये असतांना ज्या ऋतूंत जी फळे मिळतील, त्यांचाच चरु व पुरोडाश करून त्यानेच यथोक्त मंत्रानें, मी जो यज्ञपुरुष, त्या मजप्रीत्यर्थ यज्ञ करावा ३९.

यापरी श्रौतकर्मविधान । यागार्थ पशुहनन ।
ते वानप्रस्थासी नाही जाण । वनफळी यजन यागाचे ॥४१॥

अर्थ :-
श्रौतकर्मविधानाप्रमाणे वानप्रस्थाने यज्ञाकरिता पशुवध करू नये. त्याने वनांतील फळांनीच यज्ञ करावा ४०.

अग्निहोत्र च दर्शश्च पूर्ण्मासश्च पूर्ववत् ।
चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमेः ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] वानप्रस्थाश्रमीयांसाठी वेदवेत्त्यांनी अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, तसेच चातुर्मास्य याग इत्यादी गृहस्थाश्रमाप्रमाणेच करावेत, असे सांगितले आहे. (८)

पूर्वी अग्निहोत्रकर्मे जैसी । गृही होती गृहस्थासी ।
तींचि चालवावी वनवासी । वेदाज्ञेसी वनस्थे ॥४१॥

अर्थ :-
पूर्वी अग्निहोत्रादि कर्मे गृहस्थाश्रमात घरामध्ये जशी गृहस्थ चालवीत होता, त्याप्रमाणेच वानप्रस्थाश्रमांतही वेदाज्ञेप्रमाणे चालवावीत ४१.

आम्नाये आगमनिगमांसी । जाणोनि करावे यागासी ।
दर्शपौर्णमासचातुर्मास्यांसी । निष्कामतेसी वेदाज्ञा ॥४२॥

अर्थ :-
वैदिक क्रिया व शास्त्रप्रमाण पाहून यज्ञ करीत जावा. त्याचप्रामाणे वेदाच्या आज्ञेप्रमाणे दर्श, पूर्णमास व चातुर्मास्ययाग, इत्यादि कृत्येही निष्कामपणाने करावीत ४२.

ऐसा मुनीश्वर वनवासी । तपस्वी तेजोराशी ।
त्याचिये फळप्राप्तीसी । स्वये हृषीकेशी सांगत ॥४४॥

अर्थ :-
असा वनांत राहणारा तेजस्वी व तपस्वी मुनीश्वर, त्याला कसले फल प्राप्त होते, ते श्रीकृष्ण सांगतात ४३.

एव चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्ततः ।
मा तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] अशा प्रकारे तपाचे आचरण करीत कृश झालेला मुनी तपोमूर्तिस्वरूप माझी आराधना करून प्रथम ऋषिलोकात जातो व नंतर तेथून माझ्या लोकी येतो. (९)

ऐसे वेदोक्त तप साचार । आस्तिक्यभावे अत्यादर ।
साक्षेपे करिता निरंतर । अस्थिमात्र देह उरे ॥४४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे वेदांत सांगितल्याप्रमाणे आस्तिक्यभावनेने आदरपूर्वक निरंतर तपाचे आचरण करीत असता देहाचा केवळ अस्थिपंजर मात्र उरतो ४४.

शुष्कशरीरपांजरा । त्वचेने झांकिलिया शिरा ।
परी सामर्थे अति खरा । न सरे माघारा तपोनिष्ठे ॥४५॥

अर्थ :-
शरीराचा सांपळा शुष्क होऊन त्वचेने शिरा आच्छादलेल्या असल्या तरी सामर्थ्याने तो अतिशय मोठा असतो. तपोनिष्ठेत तो कधीही माघार घेत नाही ४५.

ऐसे यावज्जन्म करिता तप । तो सबाह्य झाला निष्पाप ।
लाहोनि ज्ञान सद्‌रूप । माझे निजस्वरूप तो पावे ॥४६॥

अर्थ :-
असे यावज्जन्म तप करीत असल्याने तो अंतर्बाह्य निष्पाप होतो; आणि त्याला सत्यज्ञान प्राप्त होऊन तो माझ्या निजस्वरूपाला पोचतो ४६.

अवशेष वासना असता । सूक्षरूप प्रतिबद्धकता ।
तपाभिमाने तत्त्वता । देह‍अहंता अणुमात्र ॥४७॥

अर्थ :-
वासना थोडी जरी शिल्लक राहिली तरी सूक्ष्मरूपाने तिचा प्रतिबंध हा होतोच. कारण खरोखर तपाच्या अभिमानाने देहअहंताही अणुमात्र तरी असतेच ४७.

परी फळाशा पोटी नाही । ऐसेनि निमाला जो देही ।
तो पावोनि ऋषिलोकाच्या ठायी । तेथोनि पाही मज पावे ॥४८॥

अर्थ :-
पण फलाची आशा पोटांत नसता जो देहधारी मरण पावतो, तो ऋषिलोकाच्या ठिकाणी जाऊन तेथून मग तो माझ्याकडे येतो ४८.

जो ऋषिलोकाते पावला । तो क्रमे मुक्तीच्या मार्गा आला ।
तेथूनि क्रमेंचि मज पावला । यापरी उद्धरला वनस्थ ॥४९॥

अर्थ :-
ऋषिलोकाला जो पोचतो, तो क्रममुक्तीच्या मार्गाला लागतो. आणि त्या क्रमानेंच तो मला येऊन पोचतो. अशा प्रकारे वानप्रस्थाचा उद्धार होतो ४९.

यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्ण तपो निःश्रेयस महत् ।
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्‍बालिशः कोऽपरस्ततः ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] जो मनुष्य अतिशय कष्टाने केलेली आणि मोक्ष देणारी ही महान तपश्चर्या क्षुद्र फळांच्या प्राप्तीसाठी करतो, त्याच्याइतका मूर्ख कोण असेल बरे ? (१०)

एव वानप्रस्थ अतिकष्टी । तपादिसाधनसंकटी ।
भोगफळाशेच्या तुटी । मोक्षपरिपाटी पावले ॥५०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे वानप्रस्थ अत्यंत कष्ट सोसून व तपादिक साधनांची संकटे सहन करून फलाची आशा सोडतो तो मोक्षाला पावतो ५०.

जे हाता आले मोक्षफळ । आविरिंच्यादि मंगळ ।
ते तपादिसाधन निर्मळ । कामार्थ केवळ कल्पिती ॥५१॥

अर्थ :-
ज्याच्या योगाने सत्यलोकादि मंगल मोक्षफल हाती येते. त्या निर्मळ तपादिसाधनांचा उपयोग केवळ कामनापूर्तीसाठी करितात ५१.

जेवी का चिंतामणीचियेसाठी । मागे चातीलागी खापरखुंटी ।
का परीस देवोनि पालटी । काळी गोमटी वीट मागे ॥५२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे हाती असलेला चिंतामणि देऊन चाती करावयासाठी खापरखुटी मागावी, किंवा परीस देऊन त्याच्या मोबदला काळी कुळकुळीत वीट मागावी ५२.

तेवी मनुष्यपणाचिये स्थिती । उत्तम जन्मे तपःप्राप्ती ।
ते तपःक्रिया व्यर्थ करिती । काम वांछिती ते मूर्ख ॥५३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मनुष्यपण व ब्राह्मण जन्म प्राप्त होऊन तप करितात, पण कामोपभोगाची इच्छा करून तपश्चर्या फुकट घालवितात, ते मूर्ख होत ५३.

त्या मूर्खांचे मूर्खपण । किती सांगावे गा गहन ।
मोक्षप्राप्तीचे साधन । कामलिप्सा जाण नाशिले ॥५४॥

अर्थ :-
त्या मूर्खाचा मूर्खपणा किती म्हणून सांगावा? कामेच्छेने मोक्षप्राप्तीचे साधन कि हो ते नासून टाकतात! ५४.

असो हे मूर्खाचे कथन । वानप्रस्थाचेंचि लक्षण ।
पूढील सांगेन संपूर्ण । शस्त्रार्थ जाण सुनिश्चित ॥५५॥

अर्थ :-
अशा मूर्खाची गोष्ट राहू द्या. वानप्रस्थाचे पुढील लक्षण शास्त्रोक्त व खरे खरे असे संपूर्णपणे सांगतो ऐक ५५.

जो वानप्रस्थ आपण । तपादि साधनी अतिक्षीण ।
झाला तरी वैराग्यज्ञान । ज्यासी जाण नुपजेचि ॥५६॥

अर्थ :-
जो वानप्रस्थ तपादि साधनाने अतिशय क्षीण झाला, तरीसुद्धा ज्याला वैराग्य व ज्ञान उत्पन्न होत नाही ५६.

पन्नास वर्षे गार्हस्थ्य । दोनी द्वादशे वानप्रस्थ ।
झाला तरी जो अप्राप्त । वैराग्ययुक्त निजज्ञाना ॥५७॥

अर्थ :-
पन्नास वर्षे गृहस्थाश्रम करून चोवीस वर्षे वानप्रस्थाश्रम केला, तरीसुद्धा ज्याला वैराग्ययुक्तज्ञान प्राप्त झाले नाही ५७.

आयुष्याचे तीन भागवरी । वेंचले गा ऐशापरी ।
आता चतुर्थ भाग उरल्यावरी । क्षीण शरीरी जर्जर ॥५८॥

अर्थ :-
आयुष्याचे तीन भाग अशा रीतीने खर्च होऊन गेले, आणि पुढे चवथा भाग राहिला म्हणजे तो क्षीणशरीर होऊन जर्जर होतो! ५८.

ऐसे शरीर झालिया क्षीण । अल्पही वैराग्य झाल्या जाण ।
करावे संन्यासग्रहण । कर्माचरण यथाशक्ती ॥५९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे शरीर क्षीण झाले; आणि त्यांत थोडेसे जरी वैराग्य उत्पन्न झाले, तरी संन्यास ग्रहण करून यथाशक्ति कर्म करीत असावे ५९.

वानप्रस्थाश्रमी झाल्याही । निःशेष वैराग्य अल्पही ।
सर्वथा नुपजे ज्याच्या ठायी । त्याचा अधिकार पाही हरि बोले ॥६०॥

अर्थ :-
आता वानप्रस्थाश्रम घेऊनही ज्याला अल्पही वैराग्य मुळीच उत्पन्न होत नाही, त्याचा अधिकार श्रीकृष्ण सांगतात ६०.

यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्नि समाविशेत् ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] जेव्हा वानप्रस्थाश्रमी आपल्या आश्रमाच्या नियमांचे पालन करण्यास असमर्थ होतो, म्हातारपणामुळे त्याचे शरीर थरथर कापू लागते, तेव्हा भावनेने अंतःकरणात यज्ञाच्या अग्नींची स्थापना करावी आणि आपले मन माझे ठिकाणी लावून अग्नीत प्रवेश करावा. (११)

सर्वथा वैराग्य नुठी देही । जरा आदळली ठायींचे ठायी ।
स्वधर्माचरणी शक्ति नाही । कंप पाही सर्वांगी ॥६२॥

अर्थ :-
-देहामध्ये वैराग्य मुळीच उत्पन्न झाले नाहीं, बसल्या ठिकाणी जरा येऊन ठेपली, स्वधर्माने चालावयालाही शक्ति उरली नाही, साऱ्या अंगाला कंप सुटला ६१.

ऐसा वानप्रस्थवनवासी । आत्मसमारोप करूनि अग्नीसी ।
माते दृढ ध्याऊनि मानसी । अग्निप्रवेशी रिघावे ॥६२॥

अर्थ :-
अशा स्थितीत जर वानप्रस्थाश्रमी वनामध्ये असेल, तर त्याने आत्मस्वरूपांत अग्नीचा समारोप करून मनामध्ये माझे दृढ ध्यान करून अग्निप्रवेश करावा ६२.

वानप्रस्थाश्रमी वनस्थ । अतिशये झाला जो विरक्त ।
त्याची उत्तरविधि समस्त । स्वये भगवंत सांगतसे ॥६३॥

अर्थ :-
आता वानप्रस्थाश्रमी वनांत राहात असून जो अत्यंत विरक्त होईल, त्याने पुढे कसे वागावे, ते भगवान् स्वतः सांगत आहेत ६३.

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।
विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] कर्मांचे फळ म्हणून जे लोक प्राप्त होतात, ते नरकाप्रमाणे दुःखपूर्ण आहेत, असे वाटून जर पूर्ण वैराग्य आले, तर विधिपूर्वक अग्नींचा त्याग करून संन्यास ग्रहण करावा. (१२)

वानप्रस्थी अनुष्ठान । तेणे वैराग्य अतिगहन ।
इंद्रचंद्रादिब्रह्मसदन । निरयासमान जो मानी ॥६४॥

अर्थ :-
-वानप्रस्थाश्रमामध्ये योग्य अनुष्ठान घडल्यामुळे अत्यंत वैराग्य उत्पन्न झाले ; आणि इंद्रलोक, चंद्रलोक व सत्यलोक हेही ज्याला नरकाप्रमाणे वाटू लागले ६४.

ऐसा दृढ वैराग्य‍उठावा । तेणे विहिताग्नि बोळवावा ।
त्याग करूनि आघवा । अंगीकारावा संन्यास ॥६५॥

अर्थ :-
सारांश, इतके निस्सीम वैराग्य ज्याच्या ठिकाणी उत्पन्न झालें, त्याने विध्युक्त रीतीने आपल्या विहितामीचे विसर्जन करावे आणि सर्वस्वाचा त्याग करून संन्यास स्वीकारावा ६५.

ते संन्यासग्रहणस्थिती । यथाशास्त्र यथापद्धती ।
स्वये सांगताहे श्रीपती । यथानिगुती विहितार्थे ॥६६॥

अर्थ :-
तो संन्यासग्रहणाचा कल्याणप्रद प्रकार यथाशास्त्र व संप्रदायानुसार श्रीकृष्ण यथार्थ रीतीने सांगत आहेत ६६.

इष्ट्वा यथोपदेश मा दत्वा सर्वस्वमॄत्विजे ।
अग्नीन्स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] ज्याला संन्यास घ्यावयाचा असेल त्याने शास्त्रानुसार मला उद्देशून यज्ञ करावा नंतर आपले सर्वस्व ऋत्विजाला देऊन टाकावे यज्ञाचे अग्नी आपल्या प्राणात विलीन करावेत आणि नंतर कसलीही अपेक्षा न ठेवता संन्यास ग्रहण करावा. (१३)

अष्टश्राद्धादि विधान । प्राजापत्यनामिष्टिसाधन ।
मज भगवंताते यजून । सर्वस्वदान ऋत्विजा ॥६७॥

अर्थ :-
- यथाविधि आठ श्राद्धे करून व प्राजापत्य नांवाची इष्टि करून मज भगवंताच्या प्रीत्यर्थ यज्ञ करून ऋत्विजाला सर्वस्वदान करावे ६७.

मुख्यत्वे मूर्त जो अग्नी । तो निजहृदयी संस्थापूनी ।
आशा निःशेष छेदूनी । संन्यास करूनी निरपेक्ष ॥६८॥

अर्थ :-
मुख्यत्वेकरून मूर्त जो अग्नि, त्याची आपल्या हृदयांत स्थापना करून, निःशेष आशा सोडून देऊन संन्यासदीक्षा ग्रहण करून निरिच्छ व्हावे ६८.

संन्यास करितेठायी । विघ्ने अपार उठती पाही ।
ती रगडूनिया पायी । संन्यास तिंही करावा ॥६९॥

अर्थ :-
संन्यास ग्रहण करतेवेळी हजारो विघ्ने उत्पन्न होतात, ती सारी पायांखाली तुडवून टाकून संन्यासग्रहण करावे ६९.

विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।
विघ्नान्कुर्वन्त्यय ह्यस्मानाक्रम्य समियात्परम् ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] जेव्हा ब्राह्मण संन्यास ग्रहण करू लागतो, तेव्हा देव स्त्रीपुरूषादिकांच्या रूपाने त्याच्या संन्यासग्रहणामध्ये विघ्न आणतात, कारण ते असा विचार करतात की, हा आमची अवहेलना करून, परमात्म्याला प्राप्त करून घेण्यासाठी चालला आहे. (१४)

संन्यास करिता जो ब्राह्मण । त्यासी समस्त देव मिळोन ।
नाना स्त्रियादि रूपे जाण । अनंत विघ्ने करू येती ॥७०॥

अर्थ :-
जो ब्राह्मण संन्यास घेऊ लागतो, त्याला सारे देव मिळून अनेक स्त्रियादिरूपाने अनंत विघ्ने करू लागतात ७०.

विघ्न करावया कारण । मनुष्य देवांचा पशु जाण ।
सदा अर्पी बळिदान । देवाअधीन हा सर्वदा ॥७१॥

अर्थ :-
त्यांनी विघ्न करावयाचे कारण हे की, देवांचा पशु असा जो मनुष्य, तो नेहमी देवांना बलिदान करीत असतो; व त्यांच्या तो अधीन होऊन राहातो ७१.

तो बळी नेदी येथूनि आता । पाय देऊनि आमुचे माथा ।
घेऊ पाहे ब्राह्मसायुज्यता । यालागी सर्वथा विघ्ने करिती ॥७२॥

अर्थ :-
त्या मनुष्याने संन्यास घेतला म्हणजे तो कांही ह्यापुढे आम्हांस बलि देणार नाही, इतकेच नव्हे तर उलट आमच्या डोक्यावर पाय देऊन ब्रह्मपदही घेऊ लागेल, हे मनांत येऊन देव नेहमी त्याला विनंती करू पाहतात ७२.

तेथ वैराग्यबळे तत्त्वता । विघ्ने हाणूनिया लाता ।
अवगणूनि देवा समस्ता । संन्यास सर्वथा करावा ॥७३॥

अर्थ :-
अशा वेळी खरोखर वैराग्याच्या जोरावर विघ्नांना लाथा हाणून साऱ्या देवांना बाजूस सारून अवश्यमेव संन्यासग्रहण करावे ७३.

ऐसा वैराग्ये उद्‍भट । विवेकज्ञाने अतिश्रेष्ठ ।
संन्यासग्रहण वरिष्ठ । विधिनिष्ट विभागे ॥७४॥

अर्थ :-
असा वैराग्याने संपन्न व विवेकज्ञानाने अत्यंत श्रेष्ठ असलेला पुरुष विधिपूर्वक संन्यास घेऊन वरिष्ठ म्ह. पूज्य होऊन राहातो ७४.

एव झाल्या संन्यासग्रहण । त्याचे विधीचे विधिविधान ।
स्वये सांगताहे नारायण । स्वधर्मलक्षण संन्यासिया ॥७५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे संन्यास ग्रहण केल्यानंतर त्याने विधिपूर्वक कसे वागावे ते संन्यासाचे स्वधर्मलक्षण स्वत: नारायण सांगत आहेत ७५.

बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादन परम् ।
त्यक्त न दण्डपात्राभ्यामन्यत्किञ्चिदनापदि ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५]
भूता अभयदानपुरस्कर । संकल्पपूर्वक प्रेषोच्चार ।
तै उरले दिसे देहमात्र । सर्वस्य येर त्यागिले ॥७६॥

अर्थ :-
-प्राणिमात्रांना अभयदान देण्याकरिता संकल्पपूर्वक प्रेषोच्चार केल्यानंतर त्याचा देहमात्र राहिलेला दिसतो. बाकी त्याने पूर्वीच सर्वस्वाचा त्याग केलेला असतो ७६.

जो गुरुवाक्यश्रवणासरिसा । वस्तूचि हो‍ऊनि ठेला आपैसा ।
उडाला देहबुद्धिचा वळसा । तुटला फांसा कर्माचा ॥७७॥

अर्थ :-
जो गुरुवाक्यश्रवणाबरोबर सहज ब्रह्मस्वरूप होऊन जातो, आणि देहबुद्धीचा ठसा उडून जाऊन ज्याच्या कर्माचाही फासा तुटतो ७७.

त्यासी विधिविधान कर्तव्यता । बोलोंचि नये गा सर्वथा ।
नवनीत आलिया हाता । रिते ताक आता कोण घुसळी ॥७८॥

अर्थ :-
त्याला शास्त्रविधीप्रमाणे वागणेसवरणेची गोष्टसुद्धा कधी बोलू नये. कारण, लोणी हाताला आल्यानंतर मग रिकामे ताक घुसळीत कोण बसणार? ७८.

कापूर मिळालिया वन्ही । तो परतेना कापूरपणी ।
तेवी वस्तु झाला जो गुरुश्रवणी । तो विधिकिंकरपणी वर्तेना ॥७९॥

अर्थ :-
कापूर अग्नीला मिळाला, म्हणजे मग पुन्हा काही तो कापराच्या स्वरूपांत यावयाचा नाही. त्याप्रमाणे गुरुवाक्यश्रवणाने जो ब्रह्मरूप झाला तो काही विधिनिषेधाचा ताबेदार होऊन राहणार नाही ७९.

परी गुरुवाक्ये तत्त्वता । ज्यासी ऐसी हे अवस्था ।
सत्य न बाणेचि सर्वथा । त्याची विधानता अवधारी ॥८०॥

अर्थ :-
परंतु खरोखर गुरुवाक्याने ज्याला अशी अवस्था बाणली नसेल, त्याच्या वागणुकीचा प्रकार ऐक ८०.

गुरुवाक्याचे करिता मनन । नागवेपणी लाजे मन ।
तरी लिंगमात्र आच्छादन । कौपीन जाण धरावी ॥८१॥

अर्थ :-
गुरुवाक्याचे मनन करतांना नागवेपणाने राहण्याला लज्जा वाटेल तर लिंगाच्या आच्छादनापुरती कौपीन धारण करावी ८१.

इतुकेन निर्वाह न सरे । ऐसे जाणवले जै पुरे ।
तै वस्त्रखंड दुसरे । स्वाधिकारे धरावे ॥८२॥

अर्थ :-
अथवा तेवढ्याने काही निर्वाह होत नाही असे वाटेल, तर आपल्याला योग्य असा दुसरा कापडाचा तुकडा घ्यावा ८२.

दंड कमंडलु जंव आहे । तंव कौपीन बहिर्वास राहे ।
दंडत्यागासवे पाहे । त्याग होये वस्त्रांचा ॥८३॥

अर्थ :-
दंड आणि कमंडलु जोपर्यंत असतो, तोपर्यंत कौपीनही अंगवस्त्रासह राहते. आणि दंडाचाही जेव्हा त्याग केला जातो तेव्हा वस्त्राचाही त्याबरोबर त्याग होतो ८३.

आपत्तिकाळी संन्याशासी । रोग लागला होय ज्यासी ।
का जरेने व्यापिले देहासी । तै जे लागेल त्यासी ते द्यावे ॥८४॥

अर्थ :-
संन्याशाला विपत्तिकाल प्राप्त झाला, किंवा त्याला रोग जडला, किंवा वृद्धापकाळाने देह जर्जर झाला, तर त्याला जे लागेल ते देत असावे ८४.

गुरुवाक्ये श्रवण मनन । ऐसे साधी जो साधन ।
त्या साधकाचे लक्षण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥८५॥

अर्थ :-
गुरुवाक्याचे श्रवण मनन करणे एतद्रूप साधन जो साधतो, त्या साधकाचे लक्षण स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत ८५.

दृष्टिपूत न्यसेत्पाद वस्त्रपूत पिबेज्जलम् ।
सत्यपूता वदेद्वाच मनःपूत समाचरेत ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] संन्याशाने वस्त्र धारण केलेच, तर फक्त लंगोटी व त्यावर एक लहानशी छाटी असावी संकटकाळ नसेल तर त्याने फक्त दंड आणि कमंडलू या व्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही पूर्वी टाकलेली वस्तू बाळगू नये. (१५)

दृष्टि ठायी ठेवूनि जाण । पृथ्वी पाहूनि पावन ।
हंसगती करी गमन । अनुसंधान निजवृत्ती ॥८६॥

अर्थ :-
भूमीवर दृष्टि ठेवून, जमीन पवित्र पाहून, आत्मवृत्तीचे अनुसंधान ठेवून तो हंसगतीने म्ह० सावकाश चालतो ८६ ;
जेथ जीवसंपदा दृष्टी पडे । तै प्राण गेल्या न चले पुढे ।
जीवांते काढूनि कडे । पाऊल पडे अतिशुद्ध ॥८७॥

अर्थ :-
जेथे जीवमात्र दृष्टीस पडेल तेथे प्राण गेला तरी पुढे पाऊल टाकावयाचा नाही. त्या जीवाला कडेला काढून पाऊल अत्यंत निर्मळ जाग्यावर ठेवतो ८७.

आधींच पवित्र गंगाजळ । त्याचा निर्मळ वस्त्रे निरसोनि मळ ।
यापरी करोनिया निर्मळ । गंगाजळ सेविती ॥८८॥

अर्थ :-
गंगाजळ हे आधीच पवित्र ; त्यांतील खळमळही निर्मळ वस्त्राने गाळून टाकतो व अशा रीतीने निर्मळ करून पाणी पितो ८८.

ज्याचे वाचेचे आळा । असत्याच्या तृणशाळा ।
जाळूनि वैराग्यज्वाळा । सत्याचा उगवला कल्पद्रुम ॥८९॥

अर्थ :-
त्याच्या वाणीच्या आळ्यांत, असत्यरूप गवताचा पेंढा वैराग्यरूपी अग्निज्वाळांनी जाळून टाकून तेथे सत्याचा कल्पवृक्ष उगवतो ८९.

ज्या कल्पद्रुमाची वचनफळे । परिपक्वे आणि सोज्वळे ।
मधररसेंसी रसाळे । अतिनिर्मळे घमघमिते ॥९०॥

अर्थ :-
त्या कल्पवृक्षाची वचनरूप फळे अत्यंत रसाळ व परिपक्व झालेली, मधुर रसाने थबथबलेली, अत्यंत निर्मळ व घमघमीत स्वादाची असतात ९०.

जे श्रवणी अतिगोड । पुरवी श्रोतयांचे कोड ।
निववी जीवाची चाड । सत्य सुरवाड हा वाचेचा ॥९१॥

अर्थ :-
ती श्रवणाने चाखली असता अत्यंत गोड, श्रोत्यांची इच्छा तृप्त करणारी, आणि जीवाची इच्छा पूर्ण करणारी असतात. ‘सत्यपूत’ म्हणजे सत्याने पावन झालेली वाणी ती हीच ९१.

सहजे संन्याशाचे ध्यान । `अहमेव नारायण’ ।
ते दृढ धरोनि अनुसंधान । पवित्र मन करावे ॥९२॥

अर्थ :-
(आता मनाची पवित्रता सांगतात. ) संन्याशाचे स्वाभाविक ध्यान म्हणजे ‘नारायण तो मीच’ हे होय. ही दृढतर भावना धरून मन पवित्र करावे ९२.

मन करोनि पावन । पृथ्वी विचरावी जाण ।
त्या मनाचे पवित्रपण । सर्वत्र आपण लक्षावे ॥९३॥

अर्थ :-
मन पवित्र करून पृथ्वीचे पर्यटन करावे. सर्वत्र आत्मस्वरूप आहे असे पाहाणे, हेच मनाचे पवित्रपण होय ९३.

संन्याशाचे धर्मी जाण । मुख्यत्वे हेचि लक्षण ।
पवित्र करोनि अंत:करण । सर्वत्र नारायण लक्षावा ॥९४॥

अर्थ :-
संन्याशाच्या धर्मामध्ये मुख्य लक्षण हेच आहे की, अंतःकरण पवित्र करून सर्व ठिकाणी नारायणस्वरूपाचीच भावना धरावी ९४.

मनाचे पवित्रपण । उद्धवा या नांव जाण ।
आता त्रिदंडाचे लक्षण । संन्यासनिरूपण ते ऐक ॥९५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ह्याचेच नाव मनाचा पवित्रपणा हे लक्षात ठेव. त्रिदंड संन्यासाचे लक्षण कसे असते तेही ऐक ९५.

मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् ।
न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद्यतिः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] उद्धवा ! वाणीचा मौन, शरीराचा काम्यकर्मत्याग आणि मनाचा प्राणायाम, हे दंड होत ज्याच्याजवळ हे तिन्ही दंड नाहीत, तो केवळ बांबूचे दंड घेऊन संन्यासी होत नाही. (१७)

मौन अथवा सत्य भाषण । का श्रीरामनामाचे स्मरण ।
हो का ओंकाराचे उच्चारण । `वाग्दंड’ जाण या नांव ॥९६॥

अर्थ :-
मौन अथवा सत्य भाषण, किंवा श्रीरामाचे नामस्मरण, अथवा ओंकाराचा उच्चार. याचे नांव ‘वाग्दंड’ ९६.

शरीरींचे जितुके चळण । ते प्राणाचेनि बळे जाण ।
त्या प्राणाचे प्राणरोधन । करावे आपण प्राणायामे ॥९७॥

अर्थ :-
शरीरांतील जितके म्हणून चलनवलन आहे, तितके सारे प्राणाच्याच शक्तीने होते. त्या प्राणाचा प्राणायामाने आपण निरोध करावा ९७.

प्राणायामे निजप्राण । जिणोनि करावा स्वाधीन ।
या नांव `देहृदंड’ जाण । ऐक लक्षण `मनोदंडाचें’ ॥९८॥

अर्थ :-
प्राणायामाच्या योगाने प्राण जिंकून आपल्या स्वाधीन ठेवावा. ह्याचे नांव ‘देहृदंड’. आता मनोदंडाचे लक्षण ऐक ९८.

मनाचे चपळपण । संकल्प विकल्प जाण ।
त्याचे करावया छेदन । ब्रह्मानुसंधान करावे ॥९९॥

अर्थ :-
संकल्प आणि विकल्प हाच मनाचा चपलपणा आहे. त्याचे छेदन करण्याकरिता ब्रह्मस्वरूपाचे अनुसंधान करावे ९९.

माझे स्वरूप सर्वगत । तेथ निश्चये ठेविता चित्त ।
मन संकल्पविकल्पे जाय जेथ । तेथ तेथ स्वरूप ॥१००॥

अर्थ :-
माझे स्वरूप सर्वव्यापी आहे ; त्याच्यावर दृढभावनेने चित्त ठेवले म्हणजे संकल्पविकल्पाने मन जेथे जेथे जाईल, तेथे तेथे माझे स्वरूप असतेच १००.

ऐसे सावध राखता मन । दृढ लागल्या अनुसंधान ।
तंव संकल्पविकल्प क्षीण । सहजचि जाण स्वये होती ॥१॥

अर्थ :-
असे मन सावध ठेवले व ब्रह्मस्वरूपाचे दृढ़ अनुसंधान लागले म्हणजे संकल्प-विकल्प हे आपोआपच क्षीण होत जातात १.

देह वाचा आणि मन । या त्रिदंडांचे लक्षण ।
तुज म्या सांगितले संपूर्ण । संन्यासत्व जाण येणे सत्य ॥२॥

अर्थ :-
काया, वाचा आणि मन ह्या त्रिदंडाचे सारे लक्षण मी तुला सांगितले. ह्याच्याच योगाने खराखरा संन्यासपणा प्राप्त होतो २.

हे तिन्ही दंड नसता जाण । केवळ वेणुदंडग्रहण ।
तेणे संन्यासत्व न घडे जाण । देहविटंबन दंभार्थ ॥३॥

अर्थ :-
हे तिन्ही दंड नसता केवळ कळकाचा दंड घेतला, तर त्याने काही संन्यासत्व घडत नाही. दंभार्थ संन्यास घेणे ही शुद्ध देहविटंबना होय ३.

सन्याशाचा आहार विहार । आचार संचार विचार ।
स्वधर्मयुक्त साचार । स्वये सारंगधर सांगतु ॥४॥

अर्थ :-
आता संन्याशाचा खरोखर स्वधर्ममुक्त आहारविहार, आचारविचार, जाणेयणे, इत्यादि कसे असावे ते श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ४.

भिक्षा चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान्वर्जयंश्चरेत् ।
सप्तागारानसंक्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८] संन्याशाने निंदित आणि पतित सोडून चारही वर्णांकडून भिक्षा स्वीकारावी प्रथम न ठरवता फक्त सात घरातून भिक्षा स्वीकारावी भिक्षेमध्ये जे काही मिळेल, त्यात संतुष्ट असावे. (१८)

पूर्वी जाण संन्याशासी । चतुर्वर्णी भिक्षा होती त्यासी ।
कलियुगी गोष्टी झाली कैसी । ब्राह्मणापाशी चतुर्वर्ण ॥५॥

अर्थ :-
पूर्वी संन्याशांना चारही वर्णामध्ये भिक्षा होती. पण कलियुगामध्ये असा प्रकार झाला की, ब्राह्मणांमध्येच चार वर्ण झाले ५.

ज्याची जीविका जेणे जाण । त्या ब्राह्मणाचा तोचि वर्ण ।
ऐका तेंही प्रकरण । जीविकालक्षण सांगेन ॥६॥

अर्थ :-
ज्या वृत्तीच्या योगाने ब्राह्मणाचा उदरनिर्वाह होतो, तोच त्या ब्राह्मणाचा वर्ण होय. याकरिता तेही प्रकरण ऐका. जीविकेचे प्रकार सांगतो ६.

`मुख्य ब्राह्मणाची वृत्ती’ जाण । `शिल’ `उंछ’ का `कोरान्न’ ।
अयाचित का अध्यापन । अथवा याजन जीविकेसी ॥७॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाची उपजीविकेची मुख्य वृत्ति म्हटली म्हणजे शिल, उंछ अथवा कोरान्न; तसेंच अयाचित, अध्यापन किंवा याजन हीही उपजीविकेची साधने होत ७.

जो जीविकेलागी निर्धारी । शस्त्र घेऊनिया करी ।
शूरवृत्ती जीविका करी । तो जाणावा `क्षत्री’ ब्राह्मणांमाजी ॥८॥

अर्थ :-
जो उपजीविकेसाठी धैर्याने शस्त्र हातात घेऊन शूरवृत्तीने आपला निर्वाह करतो, तो ब्राह्मणांतील ‘क्षत्रिय’ म्हणून समजावे ८.

जो वाणिज्यवृतीवरी । नित्य जीविका आपुली करी ।
तो ब्राह्मण ब्राह्मणामाझारी । `वैश्य’ निर्धारी निश्चित ॥९॥

अर्थ :-
जो नित्य वाणीपणाचा धंदा पतकरून आपली उपजीविका चालवितो, तो खरोखर ब्राह्मणांतीक ‘वैश्य’ होय ९.

जो शूद्राचे शूद्रक्रियेवरी । सदा सर्वदा जीविका करी ।
तो ब्राह्मण शूद्रकर्मेंकरी । `शूद्रत्व’ धरी क्रियायोगे ॥११०॥

अर्थ :-
आणि जो शूद्राच्या वृत्तीवरच सदासर्वदा आपली उपजीविका करतो, तो ब्राह्मण शतकर्मे करीत असल्याने, त्या कर्मामुळे ‘शूद्र’ होतो ११०.

जै उत्तम ब्राह्मणाची भिक्षा न लभे । तै क्षत्रियब्राह्मणी भिक्षा लाभे ।
क्षात्रब्राह्मणांचेनि अलाभे । वैश्यादि ब्राह्मणी लाभे भिक्षाग्रहण ॥११॥

अर्थ :-
जेव्हा ‘उत्तम’ बाह्मणाची भिक्षा मिळत नाही, तेव्हा क्षत्रियवृत्तीने राहणाऱ्या ब्राह्मणापाशी भिक्षा मिळवावी. क्षत्रिय-ब्राह्मणाच्या घरी भिक्षान्न न मिळेल तर वैश्य-ब्राह्मणाकडे भिक्षा मिळवावी ११.

ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यब्राह्मणी । भिक्षेस अप्राप्त हे तिनी ।
तै शूद्रजीविका-ब्राह्मणी । भिक्षाग्रहणी अधिकारु ॥१२॥

अर्थ :-
ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य या तिन्ही ब्राह्मणांमध्ये भिक्षा न मिळेल तर शूद्रवृत्तीवर निर्वाह करणाऱ्या ब्राह्मणाच्या घरी भिक्षा घेण्याचा अधिकार आहे १२.

यांत निंद्य जे ब्राह्मणाआंतु । केवळ दोषी अथवा अभिशप्तु ।
ते भिक्षेसी न लावावा हातु । हा स्वधर्मार्थु भिक्षेचा ॥१३॥

अर्थ :-
या ब्राह्मणांतही जे केवळ निंद्य असतील, दोषी अथवा बहिष्कृत असतील, त्यांच्या भिक्षेला हात लावू नये. हाच भिक्षेचा धर्म होय १३.

तेही भिक्षा अतिनेमस्त । भिक्षेसी येतो हे कळो नेदित ।
मागावी नेमिली घरे सात । जे झाले प्राप्त तेणे सुखी ॥१४॥

अर्थ :-
भिक्षा घेणे तीही अत्यंत नियमित घेत असावी. आपण भिक्षेला येत आहोत हे कळू देऊ नये. मोजकी सात घरेच भिक्षा मागावी. आणि त्यांत जे मिळेल त्यांतच तृप्त असावे १४.

जे साता घरी भिक्षा प्राप्त । ते भिक्षेचा धर्म विहित ।
स्वये सांगे श्रीकृष्णनाथ । स्मृतिशास्त्रार्थप्रयोगे ॥१५॥

अर्थ :-
आता सात घरांत जी भिक्षा मिळेल, त्या भिक्षेचा स्मृतिशास्त्रांत विहित धर्म कसा ते स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात १५.

बहिर्जलाशय गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः ।
विभज्य पावित शेष भुञ्जीताऽशेषमाहृतम् ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] अशा प्रकारे भिक्षा घेऊन गावाबाहेर जलाशयावर जावे तेथे हातपाय धुऊन पाण्याने प्रोक्षण करून भिक्षा पवित्र करावी नंतर शास्त्रोक्त पद्धतीने भिक्षेचे भाग ज्यांनात्यांना देऊन जे शिल्लक राहील, ते मौन धारण करून सर्व खावे. (१९)

ग्रामाबाहेर गंगातीरी । अथवा तडागाचे परिसरी ।
भिक्षा धरोनिया करी । आचमन तीरी करावे ॥१६॥

अर्थ :-
ती मिळालेली भिक्षा हातात घेऊन गांवाच्या बाहेर नदीकाठावर किंवा एखाद्या सरोवराच्या तीरावर यावे आणि तेथे आचमन करावे १६.

याचित जे भिक्षेचे अन्न । ते द्वादशप्रणवे अभिमंत्रून ।
तेणे मंत्रोदके प्रोक्षीता जाण । होय पावन पवित्र ॥१७॥

अर्थ :-
याचना करून जे भिक्षेचे अन्न मिळालेले असते, ते बारा प्रणवमंत्राने अभिमंत्रण करावे. त्या मंत्रोदकाने ते अन्न प्रोक्षण केले म्हणजे पवित्र होते १७.

चतुर्धा करावे त्या अन्नाते । चार अधिकारी त्या भागते ।
ब्रह्मा विष्णु अर्क आणि भूते । अर्पण तेथे अवधारी ॥१८॥

अर्थ :-
नंतर त्या अन्नाचे चार भाग करावेत. ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य आणि जीवमात्र असे त्याचे चार अधिकारी होत. त्यांस ते कसे अर्पण करावयाचे ते ऐक १८.

विष्णुकल्पित जो भाग । तो जळी घालावा साङ्ग ।
भूतकल्पित जो विभाग । तो पृथ्वीवरी चांग ठेवावा ॥१९॥

अर्थ :-
विष्णुप्रीत्यर्थ जो भाग काढलेला असेल तो पाण्यात टाकावा; आणि जीवांसाठी जो भाग काढलेला असेल तो नीटपणे जमिनीवर ठेवून द्यावा १९.

उरले जे विभाग दोनी । यतीसी अधिकार सेवनी ।
दीन मागो आलिया ते क्षणी । भूतदयागुणी अन्न द्यावे ॥१२०॥

अर्थ :-
बाकी दोन भाग राहिले ते संन्याशाला सेवन करण्याला अधिकार आहे. किंवा तितक्यांत कोणी गरीब मागावयास आला तर भूतदयेच्या दृष्टीने त्याला तत्काल अन्न द्यावे १२०.

परी मी एक अन्नदाता । हे आठवोंही नये चित्ता ।
आल्या दातेपणाची अहंता । अधर्मता संन्यासी ॥२१॥

अर्थ :-
पण ‘मी एक अन्नदाता’ अशी मनांत वृत्तिही उठ देऊ नये. दातेपणाचा अभिमान झाला की, संन्यासव्रतामध्ये तो अधर्मच समजावा २१.

मधुकरीचे अवघेंचि अन्न । समयी मागो येती दीन ।
येणे उद्देशे अधिक अन्न । सर्वथा जाण मागो नये ॥२२॥

अर्थ :-
मधुकरीचे सगळेच अन्न वेळेला एखादा गरीब मागावयास येतो या उद्देशाने अधिक अन्न कधीही मागू नये २२.

करिता मधुकरीभोजन । ठायी अधिक उरलिया अन्न ।
ते सांडिता अतिपतन । अवघेंच जाण भक्षावे ॥२३॥

अर्थ :-
मधुकरीचे भोजन करतांना पात्रांत अधिक अन्न उरलें. तर ते टाकले असता मोठा दोष लागतो. याकरिता ते सारेंच भक्षण केले पाहिजे २३.

संन्यासधर्मी लघु आहार । नित्य करावा निरंतर ।
अधिक आहारी विकार । निद्रा आळस फार बाधिती ॥२४॥

अर्थ :-
पण संन्यासधर्मामध्ये सदासर्वदा लघु आहार केला पाहिजे. अधिक भोजन केले असता अनेक विकार उत्पन्न होतात. निद्रा व आळस यांची फारच पीडा होत असते २४.

ज्यालागी कीजे चतुर्थाश्रम । तो संन्याशाचा मुख्य धर्म ।
स्वये सांगे पुरुषोत्तम । जेणे आत्माराम पाविजे ॥२५॥

अर्थ :-
आता ज्यासाठी संन्यासाश्रम घ्यावयाचा, तो संन्याशाचा मुख्य धर्म, की ज्याच्या योगाने आत्मपदप्राप्ति होते. तो स्वत: श्रीकृष्ण सांगत आहेत २५.

एकश्चरेन्महीमेता निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] संन्याशाने सगळीकडे एकट्यानेच फिरावे कोठेही आसक्ती ठेवू नये इंद्रिये ताब्यात ठेवावीत आत्म्याशीच खेळावे आत्मप्रेमातच तन्मय असावे, प्रतिकूल परिस्थितीतही धैर्याने वागावे आणि परमात्म्याला सगळीकडे समदृष्टीने पाहात राहावे. (२०)

सदा वैराग्य अंगी पुरते । जो अपेक्षीना सांगात्याते ।
निःसंग होत्साता चित्ते । सुखे पृथ्वीते विचरतु ॥२६॥

अर्थ :-
सदासर्वदा अंगामध्ये परिपूर्ण वैराग्य ; तो कोणा सोबत्याची इच्छा करीत नाही. मनाने निःसंग होऊन पृथ्वीवर आनंदाने फिरत असतो २६.

इंद्रिये बांधोनि चित्ताच्या पायी । चित्त लावी चैतन्याच्या ठायी ।
तेणे चिन्मात्र ठसावे पाही । देहत्व देही स्मरेना ॥२७॥

अर्थ :-
इंद्रियांना चित्ताच्या पायाला बांधून, चित्त हे चैतन्याच्या ठिकाणी लावतो. त्यामुळे त्याला सर्वत्र चिन्मयस्वरूपच दिसू लागते. देहाचा देहपणाच आठवत नाही २७.

ऐसा आत्मस्थितीचा उद्यम । तेणे आत्मक्रीडेचा आराम ।
आत्मसुखाचा संभ्रम । अनुभव परम तो ऐक ॥२८॥

अर्थ :-
आत्मस्थितीचा उद्यम असाच असतो, त्यायोगे आत्मक्रीडेतच त्याला आराम वाटतो. आता आत्मसुखाचा उत्साह व श्रेष्ठ अनुभव कसा असतो तो ऐक २८.

आत्मस्थिति निजात्मयुक्त । तेणे आत्मसुखे उल्हासत ।
सदा समदर्शने डुल्लत । वोसंडत समसाम्ये ॥२९॥

अर्थ :-
तो आत्मस्थितीने निजात्मयुक्त झाल्यामुळे आत्मानंदांतच निमग्न असतो व सर्वत्र ऐक्यभावनेने सदासर्वदा डुलत राहुन, समरसत्वाने तो भरून जात असतो २९.

ऐशिया समसुखाची संपत्ती । भोगावया सुनिश्चिती ।
सदा एकाकी वसे एकांती । तेचि श्रीपती सांगत ॥१३०॥

अर्थ :-
अशा समत्वसुखाचे ऐश्वर्य निश्चिंतपणाने भोगावयाला मिळावे म्हणून तो नेहमी एकांतांतच एकटा राहत असतो. तेंच श्रीकृष्ण सांगताहेत १३०.

विविक्तक्षेमशरणो मद्‍भावविमलाशयः ।
आत्मान चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] संन्याशाने निर्जन पण निर्भय अशा एकांतात राहावे माझ्यावरील प्रेमाने त्याचे हृदय विशुद्ध असावे त्याने स्वतःला माझ्यापासून अभिन्न समजावे. (२१)

पवित्र आणि विजन । प्रशस्त आणि एकांतस्थान ।
तेणे माझे अनुसंधान । सद्‍भावे जाण सर्वदा ॥३१॥

अर्थ :-
-पवित्र आणि निर्जन, प्रशस्त आणि एकांत अशी जागा पाहून तेथे सद्भक्तीने सदासर्वदा माझे ध्यान करावे ३१.

तेथे सांडून जनपद दुश्चित । सदा एकांती व्हावे निरत ।
मद्‍भावे सुनिश्चित । आत्मसुख प्राप्त साधका ॥३२॥

अर्थ :-
अशा साधकाने संसारदुःखांत मग्न झालेले लोक सोडून देऊन निरंतर एकांतांतच रममाण होऊन राहिले पाहिजे. कारण मद्भावयुक्त राहिल्याने साधकांना आत्मसुखाची प्राप्ति होते ३२.

ज्यासी निजात्मसुख झाले प्राप्त । तो होय अनन्यशरणागत ।
मीवांचूनि जगाआंत । आणीक अर्थ देखे न ॥३३॥

अर्थ :-
आणि ज्याला आत्मसुखाची प्राप्ति झाली, तो मला अनन्यभावाने शरण असतो. त्याला या जगांत माझ्याशिवाय दुसऱ्या कशांत अर्थ म्हणून दिसतच नही ३३.

ऐसे अनन्य करिता माझे ध्यान । साधक विसरे मीतूंपण ।
तेव्हा अभेदे चैतन्यघन । मद्‌रूप जाण तो होय ॥३४॥

अर्थ :-
याप्रकारे माझे अनन्य ध्यान केले असता साधक मीतूंपण विसरूनच जातो. तेव्हा भेदभाव नाहीसा झाल्यामुळे तो चैतन्यधन असा मत्स्वरूपच होऊन राहातो ३४.

त्या मद्‌रूपाचे स्वरूपस्थिती । पाहो जाता निजात्मवृत्ती ।
मी ना तो ऐशी होय गती । `अभेदप्राप्ती’ या नांव ॥३५॥

अर्थ :-
त्या माझ्या स्वरूपाची स्थिति अशी असते की, आत्मदृष्टीने पाहू लागळे असता मीही नाही आणि तोही नाही अशी दशा होते. या स्थितीलाच ‘अभेदप्राप्ति’ म्हणतात ३५.

जंव असे द्वैतवार्ता । तंव भयाची बाधकता ।
अभेदत्व आल्या हाता । निर्भयता साधका ॥३६॥

अर्थ :-
द्वैतभावना जोपर्यंत असते, तोपर्यंतच साधकाला संसारभय बाधत असते. अभेदभावना एकदा हाताला चढली की, साधक निर्भय होतो ३६.

अभेदप्राप्तीच्या ठायी । बंधमोक्षांची वार्ता नाही ।
गडगर्जे बंधमोक्ष पाही । नांदती नवायी हरि बोले ॥३७॥

अर्थ :-
कारण, अभेदभावनेच्या ठिकाणी बंधाची आणि मोक्षाची वार्ताच राहात नाही. आता बंध व मोक्ष जिकडे गडगर्जना करीत नांदतात, त्यांची नवलाई श्रीकृष्ण सांगताहेत ३७.

अन्वीक्षेतात्मनो बन्ध मोक्ष च ज्ञाननिष्ठया ।
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषा च संयमः ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२] त्याने आपल्या ज्ञाननिष्ठेने चित्ताचे बंधन आणि मोक्ष यासंबंधी विचार करावा व असा निश्चय करावा की, विषयोपभोगासाठी इंद्रियांचे चंचल होणे, हे बंधन आहे आणि त्यांना नियंत्रणाखाली ठेवणे, हाच मोक्ष होय. (२२)

ऐक्ये पावोनि एकात्मता । तेथूनि बंधमोक्ष पाहता ।
दोंहीची मिथ्या वार्ता । मायिकता निश्चित ॥३८॥

अर्थ :-
ऐक्यस्वरूपाला पोंचून एकात्मता झाल्यानंतर बंधमोक्षाकडे पाहू लागले म्हणजे ते दोन्ही खरोखर मायिक व मिथ्याच भासू लागतात ३८.

प्रवृत्तीमाजी बंधमोक्षता । त्या दोंहीची विभागता ।
इंद्रियांची जे विषयासक्तता । `दृढबद्धता’ ती नांव ॥३९॥

अर्थ :-
बंध आणि मोक्ष हे प्रवृत्तीमध्येच असतात. त्या दोहोंचे भेद हेच की. इंद्रियांची विषयासक्तता याचे नांव दृढबंधन’ ३९.

काया-वाचा-चित्तवृत्ती । निःशेष विषयांची विरक्ती ।
या नांव साचार `मुक्ति’ । जाण निश्चिती उद्धवा ॥१४०॥

अर्थ :-
आणखी उद्धवा! कायावाचामनेंकरून निखालस विषयांची जी विरक्ति तीच खरोखर ‘मुक्ति’ असे समज १४०.

ज्यासी साचार पाहिजे मुक्ती । तेणे करावी विषयनिवृत्ती ।
हेचि मुख्यत्वे उपायस्थिती । कृष्ण कृपामूर्ती सांगत ॥४१॥

अर्थ :-
ह्याकरिता ज्याला खरोखर मुक्ति पाहिजे असेल, त्याने विषयांची निवृत्ति केली पाहिजे. कृपेची केवळ मूर्ति जे श्रीकृष्ण ते मुख्यत्वेकरून त्याचाच उपाय सांगत आहेत ४१.

तस्मान्नियम्य षड्वर्ग मद्‍भावेन चरेन्मुनिः ।
विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यो लब्ध्वाऽऽत्मनि सुख महत् ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] म्हणून संन्याशाने मन आणि पाचही इंद्रिये यांना जिंकावे, भोग हे क्षुद्र आहेत असे समजून त्यांच्याबाबत विन्मुख असावे आणि आत्म्यातच परम आनंदाचा अनुभव घ्यावा अशा प्रकारे माझ्याशी एकरूप होऊन राहावे. (२३)

येणे विचारे विचारिता । विषयासक्ती दृढबद्धता ।
त्या विषयांचा त्याग करिता । निजमुक्तता सहजेंचि ॥४२॥

अर्थ :-
अशा दृष्टीने विचार करतांना विषयासक्तीने दृढतर ‘बंधन’ प्राप्त होते; त्या विषयांचाच त्याग केला म्हणजे आपली ‘मुक्ति’ सहज सिद्ध आहे ४२.

तेचि विषयांची विरक्ती केवी । आतुडे आपुल्या हाती ।
यालागी वैराग्याची उत्पत्ती । साधके निश्चिती साधावी ॥४४॥

अर्थ :-
पण तीच विषयाची विरक्ति आपल्या हाती कशी लागेल ? तर यासाठी साधकाने वैराग्य उत्पन्न होईल, तो तो यत्न करावा ४३.

अंतरी वासना दृढमूळ । विषयशाखा तेणे सबळ ।
ते वासना छेदावया समूळ । वैराग्य सबळ साधावे ॥४४॥

अर्थ :-
अंत:करणामध्ये वासना दृढमूल असते; तिला विषयरूप शाखा फुटून त्या माजतात ; याकरिता ती वासनाच समूळ छेदून टाकण्यासाठी कडकडीत वैराग्य साध्य करावे ४४.

वैराग्यप्राप्तीचे कारण । स्वधर्मकर्म मदर्पण ।
सांडावे कर्माचे कर्तेपण । `मदर्पण’ या नांव ॥४५॥

अर्थ :-
स्वधर्मकर्म करून ते मला अर्पण करावे, हेच वैराग्यप्राप्तीचे मुख्य साधन आहे. कर्म करून त्याचे कर्तेपण सोडून देणे ह्याचंच नांव ‘मदर्पण’ होय ४५.

मदर्पणे कर्मस्थिती । तेणे माझ्या ठायी उपजे प्रीती ।
माझे नाम माझी कीर्ती । चिंतन चित्ती पै माझे ॥४६॥

अर्थ :-
मदर्पणबुद्धीने कर्म करू लागले म्हणजे माझ्यावर प्रेम उत्पन्न होते. आणि चित्ताला माझेच नाम, माझीच कीर्ति आणि माझेच चिंतन घडू लागते ४६.

ऐशिया माझ्या परम प्रीती । होय वैराग्याची उत्पत्ती ।
तेणे विषयांची विरक्ती । माझी सुखप्राप्ती शनैःशनैः ॥४७॥

अर्थ :-
अशी मजवर अत्यंत प्रीति जडली म्हणजे वैराग्य उत्पन्न होते. आणि तेणेकरून विषयांची विरक्ति घडून हळू हळू माझ्या सुखाची प्राप्ति होते ४७.

माझेनि सुखे माझे भजन । अत्यंत थोरावे पै जाण ।
तेव्हा सर्वत्र मद्‍भावन । ब्रह्मत्वे पूर्ण ठसावे ॥४८॥

अर्थ :-
माझ्या सुखाने माझे भजन अत्यंत वाढू लागते. आणि सर्व ठिकाणी माझीच ब्रह्मत्वाने भावना पूर्णपणे ठसते ४८.

सर्वत्र ब्रह्मभावन । ब्रह्मसुखाचे अनुसंधान ।
धरूनि करावे पर्यटण । जंव निर्वासन मन होय ॥४९॥

अर्थ :-
याकरिता सर्वत्र एक ब्रह्मच भरलेले आहे अशी भावना धरून, महासुखावरच लक्ष ठेवून मन वासनारहित होईपर्यंत पर्यटण करीत असावे ४९.

पुत्रग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थ प्रविशंश्चरेत् ।
पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवती महीम् ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] पवित्र देश, नद्या, पर्वत, वने, आणि आश्रमांनी परिपूर्ण अशा पृथ्वीवर फिरत राहावे फक्त भिक्षेसाठीच नगर, गाव, गौळवाडा किंवा यात्रेकरूंच्या समूहात जावे. (२४)

पृथ्वी विचरणे विचित्र । पुण्यदेश कुरुक्षेत्र ।
सप्त पुर्‍या परम पवित्र । पुष्करादि थोर महातीर्थे ॥१५०॥

अर्थ :-
चांगल्या चांगल्या पुण्यक्षेत्री फिरून पृथ्वीपर्यटन करावे. पवित्र असे कुरुक्षेत्र, अत्यंत पवित्र अशा सात पुऱ्या [अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका, जगन्नाथपुरी व द्वारका. ] पुष्कर, प्रयागराज वगैरे तीर्थे, १५०.

कृतमाला पयस्विनी । पुण्यरूप ताम्रपर्णी ।
गौतमी रेवा त्रिवेणी । परमपावनी गोमती ॥५१॥

अर्थ :-
कृतमाला, पयस्विनी, पुण्यस्वरूप अशी ताम्रपर्णी, गोदावरी, नर्मदा, त्रिवेणी, परमपवित्र अशी गोमती ५१:
कृष्णा वेण्या तुंगभद्रा । तपती पयोष्णी भिंवरा ।
यमुना भागीरथी नीरा । गंगा सागरासंगमी ॥५२॥

अर्थ :-
कृष्णा. वेण्या, तुंगभद्रा, तापी, पायोष्णी, चंद्रभागा, यमुना, भागीरथी, नीरा, किंवा गंगा समुद्राला मिळते तो संगम ५२.

ऋष्यमूक श्रीशैल व्यंकटाद्री । मूळपीठींचा सह्याद्री ।
गौतमीतीरींचा ब्रह्मगिरी । जो पापे संहारी यात्रामात्रे ॥५३॥

अर्थ :-
ऋष्यमूक, श्रीशैल, व्यंकटादि (व्यंकटगिरि), मूळपीठाचा सद्यादि, किंवा गौतमीतीरावरील ब्रह्मगिरि यांची यात्रा केली असता सर्व पातकांचा संहार होतो ५३.

हो का चढता हिमगिरी । पदी दुरितांते दूर करी ।
निःशेष पापांते निवारी । ते यात्रा मुनीश्वरी अवश्य कीजे ॥५४॥

अर्थ :-
हिमालय पर्वत चढू लागले असता, प्रत्येक पावला-पावलाने पातकनाश होत होत, सर्व पातकांचा नाश होतो. याकरिता मुनिश्रेष्ठांनी ती यात्रा अवश्य करावी ५४.

दंडकारण्य बृहृद्वन । नैमिषारण्य आनंदवन ।
इत्यादि वनांचे गमन । संन्याशी जाण करावे ॥५५॥

अर्थ :-
दंडकारण्य नांवाचे मोठे अरण्य, नैमिषारण्य, आनंदवन (काशीजवळ) इत्यादि वनांमध्ये संन्याशाने अवश्य जावे ५५.

च्यवनकपिलव्यासाश्रम । गौतमवामन‍आश्रमोत्तम ।
यात्रा श्रेष्ठ बदरिकाश्रम । जो सकळ कर्मदाहकु ॥५६॥

अर्थ :-
च्यवन, कपिल व व्यास यांचे आश्रम; गौतम व वामन यांचे उत्तमोत्तम आश्रम ; तसेच सर्व श्रमांचा परिहार करणारी बदरिकाश्रमाची श्रेष्ठ यात्रा ५६ ;
ऐशी स्थळे जी पावन । तेथे संन्याशिये करावे गमन ।
मार्गी भिक्षार्थ जे अटन । तेंही निरूपण अवधारी ॥५७॥

अर्थ :-
अशी जी पवित्र स्थळे आहेत, तेथे संन्याशाने अवश्य जावें. आता मार्गामध्ये भिक्षेकरिता कोठे फिरावे तेंही सांगतो ऐक ५७.

हाट हाटवटिया अति उत्तम । त्याते `पुर’ म्हणती नरोत्तम ।
हाटहाटवटियाहीन तो `ग्राम’ । भिक्षेचा नेम सारवा तेथे ॥५८॥

अर्थ :-
जेथे उत्तमोत्तम बाजार व रस्ते असतात, त्याला ज्ञातेलोक ‘पुर’ म्ह. शहर असे म्हणतात. ज्या गांवांत मोठमोठाले रस्ते किंवा बाजार नसेल त्याला ‘ग्राम’ म्हणतात. तेथे जाऊन आपल्या भिक्षेचा नेम पूर्ण करावा ५८.

गायीगौळियांचे निवासस्थान । `व्रत’ त्याते म्हणती जाण ।
`सार्थ’ म्हणिजे पव्हा संपूर्ण । भिक्षार्थ अटन करावे तेथे ॥५९॥

अर्थ :-
गाई व गवळी जेथे राहतात, त्याला ‘ व्रज ‘ म्ह. गौळवाडा, असे म्हणतात. तसेंच ‘सार्थ’ म्हणजे पाणपोई असेल तेथे अथवा यात्रिक जनसमूहांत भिक्षेसाठी फिरावे ५९.

पवित्र भिक्षेचे प्राप्तीकारणे । संन्यासी अवश्य जाणे ।
तेचि अर्थींचे निरूपणे । स्वये श्रीकृष्ण सांगिजे ॥१६०॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे पवित्र अशी मिक्षा मिळविण्याकरिता संन्याशाने अवश्य जात असावे. याच अर्थाचे निरूपण स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत १६०.

वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्षण भैक्ष्यमाचरेत् ।
संसिद्धयत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] शक्यतो वानप्रस्थींच्या आश्रमातूनच भिक्षा मागून आणावी कारण शेतात पडलेल्या दाण्यांपासून ते अन्न शिजवतात म्हणून ते पवित्र असते आणि ते खाल्ल्याने चित्त शुद्ध होऊन ताबडतोब मोह नष्ट होतो. (२५)

शुद्ध व्हावया अंतर । वानप्रस्थाश्रमी जो नर ।
जाऊनि ठाकावे त्याचे द्वार । अतिसादर भिक्षार्थ ॥६२॥

अर्थ :-
अंतःकरण शुद्ध होण्याकरिता वानप्रस्थाश्रमामध्ये जो पुरुष असेल, त्याच्या दारांत भिक्षेकरिता मोठ्या आदराने जाऊन उभे रहावे ६१.

सेविता सात्त्विकाचे अन्नासी । शुद्धसत्त्वता साधकासी ।
तत्काळ होय ग्रासोग्रासी । शुद्ध अन्नासी हा महिमा ॥६२॥

अर्थ :-
कारण, सात्विकाचे अन्न सेवन केले असता साधकांच्या अंगीही प्रत्येक घासाला शुद्धसत्त्वपणा उत्पन्न होतो. असा शुद्ध अन्नाचा महिमा आहे ६२.

यालागी वानप्रस्थाचे द्वार । ठाकोनिजावे वारंवार ।
तेणे सत्त्वशुद्धि अनिवार । होय साचार साधका ॥६३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता वानप्रस्थाचे दार पाहून तेथे वारंवार जात असावें. तेणेंकरून साधकांची अनिवार सत्त्वशुद्धि होते ६३.

शुद्ध भिक्षेचिये प्राप्ती । सत्त्वशुद्ध होय वृत्ती ।
तेणे वासना निःशेष नासती । निजशांती उल्हासे ॥६४॥

अर्थ :-
शुद्ध भिक्षा मिळाली म्हणजे वृत्तिही सत्वशुद्ध होते; आणि तेणेकरून वासनाही निःशेष नाहीशी होऊन आत्मशांति प्रगट होते ६४.

वासना नासल्या निलाग । तो सत्यत्वे न देखे जग ।
विषयासक्ति कैची मग । सहज विराग उद्‍भट ॥६५॥

अर्थ :-
निःशेष वासना गेली म्हणजे त्याला जग सत्यत्वाने दिसतच नाही. मग विषयासक्ति कोठची? तेव्हा अर्थातच उत्कट वैराग्य उत्पन्न होते ६५.

नैतद्वस्तुतया पश्येद् दृश्यमान विनश्यति ।
असक्तचित्तो विरमेदीहामुत्र चिकीर्षितात् ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] संन्याशाने दृश्य जगाला सत्य मानू नये कारण ते नाश पावते कोठेही आसक्ती नसावी इहलोकी किंवा परलोकी काहीही करण्याची इच्छा बाळगू नये. (२६)

येथ जे जे दिसे नासे । हे सर्वांसी प्रत्यक्ष आभासे ।
परी अज्ञाने भुलले कैसे । विषयविलासे गुंतोनी ॥६६॥

अर्थ :-
-या लोकामध्ये जे जे म्हणून दिसते ते ते नाश पावते, हे सर्वांना प्रत्यक्ष दिसतेच; परंतु विषयाला वश होऊन व त्यांत गुंतून पडून अज्ञान लोक कसे भुलले आहेत पहा! ६६.

यालागी शुद्ध भिक्षेचिये प्राप्ती । ज्याची शुद्धसत्व झाली वृत्ती ।
त्यासी विषय सत्यत्वे न दिसती । मा विषयासक्ती तेथे कैची ॥६७॥

अर्थ :-
ह्याकरिता शुद्ध भिक्षेच्या प्राप्तीने ज्याची वृत्ति शुद्धसत्त्वात्मक झाली, त्याला विषय हे सत्यत्वाने दिसतच नाहीत; मग विषयासक्ति कोठली १६७.

ऐसे मिथ्या विषयांचे भान । त्याचे विषयासक्त नव्हे मन ।
यालागी भवस्वर्गसाधन । दोन्ही तो जाण स्पर्शेना ॥६८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे विषयाचे ज्याला मिथ्या भान असते, त्याचे मन विषयासक्त होत नाही. म्हणून संसाराच्या किंवा स्वर्गाच्या, दोहोंच्याही साधनांना तो स्पर्श करीत नाही ६८.

ऐसा जो विषयविरक्त । त्याचे परमार्थी लागे चित्त ।
तो जगी विचरे अनासक्त । परमार्थयुक्त निजबोधे ॥६९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे जो विषयविरक्त असतो, त्याचेंच परमार्थाकडे चित्त लागून राहते आणि तो निजबोधाने परमार्थयुक्त होऊन जगामध्ये अनासक्तपणेच हिंडत असतो ६९.

त्याच्या निजबोधाचे लक्षण । स्वये सांगताहे नारायण ।
प्रपंचाचे मिथ्यापण । समाधान निजात्मता ॥१७०॥

अर्थ :-
त्याच्या निजबोधाचे लक्षण म्ह. प्रपंचाचे मिथ्यात्व आणि आत्मस्वरूपाने येणारे समाधान श्रीकृष्ण स्वत: सांगत आहेत १७०.

यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्क्ष्‍प्राणसंहतम् ।
सर्व मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत्स्मरेत ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] संन्याशाने आत्म्यामध्ये दिसणारे मन, वाणी आणि प्राण यांचा संघात असलेले हे जग म्हणजे माया आहे, असा निश्चय करून त्याचा त्याग करावा व आत्मस्वरूपात स्थिर राहून त्याचे कधीही स्मरण करू नये. (२७)

मनसा-वाचा-प्राणप्रवाही । अहंकारकृत उभयदेही ।
जग आत्म्याच्या ठायी । मिथ्या मायिक पाही आभासे ॥७१॥

अर्थ :-
मन, वाणी व प्राण ह्यांच्या प्रवाहांत अहंकाराने केलेले जे दोन्ही देह व इतर जग हे आत्म्याच्या ठिकाणी मिथ्या मायिक आहे असाच भास होतो ७१.

दोराअंगी सर्पाभास । शुक्तिकेमाजी रजतप्रकाश ।
उखरी मृगजळाचा विलास । तैसा जगदाभास चिन्मात्री ॥७२॥

अर्थ :-
दोरामध्ये सर्पाचा भास, शिंपीमध्ये रुप्याचा भास, किंवा उन्हामध्ये मृगजळाचा भास होतो, त्याप्रमाणेच चिन्मात्रब्रह्मस्वरूपामध्ये जगाचा आभास होतो ७२.

जैसा स्वप्नींचा व्यवहार । तैसे भासे चराचर ।
ऐसे मिथ्या जाणोनि साचार । पुढती स्मरणादर स्फुरेना ॥७३॥

अर्थ :-
स्वप्नांतील जसा व्यवहार असतो, त्याप्रमाणेच हे सारे चराचर भासतें. अशा प्रकारे हे सारे खरोखर मिथ्या आहे अशी खात्री झाली म्हणजे मग पुढे स्मरणाविषयी आदर राहात नाही ७३.

जो जागा झाला इत्थंभूत । तै स्वप्नभोग न वांछी चित्त ।
तेवी स्वरूपी जो सुनिश्चित । तो प्रपंचजात स्मरेना ॥७४॥

अर्थ :-
जो चांगला जागा होतो, त्याचे मन स्वप्नांतील सुखाची काही इच्छा करीत नाही; त्याप्रमाणे स्वस्वरूपामध्ये ज्याचे मन स्थिर झालें, तो कोणत्याही प्रपंचवस्तूचे स्मरण करीत नाही ७४.

त्रिदंडी बहूदकाचे कर्म । तुज म्या सांगितले सुगम ।
आता हंस परमहंसांचे धर्म । यथानुक्रम अवधारी ॥७५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे त्रिदंडी’ आणि ‘बहूदक’ या संन्याशांचे कर्म मी तुला सुगम करून सांगितले. आता ‘हंस’ व ‘परमहंस’ ह्यांचे धर्मही यथानुक्रमाने सांगतो ऐक ७५.

संन्यास चतुर्विध देख । `हंस’ `परमहंस’ एक ।
एक तो `बहूदक’ । `कुटीचक’ तो भिन्न ॥७६॥

अर्थ :-
संन्यासही चार प्रकारचा आहे हे लक्षात ठेव. एक ‘हंस’ व दुसरा ‘परमहंस’: तिसरा ‘बहूदक’ आणि चौथा त्याहून भिन्न आहे त्यास ‘कुटीचक’ असे म्हणतात ७६.

कर्म त्यागोनि झाला संन्यासी । ज्ञान ध्यान नाही मानसी ।
अन्नालागी सग्रामवासी । ‘लुटीचक’ तयासी बोलिजे ॥७७॥

अर्थ :-
कर्म टाकून संन्यासी झाला, पण मनामध्ये ध्यानही नाही आणि ज्ञानही नाही; आणि अन्नासाठी आपल्या गांवांतच राहतो, त्याला ‘कुटीचक ‘ असे म्हणतात ७७.

वार्धकी कुटीचकाची परी । अग्निहोत्र-स्त्रियेचा त्याग करी ।
परी शिखासूत्र न अव्हेरी । गायत्रीमंत्री अधिकारु ॥७८॥

अर्थ :-
कुटीचक असतो त्याचा प्रकार असा की वार्धक्यामध्ये अग्निहोत्र आणि स्त्री ही टाकून देतो, परंतु शिखासूत्र टाकीत नाही, म्हणून त्याला गायत्रीमंत्राचा अधिकार असतो ७८.

नित्य भिक्षा पुत्राचे घरी । पर्णकुटी बांधे त्याचे द्वारी ।
मठिका सांडोनि न वचे दूरी । `कुटीचक’ निर्धारी या नांव ॥७९॥

अर्थ :-
नित्यशः पुत्राच्या घरींच भिक्षा घ्यावयाची, त्याच्याच दारांत पर्णकुटी बांधावयाची, आणि मठी सोडून लांब कोठे जावयाचे नाही, म्हणून त्याचे नांव ‘कुटीचक’ होय ७९.

शिखासूत्र त्यागोनि जाण । करूनि त्रिदंडांचे ग्रहण ।
केवळ करी कर्माचरण । ज्ञानाचे लक्षण जाणेना ॥१८०॥

अर्थ :-
शिखासूत्राचा त्याग करून, त्रिदंडाचे ग्रहण करून, केवळ कर्माचरण करतो; पण ज्ञानाचे रक्षण मुळीच समजत नाही १८०
नाही वैराग्य वरिष्ठ । न दिसे ज्ञाननिष्ठा श्रेष्ठ ।
अतिशयेंसी जो कर्मिष्ठ । `बहूदक’ ज्येष्ठ त्यासी म्हणती ॥८१॥

अर्थ :-
निस्सीम वैराग्य नाही: ज्ञानावरही निष्ठा चांगली दिसत नाही आणि कर्मठ मात्र अतिशय. तोच ‘बहूदकां’ मध्ये श्रेष्ठ म्हटला जातो ८१.

जो का वैराग्याच्या निर्धारी । ज्ञानसाधनार्थ विचारी ।
शिखासूत्रकर्मत्याग करी । आत्मचिंतनावरी निजनिष्ठा ॥८२॥

अर्थ :-
आणि वैराग्याच्या निर्धाराने ज्ञानसाधनाचा विचार करणारा; शिखासूत्र व कर्म यांचा त्याग करून आत्मचिंतनावरच ज्याची निष्ठा असा ज्याचा त्यागविलास असतो ८२.

ऐसा जो त्यागविलास । या नांव `विविदिषा’ संन्यास ।
ऐशिया निष्ठे वर्ते तो `हंस’ । एक `परमहंस’ हा म्हणती ॥८३॥

अर्थ :-
त्याला ‘विविदिष’ संन्यास असे म्हणतात आणि अशा दृढ निष्ठेने जो वागतो, त्याला ‘हंस’ असे म्हणतात. कोणी यालाच ‘परमहंस’ ही म्हणतात ८३.

ऐक परमहंसाचे लक्षण । ज्ञानपरिपाके परिपूर्ण ।
अतएव शांति वोळंगे आंगण । देखे तिन्ही गुण मिथ्यात्वे ॥८४॥

अर्थ :-
आता परमहंसाचे लक्षण ऐक. तो ज्ञाननिष्ठेने परिपूर्ण असतो. म्हणून शांतिही त्याच्या दारांत राबत असते. तो तिनी गुण मिथ्या मानीत असतो ८४.

मिथ्या जाणे कर्माची वार्ता । आपुली देखे नित्य निष्कर्मता ।
कर्मक्रिया जो कर्तव्यता । ते प्रकृतीचे माथा प्रारब्धे ॥८५॥

अर्थ :-
कर्माची वार्ता तो मिथ्याच मानतो आणि आपण नित्य निष्कर्मच आहो असे तो जाणतो. तसेंच कर्म, क्रिया व कर्तव्यता ही प्रारब्धानुसार होणारी प्रकृतीच्याच माथ्यावर तो ठेवतो (आपल्या अंगावर घेत नाही) ८५.

ऐशिया स्थिती सावकाश । त्या नांव जाण `परमहंस’ ।
नाही मठ मठिका विलास । नित्य उदास निराश्रयी ॥८६॥

अर्थ :-
अशा स्थितीने जो समाधानांत राहातो, त्याचे नाव ‘परमहंस’. त्याला मठ मठी वगैरेची यातायात नको असते. तो नित्य उदास आणि निराश्रयीच राहातो ८६.

आता हंस-परमहंसांचे धर्म । स्वये सांगताहे पुरुषोत्तम ।
त्या धर्माचे विशद वर्म । ऐक सुगम उद्धवा ॥८७॥

अर्थ :-
आता उद्धवा! त्या हंस-परमहंसाचे धर्म आणि त्यांतील मर्म सुगम रीतीने विशद करून सांगतो ऐक. असे म्हणून श्रीकृष्ण स्वतःच ते सांगत आहेत ८७.

ज्ञाननिष्ठो विरक्तो व मद्‍भक्तो वाऽनपेक्षकः ।
सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] ज्ञाननिष्ठ, विरक्त अथवा कशाचीच अपेक्षा नसलेला माझा भक्त यांनी आश्रम किंवा त्याची चिह्ने यांचा त्याग करावा व शास्त्राने सांगितलेल्या विधिनिषेधांचीही पर्वा न करता स्वच्छंदपणे वागावे. (२८)

विषयांची नावडे मातु । ज्ञानप्राप्तीलागी उद्यतु ।
यापरी जो अतिविरक्तु । तो संन्यास बोलिजेतु मुख्यत्वे ॥८८॥

अर्थ :-
विषयाची वार्तासुद्धा आवडत नाही, ज्ञानप्राप्तीसाठी उद्युक्त, असा जो अत्यंत विरक्त असेल, त्यालाच मुख्यत्वेकरून ‘संन्यास’ असे म्हणतात ८८.

जो ज्ञाननिष्ठा अतिसंपन्न । सदा स्वरूपी रंगले मन ।
कदा न मोडे अनुसंधान । परमहंसासमान हा हंस ॥८९॥

अर्थ :-
जो ज्ञाननिष्ठेने अत्यंत संपन्न असतो, ज्याचे मन स्वरूपामध्ये सदासर्वदा रंगलेले असते आणि आत्मस्वरूपाचे अनुसंधान ज्याचे कधीही मोडत नाही. हा हंसही परमहंसाप्रमाणेच होय ८९.

ज्यासी करिता भगवद्‍भक्ती । अपेक्षामात्राची झाली शांती ।
मोक्षापेक्षा नुपजे चित्ती । हे संन्यासपद्धती अतिश्रेष्ठ ॥१९०॥

अर्थ :-
भगवद्भक्ति करीत असता त्याच्या सर्व इच्छांची शांति झालेली असते ; ज्याच्या मनांत मोक्षाचीसुद्धा अपेक्षा राहत नाहीं, तीच संन्यासपद्धति अत्यंत श्रेष्ठ होय १९०.

ज्ञाननिष्ठ का मद्‍भक्त । इही आश्रमधर्म दंडादियुक्त ।
त्याग करावा हृदयी समस्त । बाह्य लोकरक्षणार्थ राखावे ॥९१॥

अर्थ :-
जे ज्ञाननिष्ठ असून माझे भक्त असतील, त्यांनी दंडादिक आश्रमधर्माचा अंत:करणामधून त्याग करावा आणि बाह्य चिन्हे फक्त लोकशिक्षणाकरिता ठेवावीत ९१.

येचि अर्थींचे निरूपण । पुढे सांगेल श्रीकृष्ण ।
प्रस्तुत त्यागाचे लक्षण । ऐक संपूर्ण हरि बोले ॥९२॥

अर्थ :-
ह्याच अर्थाचे निरूपण पुढे श्रीकृष्ण सांगणार आहेत. तूर्त त्यागाचेंच सारे लक्षण ऐक. असे श्रीहरि म्हणाले ९२.

आश्रमधर्म समस्त करी । परी विधिकिंकरत्व तो न धरी ।
प्रतिबिंब कांपता जळांतरी । आपण बाहेरी कांपेना ॥९३॥

अर्थ :-
तो आश्रमधर्म सारे करतो, परंतु विधीचा दास होऊन मात्र राहात नाही. जलामध्ये प्रतिबिंब कापत असले तरी बाहेरचे बिंब कांही कांपत नाही ९३.

तेवी स्वधर्मकर्म कर्तव्यता । करी परी नाही कर्मठता ।
आपुली कर्मातीतता । जाणे तत्त्वता निजकर्मी ॥९४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे स्वधर्मकर्म-कर्तव्यता तो करतो, पण कर्मठपणा बाळगीत नाही. आपल्या सर्व कर्मामध्ये तो आपली कर्मातीतता पक्की ओळखून असतो ९४.

यापरी स्वधर्मकर्म करी । परी विधीचे भय तो न धरी ।
विधिनिषेध घालून तोडरी । कर्मे करी अहेतुक ॥९५॥

अर्थ :-
अशा रीतीने तो स्वधर्मकर्म करतो, पण विधीच भय बाळगीत नाही. विधिनिषेध पायांखाली तुडवून तो अहेतुक कर्मे करतो ९५.

जो नातळे स्वाश्रमकर्मगती । दंडादि लिंग न धरी हाती ।
ऐसिया सर्वत्यागाची स्थिती । पुढे श्रीपती सांगेल ॥९६॥

अर्थ :-
आपल्या आश्रमकर्माला शिवत नाही व दंडादि चिन्हेंही हाती धरीत नाही, अशा सर्वस्वत्यागाचे लक्षण पुढे श्रीकृष्ण सांगणार आहेत ९६.

प्रस्तुत हेचि निरूपण । लोकरक्षणार्थ लिंगधारण ।
अंतरी जो निष्कर्म जाण । त्याचे लक्षण हरी बोले ॥९७॥

अर्थ :-
प्रस्तुत लोकाचाराकरिता दंडादि चिन्हे धारण करितो व अंत:करणामध्ये निष्काम राहातो, त्याचेंच लक्षण श्रीकृष्ण सांगत आहेत ९७.

बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्यरेत् ।
वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् गोचर्या नैगमश्चरेत् ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९] बुद्धिमान असूनही त्याने बालकाप्रमाणे खेळावे, हुशार असूनही मूर्खाप्रमाणे राहावे, विद्वान असूनही वेड्यासारखे बडबडावे आणि वेदवेत्ता असूनही पशूप्रमाणे वागावे. (२९)

विवेकज्ञान शुद्ध आहे । परी बाळकाच्या परी पाहे ।
मानापमान सुखे साहे । सांडोनि सोये देहाभिमानाची ॥९८॥

अर्थ :-
त्याच्या ठिकाणी विवेकज्ञान शुद्ध असते; पण तो बालकासारखाच वागतो. देहाभिमान सोडून मान किंवा अपमान जे काय प्राप्त होईल, ते सुखाने सहन करतो ९८.

निजनैष्कर्मे अतिकुशल । परी कर्मजडाऐसा केवळ ।
कर्मे आचरे तो सकळ । कोठेंही विकळ दिसो नेदी ॥९९॥

अर्थ :-
तो आपल्या नैष्कर्म्याने अत्यंत प्रवीण असतो; पण कर्मठासारखा सारी कर्मे तो आचरण करतो; कोठेही कमी पडल्याचे दिसू देत नाही ९९.

जाणे धर्माधर्मलक्षण । सर्वार्थी अतिसज्ञान ।
परी न करी प्रश्नसमाधान । अप्रमाणिक जाण स्वये बोले ॥२००॥

अर्थ :-
धर्माच व अधर्माचे लक्षण तो चांगले जाणतो; साऱ्या बाबतीत तो ज्ञानसंपन्नच असतो. परंतु कोणी प्रश्न केल्यास समाधान करीत नाही. तो अज्ञान्यासारखा काही तरी प्रमाणरहितच बोलतो २००.

करिता प्रश्नसमाधान । लौकिकी वाढेल सन्मान ।
यालागी साक्षेपे जाण । उन्मत्त वचन स्वये बोले ॥१॥

अर्थ :-
प्रश्नाचे समाधान करू लागले तर, लोकांमध्ये आपला मानसन्मान वाढेल, म्हणून मुद्दामच उन्मत्तासारखे बोलत असतो १.

वेदतत्त्वार्थ विहित जाणे । ते लौकिकी नाही मिरवणे ।
सकळिकी मूर्खाचि म्हणणे । तैशी `पशु’ लक्षणे स्वये दावी ॥२॥

अर्थ :-
वेदातील रहस्य व विहित शास्त्रार्थ तो जाणून असतो; पण त्याचा लोकांमध्ये डौल मिरवीत नाही. इतकेच नव्हे, तर सर्वांनी आपल्याला मुर्खच म्हणावे म्हणून स्वत: पशुतुल्यता दाखवितो २.

यालागी वेदवादसंवाद । न करी वाद अतिवाद ।
येचि अर्थी अतिविशद । स्वये गोविंद सांगत ॥३॥

अर्थ :-
याकरिता तो वेदवाद-संवाद-विवाद काही करीत नाही; किंवा वितंडवादही घालीत नाही. हीच गोष्ट श्रीकृष्ण स्वत:च स्पष्ट करून सांगतात ३.

वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न कञ्चित्पक्ष समाश्रयेत् ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] त्याने वेदाविषयी ऊहापोह करू नये, पाखंडी नसावे, तर्कवितर्क करू नये आणि कोरड्या वादविवादात कोणाचीही बाजू घेऊ नये. (३०)

धरोनिया मीमांसकमत । कर्मकांडींचे शास्त्रार्थ ।
नानावाद कर्मार्थ । न करी निश्चित निजबोधे ॥४॥

अर्थ :-
तो निजबोधाने पक्का असल्यामुळे मीमांसकांचे मत जमेस धरून कर्मकांडांतील शास्त्रार्थ, किंवा कर्मविषयींचे नाना प्रकारचे वादविवाद तो करीत नाही ४.

तार्किकाचे अतितर्क । तर्क वितर्क कुतर्क ।
हेही वाद करीना देख । निजात्मसूख जो जाणे ॥५॥

अर्थ :-
ज्याला आत्मानंदाचा अनुभव आलेला असतो, तो तर्कशास्त्राप्रमाणे तर्क, वितर्क, किंवा कुतर्क काढून वाद करीत नाही ५.

बाहेरी ब्रह्मज्ञाने गर्जे तोंड । भीतरी विषयवासना उदंड ।
ऐसे महावादी प्रचंड । अतर्क `पाखंड’ त्या नाव ॥६॥

अर्थ :-
बाहेर तोंडाने ब्रह्मज्ञान गर्जत असतो, आणि आंत प्रचंड विषयावासना भरलेली असते. असे जे प्रख्यात वितंडवादी असतात तेच अस्सल ‘पाखांडी’ होत ६.

नसोनि ब्रह्मानुभव साचार । जो उच्छेदी निजाचार ।
तो केवळ पाखंडी नर । उदरंभर दुःशील ॥७॥

अर्थ :-
खरोखर ब्रह्माचा अनुभव नसता जो पुरुष आपला आचार टाकून देतो, तो शुद्ध पाखांडी, पोटभरू, दुष्टस्वभावी मनुष्य समजावा ७.

ऐशिया वादाचा विटाळ । ज्याचे वाचेसी नाही अळुमाळ ।
न लगे असत्याचा समूळ मळ । नित्य निर्मळ निजबोधे ॥८॥

अर्थ :-
ज्याच्या वाणीला अशा प्रकारच्या वादाचा लवमात्रही विटाळ नाही, असल्याचा यत्किंचितही मळ खपत नाही, तोच आत्मज्ञानाने नित्य निर्मळ असतो ८.

`शुष्कवाद’ ज्या वृथा गोष्टी । त्यांतही वाग्वाद उठी ।
होय नव्हे कपाळपिटी । मिथ्या चावटी करीना ॥९॥

अर्थ :-
‘शुष्कवाद’ म्ह. निरर्थक गोष्टी, यांतसुद्धा वाद उत्पन्न होतोच. याकरिता होयनव्हे, अशी कपाळपिटी करून व्यर्थ बडबड करीत नाही ९.

ऐशिया विवादाची कथा । दृष्टी न पाहे निजज्ञाता ।
मा स्वये करील ऐशा वार्ता । हे सर्वथा घडेना ॥२१०॥

अर्थ :-
तो खरोखर आत्मज्ञानी असतो; त्याला असल्या वादविवादाची गोष्ट दृष्टीपुढेसुद्धा नको असते; मग तो स्वतः तसल्या गोष्टी करील हे तर कधीच घडावयाचे नाही २१०.

होता शास्त्रार्थमहावाद । देता युक्तीचे प्रतिबाध ।
तेथ न करी पक्षपात शुद्ध । जाणे परी शब्द बोलेना ॥११॥

अर्थ :-
शास्त्रार्थांचा मोठा वाद जरी होत असला आणि युक्तीने व प्रमाणाने जरी उत्तरे प्रत्युत्तरे चालली असली, तरी कोणताही पक्ष उचलीत नाही. खरे काय ते त्याला माहीत असते; पण तो मुळी बोलतच नाही ११.

श्रुतिस्मृतींसी विरूद्ध । होता देखे अतिवाद ।
स्वये जाणे शास्त्रार्थ शुद्ध । परी पक्षपात करीना ॥१२॥

अर्थ :-
श्रुतिस्मृतींना विरुद्ध असा वितंडवाद चालतांना पाहिला, व खरा आणि शुद्ध शास्त्रार्थ कोणता हे माहीत असले, तरी कोणताच पक्ष उचलीत नाही १२.

वाग्वादी बोलता जाण । दुखवेल पुढिलांचे मन ।
का क्षोभेल स्वांतःकरण । यालागी वचन बोलेना ॥१३॥

अर्थ :-
वादविवादांत बोलता बोलता दुसऱ्यांचे मन दुखेल, किंवा आपल्याच अंतःकरणाला क्रोध उत्पन्न होईल म्हणून तो शब्दच बोलत नाही १३.

नोद्विजेत जनाद्धीरो जन चोद्वेजयेन्न तु ।
अतिवादांस्तितिक्षेत नाममन्येत कञ्चन ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] त्याने धैर्यवान असावे त्यामुळे कोणाचाही त्याला त्रास वाटणार नाही आणि तोही कोणाला त्रास देणार नाही एखाद्याने त्याची निंदा केली तरी त्याने ती प्रसन्न मनाने सहन करावी, कोणाचाही अपमान करू नये एखाद्या पशूप्रमाणे आपल्या शरीरासाठी कोणाशीही वैर करू नये. (३१)

जनापासोनि उद्वेगगती । ज्ञाता न पवे सर्वथा चित्ती ।
निंदा अवगणना अपमानिती । ते आत्मस्थिती स्वये साहे ॥१४॥

अर्थ :-
लोकांपासून ज्ञाता मनामध्ये उद्वेग मुळीच पावत नाही. कोणी निंदा करतात, कोणी तिरस्कार करतात, कोणी अपमान करतात, तरी आत्मस्थितीने स्वतः सहन करतो १४.

जन जे जे उपद्रव देती । ज्ञाता साहे ऐशिया रीती ।
मीचि आत्मा एक सर्व भूती । यालागी खंती मानीना ॥१५॥

अर्थ :-
लोक जे जे म्हणून उपद्रव देतात, ते ज्ञाता अशा रीतीने सर्व सहन करतो. कारण प्राणिमात्रामध्ये आपणच आत्मा भरलेला आहे, अशी त्याची भावना असल्यामुळे त्याला त्याची खंती वाटत नाही १५.

आपुलिया अवयवविकारता । उद्वेग नुपजे जेवी चित्ता ।
तेवी सर्वांभूती एकात्मता । जाणून तत्त्वता उबगु न मनी ॥१६॥

अर्थ :-
आपल्या अवयवाकडून काही प्रमाद झाला, तर त्याबद्दल चित्ताला जसा उद्वेग वाटत नाही, त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकात्मतेचीच भावना असल्यामुळे तो त्याबद्दल खरोखर खेद मानीत नाही १६.

तैसेंचि ज्याचिया स्थिती । भूते उद्वेग न मानिती ।
ज्याचिया निजाचारगती । सुखी होती जीवमात्र ॥१७॥

अर्थ :-
तसेंच याच्या संसर्गापासून प्राणिमात्रांनाही उद्वेग प्राप्त होत नाही. त्याच्या वागणुकीने जीवमात्रांना सुखच होते १७.

सर्व भूती भगवंत आहे । झणे त्यासी उपद्रव होये ।
यालागी वागविता हातपाये । सावध राहे निजदृष्टी ॥१८॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भगवंतच राहात असल्याने, न जाणो त्याला कदाचित् उपद्रव होईल, म्हणून हात-पाय हालवितांना तो आत्मदृष्टीने फार सावध असतो १८.

थोर देता आरोळी । झणे दचकेल वनमाळी ।
का नेटे भवंडिता जपमाळी । देवाचे कपाळी झणे लागे ॥१९॥

अर्थ :-
मोठ्याने हाक मारली तर कदाचित भगवान् दचकेल किंवा जपाची माळ जोराने फिरविली तर कदाचित् देवाच्या कपाळावर बसेल १९.

यालागी करचरणांच्या चेष्टा । आवरोनिया निजात्मनिष्ठा ।
भूती लागो नेदी झटा । झणे वैकुंठा उपद्रव लागे ॥२२०॥

अर्थ :-
म्हणून हातापायांच्या चेष्टा निजात्मनिष्ठेने आवरून, न जाणो देवालाच पीडा होईल म्हणून प्राण्याला धक्का लागू देत नाही २२०.

ऐसिऐशिया निजात्मगती । उद्वेग उपजो नेदी भूती ।
तेथ वाग्वादाची गती । कैशा रीती संभवे ॥२१॥

अर्थ :-
अशा अशा निजात्मकल्पनेने प्राणिमात्रांना दुःख होऊ देत नाही. तेव्हा वाग्वाद-तंट्याचा आरंभ तरी त्याच्याकडून कसा संभवणार ? २१.

सर्वभूती भूतात्म ईश्वर । यालागी उंच न बोले उत्तर ।
तेथ अतिवाद्यासी समोर । सर्वथा अधर उचलीना ॥२२॥

अर्थ :-
भूतात्मा सर्व भूतांमध्ये भरलेला आहे, हे लक्षात आणून तो मोठ्याने भाषणसुद्धा करीत नाही. तर मग वितंडवाद्यासमोर तो तोंड कसा उघडील ? २२.

पडल्या जीवसंकट प्राणांती । अपमान न करावे कोणे व्यक्ती ।
अपमानीना भूताकृती । सर्वांभूती हरी देखे ॥२३॥

अर्थ :-
जीवावरचे संकट आले, प्राणांवर येऊन बेतले, तरी त्याला कोणत्याही व्यक्तीचा अपमान करवत नाही; कोणत्याही जीवाची आकृति असो, तिचा अपमान करावयाचाच नाहीं; कारण सर्व प्राणिमात्रांमध्ये श्रीहरिच असलेला त्याला दिसत असतो २३.

जनास्तव उद्वेगता । कदाकाळी न पवे ज्ञाता ।
ज्ञात्यापासोनि उद्वेगता । नव्हे सर्वथा जनासी ॥२४॥

अर्थ :-
जनापासून उद्वेग असा ज्ञात्याला कधीच वाटत नाही व ज्ञात्यापासून जनालाही कधी उद्वेग प्राप्त होत नाही २४.

ऐशी निजात्मस्थिती साचार । तो कोणासी न करी वैर ।
येचि अर्थी शारंगधर । विशद उत्तर सांगत ॥२५॥

अर्थ :-
अशीच खरोखर ज्याची आत्मस्थिति असते, तो कोणाशीही वैर करीत नाही. याच अर्थाचे स्पष्ट भाषण श्रीकृष्ण सांगतात २५.

देहमुद्दिश्य पशुवद् वैर कुर्यात्र केनाचित् ।
एक एवपरो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ॥३२॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३२ ] पाण्याने भरलेल्या वेगवेगळ्या पात्रांमध्ये एकच चंद्र जसा वेगवेगळा दिसतो, त्याचप्रमाणे एकच परमात्मा सर्व प्राण्यांमध्ये आणि आपल्यातही राहिलेला आहे सर्वांचा आत्मा एकच आहे आणि सर्व प्राण्यांची शरीरेसुद्धा एकाच समान तत्त्वांनी बनलेली आहेत म्हणून त्यांमध्ये मूलद्रव्यसुद्धा एकच आहे, असा विचार करावा. (३२)

केवळ पशूचियापरी । हो‍ऊनिया देह‍अहंकारी ।
कोणासी वैर न करी । तेही परी परीयेंसी ॥२६॥

अर्थ :-
- केवळ पशूसारखा देहाचा अहंकारी होऊन तो कोणाशीही वैर करीत नाही. त्याचाही प्रकार ऐक २६.

प्रकृति-पर चिदात्मा आहे । तोचि सर्वांभूती भूतात्मा पाहे ।
मजमाजींही तोचि राहे । ऐशी सर्व भूती एकात्मता जो ॥२७॥

अर्थ :-
ज्ञानस्वरूप आत्मा हा प्रकृतीच्या पलीकडे असतो; तोच सर्व प्राणिमात्रांचा आत्मा असून माझ्यामध्येही तोच राहातो, अशा समजुतीने जो एकात्मता वाहतो २७.

त्यासी कोण आप्त कोण इतर । कोणासी करावे वैर ।
सर्व भूती मीचि साचार । निरंतर निजात्मा ॥२८॥

अर्थ :-
खरोखर माझंच आत्मस्वरूप जर सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भरलेले आहे, तर त्याला आत कोण, आणि इतर कोण ? आणि वैर तरी कोणाशी करावयाचे ? २८.

एक आत्मा सर्व भूतांत । येचि अर्थींचा दृष्टांत ।
स्वये सांगे श्रीकृष्णनाथ । श्रोता सावचित्त उद्धव ॥२९॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच आत्मा कसा आहे, याच अर्थाचा दृष्टांत स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत आणि उद्धव हा श्रोता सावध चित्ताने श्रवण करीत आहे २९.

यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ।
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽऽशन क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभय दैवतंत्रितम् ॥३३॥

अर्थ :-
[लोक ३३] संन्याशाने एखादे दिवशी भोजन मिळाले नाही तरी दुःखी होऊ नये किंवा मिळाले तरी हर्ष मानू नये त्याने धैर्य धरून भोजन मिळणे अगर न मिळणे हे प्रारब्धाच्या अधीन आहे, असे समजावे. (३३)

सहस्त्र घटी भरल्या जळ । बिंबे एकचि चंद्रमंडळ ।
तेवी निजात्मा एक केवळ । भूती सकळ भूतात्मा ॥२३०॥

अर्थ :-
हजार घागरीमध्ये पाणी भरलेले असले तरी त्या प्रत्येकीमध्ये एकाच चंद्राचे प्रतिबिंब पडते त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांत एकच आत्मा भरलेला आहे २३०.

देखे भूताकृति ज्या भिन्न । त्याही परमकारणी अभिन्न ।
जेवी अळंकारी सुवर्ण । आकारींही जाण भिन्नत्व नाही ॥३१॥

अर्थ :-
प्राण्यांच्या आकृति भिन्न भिन्न दिसतात, पण मूळ मायेच्या ठिकाणी त्या साऱ्या एकच आहेत. ज्याप्रमाणे अलंकारांतील आकारामुळे सुवर्णा मध्ये भेद नसतो ३१.

जेवी मृत्तिकेची गोकुळे केली । नानाकारी पूज्य झाली ।
परी ते मृतिकाचि संचली । तेवी भूते भासली भगवंती ॥३२॥

अर्थ :-
किंवा मातीची गोकुळे केली, तर ती (नंद, यशोदा, कृष्ण इ. ) निरनिराळ्या आकारांनी पूजेला पात्र होतात, पण ती सारी मातीच भरलेली असते. त्याप्रमाणेच भगवंतामध्येही प्राण्यांचा भास होतो ३२.

का विणोनिया सुते सुत । शेला परकळा पातळ म्हणत ।
तैशी वस्तूचि वस्तुत्वे येथ । साकार भासत भवरूपे ॥३३॥

अर्थ :-
किंवा सुतांत सूत विणून वस्त्र केले म्हणजे त्याला शेला, दुपेटा, पातळ, इत्यादि म्हणतात. त्याप्रमाणे येथे ब्रह्मच संसाराच्या रूपाने साकार भासत असते ३३.

एव साकार निराकार । उभयता ब्रह्मचि साचार ।
ऐसा ज्याचा ज्ञाननिर्धार । त्याचा `आहार’ तू ऐक ॥३४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे साकार काय आणि निराकार काय, खरोखर दोन्ही ब्रह्मच. असा ज्याच्या ज्ञानाचा निर्धार असतो, त्याचा आहार तू ऐक ३४.

आहार न मिळे जिये काळी । दुःखी नव्हे तिये वेळी ।
अन्नालागी न तळमळी । धारणाबळी बलिष्ठ ॥३५॥

अर्थ :-
ज्या वेळेला काही खावयास मिळत नाही, त्या वेळेसही तो दुःखी होत नाही. तो अन्नासाठी तळमळ करीत नाही. इतका त्याचा मनोनिग्रह बळकट असतो ३५.

आहार मिळाल्या उत्तम । हरिखेजेना मनोधर्म ।
दैवाधीन जाणे वर्म । निजकर्मप्राप्तीसी ॥३६॥

अर्थ :-
बरें; उत्तम आहार मिळाला म्हणून त्याच्या मनाला हर्षही पण नाही. कारण आपल्या कर्माप्रमाणे सर्व गोष्टी असतात हे वर्म त्याला माहीत असते ३६.

एव प्राप्ताप्राप्ताची कथा । जाणे दैवाधीन तत्त्वता ।
यालागी हर्षविषादता । त्याचे चित्ता स्पर्शेना ॥३७॥

अर्थ :-
तात्पर्य, मिळणे किंवा न मिळणे हे खरोखर दैवाधीन आहे हे तो जाणून असतो. म्हणून सुख किंवा दुःख त्याच्या चित्ताला शिवतच नाही ३७.

दैवाधीन प्राप्ती प्राणियांसी । ऐसे सत्य कळले ज्यासी ।
तै भिक्षेसी का हिंडणे म्हणसी । तेचि हृषीकेशी सांगत ॥३८॥

अर्थ :-
प्राण्याला लाभ होणे तो दैवानुसारच होत असतो, असे जर त्याला निश्चयेंकरून कळलेले असते, तर मग तो भिक्षेसाठी तरी का हिंडतो? असे म्हणाल तर तेच श्रीकृष्ण सांगतात ३८.

आहारार्थ समीहेत युक्त तत्प्राणधारणम् ।
तत्त्व विमृश्यते तेन तद्विजाय विमुच्यते ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४ ] भिक्षेसाठी प्रयत्‍न करणे योग्यच आहे कारण त्यामुळेच प्राण्यांचे रक्षण होते प्राण वाचले तरच तत्त्वाचा विचार करता येईल आणि तत्त्वविचाराने तत्त्वज्ञान होऊन मुक्ती मिळेल. (३४)

पाळावया आश्रमधर्मासी । अवश्य हिंडावे भिक्षेसी ।
मधुकरी संन्याशांसी । स्वधर्मासी अतिविहित ॥३९॥

अर्थ :-
आश्रमधर्म पाळण्यासाठी भिक्षेला अवश्य फिरावें. संन्याशाच्या धर्माला मधुकरी ही अत्यंत योग्य आहे ३९.

साधका तरी आहारार्थ । अवश्य हिंडावे लागे येथ ।
आहारेंवीण त्यांचे चित्त । विक्षेपभूत हो पाहे ॥२४०॥

अर्थ :-
साधकांनासुद्धा आहारासाठी अवश्य हिंडावे लागते. कारण, आहाराशिवाय त्यांचे चित्त चंचळ होऊ लागते २४०.

तिंही रसासक्ति सांडून । भिक्षेसी करावा प्रयत्न ।
आहारेंवीण त्यांचे मन । अतिक्षीण सर्वार्थी ॥४१॥

अर्थ :-
त्यांनी गोडपणाची आसक्ति सोडून भिक्षेचा प्रयत्न करावा. कारण आहाराशिवाय त्यांचे मन सर्वाधी क्षीणच होत असते ४१.

साधकांसी आहारेंवीण । न संभवे श्रवण मनन ।
न करवे ध्यान चिंतन । अनुसंधान राहेना ॥४२॥

अर्थ :-
आहाराशिवाय साधकांना श्रवण-मनन घडू शकत नाहीं; ध्यान-चिंतन करवत नाही व अनुसंधानही टिकत नाही ४२.

संन्याशांसी ध्यान न घडे । तै आश्रमधर्माचे तारू बुडे ।
यालागी भिक्षेसी रोकडे । हिंडणे घडे हितार्थ ॥४४॥

अर्थ :-
संन्याशाला जर ध्यान घडले नाही, तर त्याच्या आश्रमधर्माचे तारू बुडून जाते. म्हणून आपल्या हिताकरितांच त्याला भिक्षेला जाणे भाग पडते ४३.

मिळावे मिष्टान्न गोड । हे सांडूनि रसनाचाड ।
करावे भिक्षेचे कोड । परमार्थ दृढ साधावया ॥४४॥

अर्थ :-
गोड मिष्टान्न मिळावे अशी जिभेची गोडी न धरता परमार्थ साधण्यासाठी भिक्षेचीच आवड धरावी ४४.

आहार घेतलिया जाण । साधकांसी घडे साधन ।
साधन करिता प्रकटे ज्ञान । ज्ञानास्तव जाण निजमोक्ष लाभे ॥४५॥

अर्थ :-
आहार सेवन केला असता साधकाला साधन घडते; साधन घडले म्हणजे ज्ञानप्राप्ति होते आणि ज्ञानप्राप्तीने मोक्षाचा लाभ होतो ४५.

सर्वथा न वांछावे मिष्टान्न । तरी भिक्षा मागावी कोण ।
ऐसे कांही कल्पील मन । तेचि श्रीकृष्ण सांगत ॥४६॥

अर्थ :-
मिष्टान्नाची तर कधीच इच्छा करू नये. मग भिक्षा तरी कशाची मागावी? असे कांही मनांत येईल, तर तेच श्रीकृष्ण सांगतात ४६.

यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुताऽपरम् ।
तथा वासस्तथा शय्या प्राप्त प्राप्त भजेन्मुनिः ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] संन्याशाने प्रारब्धानुसार चांगले अगर वाईट, भिक्षान्न मिळेल, तेच खावे वस्त्र आणि अंथरूणपांघरूणसुद्धा जे मिळेल, त्यावरच काम भागवावे. (३५)

सहज भिक्षेसी आले जाण । शुष्क अथवा मिष्टान्न ।
तेणे करावे प्राणधारण । रसनालालन सांडोनि ॥४७॥

अर्थ :-
रुक्ष किंवा मिष्टान्न सहजी जे मिळेल, त्यानेच प्राणधारण करावें. जिव्हेची लालूच सोडून द्यावी ४७.

निद्रालस्याचे न ये प्रस्थान । तैसे करावे प्राणधारण ।
दृढ ठसावे आसनध्यान । `युक्ताहार’ जाण या नांव ॥४८॥

अर्थ :-
निद्रा किंवा आळस ह्यांचे ठाणे न बसेल अशा रीतीने प्राणधारण करावें. आसन किंवा ध्यान नीट रीतीने ठसेल अशा रीतीने खाणे, त्याचेच नांव ‘युक्ताहार’ ४८.

वल्कल अथवा अजिन । नवे अथवा वस्त्र जीर्ण ।
सहजे प्राप्त झाल्या जाण । करी प्रावरण यथासुखे ॥४९॥

अर्थ :-
झाडाची साल अथवा मृगचर्म, नवे किंवा जुने वस्त्र, सहजी जे मिळेल, ते आनंदाने पांघरावे ४९.

कंथा हो का मृदु आस्तरण । तृणशय्या का भूमिशयन ।
स्वभावे प्राप्त झाल्या जाण । तेथही शयन करी मुनि ॥२५०॥

अर्थ :-
गोधडी किंवा मऊ हांतरूण, गवताचा थर किंवा जमीन, जे काय सहज मिळेल, त्यावरच मुनि शयन करतात २५०.

मी एक भोक्ता शयनकर्ता । हेही नाही त्यासी अहंता ।
स्नानादि कर्मी वर्तता । त्याची निरभिमानता हरि सांगे ॥५१॥

अर्थ :-
मी एक भोक्ता किंवा शयनकर्ता आहे, ही अहंताही त्याला नसते. आतां, स्नानादिक कृत्यांमध्येही त्याची निरभिमानताच असते, तीच श्रीकृष्ण सांगतात ५१.

शौचमाचमन स्नान न तु चोदनया चरेत् ।
अन्यांश्च नियमान् ज्ञानी यथाह लीलयेश्वरः ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६] ज्ञानी पुरूषाने पावित्र्य, आचमन, स्नान किंवा इतर नियम शास्त्राची आज्ञा म्हणून पाळू नयेत मी ईश्वर सर्व कर्मे जशी लीलया करतो, तशी त्याने सहज जमल्यास करावीत. (३६)

आचमन स्नान शौचाचार । करिता नव्हे विधिकिंकर ।
कर्माभिमानाची मोडली थार । जैसा मी अवतार तैसा तो ॥५२॥

अर्थ :-
आचमन, स्नान किंवा प्रातर्विधि वगैरे करतांना तो शास्त्रविधीचा किंकर बनून करीत नाही. कारण त्याच्या कर्माभिमानाचा थाराच मोडून गेलेला असतो. सारांश, मी जसा अवतारी, तसाच तोही होतो ५२.

जैसा मी `लीलावतार’ धरी । अलिप्तपणे कर्मे करी ।
तैसीचि जाण योग्याची परी । सर्व कर्माचारी अलिप्त ॥५३॥

अर्थ :-
मी जसा लीलेने अवतार धारण करून अलिप्तपणाने सर्व कर्मे करतो, त्याप्रमाणे योग्याचीही पद्धत असते. तोही सर्व कर्मे करतांना अलिप्तच असतो ५३.

ज्यासी विधींचे भय नाही पोटी । तो कर्मे करावया कदा नुठी ।
तेचि विखींची विशद गोठी । कृष्ण जगजेठी सांगता ॥५४॥

अर्थ :-
ज्याच्या अंत:करणांत विधीचे भय नसते, तो कमे करावयाला कधी उठतच नाही. ह्याच विषयाचे रहस्य श्रीकृष्ण जगजेठी विशद करून सांगताहेत ५४.

न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।
आदेहान्तात्क्वचित्ख्यातिस्ततः संपद्यते मया ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३७] ज्ञानी पुरूष भगवंतांना सगळीकडे पाहातो म्हणून त्याची भेददृष्टी मावळलेली असते शरीर सुटण्यापूर्वी कदाचित अशी भेददृष्टी वाढली, तरीसुद्धा मरणानंतर तो मलाच येऊन मिळतो. (३७)

कर्म करणे न करणे । ऐशिया संदेहाचे ठाणे ।
पळाले माझेनि दर्शने । संकल्पाचे जिणे निमाले ॥५५॥

अर्थ :-
त्याला माझे दर्शन झाल्यामुळे, कर्म करणे किंवा न करणे अशा संशयाचे ठाणेच पळून जाते आणि संकल्पाचा प्राणच निघून जातो ५५.

संकल्पु निमतांचि पोटी । विराली लिंगदेहाची गांठी ।
भेदाची हारपली त्रिपुटी । मी परमात्मा दिठी देखता ॥५६॥

अर्थ :-
मला परमात्म्याला दृष्टीने पहातांच संकल्प मनातल्या मनांतच जिरून जातो; लिंगदेहाची गांठच सुटते आणि भेदाची त्रिपुटी लोपून जाते ५६.

ज्यासी नाही भेदाचे भान । त्याचे देहाचे भरण पोषण ।
स्नान-भोजन-शयन । गमनागमन केवी घडे ॥५७॥

अर्थ :-
ज्याला भेदाचेंच भान नाही, त्याच्या देहाचे पालनपोषण, स्नान, पान, खाणे, जेवणे, बसणे, जाणे, येणे तरी कसे घडणार? ५७.

जो जिणोनिया विकल्पभ्रांती । त्रिशुद्धि मिसळला अद्वैंती ।
त्याचे देहाची स्थितिगती । प्रारब्धाहाती निश्चित ॥५८॥

अर्थ :-
जो विकल्पाची भ्रांति जिंकून टाकून खरोखर अद्वैतस्वरूपांतच मिसळला, त्याच्या देहाची स्थिति व चलनवलन प्रारब्धाधीनच राहाते ५८.

वृक्ष समूळ उपडलिया पाहे । परी सार्द्रता वृक्षी राहे ।
तांबूल खाऊनिया जाये । तरी अधरी राहे सुरंगात ॥५९॥

अर्थ :-
वृक्ष समूळ जरी उपडून पडला, तरी त्या वृक्षामध्ये ओलेपणा हा असतोच. विडा गिळून टाकला तरी तोंडाला लाली ही राहतेच ५९.

हो का कन्यादान केल्या पाहे । वरु कन्याही घेउनि जाये ।
तरी उगा मान उरला राहे । रुसणे न जाये देहान्त ॥२६०॥

अर्थ :-
किंवा कन्यादान करून दिलें, नवरा नवरीला घेऊनही गेला, तरी फुकटचा मान म्हणून शिल्लक असतो, आणि मरेपर्यत रुसणे आणि फुगणे कांही जात नाहीं! २६०.

तैसा अभिमानाचेनि सळे । मी कर्मकर्ता म्हणवी बळे ।
ते अहंता निमे ज्ञानबळे । तरी शरीर चळे प्रारब्धे ॥६२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे अभिमानाच्यामुळे मी कर्मकर्ता असे बळेच म्हणवितो, ती अहंता ज्ञानाच्या बळाने नाहीशी होते. तथापि शरीर हे प्रारब्धाने चालतच असते ६१.

कुलाल दंड भांडे घेऊनि जाये । पूर्वभवंडी चक्र भंवत राहे ।
तेवी अभिमान गेलिया पाहे । देह वर्तताहे प्रारब्धे ॥६२॥

अर्थ :-
कुंभार हा दांडा व मडके घेऊन जातो, तरी पहिल्या फिरविण्याने त्याचे चाक फिरतच असते. त्याप्रमाणे अभिमान नाहीसा झाला तरी, प्रारब्धाने देह चालतच असतो ६२.

त्या देहाचे भरणपोषण । प्रारब्धचि करिते जाण ।
ज्ञात्यासी प्रपंचाचे भान । सत्यत्वे जाण असेना ॥६३॥

अर्थ :-
त्या देहाचे पालनपोषण प्रारब्धच करते हे तू लक्षांत ठेव. ज्ञात्याला खरोखर प्रपंचाचे भानच नसते ६३.

जैशी मिथ्या छाया देहापाशी । तैसे देह दिसे सज्ञानासी ।
यालागी देहबुद्धि त्यासी । सत्यत्वेंसी उपजेना ॥६४॥

अर्थ :-
देहाजवळ जशी मिथ्यारूप छाया असते, त्याप्रमाणे ज्ञात्याला देह दिसत असतो. म्हणूनच खरोखर त्याला ‘देह हाच मी’ अशी बुद्धि उत्पन्न होत नाही ६४.

छाया सुखासनामाजी बैसे । का विष्ठेवरी पडली दिसे ।
त्या छायेचे अभिमानवशे । सुखदुःख नसे पुरुषासी ॥६५॥

अर्थ :-
छाया ही पालखीत बसली, किंवा ती विष्ठेवर पडलेली दिसली, तरी त्या छायेच्या अभिमानाने पुरुषाला काही त्याचे सुखदुःख होत नसते ६५.

तेवी देहाची ख्यातिविपत्ती । बाधीना सज्ञानाचे स्थिती ।
प्रारब्धक्षयाचे अंती । विदेह पावती कैवल्य ॥६६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे देहाचा मानापमान हा सज्ञानाच्या स्थितीला मुळीच बाधक होत नाही. शेवटी प्रारब्धाचा क्षय झाला म्हणजे ते विदेहमोक्ष पावतात ६६.

जैशी जळाची लहरी । निश्चळ होय सागरी ।
तैसा ज्ञाता मजमाझारी । विदेह करी समरसे ॥६७॥

अर्थ :-
पाण्याची लाट जशी समुद्रामध्ये स्थिर होते (मिसळून जाते) त्याप्रमाणे ज्ञाता माझ्यामध्येच विदेहपणाने समरसून जातो ६७.

उगम संगम प्रवाहगती । सरितांची नामरूपख्याती ।
जेवी प्रळयोदकी हारपती । तेवी समरसती मजमाजी ज्ञाते ॥६८॥

अर्थ :-
उगम-संगम-प्रवाह असतो, तोपर्यंतच नदीच्या नामरूपाची ख्याति असते; पण ती साराच जलप्रलय झाला की आटपते. त्याप्रमाणेच ज्ञाते माझ्यामध्ये एकरूप होऊन जातात ६८.

अपरोक्ष साक्षात्कार संन्यासी । त्याची स्थितिगति स्वधर्मेंसी ।
उद्धवा सांगितली तुजपाशी । आता मुमुक्षु संन्यासी ते ऐक ॥६९॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ब्रह्मसाक्षात्कार घडलेले संन्यासी कसे असतात व त्यांची स्वधर्माची रीतभात कशी असते, ती मी तुला सांगितली. आता मुमुक्षु संन्यासी कसे असतात ते ऐक ६९.

दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् ।
अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरु मुनिमुपाव्रजेत् ॥३८॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८] जितेंद्रिय पुरूषाचा जेव्हा असा निश्चय होतो की, विषयांच्या भोगांचे फळ दुःखच आहे, तेव्हा त्याने विरक्त व्हावे आणि माझ्या प्राप्तीचे साधन त्याला माहीत नसेल तर ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरूंना त्याने शरण जावे. (३८)

शेंडा धरूनि समूळ । ज्याचे उत्तरोत्तर दुःख फळ ।
अतिबाधक विषयजाळ । त्यासी केवळ जो अनासक्त ॥२७०॥

अर्थ :-
शेंड्यापासून बुडख्यापर्यंत ज्याची फळे उत्तरोत्तर दुःखदायक; अशा अत्यंत बाधक विषयजाळासंबंधाने जो निखालस अनासक्त २७०.

माझे प्राप्तीलागी चित्त । सदा ज्याचे आर्तभूत ।
स्वधर्मकर्मी वर्तत । जो वेदशास्त्रार्थ विवंची ॥७१॥

अर्थ :-
माझ्या प्राप्तीसाठी ज्याचे चित्त सदा उत्सुक; जो स्वधर्मकर्मानेच राहणार आणि वेदशास्त्रार्थाचा विचार करणारा ७१.

इहामुत्रभोगी निश्चित । त्रासले असे ज्याचे चित्त ।
ऐसा जो का नित्य विरक्त । अतिविख्यात मुमुक्षु ॥७२॥

अर्थ :-
ऐहिक व पारलौकिक सुखाविषयी ज्याचे चित्त खरोखर त्रासलेलें; असा जो नित्य विरक्त व अत्यंत मुमुक्षु असेल ७२.

तेणे साधवया ब्रह्मज्ञान । तेचि साधनी लाविता मन ।
स्वकर्म झालिया विलक्षण । आली नागवण प्रत्यवाये ॥७३॥

अर्थ :-
त्याने ब्रह्मज्ञान साधण्यासाठी तिकडेच मन लावले, आणि त्याचे स्वधर्मकर्म जर विपरीत झाले, तर त्या दोषामुळेच त्याची नागवण होते ७३.

तेणे कर्म संन्यासोनि जाण । करावे संन्यासग्रहण ।
सद्‍गुरूसी रिघावे शरण । तेणे ब्रह्मज्ञानपदप्राप्ती ॥७४॥

अर्थ :-
त्याकरिता त्याने विधिपूर्वक कर्माचा त्याग करून संन्यास ग्रहण करावा आणि सद्गुरूला शरण जावे, म्हणजे त्याला श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानाची प्राप्ति होईल ७४.

एक केवळ भावार्थी । नेणे स्वधर्मकर्मगती ।
नेणे शास्त्रश्रवणव्युत्पत्ती । परी माझी प्रीती अनिवार ॥७५॥

अर्थ :-
पण कित्येक लोक केवळ भावार्थी असतात. त्यांना स्वधर्मकर्माचे प्रकार कळत नाहीत, शास्त्रश्रवण वगैरेही माहीत नसते. परंतु माझ्यावर प्रेम असते ते मात्र अलोट असते ७५.

तेणेंही संन्यासूनि जाण । गुरूसी रिघावे शरण ।
त्यासीही गुरुकृपा जाण । ब्रह्मज्ञान‍अवाप्ति ॥७६॥

अर्थ :-
त्यानेसुद्धा संन्यास ग्रहण करून गुरुला शरण जावें. त्यालाही गुरुकृपेने ब्रह्मज्ञानाची प्राप्ति होते ७६.

गुरु करावा अतिशांत । शास्त्रार्थ परमार्थपारंगत ।
त्याचे सेवेचा भावार्थ । स्वये श्रीकृष्णनाथ सांगत ॥७७॥

अर्थ :-
गुरु करणे तो अत्यंत शांत व परोक्षापरोक्षज्ञानांत पारंगत असा करावा. आता त्याच्या सेवेचा भावार्थ स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात ७७.

तावत्परिचरेद्‍भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।
यावद्‍ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृतः ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३९] श्रद्धावान व गुरूंचे दोष न पाहाणार्‍या गुरूभक्त शिष्याने जोपर्यंत ब्रह्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत मलाच गुरूंच्या रूपामध्ये पाहून त्यांची आदराने सेवा करावी. (३९)

अचळ अमळ अविनाश । परात्परतर परेश ।
गुरु तो परब्रह्म ईश । हा दृढ विश्वास धरावा ॥७८॥

अर्थ :-
गुरु म्हणजे अचळ, निर्मळ, अविनाश, परेहून पलीकडचा परमेश्वर, परब्रह्म व ईश्वर आहे असाच दृढतर विश्वास धरावा ७८.

त्या विश्वासाच्या पडिपाडी । नवल गुरुचरणी आवडी ।
नित्य नूतन नवी गोडी । चढोवढी भजनार्थ ॥७९॥

अर्थ :-
त्या दृढतर विश्वासाच्या संवयीने गुरुचरणाच्या ठिकाणी अपूर्व आवड उत्पन्न होऊन भजनाला नित्य नवी व अधिकाधिकच गोडी चढते ७९.

ऐशिया भजनपरवडी । हृदयी श्रद्धा उसळे गाढी ।
गुरुआज्ञेची नुल्लंघी काडी । आळस तोडी समूळ ॥२८०॥

अर्थ :-
अशी भजनाची आवड उत्पन्न झाली म्हणजे अंतःकरणामध्ये अतिशय श्रद्धा उचंबळून येते; गुरूच्या आज्ञेची एक काडीसुद्धा तो ओलांडीत नाही, आणि आळस सारा झाडून टाकतो २८०.

गुरुवाक्याचेनि श्रवणे । विकल्पाचे खत खाणणे ।
संकल्पासी सूळी देणे । जीवे घेणे अभिमाना ॥८१॥

अर्थ :-
गुरुवाक्यश्रवणाच्या योगे विकल्पाचे खत खणून टाकतो. आणि संकल्पाला सुळी देऊन अभिमानाला ठार करितो ८१.

तेथ असूया कैची उठी । धाकेंचि निमाली उठाउठी ।
ऐशी गुरुचरणी श्रद्धा मोठी । परब्रह्मदृष्टी गुरु पाहे ॥८२॥

अर्थ :-
त्या वेळी मत्सर डोके वर काय काढणार? तो धाकाने जेथल्या तेथेच ठार होतो. ह्याप्रमाणे गुरूच्या ठिकाणी अतिशय श्रद्धा बसते; तो परब्रह्मदृष्टीनेच गुरूला पहात असतो ८२.

निर्गुण जो निर्विकारु । तोचि मूर्तिमंत माझा गुरु ।
करूनि अकर्ता ईश्वरु । तोचि हा साचारु गुरु माझा ॥८३॥

अर्थ :-
जो निर्गुण आणि निराकार तोच मूर्तिमंत माझा गुरु होय. करून अकर्ता असणारा जो ईश्वर, तोच खरोखर माझा गुरु ८३.

नित्य निर्विकल्प देख । ज्यासी म्हणती समाधिसुख ।
ते माझ्या गुरूचे चरणोदक । ऐसा भावे नेटक भावार्थी ॥८४॥

अर्थ :-
नित्य व निर्विकल्प असे जे समाधिसुख म्हणतात, ते माझ्या गुरूच्या चरणाचे तीर्थ होय. इतका तो दृढभावार्थी होतो ८४.

गुरूते पाहता ब्रह्मदृष्टी । शिष्य ब्रह्मत्वे आला पुष्टी ।
ब्रह्मरूप देखे सृष्टी । निज‍ऐक्ये मिठी गुरुचरणी ॥८५॥

अर्थ :-
गुरूला अशा प्रकारे ब्रह्मस्वरूपाने पाहिले म्हणजे शिष्यालाही ब्रह्मस्वरूपाचीच पुष्टि प्राप्त होते. तो सारी सृष्टिच ब्रह्मरूप पाहू लागतो, आणि आत्मैक्यानेच गुरुचरणाला मिठी घालतो ८५.

ऐसे ब्रह्मरूपी ऐक्य घडे । तंव गुरुसेवा करणे पडे ।
ऐक्य झाल्याही पुढे । सेवा न मोडे अखंडत्वे ॥८६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे ब्रह्मस्वरूपाशी ऐक्य झाले तरी, गुरूची सेवा करावीच लागते. ब्रह्माशी ऐक्य झाले तरी अखंडत्वामुळे सेवा मोडतच नाही ८६.

कापूर घातलिया जळी । स्वये विरोनि जळ परमळी ।
तेवी अहं जाऊनि सेवा सकळी । सर्वी सर्वकाळी गुरुचरणी ॥८७॥

अर्थ :-
कापूर पाण्यात घातला, तर तो स्वतः विरून जातो; पण जलाला सुगंधित करतो. त्याप्रमाणे ‘अहं’ हा अभिमान नाहीसा झाला तरी तो सदासर्वदा गुरुचरणाची सेवाच करीत राहतो ८७.

ऐशी अवस्था न येता हाता । केवळ मुंडूनिया माथा ।
संन्यासी म्हणवी पूज्यता । त्याची अनुचितता हरि बोले ॥८८॥

अर्थ :-
अशी अवस्था हाताला न चढता केवळ मस्तकाचे मुंडण करून आपण मोठा संन्यासी म्हणविणाराचा अनुचितपणा श्रीकृष्ण सांगतात ८८.

स्वये संन्यास अंगीकारी । ब्रह्मसाक्षात्कार जो न करी ।
त्यालागी स्वये श्रीहरी । अतिधिक्कारी निंदीत ॥८९॥

अर्थ :-
स्वतः संन्यास घेऊन जो ब्रह्मस्वरूपाचा साक्षात्कार करून घेत नाही, त्याचा स्वतः श्रीकृष्ण अतिशय धिक्कार करून दूषण देतात ८९.

यस्त्वसंयतषड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ।
ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥४१॥

अर्थ :-
सुरानात्मानमात्मस्थ निन्हते मा च धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०/४१] परंतु ज्याने पाच इंद्रिये आणि मन या सहांवर विजय मिळविला नाही, ज्याचे इंद्रियरुपी घोडे आणि बुद्धीरूपी सारथी हे दोघेही बिघडलेले आहेत, तसेच ज्याच्या हृदयात ज्ञान व वैराग्य नाही, तो जर त्रिदंडी संन्याशाचा वेष धारण करून आपले पोट भरत असेल, तर तो संन्यासधर्माचा नाशच करीत आहे, असे समजावे शिवाय तो देवांना, स्वतःला आणि आपल्या हृदयात असलेल्या मला फसविण्याचा प्रयत्‍न करीत असतो, त्याच्या वासना नष्ट झालेल्या नसतात म्हणून इहलोक आणि परलोक अशा दोन्ही लोकांना तो गमावून बसतो. (४०-४१)
नाही वैराग्याची स्थिती । नसता विषयविरक्ती ।
देखोदेखी संन्यास घेती । केवळ वृत्ती अन्नार्थ ॥२९०॥

अर्थ :-
काही लोक अंगांत वैराग्य न बाणतां, विषयाची विरक्ति न येतां, देखोवेखीने म्ह• दुसऱ्याचे पाहून केवळ अन्नासाठी संन्यास घेतात! २९०.

संन्यास नेघता पूर्व दृष्टी । जे वैराग्य होते पोटी ।
ते संन्यास घेतल्यापाठी । उठाउठी पळाले ॥९१॥

अर्थ :-
संन्यास घेण्याच्या आधी अंतःकरणांत जे वैराग्य झालेले होते, तेही संन्यास घेतल्यानंतर लगेच निघून जाते ! ९१.

ज्ञानेंद्रिये पांच सहावे मन । हेचि अरिषड्वर्ग जाण ।
यांचे न करिता निर्दळण । संन्यासपण तो विटंबु ॥९२॥

अर्थ :-
पांच ज्ञानेंद्रिये आणि सहावे मन, हेच सहा शत्रु होत. त्यांचे निर्दळण केल्याशिवाय संन्यास घेणे ही केवळ विटंबना होय ९२.

अवैराग्ये सकाम मन । तेणे विषयाकुलित बुद्धि जाण ।
नाही ज्ञान ध्यान साधन । दंडग्रहण उदरार्थ ॥९३॥

अर्थ :-
वैराग्याच्या अभावामुळे मन लोभिष्ट असते आणि बुद्धि विषयलंपट होते. ज्ञान नाहीं, ध्यान नाहीं, साधन नाही. उदरभरणासाठी दंड मात्र हातात घेतलेला! ९३.

नुपजेच अनुताप जाण । न करीच श्रवण मनन ।
आदरे न साधीचि साधन । त्यासी ब्रह्मज्ञान नव्हेचि ॥९४॥

अर्थ :-
उपरति कधी व्हावयाची नाही. श्रवणमननही कधी करावयाचे नाही. आदराने कधी साधनही करावयाचे नाही. अशाला कधींच ब्रह्मज्ञान होणार नाही ९४.

त्याचा व्यर्थ संन्यास जाण । व्यर्थ त्याचे दंड मुंडण ।
व्यर्थ काषायवस्त्रग्रहण । जेवी वेषधारण नटाचे ॥९५॥

अर्थ :-
त्याचा संन्यास व्यर्थ, त्याचा दंड व्यर्थ ; त्याचे मुंडण व्यर्थ ; त्याची भगवी वस्त्रे व्यर्थ. ते केवळ नटाचे सोंग होय ९५.

संन्यास घेतलिया पाठी । काम उचंबळे उठाउठी ।
क्रोधलोभांची धुमे आगिटी । चौगुणा पोटी अभिमान ॥९६॥

अर्थ :-
संन्यास घेतल्यानंतर काम उचंबळतो; क्रोधाची लोभाची आगटी धुमसू लागते; आणि मनामध्ये चौपट अभिमान उत्पन्न होतो ९६.

आसक्ति अधिकाधिक उठी । सदा ग्रामणी चावटी ।
करणे पैशुन्याच्या गोष्टी । दंड कासोटी दंभार्थ ॥९७॥

अर्थ :-
अधिकाधिक आसक्ति करावयाची; नेहमी गांवकुटाळक्या आणि टासोपणाच्या गोष्टी सांगावयाच्या; आणि दंड व कौपीन ही केवळ दंभार्थ वापरावयाची! ९७.

अनधिकारी दंडग्रहण । तेणे संन्यासरूपे जाण ।
केवळ आली नागवण । आपल्या आपण नाडिले ॥९८॥

अर्थ :-
दंड ग्रहण करण्याला असा मनुष्य निखालस अनधिकारी होय. त्याने संन्यासाच्या निमित्ताने आपली नागवण करून घेतली म्हणून समजावे ९८.

नाडिले यज्ञाधिकारी सुरगण । नाडिले स्वधाकाराचे पितृगण ।
नाडिले ऋषि भूतगण । बळिअर्पण ठाकेना ॥९९॥

अर्थ :-
त्याने यज्ञाचे अधिकारी जे देव त्यांना टाळा दिला : स्वधाचे अधिकारी जे पितृगण त्यांना धाब्यावर बसविले ; ऋषि व भूतगण यांनाही फसविलें. कारण, त्याच्याकडून बलिदान कसलेच होत नाही ! ९९.

जीवरूपे मी परमात्मा आपण । त्या मज हृदयस्था ठकिले जाण ।
जीवोद्धारी जे संन्यासग्रहण । तेचि दृढबंधन त्यासी झाले ॥३००॥

अर्थ :-
जीवरूपाने मी परमात्मा स्वतः हृदयामध्ये असणारा, त्या मलाही तो ठकवितो. त्यामुळे जीवाच्या उद्धारासाठी जे संन्यासग्रहण करावयाचे तेच दृढतर बंधनाला मात्र कारणीभूत होते ३००.

संन्यासग्रहणी दृढबंधन । व्हावया कोण कारण ।
तेचि विषयींचे निरूपण । स्वये नारायण बोलिला ॥१॥

अर्थ :-
संन्यासग्रहण हेच दृढ बंधनाला हेतु होण्याचे कारण काय ? याविषयींचेंच निरूपण स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात १.

पूर्वश्लोकींचे तिनी चरण । येथील हे निरूपण ।
श्रोती द्यावे अवधान । झणे विलक्षण कोणी म्हणे ॥२॥

अर्थ :-
आता कोणी म्हणतील की. हे सांगणे मोठे विलक्षण दिसते. तर हे पूर्वीच्या श्लोकांतील तीन चरणांच्या अर्थाचेंच निरूपण आहे. श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे २.

निन्हुते मा च धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माञ्च विहीयते ॥
तो देवांना, स्वतःला आणि आपल्या हृदयात असलेल्या मला फसविण्याचा प्रयत्‍न करीत असतो, त्याच्या वासना नष्ट झालेल्या नसतात म्हणून इहलोक आणि परलोक अशा दोन्ही लोकांना तो गमावून बसतो.
करोनिया संन्यासग्रहण । न करी ज्ञान ध्यान साधन ।
न करी प्रणव‍उच्चारण । अविरक्त जाण विषयार्थी ॥३॥

अर्थ :-
संन्यास ग्रहण करून ज्ञान, ध्यान, इ. साधन करीत नाहीं; ओंकाराचा जपही करीत नाही; आणि विषयाच्या ठिकाणी वैराग्य नाही ३.

तेणे दारादिअभिलाषण । करिती द्रव्याचे संरक्षण ।
आणि गोदानादि ग्रहण । पचन पाचन करविती ॥४॥

अर्थ :-
त्यामुळे स्त्रियादिकांचा अभिलाष करून तो द्रव्याचे संरक्षण करतो, आणि गोदानादिक ग्रहण करून अर्चन अथवा यजनयाजन करवितो ४.

मठाधिपत्याचिये बुद्धी । धनधान्यस्नेहसमृद्धी ।
नाना वाढविता उपाधी । जीवात्मा त्रिशुद्धी नाडिला ॥५॥

अर्थ :-
मठाधिपतीच्या नात्याने धनधान्य यांचा लोभ वाढून नानाप्रकारच्या उपाधि लागल्या की, जीवात्मा हा खरोखर नाडला जातो! ५.

ऐसे करिता अधर्मपण । जीवासी लागले दृढ बंधन ।
जेणे इहलोकपरलोकसाधन । त्या नरदेहासी जाण नाडिले ॥६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे अधर्म करू लागले असता जीवाला दृढतर बंधन मात्र प्राप्त होते. आणि ज्या नरदेहाच्या योगे इहलोक व परलोक साधता येतो, त्या नरदेहाला हा आंचवतो ६.

चौर्‍याशी लक्ष योनींप्रती । जै असंख्य फेरे होती ।
तै नरदेहाची प्राप्ती । अवचटे पावती सभाग्य ॥७॥

अर्थ :-
चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे जेव्हा असंख्य फेरे होतात, तेव्हांच भाग्यवंत लोकांना अवचित नरदेह प्राप्त होतो ७.

त्या नरदेहासी येऊनि जाण । स्वये नागवला आपण ।
करिता अधर्माचरण । नरक दारुण संन्याशा ॥८॥

अर्थ :-
अशा त्या नरदेहाला येउन जर आपली आपणच बुडवणूक करून घेतली, आणि अधर्माचरण केले, तर त्या संन्याशाला नरकाचीच प्राप्ति होणार ८.

ज्या नांव गा `आश्रम चौथा’ । ज्यासी देवो वंदी माथा ।
तेथेंही अधर्म करिता । नरकपाता पावले ॥९॥

अर्थ :-
अरे ! ‘चौथा आश्रम’ असे ज्याला नांव, ज्या आश्रमाला देव शिरसावंदन करितो, त्यांतही जर अधर्म केला, तर नरकालाच जावयाचे ९.

ज्या नरकाचे ठायी । कोटि वर्षे बुडता पाही ।
ठावचि न लागे कंही । तैसे ठायी बुडाले ॥३१०॥

अर्थ :-
ज्या नरकामध्ये कोट्यवधि वर्षे बुडाले तरी कधींही ठाव लागणार नाही, अशा ठिकाणी ते बुडतात ३१०.

मुख्य चतुर्थाश्रमी हे स्थिती । तै इतर आश्रमा कैची गती ।
यालागी आश्रमधर्मयुक्ती । स्वये श्रीपती सांगत ॥११॥

अर्थ :-
मुख्य असा जो चतुर्थाश्रम, त्यांतील ही स्थिति; मग इतर आश्रमांची गोष्ट काय सांगावी? म्हणून स्वतःच श्रीकृष्ण त्या आश्रमधर्माची युक्ति सांगतात ११.

भिक्षोर्धर्मः शमोऽहिंसा तप इक्षा वनौकसः ।
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याऽऽचार्यसेवनम् ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] संन्याशाचे मुख्य धर्म शांती आणि अहिंसा, वानप्रस्थाचे मुख्य धर्म तपश्चर्या आणि तत्त्वविचार गृहस्थाश्रमीचे मुख्य धर्म प्राण्यांचे रक्षण व यज्ञयाग आणि ब्रह्मचार्‍याचा मुख्य धर्म गुरूंची सेवा होय. (४२)

संन्याशासी मुख्य `शम’ । सबाह्य `इंद्रियनेम’ ।
`अहिंसा’ त्याचा स्वधर्म । हा परमधर्म संन्याशासी ॥१२॥

अर्थ :-
संन्याशाला शांति ही मुख्य आहे. याशिवाय अंतर्बाह्य इंद्रियांचा निग्रह पाहिजे. अहिंसा हा तर त्याचा स्वधर्मच, संन्याशाचा श्रेष्ठ धर्म तो हाच १२.

वानप्रस्थाचा स्वधर्म । `तपप्राधान्य मंत्र होम’ ।
आता गृहस्थाचा नेम । तिंही आश्रमा विश्रामदाता ॥१३॥

अर्थ :-
तपःप्रधान मंत्रहोम हा वानप्रस्थाचा स्वधर्म होय आणि तिन्ही आश्रमस्थांना आश्रय देऊन सुखविणे हा गृहस्थाचा नेम होय १३.

गृहस्थ मुख्य `अग्निहोत्र’ जाण । संन्यासी ब्रह्मचार्‍यांसी द्यावे अन्न ।
करावे `भूतसंरक्षण’ । तेही लक्षण अवधारी ॥१४॥

अर्थ :-
अग्निहोत्र हे गृहस्थाला मुख्य आहे. त्याने संन्याशाला व ब्रह्मचाऱ्याला अन्न द्यावे आणि प्राणिमात्रांचे संरक्षण करावे. त्याचा मार्गही श्रवण कर १४.

असिलेनि सामर्थ्ये जाण । अन्न धन वस्त्र जीवन ।
तृण पर्ण निवासस्थान । देऊनि दीन रक्षावे ॥१५॥

अर्थ :-
गृहस्थाने याचकाला यथाशक्ति अन्नपाणी, वस्त्रपात्र, पैसाअडका, राहण्यासाठी तृणपर्णाच्या झोपड्या बांधून देऊन गरीबगुरिबांचे रक्षण करावे १५.

ब्रह्मचार्‍याचे स्वधर्मी जाण । श्रद्धायुक्त `गुरुसेवन’ ।
एव आश्रमधर्मलक्षण । मुख्यत्वे हे जाण उद्धवा ॥१६॥

अर्थ :-
आता ब्रह्मचाऱ्याचा स्वधर्म म्हणजे श्रद्धायुक्त बुद्धीने गुरूची सेवा करणे. उद्धवा ! याप्रमाणे आश्रमधर्माची ही मुख्य लक्षणे समजावी १६.

गृहस्थाश्रमी जो धर्म आहे । तो इतर आश्रमी करू नये ।
इतराश्रमींचा धर्म पाहे । गृहस्थाश्रमी होये करणीय ॥१७॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रमाला जो धर्म सांगितला आहे, तो इतर आश्रमीयांनी करू नये. परंतु इतर आश्रमांतील काही धर्म गृहस्थाश्रमीयाने करण्यास हरकत नाही १७.

ब्रह्मश्चर्य तपः शौच संतोषो भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तुः सर्वेषा मदुपासनम् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३] फक्त ऋतुकाळीच आपल्या स्त्रीशी सहवास करणार्‍या गृहस्थाचेसुद्धा ब्रह्मचर्य, तपश्चर्या, पवित्र्य, संतोष आणि सर्व प्राण्यांबद्दल प्रेमभाव हे मुख्य धर्म होत माझी उपासना तर सर्वांनीच केली पाहिजे. (४३)

गृहस्थे व्हावया निष्पाप । ठाके तो करावा जप तप ।
उभय शौचांचे स्वरूप । अतिसाटोप करावे ॥१८॥

अर्थ :-
गृहस्थाने निष्पाप होण्यासाठी होईल तितका जप व तप करावें, आणि अंत:शुद्धि व बाह्यशुद्धि या दोन्ही शुद्धि अत्यावश्य साधाव्यात १८.

पोटींची सांडूनि कुसमुस । यथालाभे अतिसंतोष ।
परोपकारी अतिहव्यास । सुहृद सर्वांस स्वात्मत्वे ॥१९॥

अर्थ :-
पोटांतील तळमळ सोडून देउन, मिळेल त्यांतच अत्यंत संतोष मानावा. आपण सर्वांचे सुहृद आहोत असे समजून परोपकार करण्याचा हव्यास धरावा १९.

गृहस्थी ब्रह्मचर्यलक्षण । ऋतुकाळी स्वदाराभिगमन ।
मुख्यत्वे करावे माझे भजन । हा स्वधर्म जाण सर्वांचा ॥३२०॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रमांतही ब्रह्मचर्याचे लक्षण हे की, ऋतुकाळीच स्वस्त्रीशी रममाण व्हावें. मुख्यत्वेकरून माझे भजन करणे हा सर्वाचा स्वधर्म होय ३२०.

सर्व आश्रम सर्व वर्ण । त्यांसी हाचि स्वधर्म जाण ।
सांडोनि विषयाचे भान । माझे भजन करावे ॥२१॥

अर्थ :-
सर्व वर्णाना व सर्व आश्रमांना हाच स्वधर्म आहे की, विषयाचे भान सोडून देऊन माझे भजन करावे २१.

करिता स्वधर्मे माझी भक्ती । भक्तासी होय जे प्राप्ती ।
तेचि सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती स्वानंदे ॥२२॥

अर्थ :-
स्वधर्माने माझीच भक्ति केली असता भक्तांना जे काय प्राप्त होते, तेंच श्रीकृष्ण उद्धवाला आनंदाने सांगत आहेत २२.

इति मा यः स्वधर्मेण भजेन्नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्‍भावो मद्‍भक्ति विन्दतेऽदृढाम् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४] अशा प्रकारे जो अनन्य भावाने आपल्या वर्णाश्रमधर्मांच्या द्वारा माझ्या सेवेत तत्पर आणि सर्व प्राण्यांच्या ठिकाणी माझीच भावना करतो, त्याला माझी दृढ भक्ती प्राप्त होते. (४४)

सर्व भावे अनन्यगती । करिता स्वधर्मे माझी भक्ती ।
माझा भावो सर्वांभूती । शीघ्रगती उल्हासे ॥२३॥

अर्थ :-
सर्वोपरी एकनिष्ठेने व स्वधर्मान माझी भक्ति केली असता, सर्व भूतांत माझी भावना दृढतर होते २३.

मद्‍भावो जोडल्या सर्व भूती । तेणे प्रकटे माझी चौथी भक्ती ।
जिच्या पायी चारी मुक्ती । सदा लागती स्वानंदे ॥२४॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये माझी भावना होऊ लागली म्हणजे जिच्या पायांला स्वानंदाने चारही मुक्ति लागतात, अशी माझी चौथी भक्ति प्रगट होते २४.

अनिवार अनन्यगती । सर्वस्वे ज्यासी माझी प्रीती ।
तो लाहे माझी परमभक्ती । जेथोनि कल्पांती च्यवेना ॥२५॥

अर्थ :-
अनिवार एकनिष्ठेने सर्वस्वी ज्याला माझी आवड लागते त्याला माझी ‘परमभक्ति प्राप्त होते व तो तिच्यापासून अथवा माझ्या परमधामापासून कल्पांतीही च्युत होत नाही २५.

भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्वोत्पत्त्यप्यय ब्रह्म कारण मोपयति सः ॥४५॥

अर्थ :-
[श्लोक ४५] उद्धवा ! सर्व लोकांचा स्वामी, सर्वांची उत्पत्ती आणि प्रलयांचे परम कारण ब्रह्म अशा मला तो अखंड भक्तीच्याद्वारा प्राप्त करून घेतो. (४५)

सकळ सच्चिदानंदस्थिती । जीमाजी सांपडे मी सहजगती ।
ती नांव माझी `परमभक्ती’ । जाण निश्चिती उद्धवा ॥२६॥

अर्थ :-
उद्धवा ! जी पूर्ण सचिदा सच्चिदानंदमय स्थिति, तिच्यामध्ये मी सहजगतीने सांपडतो. तिचंच नाव माझी ‘परमभक्ति’ असे तू निश्चित जाण २६.

विपरीत संसाराचे भान । दिसे दृष्य-विलक्षण ।
तेथ सदा स्वानंदपूर्ण । ते चौथी जाण भक्ती माझी ॥२७॥

अर्थ :-
ज्या अवस्थेत संसाराचे स्वरूप उलटे दिसावयास लागते : दृश्यही विलक्षण दिसते : व सर्वकाल पूर्ण स्वानंदाचा अनुभव येतो ती माझी ‘चौथी भक्ति’ होय २७.

जेथ देव भक्त एक होती । एकपणे भजनस्थिती ।
ऐशी साधकांसी प्राप्ती । ते `परमभक्ती’ उद्धवा ॥२८॥

अर्थ :-
उद्धवा! जेथे देव आणि भक्त एक होऊन जातात, ऐक्यस्वरूपानेच भजन घडते, अशी जी साधकाची प्राप्ति, तीच माझी ‘परमभक्ति’ होय २८.

माझी प्रकटल्या परम भक्ती । पतन नाही प्रळयांती ।
साधक मद्‌रूपा येती । स्वरूपस्थिती समसाम्ये ॥२९॥

अर्थ :-
अशी माझी ‘परमभक्ति’ प्रकट झाली की, प्रळयांतीसुद्धा पतन नाही. कारण स्वरूपस्थितीच्या समसाम्यामुळे साधक मत्स्वरूपालाच पोचतात २९.

त्या स्वरूपाचे लक्षण । सांगताहे श्रीनारायण ।
उत्पत्ति-स्थिति-निदान । कारणा जो चिदात्मा ॥३३०॥

अर्थ :-
त्या स्वरूपाचे लक्षण श्रीनारायण सांगतात. उत्पत्ति-स्थिति-लयाच्या कारणाचेही कारण असा तो चिदात्मा आहे ३३०.

जो सकळ नियंता ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु ।
जो उपनिषदांचे सारु । जो महेश्वरु जगाचा ॥३१॥

अर्थ :-
जो सर्वांचा नियंता ईश्वर ; जो विश्वात्मा आणि विश्वंभर ; जो उपनिषदांचे सार आणि जो जगाचा महेश्वर ३१
त्या पदाची पदप्राप्ती । भक्त पावले परमभक्ती ।
तेचि पुढती उद्धवाप्रती । स्वानंदे श्रीपति सांगत ॥३२॥

अर्थ :-
त्याच्या पदाला भक्त हे माझी ‘परमभक्ति’ करून पोचतात. तेच पुढे श्रीकृष्ण स्वानंदाने उद्धवाला सांगत आहेत ३२.

इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्‍गतिः ।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नो नचिरात्समुपैति माम् ॥४६॥

अर्थ :-
[श्लोक ४६] अशा प्रकारे तो गृहस्थ आपल्या धर्मांचे पालन करून आपले अंतःकरण चांगल्या तर्‍हेने शुद्ध करून माझे स्वरूप जाणतो आणि ज्ञानविज्ञानाने संपन्न होऊन लवकरच मला प्राप्त करून घेतो. (४६)

ऐशिया पदाची पदप्राप्ती । साधक पावले स्वधर्मस्थिती ।
ते स्वधर्मप्रयोजनगती । यथानिगुती सांगत ॥३३॥

अर्थ :-
एवढ्या पदाला साधक स्वधर्मस्थितीने वागून पोंचतात. त्याच स्वधर्माचे कार्यकारण यथार्थ रीतीने भगवान सांगतात ३३.

करिता स्वधर्मानुष्ठान । रजतमे नाशती जाण ।
शुद्धसत्त्व अंतःकरण । तेथ माझे ज्ञान प्रकाशे ॥३४॥

अर्थ :-
स्वधर्माचे अनुष्ठान केले म्हणजे रज आणि तम हे नाश पावतात. आणि अंत:करण शुद्धसत्त्वयुक्त झाले म्हणजे तेथे माझे ज्ञान प्रकाशमान होते ३४.

प्रकाशल्या माझे ज्ञान । तेणे उल्हासे माझे भजन ।
भजनास्तव मन । विकल्पपण पै त्यागी ॥३५॥

अर्थ :-
आणि माझे ज्ञान प्रकाशित झाले म्हणजे माझे भजनही फैलावते आणि भजनाचा विकास झाला म्हणजे मन संकल्प विकल्प सोडून देते ३५.

विकल्पत्यागाचिये गती । वैराग्ये उचंबळे विरक्ती ।
भासे परमात्मा सर्व भूती । तेणे `परमभक्ती’ उल्हासे ॥३६॥

अर्थ :-
विकल्पाचा त्याग झाला की विरक्ति उचंबळून येते व सर्व प्राणिमात्रांमध्ये परमात्म्याचाच भास होऊ लागतो; आणि तेणेकरून ‘परमभक्ति’ विकास पावते ३६.

उल्हासल्या परमभक्ती । भक्तासी माझी स्वरूपप्राप्ती ।
तेचि स्वरूपाची स्वरूपस्थिती । यथानिगुती सांगत ॥३७॥

अर्थ :-
परमभक्तीचा विकास झाला की माझ्या भक्ताला मत्स्वरूपाची प्राप्ति घडते. त्याच स्वरूपाचे लक्षण यथार्थ रीतीने सांगतात ३७.

परमात्मा परंज्योती । परब्रह्म परंज्ञप्ती ।
परात्परतर प्रकृती । वेद बोलती `परावर’ जो ॥३८॥

अर्थ :-
परमात्मा, परंज्योति, परब्रह्म, परंज्ञप्ति, प्रकृतीहुन परात्पर व ज्याला ‘परावर’ म्हणतात ३८.

अज अव्यय अक्षर । अरूप अनाम अगोत्र ।
अलक्ष अतर्क्य अपार । अपरंपारस्वरूप ॥३९॥

अर्थ :-
अज, अव्यय, अक्षर, अरूप, अनाम, अगोचर, अलक्ष्य, अतर्क्य, अपार आणि अनंतस्वरूप ३९.

ऐशी निजस्वरूपी निजप्राप्ती । भक्त पावले स्वधर्मस्थिती ।
जेथूनि परतलिया श्रुती । नेतिनेती निजनिष्ठा ॥३४०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारची आत्म्यामधीलच आत्मस्वरूपाची प्राप्ति भक्तांना स्वधर्मस्थितीने घडून येते, ‘नेति’ ‘नेति’ असे म्हणून श्रुतीही तेथून परत फिरतात (अशा स्वस्वरूपस्थितीला भक्त पोचतात) ३४०.

ऐसे मद्‌रूप पावल्यापाठी । संसाराची काढिली कांटी ।
नांवरूपांची बुडाली गोठी । पडली तुटी जन्ममरणा ॥४१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे मत्स्वरूप झाले म्हणजे संसाराचे कुंपण तुटून जातें: नामरूपाची वार्ता लुप्त होते व जन्ममरणाचे नावही शिल्लक राहात नाही ४१.

एव स्वधर्माचेनि धर्मवशे । मीतूंपणाचे नांवचि पुसे ।
मद्‌रूपाचेनि सामरस्ये । अनायासे मीचि जाहले ॥४२॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वधर्माच्या आश्रयाने चालले असता मीपणाचे नांवच पुसून जाते आणि मत्स्वरूपाशी समरस झाल्याने अनायासे ते मीच होतात ४२.

`पूर्वी होतो मी जीव । आता झालो सदाशिव’ ।
हाही बुडाला आठव । ऐसा माझा अनुभव मद्‍भक्ता ॥४४॥

अर्थ :-
पूर्वी मी जीव होतो आणि आता शिव झालों, ह्याचीही आठवण राहात नाही. असा माझ्या भक्तांना माझा अनुभव येतो ४३.

शून्य पडिले संसारस्थिती । तेथ कैची पुनरावृत्ती ।
ऐशी मद्‍भक्ता माझी प्राप्ती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥४४॥

अर्थ :-
संसाराच्या अस्तित्वावरच पाणी पडते. तेथे पुनरावृत्ति कुठून ? अशी माझ्या भक्तांना माझी प्राप्ति होते ४४.

एव स्वधर्मे मत्प्राप्ति जाण । तया स्वधर्माचे महिमान ।
स्वये सांगताहे श्रीकृष्ण । सावधान परियेसा ॥४५॥

अर्थ :-
तात्पर्य, स्वधर्मेंकरूनच माझी प्राप्ति होते हे लक्षात ठेव. असा त्या स्वधर्माचा महिमाच श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत. तरी लक्ष देऊन श्रवण करावा ४५.

वर्णाश्रमवता धर्म, एष आचारलक्षणः ।
स एव मद्‍भक्तियुतो, निःश्रेयसकरः परः ॥४७॥

अर्थ :-
[श्लोक ४७] मी तुला हा वर्णाश्रमांचे पालन करणार्‍यांच्या आचारधर्म सांगितला आहे हे करताना जर तो माझ्या भक्तीने संपन्न असेल, तर त्याला खात्रीने मोक्षाची प्राप्ती होते. (४७)

अनादि जो स्वधर्माचार । जो का मोक्षकर साचार ।
तेणे स्वधर्मे सकाम नर । लोकांतर वांछिती ॥४६॥

अर्थ :-
अत्यंत प्राचीनकालापासून चालत आलेला जो स्वधर्माचार, जो खरोखर मोक्ष देणारा, त्याच स्वधर्माचरणाने सकाम लोक स्वर्गादि लोकांची इच्छा करतात! ४६.

झालिया लोकांतरप्राप्ती । तेथूनि होय पुनरावृत्ती ।
न करूनिया माझी भक्ती । स्वधर्म नाशिती सकामे ॥४७॥

अर्थ :-
पण तो स्वर्ग मिळाला तरी तेथून मृत्युलोकावर जन्म घ्यावा लागतोच. ह्याप्रमाणे माझी भक्ति न करिता लोक सकामपणाने स्वधर्म नासून टाकतात ४७.

ब्राह्मणा आला भद्रजाती । आम्हा न पोसवे हा निश्चिती ।
मग तो देऊनिया घेती । वाहावया पोथी वृद्ध ढोर ॥४८॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाला हत्ती दान मिळाला तर ह्याला खावयाला कोणी घालावे असे म्हणून त्याला देऊन टाकतात, आणि पोथ्या वहावयाला म्हातारा बैल घेतात ४८.

यापरी स्वधर्म जाण । उपेक्षिती गा ब्राह्मण ।
मग लोकांतरी कोरान्न । मागावया कण धांवती ॥४९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे बाह्मणलोक स्वधर्माची उपेक्षा करतात आणि स्वर्गात भिकेचे दाणे गोळा करावयाला जातात ! ४९.

घरी आणोनि दीघली कामधेनु । आम्हा न पोसवे म्हणूनु ।
ताकासाठी देती हेळसूनु । आली नागवणु ते नेणे ॥३५०॥

अर्थ :-
घरांत कोणी कामधेनु आणून दिली तर ती आम्हांला पोसवत नाही म्हणून ताकाच्या मोबदल्यांत तिला देऊन टाकतात. पण त्यांत आपली केवढी नागवण झाली हे त्यांना कळत नाही! ३५०.

तेवी म्या जाण गायत्रीमंत्र । दिधला ब्राह्मणांसी स्वतंत्र ।
तो उपेक्षूनिया मंत्रतंत्र । शूद्राचार आचरती ॥५१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मी ब्राह्मणांना गायत्री हा स्वतंत्र मंत्र दिला असता त्याची उपेक्षा करून भलतेच मंत्रतंत्र जपतात व ते शुद्राच्या आचाराने वागतात ! ५१.

सौर शाक्त गाणपत्यादि जाण । नाना मंत्रदीक्षा घेती ब्राह्मण ।
परी गायत्रीचे अनुष्ठान । एकही जाण न करिती ॥५२॥

अर्थ :-
ब्राह्मणलोक सौर, शाक्त, गाणपत्य, इत्यादि अनेक प्रकारच्या दीक्षा घेतात; पण एकही कोणी गायत्रीचे अनुष्ठान करीत नाही! ५२.

नाही गायत्रीचे अनुष्ठान । परी विपरीत झाले आन ।
गायत्रीचे श्रेय जाण । देती ब्राह्मण द्रव्यार्थ ॥५३॥

अर्थ :-
गायत्रीचे अनुष्ठान तर नाहीच, पण त्याहून विपरीत करतात. ते काय ? तर पैशासाठी ब्राह्मण हे गायत्रीमंत्राचे सारे श्रेयच विकत देतात ! ५३.

गायत्रीमंत्र असोनि घरी । तिचा भावार्थ कोणी न धरी ।
दीक्षेलागी मूर्खाचे द्वारी । लोळिजे द्विजवरी ऐसे झाले ॥५४॥

अर्थ :-
गायत्री मंत्र घरांत असून त्याचा भावार्थ कोणी धरीत नाहीत आणि मूर्खाच्या दारात ‘दीक्षा द्या ‘ ‘दीक्षा द्या ‘ म्हणून ब्राह्मणच लोळत असतात! असा प्रकार झाला आहे ५४.

शस्त्रास्त्री रथ सुदृढू । त्यावरी बैसविला भेडू ।
सांडूनि पळणे मानी सुरवाडू । न शके विभांडू रणांगण ॥५५॥

अर्थ :-
शस्त्रास्त्रांनी भरलेला खंबीर रथ असला, आणि त्यावर नेऊन भित्रा मनुष्य बसविला, तर रथ टाकून पळून जाणे ह्यांतच तो सुख मानतो. कारण त्याला युद्ध करण्याचे मुळी सामर्थ्यच नसते ५५.

तेवी वेदरूप मी नारायण । ब्राह्मणहृदयी असे जाण ।
त्याचे नेणोनि महिमान । वेदपारायण विकिती ॥५६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मी वेदरूपाने नारायण ब्राह्मणांच्या हृदयांतच असता, त्याचा महिमा न जाणता वेदाचे केलेले पारायण विकून टाकतात ! ५६.

वांछूनिया स्वर्गफळ । नाना याग करिती प्रबळ ।
कामकल्पना केवळ । स्वधर्म विकळ पाडिती ॥५७॥

अर्थ :-
स्वर्गफळाची इच्छा धरून अनेक प्रचंड यज्ञ करतात. तात्पर्य सकाम कल्पना ह्या स्वधर्माला स्वतः बुडवितात ५७.

वेदी प्रतिपाद्य कर्मफळ । तो वेदु मिथ्या नव्हे केवळ ।
तो वेदवाद समूळ । नेणोनि बरळ हा मानिती ॥५८॥

अर्थ :-
ज्या वेदामध्ये कर्माचे फळ सांगितलेले आहे, तो वेद केवळ मिथ्या नव्हे ; त्या वेदांत खरे काय प्रतिपादन केले आहे ते मुळीच न जाणता वाटेल ती बडबडच खरी समजतात ! ५८.

घ्यायवा वोखदाची वाटी । माता साकर दे चिमुटी ।
ते मुख्य फळ नव्हे दृष्टी । जावया पोटींचा महारोगु ॥५९॥

अर्थ :-
औषधाची वाटी घ्यावी म्हणून आई मुलाला साखरेची चिमटी देत असते; परंतु खरे पाहिले तर तो उद्देश कांही मुख्य नसतो. तर पोटांतला प्रबळ रोग हटावा हाच तिचा उद्देश असतो ५९.

तेवी वेद बोले जे फळ । ते प्रवृत्तिरोचना केवळ ।
स्वधर्म विचारिता समूळ । चित्तमळक्षाळक ॥३६०॥

अर्थ :-
तद्वत वेदाने जे फळ सांगितले आहे, ते केवळ स्वधर्माची रुचि उत्पन्न व्हावी एवढ्याकरितांच. कारण स्वधर्म हा चित्तांतील सर्व मळ नाहीसा करणारा आहे ३६०.

स्वधर्म सांडूनि सर्वथा । सकाम कर्मे करू जाता ।
तेंही शिणल्यावेगळे तत्त्वता । क्षुद्रकामता फळेना ॥६२॥

अर्थ :-
पण स्वधर्म सोडून देऊन सकाम कर्मेच करू गेल्यास त्यांतही कष्ट केल्याशिवाय क्षुद्र मनोरथही पूर्ण होत नाहीत ६१.

जेणे द्रव्ये अमृत ये हाता । ते वेंचूनि मद्य घेता ।
अधर्म आणि उन्मत्तता । पिशाचता जग थुंकी ॥६२॥

अर्थ :-
ज्या द्रव्याने अमृत हाती येते, ते खर्च करून मद्यच विकत घेतल्यास अधर्म होतो, माद चढतो, वेडे चाळे करतो आणि त्यामुळे सारे जग तोंडावर थुंकते ६२.

स्वपतीसी काम भोगिता । परलोक पावि पतिव्रता ।
तोचि काम परपुरुषी करिता । अधःपाता नेतसे ॥६३॥

अर्थ :-
आपल्या भ्रताराशींच रममाण झाले असता पतिव्रतेला परलोक प्राप्त होतो; पण तीच परपुरुषाशी रममाण झाली तर अध:पाताला जाते ६३.

जिह्वा दुरुक्ती बोलता । यमप्रहार वाजती माथा ।
तिणेंचि `राम राम’ म्हणता । हरिभक्ता यम कांपे ॥६४॥

अर्थ :-
जिव्हा जर दुरुक्ति बोलेल तर यमाचे तडाखे मस्तकावर बसतात; पण तीच जिव्हा ‘राम राम ‘ म्हणेल तर त्या हरिभक्तांना यमसुद्धा कांपतो ६४.

तेवी पावोनि उत्तम जन्म । कर्म करूनि सकाम ।
भोगावे दुःख परम । मरण जन्म अनिवार ॥६५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे उत्तम जन्माला येऊन सकाम कर्म केले असता अत्यंत दुःख भोगावे लागते; आणि असंख्य जन्ममृत्यु सोसावे लागतात ६५.

तेणेचि देहे स्वधर्म । करिता निरसे सकळ कर्म ।
निवारे मरणजन्म । बहुता हे वर्म कळेना ॥६६॥

अर्थ :-
पण त्याच देहाने स्वधर्माचरण केले, तर सारेच कर्म लयास जाऊन जन्ममरणाचे फेरे चुकतात. पण हे मर्म पुष्कळ लोकांना कळत नाही ६६.

स्वधर्मे घडे भगद्‍भक्ती । ऐशी अतिगुह्य आहे व्युत्पत्ती ।
ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती उद्धवा ॥६७॥

अर्थ :-
स्वधर्माने भगवंताची भक्ति घडते हेच ह्यांतले गूढ रहस्य आहे. उद्धवा ! तेच मी तुला यथार्थ रीतीने सांगेन ६७.

स्वधर्म करणे आवश्यक । तेथे सांडणे फळाभिलाख ।
तेचि `मदर्पण’ चोख । न करिता देख संकल्पु ॥६८॥

अर्थ :-
स्वधर्माने वागणे अत्यंत अवश्य आहे; पण त्यांत फलाची आशा सोडली पाहिजे. म्हणजे संकल्प न करताही ते खरोखर मला अर्पण होते ६८.

हो का घरिच्याचि रांजणी । निघती मुक्ताफळांच्या श्रेणी ।
तरी का ताम्रपाणी । समुद्रमिळणी शोधावी ॥६९॥

अर्थ :-
अरे ! घरांतल्या रांजणामध्येच मोत्यांच्या रांगा सांपडल्या, तर मग ताम्रपर्णी नदी समुद्राला मिळते ते स्थळ कशाला शोधावयास जावे ? ६९.

आपुलेच घरींची झाडे । फळती कल्पतरूचेनि पाडे ।
तरी अमरावतीचे चाडे । वृथा वेडे का शिणती ॥३७०॥

अर्थ :-
आपल्या घरचींच झाडे जर कल्पवृक्षाप्रमाणे फलद्रूप होऊ लागली, तर अमरावतीच्या इच्छेने वेड्यांनी का बरे शिणावे ? ३७०
हो का सद्‍गुरूंचे तीर्थ घेता । पाविजे परम पवित्रता ।
तरी धांवावया नाना तीर्था । विशेषता ते कायी ॥७१॥

अर्थ :-
किंवा सद्गुरूचे तीर्थ घेतले असता अत्यंत पवित्रता प्राप्त होते; तर मग हिकडच्या तिकडच्या शेंकडो तीर्थाकडे धावत सुटण्यांत काय अर्थ ? ७१.

का ईश्वरत्वे पिता पूजिता । निजमोक्ष लाभे आइता ।
तरी भजावे देवा देवता । कोण्या अर्था सज्ञानी ॥७२॥

अर्थ :-
किंवा ईश्वरभावनेने पित्याची पूजा केली, तर सहज मोक्ष प्राप्त होतो, तर मग ज्ञात्या लोकांनी देव-देवतांना कशाकरिता भजावे ? ७२.

तेवी स्वकर्माचि करिता । लाभे आपली निष्कर्मता ।
ते स्वधर्मी काम कल्पिता । जीव निजस्वार्था नाडले ॥७३॥

अर्थ :-
तद्वत् स्वकर्म करतांनाच आपली निष्कर्मता प्राप्त होते; पण त्याच स्वधर्मामध्ये फलाची इच्छा धरली की प्राणी आपल्या खऱ्या स्वार्थाला अंतरतात ७३.

निर्विकल्पे स्वधर्माचरण । त्या नांव माझे `शुद्ध भजन’ ।
तेणे भजने हो‍ऊनि प्रसन्न । मी विवेक-वैराग्य-ज्ञान भक्तांसी दे ॥७४॥

अर्थ :-
निर्विकल्प चित्ताने स्वधर्माचरण करणे याचेच नांव माझे ‘शुद्ध भजन’ होय. त्याभजनानेच मी प्रसन्न होऊन माझ्या भक्तांना विवेकयुक्त वैराग्य व ज्ञान देतो ७४.

तेणेचि ज्ञाने होय शुद्ध मती । चित्तशुद्धीमाजी परमभक्ती ।
ते भक्तीने माझी परम प्राप्ती । भक्त पावती उद्धवा ॥७५॥

अर्थ :-
त्याच ज्ञानाने बुद्धि पवित्र होते. चित्त शुद्ध झाले म्हणजे त्यांतच माझी ‘परम भक्ति’ उत्पन्न होते. आणखी उद्धवा ! त्या भक्तीनेच भक्तांना माझ्या श्रेष्ठ स्वरूपाची प्राप्ति होते ७५.

यालागी नैराश्ये जे स्वधर्मकर्म । तेचि माझे भजन परम ।
तेणे भजने भक्तोत्तम । स्वये पुरुषोत्तम हो‍ऊनि ठाकती ॥७६॥

अर्थ :-
म्हणून निष्काम जे स्वधर्माचरण तेंच माझे उत्तम भजन होय. त्या भजनानेच भक्तोत्तम असतात ते स्वतःच पुरुषोत्तम होऊन राहातात ७६.

यापरी स्वधर्मस्थिती । लाभे आपुली निजमुक्ती ।
तेचि म्या तुजप्रती । यथानिगुती सांगितली ॥७७॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे आपल्या स्वधर्मातच आपणास मुक्ति लाभते. तोच प्रकार मी तुला इत्थंभूत सांगितला ७७.

एतत्तेऽभिहित साधो भवन्पृच्छति यच्च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मा समियात्परम् ॥४८॥

अर्थ :-
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्या संहितायां
एकादशस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४८] हे उद्ववा ! तू मला जो प्रश्न विचारला होतास, त्याचे उत्तर मी दिले आणि आपल्या धर्माचे पालन करणारा भक्त परब्रह्मस्वरूप अशा मला कशा रीतीने प्राप्त होतो, तेही सांगितले. (४८)

उद्धवा पुसिले त्वा मजप्रती । स्वधर्मे केवी घडे मुक्ती ।
भक्तीने पाविजे निजमुक्ती । ते म्या तुजप्रती सांगितले ॥७८॥

अर्थ :-
उद्धवा ! स्वधर्मानेच मुक्ति कशी घडते असे तू मला विचारले होतेंस, तर भक्तीनेंच (भक्तियुक्त स्वधर्माने ) मुक्ति प्राप्त होते हे मी तुला सांगितले ७८.

हाता आलिया स्वधर्म । तत्काळ निरसे स्वकर्म ।
उडोनि जाय भवभ्रम । प्राप्ती परम स्वधर्मे ॥७९॥

अर्थ :-
स्वधर्म हाती लागला की, स्वकर्म तत्काल निरास पावते आणि संसाराचा सारा भ्रम दूर होतो. याप्रमाणे स्वधर्माने परमपदाची प्राप्ति होते ७९.

माझिया प्राप्तीलागी स्वकर्म । नैराश्ये आचरावा स्वधर्म ।
हे ज्यासी कळे वर्म । तया पुरुषोत्तम सदा वश्य ॥३८०॥

अर्थ :-
माझी प्राप्ति पाहिजे असेल तर स्वस्वकर्म म्ह. स्वधर्म निष्काम भावाने आचरावा. हे वर्म ज्याला कळले, त्याला पुरुषोत्तम वश झालाच म्हणून समजावे ३८०.

स्वधर्माऐसा स्पर्शमणी । सांपडल्या निर्विकल्पपणी ।
तो लाविता दृश्यस्थानी । चिन्मात्रसुवर्णी तेज उठी ॥८१॥

अर्थ :-
स्वधर्मासारखा परिस निर्विकल्पपणे सांपडतांच तो दृश्य पदार्थास लावला असता, ते सर्व पदार्थ चिन्मात्र सुवर्ण म्ह. ब्रह्ममयच होऊन जातात ८१.

स्वधर्माऐसा दिनमणी । नैराश्ये उगवलिया स्वभुवनी ।
तो अज्ञाननिशा निरसुनी । स्वप्रकाशपणी सदा वर्ते ॥८२॥

अर्थ :-
स्वधर्मासारखा सूर्य निष्कामतेने अंत:करणांत उदय पावला असतो तो अज्ञानरूप रात्र नाहीशी करून सदासर्वदा स्वप्रकाशपणानेच नांदतो ८२.

स्वधर्माऐसे निज‍अमृत । जे निर्विकल्पे सेवू जाणत ।
त्यांसी जन्ममरणांचा आवर्त । मी श्रीअनंत लागो नेदी ॥८३॥

अर्थ :-
स्वधर्मासारखे अमृत निर्विकल्पत्वाने म्ह. निष्कामपणे ज्यांना सेवन करता येते, त्यांना मी श्रीअनंत जन्ममरणाचा भोंवरा लागूच देत नाही ८३.

जे का स्वधर्मी विमुख । त्यासी माझी प्राप्ती नाही देख ।
जन्मकोटी परम दुःख । सकामे मूर्ख भोगिती ॥८४॥

अर्थ :-
पण जे स्वधर्माला विमुख होतात, त्यांना मात्र माझी प्राप्ति होत नाही. ते मूर्ख सकामपणामुळे कोट्यवधि जन्मपर्यंत दुःसह दुःख भोगीत असतात ८४.

त्या स्वधर्माची अतर्क्य गोष्टी । न कळे नैष्कर्मे निजदृष्टी ।
याचिलागी जन्मकोटी । अतिसंकटी जीव भोगी ॥८५॥

अर्थ :-
त्या स्वधर्माची गोष्ट अतर्क्य आहे. त्याची निष्कर्मता डोळ्यांना दिसत नाही. म्हणूनच प्राणी कोट्यवधि जन्मपर्यंत दुःख भोगीत राहतात ८५.

स्वधर्मे करिता स्वकर्म । जै नैष्कर्म्यतेचे कळे वर्म ।
तै विभांडूनि मरणजन्म । परब्रह्म पावती ॥८६॥

अर्थ :-
स्वधर्मानेच स्वकर्म करीत असता निष्कामपणाचे वर्म कळले, तर ते जन्ममरणाचा फेरा चुकवून परब्रह्मस्वरूपाला पोचतात ८६.

एव स्वधर्म यापरी । तारक होय संसारी ।
स्वधर्माचे नावेवरी । तरले भवसागरी निजभक्त ॥८७॥

अर्थ :-
अशाप्रकारे स्वधर्म हा संसारामध्ये तारकच होतो. स्वधर्मरूप नावेवरून माझे पुष्कळ भक्त संसारसागर तरून गेले ८७.

संसार तरले हा बोलु कुडा । स्वधर्म करित माझिया चाडा ।
होय भवसागर कोरडा । मी सांपडे पुढा निजात्मा ॥८८॥

अर्थ :-
‘संसार तरून गेले’ हे सुद्धा बोलणे खोटेंच, कारण माझ्या प्राप्तीच्या इच्छेने स्वधर्माचे आचरण केले असता संसारसागर मुळी कोरडाच होऊन जातो आणि मी परमात्मा त्यांना समोरच सापडतो ८८.

ऐशी स्वधर्माची थोरी । निष्कामतेच्या निजकुसरी ।
देवो सांगे आवडीभरी । नानापरी प्रबोधे ॥८९॥

अर्थ :-
निष्कामपणाच्या साहाय्याने होणाऱ्या स्वधर्माचरणाची इतकी थोरवी आहे. त्याचीच देवाला मोठी आवड असल्याने त्याने नाना प्रकारे उद्धवाला समजून सांगितले ८९.

भक्तिप्राधान्य भागवत । मुख्य भक्ति ते स्वधर्मयुक्त ।
येणे स्वधर्मभजने समस्त । परम भागवत उद्धरले ॥३९०॥

अर्थ :-
भागवत हे भक्तिप्रधान आहे, त्यांतील भक्ति ही स्वधर्मयुक्त आहे. ह्या स्वधर्मभजनानेच सारे श्रेष्ठ भक्त उद्धरून गेले ३९०.

त्या स्वधर्मकर्माचा एकान्त । निजभजनभक्तीचा भावार्थ ।
उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । स्वये सांगत एकादशी ॥९१॥

अर्थ :-
त्या स्वधर्मकर्मातील रहस्य आणि आत्मभजनभक्तीचा भावार्थ श्रीकृष्णांनी स्वतः उद्धवाला अकराव्या स्कंधांत सांगितला ९१.

त्या एकादशाच्या गोष्टी । स्वधर्मकर्माची कसवटी ।
एका जानार्दनकृपादृष्टी । टीका मराठी हे केली ॥९२॥

अर्थ :-
त्या अकराव्या स्कंधांतील गोष्टी म्हणजे स्वधर्मकर्माची कसोटी आहे. श्रीजनार्दनाच्या कृपादृष्टीनेच एकनाथाने ही मराठी टीका केली आहे ९२.

हे करणी केली जनार्दने । मज अभंगी घातले तेणे ।
शेखी मीतूंपणाचे ठाणे । येणे निरूपणे उडविले ॥९३॥

अर्थ :-
ही करणी त्या जनार्दनांनीच केली, आणि कवितेत माझे नांव घातले आणि शेवटी या निरूपणाने मीतूंपणाचे ठाणेच उडवून टाकले ९३.

उडविले विषयी विषयपण । उडविले भेदाचे भान ।
उडविले जीवशिवपण । जनी जनार्दन तुष्टोनी ॥९४॥

अर्थ :-
विषयांतील विषयपणाच नाहींसा केला; भेदाचे भानच उडवून टाकलें; आणि जनीं-जनार्दन संतुष्ट होऊन त्याने जीवशिवपणच उडवून लावले ९४.

जनार्दने जनके तेणे । आम्हा केले परब्रह्म खेळणे ।
यालागी सकळ क्रिया तेणे होणे । स्वधर्मपणे सहजेंचि ॥९५॥

अर्थ :-
जनार्दनरूप जो पिता, त्याने आम्हांला परब्रह्म हे खेळणेच करून टाकले. म्हणूनच त्याच्या योगाने ज्या ज्या क्रिया होतात, त्या त्या आपोआप स्वधर्मपणानेच घडतात ९५.

सहजी लागल्या स्वधर्म । कर्मचि होय निष्कर्म ।
संसार होय परब्रह्म । हे कृपा परम जनार्दनी ॥९६॥

अर्थ :-
स्वभावतःच स्वधर्म लागला म्हणजे कर्म असते तेंच निष्कर्म होते आणि संसार असतो तोच परब्रह्म होतो. हीच जनार्दनाची मोठी कृपा होय ९६.

यालागी सांडूनिया एकपण । एका जनार्दन शरण ।
स्वधर्मकर्माचे निरूपण । झाले संपूर्ण तया कृपा ॥९७॥

अर्थ :-
ह्यास्तव एकपणा म्ह. एकनाथपणा सोडून एका हा जनार्दनाला शरण गेला. म्हणून त्यांच्या कृपेनेंच स्वधर्मकर्माचे निरूपण संपूर्ण झाले ९७.
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकारटीकाया वानप्रस्थसंन्यासधर्मनिरूपण नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥९८॥

अर्थ :-
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ओंव्या ३९७॥ श्लोक ॥४८॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्या संहिताया एकादशस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥