🕉️सार्थ एकनाथी भागवत

🙏 5. संत एकनाथ महाराज · ABH-084018 · अभंग क्र. १

🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 8

श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥
ॐ नमो सद्‍गुरु तू ज्योतिषी । एकात्मतेचे घटित पाहसी ।
चिद्‍ब्रह्मेंसी लग्न लाविशी । ॐ पुण्येंसी तत्त्वता ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकाररूप सद्गुरो ! तुला नमस्कार असो. तू एक मोठा ज्योतिषी आहेस. तू जीवाचे व ब्रह्माचे एकात्मतेचे घटित पाहून ‘ॐपुण्याहं’- (मी प्रणवरूप पुण्यस्वरूपच आहे) या मंत्राने जीव-ब्रह्माचे लग्न लावून देतोस १.

वधूवरा लग्न लाविती । हे देखिले असे बहुती ।
आपुली आपण लग्नप्राप्ती । हे अलक्ष्य गती गुरुराया ॥२॥

अर्थ :-
नवरानवरीचे लग्न लावलेले पुष्कळ लोक पाहातात. परंतु हे गुरुराजा ! आपले आपल्याशीच लग्न लावून टाकते हे तुझे कौशल्य फार अलौकिक आहे. २.

लग्न लाविती हातवटी । पांचा पंचकांची आटाटी ।
चुकवूनि काळाची काळदृष्टी । घटिका प्रतिष्ठी निजबोधे ॥३॥

अर्थ :-
आणखी तुझी लग्न लावण्याची हातवटी अशी आहे की, पांचा पंचकाची आटाआट व काळाची काळदृष्टि चुकवून तू आत्मबोधाची घटका स्थापन करतोस ३.

चहू पुरुषार्थांचे तेलवण । लाडू वळिले संपूर्ण ।
अहंभावाचे निंबलोण । केले जाण सर्वस्वे ॥४॥

अर्थ :-
चारही पुरुषार्थाचे लाडू वळून तेलवण तयार करून अहंभावाचे सर्वस्वी लिंबलोण उतरून टाकतोस ४.

साधनचतुष्ट्याचा सम्यक । यथोक्त देऊन मधुपर्क ।
जीवभावाची मूद देख । एकाएक सांडविली ॥५॥

अर्थ :-
साधनचतुष्टयाचा यथाविधि मधुपर्क करून जीव-भावाची मूद एकीकडे फेंकून देतोस ५.

विषयसुख मागे सांडे । तेचि पायातळी पायमांडे ।
सावधान म्हणसी दोंहीकडे । वचन धडफुडे ते तुझे ॥६॥

अर्थ :-
विषयसुख मागे पडतें, तीच पायाखालची पायघडी होय; आणि दोहीकडे ‘सावधान’ म्हणतोस तेच तुझे मोठे वचन अथवा खरा उपदेश होय ६.

व्यवधानाचे विधान तुटे । सहजभावे अंत्रपटु फिटे ।
शब्द उपरमोनि खुंटे । मुहूर्त गोमटे पै तुझे ॥७॥

अर्थ :-
विषयाचे व्यवधान हाच अंतरपाट, तो सहजसमाधीने फिटतो; आणि शब्द बंद पडून जिकडे तिकडे शांति प्राप्त होते. असा तुझा मुहूर्त मोठा मंगलकारक असतो ७.

अर्धमात्रा समदृष्टी । निजबिंबी पडे गांठी ।
ऐक्यभावाच्या मीनल्या मुष्टी । लग्नकसवटी अनुपम ॥८॥

अर्थ :-
प्रणवाच्या अर्धमात्रेमध्ये समदृष्टि झाली म्हणजे ब्रह्मस्वरूपाची गांठ पडून ऐक्यभावाच्या मुठी मिटतात. अशी लग्न लावण्याची तुझी तर्‍हा केवळ अनुपम आहे ८.

तेथ काळा ना धवळा । गोरा नव्हे ना सांवळा ।
नोवरा लक्षेना डोळा । लग्नसोहंळा ते ठायी ॥९॥

अर्थ :-
तेथे काळाही नाही व पांढराही नाहीं; गोराही नव्हे आणि सावळाही नव्हे ; नवरा मुळी डोळ्याला दिसतच नाही. अशा ठिकाणी लग्नाचा समारंभ ! ९.

परी नवल कैसे कवतिक । दुजेनवीण एकाएक ।
एकपणी लग्न देख । लाविता तू निःशेख गुरुराया ॥१०॥

अर्थ :-
परंतु हे गुरुराजा ! हे किती आश्चर्य ! आणि केवढा हा चमत्कार ! की दुसरे कोणीच तेथे नसताना एकीएकी एकाबरोबरच एकट्यानेच लग्न लावणारा तूंच एक खरा आहेस ! १०.

तुज गुरुत्वे नमू जाता । तंव आत्मा तूंचि आंतौता ।
आंतु की बाहेर पाहो जाता । सर्वी सर्वथा तूंचि तु ॥११॥

अर्थ :-
गुरु समजून तुला बाहेर नमस्कार करावयास जावें, तर अंतरांतील आत्माही तूंच, आंत किंवा बाहेर पाहावयास गेले, तर सर्व ठिकाणी तुझा तूंच भरलेला आहेस ११.

तुझे तूंपण पाहता । माझे मीपण गेले तत्त्वता ।
ऐसे करूनिया गुरुनाथा । ग्रंथकथा करविसी ॥१२॥

अर्थ :-
तुझे तूंपण पाहावयास जावें, तो खरोखर माझे मीपणच नाहींसे होऊन जाते. गुरुनाथा ! असे करूनही आपण ग्रंथकथा करविता ! १२.

मागील कथासंगती । सप्तमाध्यायाचे अंती ।
अवधूते यदूप्रती । कथा कपोती सांगीतली ॥१३॥

अर्थ :-
आता मागील कथेचा संबंधः-सातच्या अध्यायाच्या शेवटी अवधूताने यदूला कपोताची कथा सांगितली १३.

पृथ्वी-आदिअंती चोखट । कपोतापर्यंत गुरु आठ ।
सांगितले अतिश्रेष्ठ । गुरु वरिष्ठ निजबोधे ॥१४॥

अर्थ :-
आदिअंती उत्तम असलेल्या पृथ्वीपासून तो कपोतापर्यंत अत्यंत श्रेष्ठ असे आठ गुरु सांगितले. आत्मबोधानेच गुरूंना श्रेष्ठत्व येते १४.

उरल्या गुरूंची स्थिती । अवधूत सांगेल यदूप्रती ।
तेथे सावधान ठेवा चित्तवृत्ती । श्रवणे स्थिति तद्‍बोधे ॥१५॥

अर्थ :-
आता बाकी कांही लक्ष ठेवा. श्रवणाने ती बोधस्थिति तुम्हालाही लाभेल १५.
श्रीब्राह्मण उवाच -
सुखमैन्द्रियक राजन् स्वर्गे नरक एव च ।
देहिना यद्यथा दुःख तस्मान्नेच्छेत तद् बुधः ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] अवधूत म्हणतात हे राजन ! प्राण्यांना इद्रियांचे दुःख जसे स्वर्गात व नरकातही मिळते, त्याचप्रमाणे सुखही मिळते म्हणून बुद्धिमान माणसाने त्याची इच्छा धरू नये. (१)

श्रवणी सादरता यदूसी । देखोनि सुख जाले ब्राह्मणासी ।
तेणे सुखे निरूपणासी । उल्हासेंसी करीतसे ॥१६॥

अर्थ :-
यदूला श्रवणाची आवड असलेली पाहून त्या ब्राह्मणाला मोठा संतोष झाला. त्या आनंदाच्या भरांत मोठ्या उल्हासाने त्याने पुढच्या निरूपणाला सुरुवात केली १६.

तो म्हणे राया सावधान । विषयसुखाचे जे सेवन ।
ते स्वर्गनरकी गा समान । नाही अनुमान ये अर्थी ॥१७॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, हे राजा ! नीट लक्ष दे. विषयाचे सुख हे स्वर्गात व नरकांत सारखेच असते, ह्यांत संशय मुळीच नाही १७.

भोगिता उर्वशीसी । जे सुख स्वर्गी इंद्रासी ।
तेचि विष्ठेमाजी सूकरासी । सूकरीपासी निश्चित ॥१८॥

अर्थ :-
उर्वशीचा उपभोग घेतांना स्वर्गामध्ये इंद्राला जे सुख वाटते, तेच सुख खरोखर विष्ठेमध्ये डुकरालाही डुकरिणीचा उपभोग घेतांना वाटत असते १८.

हे जाणोनि साधुजन । उभय भोगी न घालिती मन ।
नेदवे प्रेतासी आलिंगन । तेवी साधुजन विषयांसी ॥१९॥

अर्थ :-
हेच लक्षात आणून साधु पुरुष दोहो ठिकाणच्या भोगांत मन घालीत नाहीत. प्रेताला जसे आलिंगन देववत नाही, त्याप्रमाणे साधुपुरुषही विषयाला शिवत नाहीत १९.

जीत सापु धरावा हाती । हे प्राणियांसी नुपजे चित्ती ।
तेवी विषयांची आसक्ती । साधु न धरिती सर्वथा ॥२०॥

अर्थ :-
जिवंत साप हातांत धरावा असे कधी प्राण्याच्या मनात येत नाही, त्याप्रमाणे साधुपुरुष विषयाची आसक्ति कधी धरीत नाहींत २०.

जैसे न प्रार्थिता दुःख । प्राणी पावताति देख ।
तैसे न इच्छिता इंद्रियसुख । भोगवी आवश्यक अदृष्ट ॥२१॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे दुःखाला आमंत्रण केल्याशिवायच प्राण्याकडे दु:ख येते, त्याप्रमाणे इच्छा केल्याशिवायच प्राक्तन हे इंद्रियसुखही प्राण्याला बलात्काराने भोगावयाला लावते २१.

मज दुःखभोगु व्हावा । हे नावडे कोणाच्या जीवा ।
ते दुःख आणी अदृष्ट तेव्हा । तेवी सुखाचा यावा अदृष्टे ॥२२॥

अर्थ :-
स्वतःला दु:खभोग व्हावा, हे कोणाच्याही जिवाला आवडत नाही; परंतु दैव जसे दुःख मागितल्यावांचून देते, तसेच ते सुखाचा वाटाही त्याच्याकडून भोगविते २२.

ऐसे असोनि उद्योगु करिता । तेणे आयुष्य नाशिले सर्वथा ।
यालागी सांडूनि विषयआस्था । परमार्था भजावे ॥२३॥

अर्थ :-
असे असून लोक त्यासाठी उद्योग हा करतातच; आणि त्यामुळे सार्‍या आयुष्याचा नाश होतो. ह्याकरिता विषयाची आस्था सोडून परमार्थाच्याच भजनी लागावे २३.

केवळ झालिया परमार्थपर । म्हणसी आहारेंवीण न राहे शरीर ।
येच निर्धारी साचार । गुरु ‘अजगर’ म्या केला ॥२४॥

अर्थ :-
परंतु तू म्हणशील की, केवळ परमार्थाच्याच नादाला लागले, तर आहाराशिवाय हा देह राहणार नाही. तर त्याचाच खरोखर अनुभव पाहाण्यासाठी मी अजगराला गुरु करून घेतले २४.

ग्रास सुमृष्ट विरस महान्त स्तोकमेव वा ।
यदृच्छयैवापतित ग्रसेदाजगरोऽक्रियः ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] प्रयत्‍न न करता योगायोगाने जे अन्न मिळते, ते खाऊनच योग्याने अजगराप्रमाणे जीवननिर्वाह करावा मग ते चविष्ट असो की बेचव अधिक असो की कमी. (२)

उद्योगेंवीण आहारु । अयाचित सेवी अजगरु ।
डंडळोनि न सांडी धीरु । निधडा निर्धारु पै त्याचा ॥२५॥

अर्थ :-
अजगर हा उद्योग केल्यावांचून सहज यदृच्छेने जो आहार मिळेल, तो सेवन करतो. डगमगून धीर सोडीत नाही. त्याचा निश्चय दांडगा असतो २५.

स्वभावे तो मुख पसरी । सहजे पडे जे भीतरी ।
सरस नीरस विचारु न करी । आहार अंगीकारी संतोषे ॥२६॥

अर्थ :-
तो स्वभावत: तोंड पसरतो, आणि सहजगत्या जे तोंडांत पडेल-मग ते सरस का निरस ह्याचा विचार करीत नाही-तो आहार संतोषाने ग्रहण करतो २६.

तैशीचि योगियांची गती । सदा भाविती आत्मस्थिती ।
यदृच्छा आले ते सेवती । रसआसक्ती सांडूनि ॥२७॥

अर्थ :-
तसाच प्रकार योग्यांचा आहे. ते निरंतर निजात्मस्थितींतच रंगलेले असतात. ते रसावरील आसक्ति सोडून यदृच्छेने जे चालून येईल ते सेवन करितात २७.

योगियांचा आहारु घेणे । काय सेविले हे रसना नेणे ।
रसना-पंगिस्त नाही होणे । आहारु सेवणे निजबोधे ॥२८॥

अर्थ :-
योग्यांचे आहार सेवन करणे म्हणजे काय सेवन केले हे रसनेला कळावयाचे नाही. रसनेच्या अंकित न होता आहार घ्यावयाचा तो स्वात्मदृष्टीने घ्यावयाचा २८.

आंबट तिखट तरी जाणे । परी एके स्वादे अवघे खाणे ।
सरस नीरस कांही न म्हणे । गोड करणे निजगोडिये ॥२९॥

अर्थ :-
आंबट तिखट वगैरे तो जाणतो, पण सर्व काही एकाच स्वादानें-ब्रह्मरसभावनेनें-ग्रहण करतो; सरस, नीरस हा भाव ठेवीत नाही. आत्मसुखाच्या गोडीनेच गोड करून घेतो २९.

मुख पसरिलिया निर्धारा । स्वभावे रिघालिया वारा ।
तोचि आहारु पै अजगरा । तेणेचि शरीरा पोषण ॥३०॥

अर्थ :-
खरोखर तोंड पसरले असता नुसता वारा जरी आंत शिरला, तरी तोच अजगराचा आहार होऊन बसतो. त्यानेंच त्याच्या शरीराचे पोषण घडते ३०.

तैशीचि योगियांची स्थिति । वाताशने सुखे वर्तती ।
आहारालागुनी पुढिलांप्रती । न ये काकुलती सर्वथा ॥३१॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योग्यांचीही स्थिति असते. ते वायुभक्षण करूनही सुखाने रहातात. आहारासाठी ते इतरांपाशी बिलकुल काकुळतीला येत नाहीत ३१.

थोडे बहु सरसनिरसासी । हे कांही म्हणणे नाही त्यासी ।
स्वभावे जे आले मुखासी । ते सावकाशी सेवितु ॥३२॥

अर्थ :-
थोडें, फार, सरस, नीरस हा भावच त्यांचेपाशी नसतो. जे स्वभावत; तोंडांत येऊन पडेल, ते स्वस्थचित्ताने सेवन करतात ३२.

शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।
यदि नोपनयेद्ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३]पुष्कळ दिवस भोजन मिळाले नाही, तरीसुद्धा त्यासाठी काही प्रयत्‍न न करता तो प्रारब्धाचा भोग समजून आहार न घेता अजगराप्रमाणे पडून राहावे. (३)

अजगरासी बहु काळे । यदृच्छा आहारु न मिळे ।
तरी धारणेसी न टळे । पडिला लोळे निजस्थानी ॥३३॥

अर्थ :-
अजगराला बहुतकालपर्यंत आपोआप आहार न मिळाला तरीही त्याची धारणा चळत नाहीं; तो स्वस्थानी जशाचा तसाच लोळत असतो ३३.

तैसे योगियासी अन्न । बहुकाळे न मिळे जाण ।
तरी करूनिया लंबासन । निद्रेंविण निजतु ॥३४॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे हे पाहा ! योग्याला बहुतकाल अन्न न मिळाले तरी तो लांब आसन करून निद्रेशिवायच निजलेला असतो ३३.

निद्रा नाही तयासी । परी निजे निजी अहर्निशी ।
बाह्य न करी उपायासी । भक्ष्य देहासी अदृष्टे ॥३५॥

अर्थ :-
निद्रा म्हणून त्याला नसतेच; पण तो अहोरात्र निजसुखाच्याच तंद्रेत असतो. बाह्य उपाय म्हणून काही करीत नाही. नशिबाने जे भक्ष्य देहाला मिळेल ते ! ३५.

अदृष्टी असेल जे जे वेळे । ते ते मिळेल तेणे काळे ।
यालागी त्याचे ज्ञान न मैळे । धारणा न ढळे निजबोधे ॥३६॥

अर्थ :-
ज्या ज्या वेळी जे जे नशिबी असेल, ते ते त्या त्या वेळी मिळेल, ह्या निश्चयाने त्याचे ज्ञान मलीन होत नाही. निजात्मबोधामुळे त्याची धारणा ढळत नाही ३६.

ओजःसहोबलयुत बिभ्रद् देहमकर्मकम् ।
शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४ ] मनोबळ, इंद्रियबळ व शारीरिक बळ या तिन्हींनी युक्त असूनही तसेच इंद्रियांमध्ये कार्य करण्याची क्षमता असूनही देहाने काम न करता झोपल्यासारखे पडून राहावे परंतु सजग असावे. (अजगरापासून, सुखासाठी प्रयत्‍न न करणे, मिळेल ते खाणे, दैवावर विसंबून राहाणे, हे गुण घ्यावेत). (४)

अजगरासी बळ उदंड । देहो पराक्रमे प्रचंड ।
परी न करी उद्योगाचे बंड । पसरूनि तोंड पडिलासे ॥३७॥

अर्थ :-
अजगराची शक्ति अचाट ; देह व पराक्रम प्रचंड असतो; परंतु उद्योगाची धामधूम म्हणून काही करीत नाही. आपला तोंड पसरून पडलेला असतो ! ३७.

तैसाचि योगिया केवळ । शरीरी असे शारीर बळ ।
बुद्धिही असे अतिकुशळ । इंद्रियबळ पटुतर ॥३८॥

अर्थ :-
योगीही केवळ तसाच असतो; त्याला शरीरसामर्थ्य असते; त्याची बुद्धीही मोठी कुशल असते; व त्याचे इंद्रियबलही चांगलेच असते ३८.

आहारालागी सर्वथा । हेतु स्फुरो नेदी चित्ता ।
कायावाचा तत्वता । नेदी स्वभावता डंडळू ॥३९॥

अर्थ :-
पण तो आहाराची कल्पनाच मुळी मनाला शिवू देत नाही. खरोखरी कायेला व वाचेला स्वाभाविकपणे तो डळमळूंच देत नाही ३९.

स्वप्नजागृती मुकला । सुषुप्ती सांडोनि निजेला ।
शून्याचा पासोडा झाडिला । निजी पहुडला निजत्वे ॥४१॥

अर्थ :-
तो स्वप्न आणि जागृति ह्यांना मुकतो; सुषुप्ति सोडून झोपतो; आणि शून्याची पासोडी झाडून निजस्वरूपी निजात्मभावाने (अर्थात स्वरूपानंदांत) शयन करितो ४०.

मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] निश्चल समुद्र बाहेर प्रसन्न आणि आत गंभीर असतो तो अथांग असतो तो ओलांडता येत नाही त्याचा अंत लागणे कठीण आहे त्याला प्रक्षुब्ध करता येत नाही त्याचप्रमाणे मुनी बाहेरून प्रसन्न पण आतून गंभीर असतो तो कसा आहे, हे कोणाला कळत नाही तेजामुळे कोणाला त्याच्यावर मात करता येत नाही त्याचा अंतपार कोणाला लागत नाही आणि विकारांनी तो विचलित होत नाही. (५)

‘समुद्र’ जो गुरु करणे । त्याची परिस पा लक्षणे ।
गंभीरत्व पूर्णपणे । निर्मळ असणे इत्यादि ॥४१॥

अर्थ :-
आतां, ज्या समुद्राला गुरु करावयाचा त्याची लक्षणे ऐक. त्याच्यांत गंभीरपणा, परिपूर्णता आणि निर्मळपणा इत्यादि गुण असतात ४१.

समुद्र सदा सुप्रसन्न । योगी सदा प्रसन्नवदन ।
केव्हांही धुसमुशिलेंपण । नव्हे जाण निजबोधे ॥४२॥

अर्थ :-
समुद्र सदोदित सुप्रसन्न असतो, तसा योगीही सर्वकाळ प्रसन्नमुख असतो. आत्मबोधामुळे धुसफुसेपणा म्हणून त्याला केव्हांही माहीत नसतो ४२.

मीनल्या सरितांचे समळ जळ । समुद्र डहुळेना अतिनिर्मळ ।
तैसी नाना कर्मे करिता सकळ । सदा अविकळ योगिया ॥४४॥

अर्थ :-
नद्यांचे गढूळ पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र गढूळ होत नाही, तो अगदी निर्मळच असतो. तसाच योगीसुद्धा नाना प्रकारची कर्मे करीत असूनही सदोदित निस्त्रस्त (शांत अथवा अलिप्स) असतो ४३.

जळे गंभीर सागर । योगिया स्वानुभवे गंभीर ।
वेळा नुल्लंघी सागर । नुल्लंघी योगीश्वर गुरुआज्ञा ॥४४॥

अर्थ :-
समुद्र जसा जळाने गंभीर, तसा योगी स्वात्मानुभवाने गंभीर असतो. तो जसा मर्यादा उल्लंघीत नाही, तसाच योगीश्वर गुरु-आज्ञेचे उल्लंघन करीत नाही ४४.

समुद्री न रिघवे भलत्यासी । तो बुडवी जळकल्लोळेंसी ।
योगिया बुडवी संसारासी । भावे त्यापासी गेलिया ॥४५॥

अर्थ :-
समुद्रात भलत्यास शिरवत नाही. तो पाणी व लाटा यांखाली बुडवून टाकतो. तसाच योगीही भाव धरून त्याजपाशी गेल्यास त्याच्या जन्ममरणरूप संसाराला बुडवून टाकतो ४५.

जो रिघणे निघणे जाणे जळी । तो समुद्री करी आंघोळी ।
येरांसी लाटांच्या कल्लोळी । कासाकुळी करीतसे ॥४६॥

अर्थ :-
समुद्रांत शिरावयाचे कसे व परत यावयाचे कसे हे जो जाणतो, तोच समुद्रांत आंघोळ करू शकतो. इतरांना तो लाटांच्या कल्लोळाने कासावीस करून सोडतो ४६.

तैसीचि योगियासी । सलगी न करवे भलतियासी ।
आपभये भीती आपैसी । तो भाविकांसी सुसेव्य ॥४७॥

अर्थ :-
तशीच योग्याची संगतीही भलत्यासलत्याला व्हावयाची नाही. ते आपभयाने आपोआपच भीत असतात. भाविकांनाच तो सुसेव्य असतो ! ४७.

जाहल्या धनवंतु वेव्हारा । उपायी नुल्लंघवे सागरा ।
तैसे नुल्लंघवे योगीश्वरा । नृपा सुरनरा किन्नरा ॥४८॥

अर्थ :-
मोठा धनवंत झाला तरी कोणत्याच उपायांनी त्याला समुद्राचे उल्लंघन करवत नाहीं; त्याप्रमाणे देव, राजे, मनुष्य किंवा किन्नर यांसही योगीश्वराचे उल्लंघन करवत नाही ४८.

मळु न राहे सागरी । लाटांसरिसा टाकी दुरी ।
तैसाचि मळु योगियाभीतरी । ध्याने निर्धारी न राहे ॥४९॥

अर्थ :-
समुद्रांत मळ रहात नाही, लाटांबरोबर तो दूर फेकून देतो, त्याचप्रमाणे योग्याच्या ठिकाणीही ध्यानाच्या योगेकरून निश्चयाने मळ रहात नाही ४९.

समुद्री मीनली ताम्रपर्णी । तेथ जाहली मुक्ताफळांची खाणी ।
योगिया मिनली श्रद्धा येऊनि । तेथ मुक्तखाणी मुमुक्षा ॥५०॥

अर्थ :-
ताम्रपर्णी नदी समुद्राला जाऊन मिळाली तो ती तेथे मुक्तखाण म्हणजे मोत्यांची खाण होऊन बसली, तशीच योग्याला श्रद्धा येऊन मिळाली व तीही तेथे मुक्तखाण म्हणजे मुक्तीची खाण होऊन बसली ५.

जो समुद्रामाजी रिघोनि राहे । तो नानापरीची रत्ने लाहे ।
योगियांमाजी जो सामाये । त्याचे वंदिती पाये चिद्‍रत्ने ॥५१॥

अर्थ :-
जो समुद्रात बुडी देऊन रहातो, त्याच्या हातास नानाप्रकारची रत्ने लागतात; त्याचप्रमाणे जो योग्याशी समरसून जातो. त्याच्या पायावर ज्ञानरत्ने येऊन पडतात ५१.

जैशी समुद्राची मर्यादा । कोणासी न करवे कदा ।
तैशी योगियांची मर्यादा । शास्त्रा वेदा न करवे ॥५२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे समुद्राची मर्यादा कधी कोणाला करवत नाही, त्याचप्रमाणे योग्याची मर्यादाही वेदांना व शास्त्रांना करवत नाही ५२.

प्रवाहेंवीण जळ । समुद्री जेवी निश्चळ ।
मृत्युभयेंवीण अचंचळ । असे केवळ योगिया ॥५३॥

अर्थ :-
समुद्राचे पाणी ज्याप्रमाणे प्रवाहरहित-निश्चळ असतें, त्याचप्रमाणे योगी हाही मृत्युभयरहित, केवळ निश्चळ होऊन राहिलेला असतो ५३.

समुद्री प्रवाहो नव्हे कांही । सदा पूर्ण ठायींच्या ठायी ।
तैसे योगिया जन्ममरण नाही । परिपूर्ण पाही सर्वदा ॥५४॥

अर्थ :-
समुद्राला केव्हांही प्रवाह म्हणून नाही, तो सदोदित जशाच्या तसाच परिपूर्ण; तसेंच योग्यासही जन्ममरण नाही. तो सर्वकाळ परिपूर्णच असतो ५४.

समुद्रलक्षणे साधिता । अधिक दशा आली हाता ।
ते योगियाची योग्यता । परिस तत्त्वता सांगेन ॥५५॥

अर्थ :-
समुद्राची लक्षणे जुळविता जुळविता योग्याच्या ठिकाणी त्याहूनही विशेषपणा दिसून आला. ती योग्याची थोरवी (आतां) तत्त्वतः सांगतों, श्रवण कर ५५.

समुद्रामाजी जळ । लाटांखाली अतिचंचळ ।
योगिया अंतरी अतिनिश्चळ । नाही तळमळ कल्पना ॥५६॥

अर्थ :-
समुद्राचे पाणी लाटांच्या खाली अत्यंत चंचल असते, परंतु योगी आंतून अगदी शांत असतो. तळमळ की कल्पना, काही नाही ! ५६.

समुद्र क्षोभे वेळोवेळे । योगिया क्षोभेना कवणे काळे ।
सर्वथा योगी नुचंबळे । योगबळे सावधु ॥५७॥

अर्थ :-
समुद्र हा वरचेवर क्षोभतो, पण योगी कधींच क्षोभ पावत नाही. योग्याचे मन कशानेही उचंबळत नाही. तो (सर्वदा) योगबलाने सावध असतो ५७.

समुद्री भरते पर्वसंबंधे । योगिया परिपूर्ण सदानंदे ।
समुद्री चढूवोहटू चांदे । योगिया निजबोधे सदा सम ॥५८॥

अर्थ :-
समुद्रास पौर्णिमा-अमावास्यादि पर्वकाळी भरती येते, पण योगी हा सदानंदाने (अक्षय्य निजानंदानें-स्वरूपानंदाने) निरंतर परिपूर्ण असतो. समुद्रास चंद्रामुळे भरती ओहटी असते. परंतु योगी हा स्वात्मानुभवाने सदोदित समच असतो ५८.

समुद्र सर्वांप्रति क्षार । तैसा नव्हे योगीश्वर ।
तो सर्वा जीवांसी मधुर । बोधु साचार पै त्याचा ॥५९॥

अर्थ :-
समुद्र हा सर्वांना खारट ; तसा मात्र योगिराज नव्हे. तो सर्व प्राणिमात्रांस मधुर; त्याचा बोधही मधुर व सत्य असतो ५९.

जयासी बोधु नाही पुरता । अनुभव नेणे निजात्मता ।
त्यासी कैची मधुरता । जेवी अपक्वता सेंदेची ॥६०॥

अर्थ :-
ज्याला पूर्ण बोध नसतो, निजात्मतेचा अनुभव ज्याला असत नाही, त्याच्या ठिकाणी-अपक्क दशेंतील शेंदाडाप्रमाणे-माधुर्य कोठचे येणार ? ६०.

सागरी वरुषल्या घन । वृथा जाये ते जीवन ।
तैसा योगिया नव्हे जाण । सेविल्या व्यर्थपण येवो नेदी ॥६२॥

अर्थ :-
सागरावर मेघवृष्टि झाली असता ते जीवन फुकट जाते ! पण योग्याचे मात्र तसे नाही. त्याची सेवा केल्यास तो ती मुळीच वाया जाऊ देत नाही ६१.

अल्पही योगिया होये घेता । तेणे निवारी भवव्यथा ।
यालागी मुमुक्षी सर्वथा । भगवद्‍भक्ता भजावे ॥६२॥

अर्थ :-
योग्याने यत्किंचितही सेवा ग्रहण केली तरी तेवढ्याने तो भवव्यथा निवारण करतो. ह्यासाठी मुमुक्षु जनांनी सर्वथैव हरिभक्तांची सेवा करावी ६२.

समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्‌भिरिव सागरः ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६] समुद्राला नद्यांचे पाणी येऊन मिळले, तरीसुद्धा तो वाढत नाही आणि नाही मिळाले, तरी तो आटत नाही त्याचप्रमाणे भगवत्परायण मुनीसुद्धा समृद्धीने युक्त असला तरी आनंदाने हुरळून जात नाही आणि दारिद्रय असले तरी दुःखी होत नाही. (समुद्रापासून धीरगंभीरता आणि सुखदुःखात एकरूपता हे गुण घ्यावेत). (६)

वर्षाकाळी सरिता सकळ । घेऊनि आल्या अमूप जळ ।
तेणे हरुषेजेना प्रबळ । न चढे जळ जळाब्धी ॥६३॥

अर्थ :-
पर्जन्यकाळांत एकूण एक नद्या अपरंपार पाणी घेऊन आल्या तरी त्यायोगे समुद्र हर्षाने उचंबळत नाही किंवा तेणेंकरून समुद्रात पाणी चढत नाही ६३.

ग्रीष्मकाळाचिये प्राप्ती । सरितांचे यावे राहती ।
ते मानूनिया खंती । अपांपती वोहटेना ॥६४॥

अर्थ :-
ग्रीष्मऋतु आला असता नद्यांचे प्रवाह बंद होतात, म्हणून त्याची खंत घेऊन तो नद्यांचा स्वामी काही ओसरत नाही ६४.

तैसेंचि योगियांच्या ठायी । नाना समृध्दि आलिया पाही ।
अहंता न धरी देही । गर्वु कांही चढेना ॥६५॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योग्याच्या ठिकाणी नानाप्रकारची समृद्धि चालून आली तरी तो आपले ठिकाणी अहंता बाळगीत नाही व यत्किंचितही गर्व करीत नाही ६५.

समृध्दि वेंचिलिया पाठी । खंती नाही योगिया पोटी ।
तो नारायणपरदृष्टी । सुखसंतुष्टी वर्ततु ॥६६॥

अर्थ :-
बरें; ती समृद्धि गेली, तरी त्याच्या अंत:करणास खंती वाटत नाही ! तो (सर्वकाल) नारायणात्मक दृष्टीने सुखानंदांतच नांदत असतो ६६.

संपत्तीमाजी असता । मी संपन्नु हे नाठवे चित्ता ।
दरिद्र आलिया दरिद्रता । नेणे सर्वथा योगिया ॥६७॥

अर्थ :-
श्रीमंतींत असला तरी ‘मी श्रीमंत’ हा भाव त्याच्या मनास शिवत नाही. बरे दरिद्री झाला तरी दरिद्रता योग्याला माहीतही नसते ६७.

दरिद्र आणि संपन्नता । दोन्ही समान त्याचिया चित्ता ।
नाही प्रपंचाची आसक्तता । नारायणपर तत्त्वता निजबोधे ॥६८॥

अर्थ :-
श्रीमंती काय आणि दारिद्य काय दोन्ही त्याच्या चित्ताला सारखींच ! प्रपंचाची आसक्ति म्हणून नाही. स्वात्मानुभवाने तत्त्वतः तो नारायणस्वरूपच झालेला असतो ६८.

या प्रपंचाचा कठिण लागु । नाशासी मूळ स्त्रीसंगु ।
येचिविषयी गुरु पतंगु । केला चांगु परियेसी ॥६९॥

अर्थ :-
हा प्रपंचाचा पाश कठीण ! स्त्रीसंग हे नाशाचे मूळ होय. ह्याचसंबंधांत पतंग हा मी उत्तम गुरु केला, ती हकीकत ऐक ६९.

दृष्ट्वा स्त्रिय देवमाया तद्‍भावैरजितेन्द्रियः ।
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७] ज्याप्रमाणे पतंग आगीच्या मोहात सापडून आगीवर झेप घेऊन मरतो, त्याचप्रमाणे इंद्रिये ताब्यात नसणारा मुनी देवमायारूपी स्त्रीला पाहून तिच्या विलासांना भुलून घोर नरकात पडतो. (७)

दैवी गुणमयी जे माया । तिचे सगुणस्वरूप त्या स्त्रिया ।
तेथ प्रलोभ उपजला प्राणिया । भोग भोगावया स्त्रीसुखे ॥७०॥

अर्थ :-
‘दैवी गुणमयी’ जी माया, तिचे सगुणस्वरूप म्हणजेच स्त्रिया होत. तेथे स्त्रीसुखाचे भोग भोगण्याची प्राण्यांच्या ठिकाणी बलवत्तर इच्छा उत्पन्न झाली ७०.

हावभावविलासगुणी । व्यंकट कटाक्षांच्या बाणी ।
पुरुषधैर्य कवच भेदोनि । हृदयभुवनी संचरती ॥७१॥

अर्थ :-
हावभाव विलासादि गुणांनी (गुण पक्षी धनुष्याची दोरी, असाही श्लेषार्थ) व वक्र (चंचल) कटाक्षबाणांनी पुरुषाचे धैर्यरूप चिलखत फोडून ह्या स्त्रिया हृदयप्रदेशी संचार करतात ७१.

दारुण कटाक्षांच्या घायी । पुरुषधैर्य पाडिले ठायी ।
योषिताबंदी पाडिले नाही । भोग-कारागृही घातले ॥७२॥

अर्थ :-
भयंकर कटाक्षप्रहारांनी पुरुषाचे धैर्य जमीनदोस्त करून स्त्रीरूप पाशात अडकवून भोगरूप बंदिशाळेंत जखडून टाकतात ७२.

स्त्रीभोगाचे जे सुख । ते जाण पा केवळ दुःख ।
तोंडी घालिता मधुर विख । परिपाकी देख प्राणांतु ॥७३॥

अर्थ :-
स्त्रीभोगाचे जे सुख ते निव्वळ दुःख आहे, हे ध्यानात ठेव. मधुर विष तोंडांत घातले तर परिणामी प्राणघात ठेवलेला ! ७३.

दीपाचिया अंगसंगा । कोण सुख आहे पतंगा ।
वळे आलिंगू जाता पै गा । मरणमार्गा लागले ॥७४॥

अर्थ :-
दिव्याला जाऊन बिलगण्यामध्ये पतंगाला काय सुख आहे बरे ? जोराजोराने कवटाळायाला जाऊन मृत्युपंथाला मात्र लागतात ! ७४.

पुढिला पतंग निमाला देखती । तरी मागिल्या दीपी अतिआसक्ती ।
तेवी स्त्रीकामे एक ठकती । एका अतिप्रीती पतंगन्याये ॥७५॥

अर्थ :-
पुढचा पतंग मेलेला पाहतात, तरी मागच्यांचा दिव्याच्या ठिकाणी जबर लोभ आहेच ! त्याचप्रमाणे स्त्रीकामाने एक फशी पडतात, तरी पण दुसरे पतंगन्यायाने त्या विषयांत आसक्त होतातच ७५.

तेवी विवेकहीन मूर्खा । लोलुप्य उपजे स्त्रीसुखा ।
तत्संसर्गे मरण लोका । न चुके देखा सर्वथा ॥७६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे विवेकशून्य मूर्ख लोक स्त्रीसुखाला लालचावतात; पण त्यांच्या संसर्गाने लोकांना प्राप्त होणारे मरण मात्र काही केल्या चुकत नाही ७६.

दीप-रूपाचेनि कोडे । पतंग जळोनि स्नेही बुडे ।
तेवी स्त्रीसंगे अवश्य घडे । पतन रोकडे अंधतमी ॥७७॥

अर्थ :-
दिव्याच्या रूपाला भुलून पतंग जळून तेलांत पडतो त्याप्रमाणे त्रियांच्या संगतीने निश्चयपूर्वक ‘अंधतम’ नांवाच्या नरकामध्ये पतन घडतेंच ७७.

योषिद् हिरण्याभरणाम्बरादि द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] स्त्री, सुवर्ण, अलंकार, वस्त्रे इत्यादी मायेने निर्माण केलेल्या पदार्थांमध्ये उपभोगबुद्धीने आसक्त झालेला मूर्ख मनुष्य आपला विवेक घालवून बसतो आणि त्या पतंगाप्रमाणे स्वतः त्यांमध्ये पडून आपला सर्वनाश करून घेतो. (मायानिर्मित पदार्थांमध्ये आसक्त होऊ नये, ही शिकवण पतंगापासून घ्यावी). (८)

पहा पा कांता आणि सोने । वस्त्रे आभरणे रत्‍ने ।
मायेने रचिली पडणे । पतनाकारणे जनांच्या ॥७८॥

अर्थ :-
हे पहा ! स्त्रिया, सोनें, वस्त्रें, अलंकार व रत्‍ने ही लोकांच्या पतनासाठी मायेने निर्माण केलेली पडणी म्हणजे पतने आहेत ७८.

एकली योषिता नरकी घाली । सुवर्णलोभे नरकु बळी ।
रत्‍ने भूषणे तत्काळी । नरकमेळी घालिती ॥७९॥

अर्थ :-
एक स्त्रीच (आधीं) नरकांत लोटते. सोन्याचा लोभ तर त्यापेक्षा जबरदस्त नरक. रत्‍ने आणि भूषणे ही सुद्धा तत्काल नरककुंडांत नेऊन घालतात ७९.

ते अवघेचि अनर्थकारी । मीनले योषिताशरीरी ।
ते देखतांचि पुरंध्री । जनांसी उरी मग कैंचेनि ॥८०॥

अर्थ :-
ही सगळींच अनर्थाची घरे एका स्त्रीच्या ठिकाणी एकवटली आहेत. (तेव्हा ) अशी स्त्री दृष्टीस पडतांच लोक कशाचे रहातात ? ८०.

अंगी वेताळसंचारा । त्यावरी पाजिलिया मदिरा ।
मग डुल्लत नाचता त्या नरा । वोढावारा पै नाही ॥८१॥

अर्थ :-
अंगांत अगोदरच पिशाच-संचार झालेला, त्यावर आणखी दारू पाजली, म्हणजे मग त्या मनुष्याच्या डोलण्याला आणि नाचण्याला जसा सुमारच नसतो ८१.

का भांडाचे तोंडी भंडपुराण । त्यावरी आला शिमग्याचा सण ।
मग करिता वाग्विटंबन । आवरी कोण तयासी ॥८२॥

अर्थ :-
किंवा एखाद्या बाष्कळाच्या तोंडचे जसे भाकडपुराण; त्यांत आणखी शिमग्याचा सण यावा-मग जी वाचेची विटंबना होते तिला आळा कोण घालणार ? ८२.

हो का मोहक मदिरा सर्वांसी । त्यांतु घातले उन्मादद्रव्यासी ।
सेवन करिता त्या रसासी । पारु भ्रमासी पै नाही ॥८३॥

अर्थ :-
मदिरा ही आधींच सर्वांना भुरळ पाडणारी; त्यांत आणखी मादक द्रव्य तीमध्ये मिसळले; मग तो रस प्राशन केल्यावर भ्रमाला जशी सीमाच रहात नाही ८३.

तैसे सोलीव मोहाचे रूप । ते जाण योषितास्वरूप ।
त्याहीवरी खटाटोप । वस्त्रे पडप भूषणे ॥८४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मोहाचे अस्सल रूप तेच स्त्रीचे स्वरूप होय; त्यांत आणखी वस्त्रेंप्रावरणे अलंकार ह्यांची भर ! ८४.

काजळ कुंकू अलंकार । लेऊनि विचित्र पाटांबर ।
वनिता शोभित सुंदर । मायेचे विकार विकारले ॥८५॥

अर्थ :-
काजळ, कुंकू, अलंकार, वस्त्रें, तर्‍हेतर्‍हेच्या शालूपैठण्या वगैरेंनी स्त्री सुंदर शोभू लागते, तिच्यामध्ये मायेचे विकार फैलावून राहतात ! ८५.

माया अजितेंद्रिया बाधी । दासांसंमुख नव्हे त्रिशुद्धी ।
ज्याची अतिप्रीती गोविंदी । त्यासी कृपानिधि रक्षिता ॥८६॥

अर्थ :-
ज्यांनी इंद्रियदमन केले नाही, त्यांनाच माया ताप देते. परंतु भक्तांच्या समोर ती कालत्रयींही उभी रहात नाही. ज्याची श्रीगोविंदाच्या ठिकाणी अत्यंत भक्ति त्याचा तो कृपानिधिच रक्षणकर्ता असतो ! ८६.

कैसा रीती रक्षी भक्त । मूळी अत्मा आत्मी नाही तेथ ।
स्त्रीरूपे भासे भगवंत । भक्त रक्षित निजबोधे ॥८७॥

अर्थ :-
भक्तांचे कसे रक्षण करतो म्हणाल, तर ‘हा आत्मा’ ही ‘आत्मी’ असा स्त्रीपुरुष भेदच मुळांत नाही, तेथे भगवंतच स्त्रीरूपाने भासतो (असा) आत्मानुभव देऊन तो भक्तांचे रक्षण करतो ८७.

वनिता देखोनि गोमटी । विवेकाची होय नष्ट दृष्टी ।
प्रलोभे उपभोगा देती मिठी । ते दुःखकोटी भोगिती ॥८८॥

अर्थ :-
सुंदर स्त्री पाहून ज्यांची विवेकदृष्टि नष्ट होते व आसक्तिपूर्वक उपभोगाला जे मिठी मारतात, ते कोटीच्या कोटि दुःखे भोगतात. ८८.

देखोनि दीपरूपी झगमगी । उपभोगबुद्धि पतंगी ।
उडी घालिता वेगी । जळोनि आगी नासती ॥८९॥

अर्थ :-
दिव्याच्या रूपांतली झगमग पाहून पतंगाच्या ठिकाणी उपभोगाची लालसा उत्पन्न होते म्हणून ते झपाट्याने झडप घालतात व अग्नीत जळून खाक होतात ८९.

एव योषितारूपे माया । उपभोगबुद्धि भुलवी प्राणिया ।
जे विमुख हरीच्या पाया । त्यांसीच माया भुलवितु ॥९०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्त्रीच्या रूपाने माया ही उपभोग लालसेने जीवांना भुरळ घालते. जे हरिचरणाला विमुख असतात, त्यांनाच माया भुरळ घालीत असते ९०.

मधुकरीचेनि विंदाणे । ‘मधुकर’ म्या गुरु करणे ।
दुःख नेदिता कार्य साधणे । तींहि लक्षणे परिस पा ॥९१॥

अर्थ :-
आता मधुकरीच्या (भ्रमरवृत्तीच्या) लक्षणाने मी भ्रमरासही गुरु केलें. इतरांस दुःख न देता आपला कार्यभाग साधावयाचा असतो. त्याचीही लक्षणे ऐकून घे. ९१.

स्तोक स्तोक ग्रसेद् ग्रास देहो वर्तेत यावता ।
गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्ति माधुकरी मुनिः ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] भ्रमर जसा अनेक फुलांमधील रस त्यांना पीडा न देता ग्रहण करतो, त्याचप्रमाणे मुनीने थोडेथोडे अन्न काही घरातून माधुकरी मागून आणावे त्यायोगे शरीरनिर्वाहही होईल आणि देणार्‍यालाही कष्ट वाटणार नाहीत. (९)

भ्रमरु रिघोनि पुष्पामधी । फुल तरी कुचुंबो नेदी ।
आपुली करी अर्थसिद्धी । चोखट बुद्धि भ्रमराची ॥९२॥

अर्थ :-
‘भ्रमर’ हा फुलांत शिरून फूल चुरडू देत नाही व आपला कार्यभाग तर साधून घेतो अशी भ्रमराची बुद्धि चांगली असते ९२.

तैसीच योगियाची परी । ग्रासमात्र घरोघरी ।
भिक्षा करूनि उदर भरी । पीडा न करी गृहस्था ॥९३॥

अर्थ :-
तोच प्रकार योग्याचा आहे. घरोघर घांस घांसभर भिक्षा मागून निर्वाह करतो. गृहस्थांना ताप देत नाही. ९३.

प्राणधारणेपुरते । योगी मागे भिक्षेते ।
समर्थ दुर्बळ विभागाते । न मनूनि चित्ते सर्वथा ॥९४॥

अर्थ :-
समर्थ किंवा दुर्बळ असा भेदभाव मनांत मुळीच न आणता योगी केवळ प्राणधारणेपुरतीच भिक्षा मागतो ९४.

रिघोनि कमळिणीपाशी । भ्रमरु लोभला आमोदासी ।
पद्म संकोचे अस्तासी । तेचि भ्रमरासी बंधन ॥९५॥

अर्थ :-
भ्रमर कमलिनींत शिरून परिमळाला लुब्ध होऊन बसतो. अस्तमानी कमल मिटते व तेंच भ्रमरास बंधन होते ! ९५.

जो कोरडे काष्ठ भेदोनि जाये । तो कमळदळी गुंतला ठाये ।
प्रिया दुखवेल म्हणौनि राहे । निर्गमु न पाहे आपुला ॥९६॥

अर्थ :-
जो सुकलेले कठिण लाकूड भेदून जातो, तो कोमल अशा कमलदलामध्ये कोंडून पडतो ! प्रियकरिणी दुखवेल म्हणून स्तब्ध राहतो. बाहेर निघण्याचा मार्ग शोधीत नाही ९६.

तैसाचि जाण संन्यासी । एके ठायी राहिल्या लोलुप्येंसी ।
तेचि बंधन होये त्यासी । विषयलोभासी गुंतला ॥९७॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे संन्याशीही जर एकाच ठिकाणी आसक्त होऊन राहिला तर तेच त्याला बंधन होऊन बसतें. तो विषयाच्या लोभाला गुंतून पडतो ९७.

अणुभ्यश्च महृद्‍भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०. ] भ्रमर जसा सर्व तर्‍हेच्या फुलांमधून रसरूप सार ग्रहण करतो, त्याप्रमाणे कुशल मुनीने सर्व लहानमोठ्या शास्त्रांतून सार ग्रहण करावे. (१०)

अतिलहान सुमन जे कांही । भ्रमरा तेथ उपेक्षा नाही ।
रिघोनि त्याच्याही ठायी । आमोद पाही सेवितु ॥९८॥

अर्थ :-
अगदी लहान फूल असले तरी तेथे सुद्धा भ्रमराचा अनादर नाही. त्यांतही शिरून भ्रमर परिमळ सेवन करीत असतो ९८.

थोराथोरा ज्या कमळिणी । विकासल्या समर्थपणी ।
त्यांच्याही ठायी रिघोनी । सारांश सेवुनी जातसे ॥९९॥

अर्थ :-
पूर्णपणे विकसित झालेल्या ज्या मोठ्या कमलिनी, त्यांच्यांतही शिरून तो सार-अंश तेवढा घेऊन जातो ९९.

तैसाचि योगिया नेटकु । शास्त्रदृष्टी अतिविवेकु ।
न करी लहान थोर तर्कु । सारग्राहकु होतसे ॥१००॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे योगीही नीटनेटका यथाशास्त्र असा पुष्कळसा विचार किंवा लहान मोठे तर्क करीत बसत नाही. फक्त सार तेवढे ग्रहण करीत असतो १००.

वेदांती ब्रह्मस्थिती । बोलिली मानी यथानिगुती ।
इतर स्तोत्री ब्रह्मव्युत्पत्ती । तेही अतिप्रीती मानितु ॥१॥

अर्थ :-
वेदांतांत सांगितलेल्या ब्रह्मस्थितीलाही तो यथोचित मान देतो, त्याचप्रमाणे इतर स्तोत्रादिकांत वर्णिलेल्या ब्रह्मव्युत्पत्तीलाही तितक्याच आदराने मानतो १.

पंडितांचे वचन मानी । साधारणु बोलिला हितवचनी ।
तेंही अतिआदरे मानूनी । सार निवडूनि घेतसे ॥२॥

अर्थ :-
पंडितांचे वचन मानतो; तसाच कोणी सामान्य मनुष्य जरी काही हिताचे भाषण बोलला, तरी तेंही अत्यादरपूर्वक मानून त्यांतले सार ग्रहण करतो २.

प्रीती होआवी पतीच्या मानसी । कुळवधू मानी सासुसासर्‍यांसी ।
मान देतसे त्यांच्या दासासी । तेचि प्रीतीसी लक्षूनि ॥३॥

अर्थ :-
पतीच्या अंत:करणांत प्रेम उत्पन्न व्हावे म्हणून कुलवधू जशी सासूसासऱ्यांना मान देते, तसेच त्याच प्रेमास अनुलक्षून त्याच्या चाकरनोकरांचाही आदर करते ३.

भेसळल्या क्षीरनीरासी । निवडुनि घेईजे राजहंसी ।
तैसा विवेकयुक्त मानसी । सारभागासी घेतसे ॥४॥

अर्थ :-
पाणी आणि दूध एकत्र झाले तरी ते जसे राजहंसाने निवडून घ्यावे तसाच योगीही सारासारविचारपूर्वक सार-अंश तेवढा ग्रहण करतो ४.

सर्वभूती भगवद्‍भावो । हा सारभागु मुख्य पहा हो ।
हे निष्ठा ज्यासि महाबाहो । त्यासी अपावो स्वप्नी नाही ॥५॥

अर्थ :-
सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी भगवंताची भावना हाच मुख्य सारांश आहे, हे ध्यानांत ठेवावे. हे महाबाहो ! हीच निष्ठा म्ह. हीच भावना ज्याला ठसली त्याला स्वप्नांतसुद्धा अपाय माहीत नाही ५.

भरलेया जगाआंतु । सारभागी तो योगयुक्तु ।
यदूसि अवधूत सांगतु । गुरुवृत्तांतु लक्षणे ॥६॥

अर्थ :-
या भरलेल्या जगामध्ये जो सारग्राही असतो, तोच योगी होय. ह्याप्रमाणे यदूला अवधूतांनी गुरूची लक्षणे सांगितली ६.

गुरुत्वे म्या मानिली ‘माशी’ । ऐके राया दो प्रकारेंसी ।
एक ते मोहळमासी । ग्रामवासी दूसरी ॥७॥

अर्थ :-
(पुढे अवधूत म्हणाले-) हे राजा, मी दोन प्रकारच्या माशा गुरु केल्या. एक ‘मधमाशी’ आणि दुसरी ‘साधीमाशी’. ७.

सायन्तन श्वस्तन वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।
पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] मुनीने सायंकाळसाठी किंवा दुसर्‍या दिवसासाठी भिक्षान्न शिल्लक ठेवू नये भिक्षा घेण्यासाठी पात्राऐवजी फक्त हात आणि ठेवण्यासाठी फक्त पोटच असावे (११)

पहा पा घरींची माशी । बैसल्या साखरेचे राशी ।
हाती धरोनि घाली मुखाशी । संग्रहो तिसी पै नाही ॥८॥

अर्थ :-
अरे ! पहा की, घरांतली माशी साखरेच्या ढिगावर बसली तरी आपल्या हातांनी साखर तोंडांत घालते, परंतु तिच्याजवळ संग्रह मुळींच नसतो ८.

हे होईल सायंकाळा । हे भक्षीन प्रातःकाळा ।
ऐसा संग्रहो वेगळा । नाही केला मक्षिका ॥९॥

अर्थ :-
हे संध्याकाळला होईल, एवढे सकाळला खाईन, असा वेगळा संग्रह कांही माशीने केलेला नसतो ५.

तैशी योगसंन्यासगती । प्राप्तभिक्षा घेऊनि हाती ।
तिसी निक्षेपु मुखाप्रती । संग्रहस्थिति त्या नाही ॥११०॥

अर्थ :-
योगसंन्याश्याचीही तीच गति असते. मिळेल ती भिक्षा हातात घेऊन तोंडांत घालावयाची. संग्रह म्हणून करावयाचा नाही ११०.

भिक्षेलागी पाणिपात्र । सांठवण उदरमात्र ।
या वेगळे स्वतंत्र । नाही घरपात्र सांठवणे ॥११॥

अर्थ :-
हात हे भिक्षापात्र, आणि पोट हेंच सांठवण ! ह्याहून वेगळे काही सांठवण्यास घर किंवा स्वतंत्र भांडे नाही ११.

सायन्तन श्वस्तन वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] मधमाशीने मध साठवला तर मधासह तिचाही नाश होतो म्हणून मुनीने कोणत्याही तर्‍हेचा संग्रह करू नये. (मधमाशीपासून पुढील गुण घ्यावेत माधुकरी मागावी, शास्त्रांचे तात्पर्य घ्यावे संग्रह करू नये). (१२)

सायंकाळ-प्रातःकाळासी । भक्ष्यसंग्रहो नसावा भिक्षूसी ।
संग्रहे पावती नाशासी । येविषी ‘मधुमाशी’ गुरु केली ॥१२॥

अर्थ :-
भिक्षुजवळ सकाळला किंवा संध्याकाळला अन्नाचा संग्रह म्हणून नसावा. संग्रह केला असता त्यांचा नाश होतो. याचसंबंधाने मधमाशीला मी गुरु केले १२.

रिघोनि नाना संकटस्थानांसी । मधुसंग्रहो करी मधुमाशी ।
तो संग्रहोचि करी धातासी । मधु न्यावयासी जै येती ॥१३॥

अर्थ :-
नानाप्रकारच्या अवघड अशा ठिकाणी मधमाशी मधाचा संग्रह करते. (परंतु) मध नेणारे लोक जेव्हा येतात तेव्हा तो संग्रहच तिच्या घातास कारण होतो १३.

संग्रहो यत्नाचिया चाडा । मोहळ बांधिती अवघडा कडा ।
ते दुर्गमी रिगू करिती गाढा । अर्थ-चाडा मधुहर्ते ॥१४॥

अर्थ :-
संग्रहाच्या खटपटीच्या लालसेने अवघड अशा कड्यांवर मोहोळ बांघतात. तशा अडचणीच्या ठिकाणीसुद्धा मध काढणारे लोक मधाच्या लालचीने कडोविकडीने रिघाव करतात १५.

का झाडिता मोहळासी । नाशु होतसे मासियांसी ।
संग्रहाची जाती ऐशी । जीवाघातासी करवितु ॥१५॥

अर्थ :-
आणि पहा ! मोहोळ झोडले म्हणजे माशांचाही फडशा पडतो. अशा प्रकारे संग्रहाचा प्रकार प्राणघातास कारण होतो १५.

ऐसे देखोनिया जनी । भक्त-भिक्षु-योगी-सज्जनी ।
संग्रहो न करावा भरंवसेनी । नाशु निदानी दिसतुसे ॥१६॥

अर्थ :-
हा जगांतला प्रकार पाहून भक्त, भिक्षु, योगी व इतर सजन यांनी बिलकूल संग्रहाच्या भरीस पडू नये. कारण, परिणामी नाश हा ठेवलेलाच असतो १६.

आचारावे सत्कर्म । संग्रहावा शुद्ध धर्म ।
हेचि नेणोनिया वर्म । धनकामे अधम नाशती ॥१७॥

अर्थ :-
सत्कर्म आचरावे व शुद्ध धर्मांचा संग्रह करावा, हे वर्म न समजून धनाच्या लालसेने अधम लोक नाश पावतात १७.

अर्थ :
विनाशाचे फळ । दुसरे एक नाशाचे मूळ ।
विशेष नाशाचे आहळबाहळ । स्त्री केवळ वोळख पा ॥१८॥

अर्थ :-
द्रव्य हे विनाशाचे फळ आहे. तसेंच नाशाचेही मूळ आहे; आणि विशेष नाशाचे विस्तीर्ण ठिकाण म्हणजे केवळ स्त्री होय, असे तू ओळखून रहा १८.

मूळ नाशासि जीविता । कनक आणि योषिता ।
जंव जंव यांची आसक्तता । तंव तंव चढता भवरोगु ॥१९॥

अर्थ :-
जीविताच्या नाशाला मूळ म्हटले म्हणजे कनक आणि कांता. ह्यांची आसक्ति जो जो अधिक तो तो संसाराचे दुःखही अधिक १९.

कनक आणि कामिनी । ज्यासी नावडे मनींहुनी ।
तोचि जनार्दनु जनी । भरंवसेंनी ओळख पा ॥१२०॥

अर्थ :-
कनक आणि कांता यांचा ज्याला मनापासून कंटाळा तोच जनामध्ये जनार्दन आहे. हे तू खात्रीपूर्वक समजून ठेव १२०.

जो सुख इच्छील आपणासी । तेणे नातळावे स्त्रियेसी ।
येचिविषयी ‘मदगजासी’ । गुरु विशेषी म्या केला ॥२१॥

अर्थ :-
ज्याला स्वतःला (आत्म) सुखाची इच्छा आहे, त्याने स्त्रियांचा संसर्ग ठेऊ नये. यासंबंधाने मी विशेषेकरून मत्त हत्तीला गुरु केला २१.

पदापि युवती भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि ।
स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] मुनीने अगदी लाकडाच्या स्त्रीलासुद्धा कधीही पायानेही स्पर्श करू नये, नाहीतर लाकडी हत्तिणीमध्ये आसक्त झालेला हत्ती ज्याप्रकारे बांधला जातो, त्याचप्रमाणे हाही मोहात पडतो. (१३)

पहा पा षष्टिहायन भद्रजाती । त्यांपुढे मनुष्य ते किंती ।
ते हस्तिणीचे अंगसंगती । बंधन पावती मनुजांचे ॥२२॥

अर्थ :-
पहा की, साठ वर्षे जगणाऱ्या मत्त हत्तीपुढे मनुष्य तो काय ? परंतु ते हत्ती हत्तिणीच्या अंगसंगाच्या इच्छेमुळे मनुष्याच्या बंधनांत सांपडतात २२.

जो दृष्टी नाणी मनुष्यांसी । तो स्त्रिया वश केला मानवांसी ।
त्यांचेनि बोले उठी बैसी । माथा अंकुशी मारिजे ॥२३॥

अर्थ :-
जो मनुष्यांना आपल्या दृष्टिसमोर फिरकूंही देत नाही, तो हत्ती स्त्रीने त्या मनुष्यांचा अंकित करून सोडला. त्यांच्या शब्दासरसा तो उठू बसू लागला; व मस्तकावर अंकुशाचा मार घेऊ लागला ! २३.

एव जिणावया संसारासी । जे स्वधर्मनिष्ठ संन्यासी ।
तिंही देखोनि योषितांसी । लागवेगेंसी पळावे ॥२४॥

अर्थ :-
एवंच, जे स्वधर्मनिष्ट संन्याशी आहेत, त्यांनी संसार जिंकण्यासाठी स्त्रियांना पाहिले की ताबडतोब पळ काढावा २४.

नको स्त्रियांची भेटी । नको स्त्रियांसी गोष्टी ।
स्त्री देखतांचि दिठी । उठाउठी पळावे ॥२५॥

अर्थ :-
खियांचे दर्शन नको की त्यांच्याशी भाषण नको. स्त्री दृष्टीस पडली की लगोलग ‘यःपलाय’ करावे २५.

पळता पळता पायांतळी । आल्या काष्ठाची पुतळी ।
तेही नातळावी कुशळी । निर्जीव स्त्री छळी पुरुषाते ॥२६॥

अर्थ :-
पळता पळता पायांखाली ‘काष्ठाची पुतळी’ आली तरी, शहाण्यांनी तिला स्पर्शसुद्धा करू नये. कारण निर्जीव स्त्रीसुद्धा पुरुषाला ताप देते २६.

अनिरुद्धे स्वप्नी देखिली उखा । तो धरूनि नेला चित्ररेखा ।
बाणासुरे बांधिला देखा । कृष्णा सखा जयाचा ॥२७॥

अर्थ :-
अनिरुद्धाने उषा स्वप्नांत पाहिली (स्वप्नांत दोघांचा संग झाला), तो त्याला चित्ररेखेने धरून नेला, आणि कृष्णासारखा त्याचा सखा असता बाणासुराने त्याला बांधून ठेविले २७.

त्यासी सोडवणेलागी हरी । धांवता आडवा आला कामारी ।
युद्ध जाहले परस्परी । शस्त्रास्त्री दारुण ॥२८॥

अर्थ :-
त्याला सोडविण्याकरिता श्रीहरि हा धावत आला असता त्याला शंकर आडवा आला. उभयतांचे शस्त्रास्त्रांनी तुंबळ युद्ध झाले ! २८.

एव हरिहरा भिडता । जो बांधला स्वप्नींचिया कांता ।
तो सहसा न सुटेची सोडविता । इतरांची कथा कायसी ॥२९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे हरिहर भिडले असतांही जो स्वप्नांतल्या स्त्रीने बांधला गेला होता, त्याची सुटका करण्याचा प्रयत्न केला असतांही सुटका झाली नाहीच. मग इतरांचा काय पाड ? २९.

पहा पा स्वप्नींचिया कांता । अनिरुद्धासी केली निरुद्धता ।
मा साचचि स्त्री हाती धरिता । निर्गमता त्या कैची ॥१३०॥

अर्थ :-
पहा की, जो खरोखर अनिरुद्ध (कधीही बांधला जाणारा नव्हे असा) त्याचाही जर स्वप्नांतल्या स्त्रीने निरोध केला, तर मग खरोखरीच्या स्त्रीने हाती धरले तर त्याची सुटका कशी होणार ? १३०.

‘पुरुष’ आपणया म्हणविती । सेखी स्त्रियांचे पाय धरिती ।
त्यांसी कैसेनि होईल मुक्ती । स्त्रीसंगती अधःपात ॥३१॥

अर्थ :-
स्वतःला ‘पुरुष’ म्हणवितात, आणि अखेर स्त्रियांच्या पायी लागतात ! त्यांना मुक्ति कशी मिळणार ? स्त्रियांच्या संगतीने पतनच ठेवलेले ? ३१.

नाधिगच्छेत् स्त्रिय प्राज्ञः कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः ।
बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] आपला साक्षात मृत्यू अशा स्त्रीला विवेकी पुरूषाने कधीही जवळ करू नये कारण हत्तिणीमध्ये आसक्त झालेला हत्ती दुसर्‍या बलवान हत्तींकडून मारला जातो, त्याचप्रमाणे हासुद्धा मृत्यूची शिकार होतो. (हत्तीपासून, स्त्रीसंग वर्ज्य करावा, ही शिकवण घ्यावी). (१४)

क्रीडता गजींमाजी गजपती । त्यावरी सबळ भद्रजाती ।
येऊनिया युद्ध करिती । निजबळे मारिती तयाते ॥३२॥

अर्थ :-
गजराज हत्तिणींमध्ये क्रीडा करीत असता त्यावर दुसरे बलिष्ट हत्ती चालून येऊन युद्ध करतात, आणि आपल्या अंगबळाने त्यास ठार करतात. ३२.

तो मारोनिया हस्ती । त्या हस्तिणी समस्ती ।
सबळ भोगी भद्रजाती । नाशप्रती स्त्री मूळ ॥३३॥

अर्थ :-
त्या हत्तीस मारून त्या सर्व हत्तिणी, प्रबळ हत्ती असतो तो भोगतो, (एवंच) नाशाला मूळ कारण स्त्री ३३.

अहल्येचिया संगती । गौतमे विटंबिला अमरपती ।
भस्मासुरासी नाशप्राप्ती । स्त्रीसंगतीस्तव जाली ॥३४॥

अर्थ :-
अहल्येच्या संबंधामुळेच गौतमाने इन्द्राची विटंबना केली. भस्मासुराचाही नाश स्त्रीसंगतीनेच झाला ३४.

देखोनि तिलोत्तमा उत्तम वधू । सुंद उपसुंद सखे बंधु ।
स्त्री अभिलाषे चालिला क्रोधु । सुहृदसंबंधू विसरले ॥३५॥

अर्थ :-
सुंदर अशा तिलोत्तमा स्त्रीला पाहून, सुंद व उपसुंद हे सख्खे भाऊ खरे, पण स्त्रीच्या अभिलाषाने क्रोध खवळून ते आपले नाते पार विसरले ३५.

मग स्त्रीविरहे युद्धाचे ठायी । दोघे निमाले येरयेरांचे घायी ।
शेखी स्त्रीभोगुही नाही । मरणमूळ पाही योषिता ॥३६॥

अर्थ :-
आणि रणांगणांत स्त्रीविरहाने दोघेही एकमेकांच्या प्रहारांनी गतप्राण झाले ! शेवटी स्त्रीभोगही अंतरला ! (एवंच) स्त्री हे मरणाचे मूळ, हे ध्यानात ठेव ३६.

ऐसीच पूर्वकल्पींची कथा । अवतारी श्रीकृष्ण नांदता ।
तेणे शिशुपाळ गांजोनि सर्वथा । हिरोनि कांता पै नेली ॥३७॥

अर्थ :-
अशीच पूर्वकल्पांतील एक कथा आहे. अवतारी श्रीकृष्ण नांदत असता त्याने शिशुपालाला सर्वस्वी ताप देऊन कांता हिरावून नेली ३७.

एव सुरनरपशूंप्रती । नाशासी मूळ स्त्रीसंगती ।
तिचेनि संगे गृहासक्ती । कलहप्राप्ती स्त्रीमूळ ॥३८॥

अर्थ :-
तात्पर्य, देव काय, मनुष्य काय, किंवा पशु काय, ह्यांच्या नाशाला मूळ एक स्त्रीसंगति. तिच्याच संगतीने गृहावर आसक्ति उत्पन्न होते. कलह होण्याला स्त्री हे कारण असते ३८.

ग्राम्य स्त्रियांचे संगती जाणे । तो बैसला मरणाधरणे ।
मरण आल्याही न करणे । जीवेंप्राणे स्त्रीसंगु ॥३९॥

अर्थ :-
ग्राम्य स्त्रियांच्या संगती जाणे म्हणजे तर मरणाच्या दारींच जाणे होय ! याकरिता मरण आले तरी ग्राम्य स्त्रीसमागम करू नये ३९.

वेश्येचे संगती जाता । बळाधिक्य करी घाता ।
निरंतर स्वपत्नी भोगिता । नाही बाधकता हे न म्हण ॥१४०॥

अर्थ :-
आता वेश्येचा समागम केला असता विशेष नाश होतो आणि स्वपत्नीशी निरंतर रत झाले असता बाधकता नाही, असे मात्र समजू नको १४०.

अविश्रम स्त्री सेविता । कामु पावे उन्मत्तता ।
उन्मत्त कामे सर्वथा । अधःपाता नेइजे ॥४१॥

अर्थ :-
कारण एकसारखे स्त्रीसेवन केले असता काम जोरावतो; आणि उन्मत्त कामाने सर्वस्वी अधःपातच होतो ! ४१.

एव हा ठावोवरी । स्त्रीसंग कठिण भारी ।
क्वचित्संगु जाहल्यावरी । नरकद्वारी घालील ॥४२॥

अर्थ :-
तात्पर्य स्त्रीसमागम म्हणजे इतका भयंकर आहे. चुकून संग घडला तरीसुद्धा तो नरकांत नेऊन घालील ४२.

नरकी घालील हे वार्ता । उद्धाराची कायसी कथा ।
नरकरूप ग्राम्य योषिता । पाहे सर्वथा निर्धारे ॥४४॥

अर्थ :-
नरकांत घालील ही गोष्ट अगदी निश्चित. तिकडे उद्धाराची गोष्ट कशाला ? ग्राम्य स्त्रिया तर पहा अगदी नरकरूपच आहेत ! ४३.

स्त्री आणि दुसरा अर्थु । हाचि ये लोकी घोर अनर्थु ।
येणे अंतरला निजस्वार्थु । शेखी करी घातु प्राणाचा ॥४४॥

अर्थ :-
एक स्त्री, आणि दुसरा अर्थ म्ह. द्रव्य, हेच ह्या लोकांतले भयंकर अनर्थ आहेत. यांच्या योगाने आपला खरा स्वार्थ म्ह. आत्मप्राप्ति दूरच राहिली, पण अखेर प्राणघात मात्र होतो ४४.

न देय नोपभोग्य च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम् ।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] लोभी मनुष्य कष्टाने साठवलेले धन कोणाला देत नाही की, स्वतः त्याचा उपभोग घेत नाही त्याच्याकडील धनाची माहिती असणारा दुसराच कोणीतरी ते घेतो जसे पोळ्यांतील मध काढणारा मनुष्य मधमाशांनी साठवलेला मध आपण घेतो. (१५)

स्वये खाये ना धर्मु न करी । घरच्यांसी खाऊ नेदी दरिद्री ।
मधुमक्षिकेच्या परी । संग्रहो करी कष्टोनि ॥४५॥

अर्थ :-
हीनकपाळी मनुष्य आपणही खात नाही, धर्मही करीत नाही, आणि घरच्यासही खाऊ देत नाही ! मधमाशीप्रमाणे कष्ट करून करून सांठा करीत असतो ४५.

माशा मोहळा बांधिती बळे । माजी सांचले मधाचे गोळे ।
ते देखोनि जगाचे डोळे । उपायबळे घेवो पाहाती ॥४६॥

अर्थ :-
मधमाशा मोठ्या सायासाने मोहोळ बांधतात; आणि आंत मध डबडबलेला असतो, तो पाहून जगाची नजर कोणत्या उपायाने ते घ्यावे म्हणून पहात असते ४६.

मग झाडींखोडी अरडींदरडी । जेथिंच्या तेथ जगु झोडी ।
भरती मधाचिया कावडी । ते सेविती गोडी श्रीमंत ॥४७॥

अर्थ :-
मग झाडेंझुडें, अरडी दरडी इत्यादि न जुमानता जागच्या जागी जग त्यांना झोडून काढते; अशा रीतीने ते मध काढणारे लोक मधाच्या कावडी भरतात; व श्रीमंत लोक त्याची गोडी घेतात ४७.

माशा मधु न खाती काकुळती । झाडित्याचे हात माखती ।
स्वादु श्रीमंत सेविती । ज्यांसी लक्ष्मीपती प्रसन्न ॥४८॥

अर्थ :-
माशा बिचाऱ्या मध खात नाहीत ; बरें, जे काढतात त्यांचे हात मधाने लिडबिडतात; आणि श्रीमंत म्हणजे ज्यांना लक्ष्मीपति प्रसन्न असतो ते त्याचा स्वाद लुटतात ! ४८.

तैसेंचि कृपणाचे यक्षधन । नाही दान धर्मसंरक्षण ।
त्याते तस्कर नेती मारून । त्यांसही दंडून राजा ने ॥४९॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे कृपणाची संपत्ति यक्षासारखी होय; ना दान, ना धर्मसंरक्षण, चोर मारहाण करून ती लुटून नेतात, आणि चोरांनाही शासन करून राजा घेऊन जातो ४९.

जे शिणोनि संग्रह करिती । त्यांसी नव्हे भोगप्राप्ती ।
ते द्रव्ये अपरिग्रही सेविती । दैवगती विचित्र ॥१५०॥

अर्थ :-
जे कष्ट करून संग्रह करतात, त्यांना त्याचा उपभोग घडत नाही, त्याने तिसऱ्यांचीच धन होते. तेव्हा दैवगती विचित्र हेच खरे ! १५०.

प्रयासे गृहस्थ करवी अन्न । ते संन्यासी न शिणता जाण ।
करूनि जाय भोजन । अदृष्ट प्रमाण ये अर्थी ॥५१॥

अर्थ :-
गृहस्थ मोठ्या सायासाने अन्न तयार करवितो, तेंच संन्यासी कांही कष्ट न करता आयते खाऊन जातो. त्याअर्थी दैव हेच प्रमाण ठरते ५१.

यालागी दैवाधीन जो राहे । तो संग्रहाची चाड न वाहे ।
ते अदृष्टचि साह्य आहे । कृपणता वाये करिताति ॥५२॥

अर्थ :-
म्हणून जो दैवाच्या आधीन होऊन रहातो, तो संग्रहाची लालसा धरीत नाही. तेथे दैवच सहाय असते, (पण) उगाच कृपणपणा करतात ५२.

सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैराशासाना गृहाशिषः ।
मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] ज्याप्रमाणे मधमाशांनी मोठ्या कष्टाने जमा केलेला मध त्यांच्या आधीच मध काढणारा मनुष्य खातो, त्याप्रमाणे गृहस्थांनी मोठ्या कष्टाने मिळविलेल्या पैशांतून तयार केलेले अन्नपदार्थ त्यांच्या आधीच संन्यासी उपभोगतो. (मध गोळा करणार्‍याकडून मिळालेली शिकवणधनासाठी कष्ट न करताही उदरनिर्वाह होऊ शकतो). (१६)

दुःखे उपार्जूनि वित्त । गृहसामग्री नाना पदार्थ ।
त्याचे पाक करवी गृहस्थ । निजभोगार्थ आवडी ॥५३॥

अर्थ :-
यातायातीने द्रव्य संपादन करून, प्रपंचाचे साहित्य अशा नाना वस्तु जमवून गृहस्थ आपल्या भोगासाठी हौसेने त्याचे पाक तयार करवितो ५३.

तेथ समयी आला अतिथ । संन्यासी ब्रह्मचारी अन्नार्थ ।
गृहस्थाआधी तो सेवित । तोंड पाहत गृहमेधी ॥५४॥

अर्थ :-
तो आयत्या वेळेस एकादा अन्नार्थी ब्रह्मचारी किंवा संन्यासी तेथे अतिथि म्हणून आला असता तो त्या गृहस्थाच्या आधी पाक ग्रहण करून जातो. गृहस्थाश्रमी त्याच्या तोंडाकडे पहात राहतो ५४.

जैसे दवडून मोहळमाशियांसी । मधुहर्ता मधु प्राशी ।
तैसे होय गृहस्थासी । नेती संन्यासी सिद्धपाकु ॥५५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे मोहोळावरील माशांना पिटाळून लावून मध लुटणारा मध पितो, त्याचप्रमाणे गृहस्थाची स्थिति होते. सिद्ध झालेला पाक संन्यासी खाऊन जातात ५५.

समयी पराङ्‍मुख झालिया यती । सकळ पुण्ये क्षया जाती ।
यथाकाळी आलिया अतिथी । स्वधर्मु रक्षिती सर्वथा ॥५६॥

अर्थ :-
वेळेस संन्यासी विन्मुख गेला तर सर्व पुण्ये लयास जातात. यथाकाळी अतिथि आल्यास ते सर्वतोपरी धर्माचे रक्षण करतात ५६.

अर्थ :
संग्रहाची बाधकता । तुज म्या सांगितली तत्त्वता ।
‘मृग’ गुरु केला सर्वथा । तेही कथा परियेसी ॥५७॥

अर्थ :-
अर्थ :
संग्रहांत काय दोष असतो तो मी तुला तत्त्वतः सांगितका (आतां) ‘मृगा’स निखालस गुरु केला, तोही वृत्तांत श्रवण कर ५७.

ग्राम्यगीत न शृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित् ।
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर्गीतमोहितात् ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] हरिणापासून मी हे शिकलो की, वनवासी संन्याशाने विषयांसंबंधीचे गाणे कधीही ऐकू नये व्याधाच्या गीताने मोहित होऊन बांधल्या जाणार्‍या हरिणाकडून हे शिकावे. (१७)

ग्राम्यजनवार्ता । का ग्राम्य स्त्रियांच्या गीता ।
ऐके जो का तत्त्वता । बंधन सर्वथा तो पावे ॥५८॥

अर्थ :-
ग्राम्य लोकांच्या गोष्टी किंवा ग्राम्य स्त्रियांची गाणी जो आवडीने ऐकतो, त्याला निश्चयेंकरून बंधन घडते ५८.

अखंड पाहता दीपाकडे । घंटानादे झाले वेडे ।
मृग पाहो विसरला पुढे । फांसी पडे सर्वथा ॥५९॥

अर्थ :-
दिव्याकडे एकसारखे पाहात असतांना घंटानादाने मृग बिचारा वेडापिसा होऊन समोरचे पाहीनासा होतो आणि सर्वथैव फांशांत अडकतो ५९.

ग्राम्य योषितांचे गीत । ऐकता कोणाचे भुलेना चित्त ।
मृगाच्या ऐसा मोहित । होय निश्चित निजस्वार्था ॥१६०॥

अर्थ :-
वेश्यांचे गाणे ऐकून कोणाचे चित्त मोह पावत नाही ? (प्रत्येकजण ) मृगाप्रमाणे स्वार्थाने निखालस मोहित होऊन पडतो १६०.

जो बोलिजे तापसांचा मुकुटी । ज्यासी स्त्रियांसी नाही भेट गोष्टी ।
तो ऋष्यश्रृंग उठाउठी । स्त्रीगीतासाठी भुलला ॥६२॥

अर्थ :-
ज्याला तपस्व्यांचा मुकुटमणि म्हणतात, ज्याची व स्त्रियांची पूर्वी कधी भेट किंवा गोष्टही झाली नाही, तो ऋष्यशृंग एकदम स्त्रीगीतामुळे भुलून गेला ६१.

नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।
आसा क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८] हरिणीपासून जन्मलेले ऋष्यशृंग मुनी स्त्रियांचे वैषयिक गाणेबजावणे, नाचणे इत्यादी पाहून, ऐकून त्यांना वश झाले आणि शेवटी त्यांच्या हातातील बाहुले बनले. (वैषयिक गीते ऐकू नयेत, ही शिकवण हरिणापासून घ्यावी). (१८)

मधुर वीणागुणक्वणित । ग्राम्य स्त्रियांचे गीत नृत्य ।
देखता पुरुष वश्य होत । जैसे गळबंधस्थ वानर ॥६२॥

अर्थ :-
वीणेच्या तारेंतून निघालेला मधुर झणत्कार, कलावंतिणींचे गायन व नाच हे पाहून-गळ्यास दोरी बांधलेल्या माकडाप्रमाणे - पुरुष वश होतात ६२.

जो तपसांमाजी जगजेठी । जो जन्मला मृगीच्या पोटी ।
जो नेणे स्त्रियांची भेटीगोठी । न पाहे दृष्टी योषिता ॥६३॥

अर्थ :-
जो तपस्व्यांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ तपस्वी-हरिणीच्या पोटी जन्मास आलेला, ज्याला स्त्रियांचे दर्शन किंवा भाषण ठाऊक नव्हतें, स्त्रियांना ज्याने पाहिलेही नाही ६३.

तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदृष्टी । वश्य जाहला उठाउठी ।
धांवे योषितांचे पाठोवाठी । त्यांचे गोष्टीमाजी वर्ते ॥६४॥

अर्थ :-
तो ऋष्यश्रृंग स्त्रीदर्शनाबरोबर त्यांना तत्काल वश झाला, तो स्त्रियांच्या मागोमाग धावला व त्यांच्या शब्दाप्रमाणे वागू लागला ! ६४.

गारुड्याचे वानर जैसे । स्त्रियांसंगे नाचे तैसे ।
प्रमदादृष्टी जाहला पिसे । विवेकु मानसे विसरला ॥६५॥

अर्थ :-
गारुढ्याचे माकड जसे नाचते, त्याप्रमाणे स्त्रियांसंगती तो नाचू लागला; तरुणींच्या दर्शनाने वेडापिसा झाला, त्याच्या चित्तांत विवेक कसा तो राहिलाच नाही ! ६५.

विसरला तपाचा खटाटोपु । विसरला विभांडक बापु ।
विसरला ब्रह्मचर्यकृत संकल्पु । स्त्रियानुरूपु नाचतु ॥६६॥

अर्थ :-
तपाचे सायास विसरून गेला, पिता विभांडक यासही विसरला, ब्रह्मचर्याचा संकल्पही विसरला, आणि स्त्रियांच्या अनुरोधाने नाचू लागला ! ६६.

स्त्रीबाधे एवढा बाधु । संसारी आणिक नाही गा सुबुद्धु ।
नको नको स्त्रियांचा विनोदु । दुःखसंबंधु सर्वांसी ॥६७॥

अर्थ :-
स्त्रियांच्या उपसर्गाएवढा उपसर्ग संसारांत दुसरा कोणताही नाही. छे छे ! स्त्रियांशी विनोदही कामाचा नाही. सर्वांसच स्त्रीसंग दुःखकारक आहे ६७.

वारिले नाइकावे ग्राम्य गीता । हे सत्य सत्य गा सर्वथा ।
तेथ हरिकीर्तन कथा । जाहल्या परमार्थता ऐकावे ॥६८॥

अर्थ :-
ग्राम्य गाणी बिलकुल ऐकू नयेत ; अगदी वर्ज्य करावी. खरोखर गोष्ट ही आहे की, जेथे हरिकीर्तन असेल तेथील भक्तिगीत मात्र परमार्थदृष्टीने श्रवण करावे ६८.

रामनामे विवर्जित । ग्रामणी बोलिजे ते ‘ग्राम्यगीत’ ।
ते नाइकावे निश्चित । कवतुके तेथ न वचावे ॥६९॥

अर्थ :-
रामनाम ज्यांतून वगळले आहे, अशा प्रकारच्या, ग्राम्यपुरुषांनी गायलेल्या गीतास ‘ग्राम्यगीत’ असे म्हणतात. ते मुळीसुद्धा ऐकू नये. कौतुकाखातरही तिकडे जाऊ नये ६९.

‘मीन’ गुरु करणे । तेंही अवधारा लक्षणे ।
रसनेचेनि लोलुप्यपणे । जीवेंप्राणे जातसे ॥१७०॥

अर्थ :-
आता, ‘मासा’ गुरु करावयाचा, त्याचीही लक्षणे ऐक. तो केवळ रसनेच्या लोलुपतेने आपल्या प्राणाला मुकतो ! १७०.

जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।
मृत्युमृच्छत्यसद्‍बुधिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] मासा जसा गळाला लावलेल्या मांसाच्या तुकड्याच्या लोभाने आपले प्राण गमावतो, त्याचप्रमाणे चवदार पदार्थांचा लोभी निर्बुद्ध माणूससुद्धा मनाला व्याकूळ करणार्‍या आपल्या जिभेला वश होऊन मारला जातो. (१९)

अर्थ-संग्रहे जीवघातु । स्त्रिया-आसक्ती अधःपातु ।
रसनालोलुप्ये पावे मृत्यु । विविध घातु जीवासी ॥७१॥

अर्थ :-
अर्थ :
संग्रहाने जीवघात, स्त्रियांच्या संगतीने अधःपात आणि रसनेच्या लोलुपतेने मृत्यु, असे जीवाला तीन प्रकारचे घात आहेत ७१.

ज्यासी रसनालोलुप्यता गाढी । त्यासी अनर्थुचि जोडे जोडी ।
दुःखाच्या भोगवी कोडी । रसनागोडी बाधक ॥७२॥

अर्थ :-
ज्याचे जिव्हालौल्य जबरे आहे, त्याच्या वाट्याला अनर्थच येतो. (ती रसना) कोटीच्या कोटि दुःखे भोगावयास लाविते. अशी रसनेची गोडी घातक आहे ७२.

रसना आमिषाची गोडी । लोलुप्ये मीनु गिळी उंडी ।
सवेंचि गळु टाळू फोडी । मग चरफडी अडकलिया ॥७३॥

अर्थ :-
रसनेला आमिषाची म्ह. भक्ष्याची गोडी, आणि त्या लालचीने मासा गळाला लावलेला घांस गिळतो; तो लगेच गळ टाळू फोडतो व मग तडफडत बसतो ! ७३.

पाहता रस उत्तम दिसत । भीतरी रोगांचे गळ गुप्त ।
रस आसक्ती जे सेवित । ते चडफडित भवरोगे ॥७४॥

अर्थ :-
पहावयास गेले तर (विषयरूप) रस उत्तम दिसतो, पण आंत रोगरूप गळ गुप्त असतात. जे आसक्तिपूर्वक रसाचे सेवन करतात, ते भवरोगाने तडफडत बसतात ७४.

गळी अडकळा जो मासा । तो जिता ना मरे चरफडी जैसा ।
तेवी रोगु लागल्या माणसा । दुःखदुर्दशा भोगित ॥७५॥

अर्थ :-
गळाला अडकलेला मासा असतो तो धड जिता ना मेला अशा स्थितीत तडफडत असतो, त्याचप्रमाणे रोग जडलेला माणूस हालअपेष्टा भोगीत पडतो ७५.

जो रसनालोलुप्ये प्रमादी । त्यासी कैची सुबुद्धी ।
जन्ममरणे निरवधी । भोगी त्रिशुद्धी रसदोषे ॥७६॥

अर्थ :-
रसनालोलुपतेचा दोष असणाराला सुबुद्धि कोठून येणार ? केवळ विषयांच्या संसर्गाने तो निश्चयेंकरून अनंत जन्ममरणे भोगीत राहतो ७६.

रस सेविलियासाठी । भोगवी जन्मांचिया कोटी ।
हे न घडे म्हणसी पोटी । राया ते गोठी परियेसी ॥७७॥

अर्थ :-
केवळ रसविषय सेवन केल्यामुळे कोटीच्या कोटि जन्म भोगावे लागतात ! असे घडणार नाही म्हणशील, तर हे राजा ! ती उपपत्ति सांगतो ऐक ७७.

इंद्रियांची सजीवता । ते रसनेआधीन सर्वथा ।
रसनाद्वारे रस घेता । उन्मत्तता इंद्रिया ॥७८॥

अर्थ :-
इंद्रियांचा सजीवपणा हा सर्वथैव रसनेवर अवलंबून असतो. रसनेच्या द्वाराने रस ग्रहण केला असता इंद्रियांना उन्मत्तता येते ७८.

मातली जे इंद्रियसत्ता । ते नेऊन घाली अधःपाता ।
रसना न जिणता सर्वथा । भवव्यथा चुकेना ॥७९॥

अर्थ :-
इंद्रियसत्ता प्रबळ झाली म्हणजे ती अधःपाताला नेऊन घालते. रसना जिंकिली नाही तर भवव्यथा कधीही चुकावयाची नाही ७९.

आहारेंवीण देह न चले । सेविल्या इंद्रियवर्गु खवळे ।
रसनाजयाचे मूळ कळे । तै दुःखे सकळे मावळती ॥१८०॥

अर्थ :-
आहारावांचून देह चालत नाहीं; बरे तो सेवन केला तर इंदियसमुदाय बळावतो; याकरिता रसना जिंकण्याचे मूळ कळले की, सर्व दुःखे लयास जातात १८०.

इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसन तन्निरन्नस्य वर्धते ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] विवेकी लोक जेवण घेण्याचे बंद करून इतर इंद्रियांवर लवकर विजय मिळवितात; परंतु यामुळे जीभ ताब्यात येत नाही उलट भोजन घेणे बंद केल्यामुळे ती अधिकच खवळते. (२०)

आहार वर्जूनि साधक । इतर इंद्रिये जिंतिली देख ।
तंव तंव रसना वाढे अधिक । ते अजिंक्य न जिंकवे ॥८१॥

अर्थ :-
हे पहा ! साधकाने आहार वर्ज्य करून इतर इंद्रिये जिंकिली तसतशी रसना अधिकच जोरावत जाते. ती अजिंक्य -जिंकली म्हणून जात नाही ८१.

इंद्रियांसी आहाराचे बळ । ती निराहारे झाली विकळ ।
तंव तंव रसना वाढे प्रबळ । रसनेचे बळ निरन्ने ॥८२॥

अर्थ :-
इंद्रियांना आहाराचेंच काय ते बळ अथवा आधार. ती इंद्रिये निराहाराने व्याकुळ होतात, तसतसे रसनेला अधिकच बळ चढत जाते. रसनेचा जोर निराहाराने वाढतो. (कमी होत नाही) ८२.

तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।
न जयेद्रसन यावज्जित सर्व जिते रसे ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] माणसाने सर्व इंद्रियांवर विजय मिळविला तरी जोपर्यंत तो जिभेला ताब्यात ठेवत नाही, तोपर्यंत जितेंद्रिय होऊ शकत नाही कारण जीभ जिंकली तर सर्व इंद्रिये जिंकली, असे खुशाल समजावे. (जीभ जिंकणे महत्त्वाचे, हे माशापासून शिकावे). (२१)

निरन्ने इंद्रिये जिंतली । ती जिंतली हे मिथ्या बोली ।
अन्न घेतांचि सरसावली । सावध जाहली निजकर्मी ॥८३॥

अर्थ :-
उपासाने इंद्रिये जिंकिली म्हणतात, पण ‘जिंकली’ हे म्हणणे खोटे होय. अन्नग्रहण केल्याबरोबर ती पुनः जोरावतात व आपापल्या कर्माच्या ठिकाणी जागृत होतात. ८३.

जंव रसना नाही जिंकिली । तंव ‘जितेंद्रिय’ मिथ्या बोली ।
जै साचार रसना जिंकली । तै वाट मोडिली विषयांची ॥८४॥

अर्थ :-
जोपर्यंत रसना जिंकिली नाही, तोपर्यंत ‘जितेंद्रिय’ हे म्हणणे मिथ्या होय. ज्या वेळी रसना खरोखरच जिंकली जाते, त्या वेळींच विषयांची वाट मोडते ८४.

विषयाआंतील गोडपण । रसने-आंतील जाणपण ।
दोंहीसी ऐक्य केल्या जाण । रसना संपूर्ण जिंतिली ॥८५॥

अर्थ :-
विषयांमधील गोडपण व रसनेमधील जाणपण ह्यांचे म्ह. विषयचैतन्य व इंद्रियचैतन्य यांचे ऐक्य केले म्हणजेच रसना जिंकली, असे समजावे ८५.

सर्वा गोडियांचे गोड आहे । ते गोडीस जो लागला राहे ।
त्यासीचि रसना वश्य होये । रस-अपाये न बाधिती ॥८६॥

अर्थ :-
सर्व गोडींची जी गोडी असते, त्या गोडीला जो चिकटून राहतो, त्यालाच रसना वश होते. त्याला रस-अपाय बाधत नाहीत ८६.

रसनाजिताचे वाधावणे । तेणे ब्रह्मसायुज्यी पडे ठाणे ।
सोहंळा परमानंदे भोगणे । रसना जेणे जिंतिली ॥८७॥

अर्थ :-
रसनाजिताचे ‘वाधावणे ‘ म्ह. जयघोषाची मिरवणूक ब्रह्मसायुज्याच्या ठिकाणी ठाण देऊन राहाते. ज्याने रसना जिंकली, तोच परमानंदाचा सोहंळा भोगू शकतो. ८७.

पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद् विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षित किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२] हे राजन ! पूर्वी एकदा विदेहनगरात पिंगला नावाची वेश्या राहात होती मी तिच्याकडून जे शिकलो, ते तुला सांगतो. (२२)

अवधूत म्हणे नृपनंदना । ‘वेश्या’ गुरु म्या केली जाणा ।
तिच्या शिकलो ज्या लक्षणा । विचक्षणा अवधारी ॥८८॥

अर्थ :-
अवधूत म्हणतात-हे राजा ! हे पहा, मी एक वेश्या गुरु केली. हे चतुरा ! तिच्यापासून मी ज्या गोष्टी शिकलों, त्या ऐकून घे ८८.

पूर्वी विदेहाचे नगरी । ‘पिंगला’ नामे वेश्या वासु करी ।
तिसी आस निरासेंवरी । वैराग्य भारी उपजले ॥८९॥

अर्थ :-
पूर्वी जनकराजाचे नगरीत ‘पिंगला’ नावाची एक वेश्या राहात होती. तिची आशानिराशा झाल्यानंतर तिला तीव्र वैराग्य उत्पन्न झाले ८९.

सा स्वैरिण्येकदा कान्त सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूत् काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] ती अतिशय सुंदर वेश्या एकदा रात्रीच्या वेळी एखाद्या पुरूषाला आपल्या जाळ्यात ओढण्यासाठी नटूनथटून घराच्या बाहेरच्या दारात उभी राहिली. (२३)

ते स्वैरिणी स्वेच्छाचारी । सायंकाळी उभी द्वारी ।
नाना अळंकार-अंबरी । श्रृंगारकुसरी शोभत ॥१९०॥

अर्थ :-
ती स्वैरिणी म्ह. स्वच्छंदा वागणारी असे. सायंकाळी दारांत उभी राहून नानाप्रकारचे अलंकार वस्त्रे लेऊन शृंगाराभिनयांनी शोभत होती १९०.

आधींच रूप उत्तम । वरी श्रृंगारिली मनोरम ।
करावया ग्राम्यधर्म । पुरुष उत्तम पहातसे ॥९१॥

अर्थ :-
आधींच रूप उत्तम, त्यांत मनोरम श्रृंगार केलेला ! अशी ती विलासासाठी उत्तम पुरुषाची वाट पाहात उभी राहिली ९१.

मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।
तान् शुल्कदान्वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] हे पुरूषश्रेष्ठा ! पैशाची लालसा असलेल्या तिला वाटेतून येणार्‍या जाणार्‍या पुरूषांना पाहून ते धनवान असून धन देऊन आपला प्रियकर होण्यासाठी येत आहेत, असे वाटे. (२४)

सगुण सुरूप धनवंत । कामकौशल्ये पुरवी आर्त ।
अर्थ देऊनि करी समर्थ । ऐसा कांत पहातसे ॥९२॥

अर्थ :-
गुणवान्, रूपवान् व धनवान् असून कामशास्त्रांतील नैपुण्याने आपले आर्त पुरविणारा, आणि धन देऊन सधन करील, असा पुरुष ती पाहात होती ९२.

ऐक गा पुरुषश्रेष्ठा । पुरुष येता येता देखे वाटा ।
त्यासी खुणावी नेत्रवेंकटा । कामचेष्टा दावूनि ॥९३॥

अर्थ :-
पुरुषश्रेष्ठा, ऐक. रस्त्याने पुरुष येतांना पाहिला की पुरे, त्याला ती आपल्या नेत्रकटाक्षाने शृंगाराभिनय प्रकट करून खुणावीत असे ९३.

आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] अनेक पुरूष येऊन निघून गेले, तरी त्या वेश्येला वाटे की, आणखी एखादा धनवान माणूस आपल्याकडे येईल व तो आपल्याला पुष्कळ धन देईल. (२५)

येत्या पुरुषास हाणी खडा । एकासी म्हणे घ्या जी विडा ।
डोळा घाली जात्याकडा । एकापुढा भंवरी दे ॥९४॥

अर्थ :-
येणाऱ्या पुरुषावर खडा मारावयाचा ; कोणास ‘महाराज ! विडा घेऊन जा’ असे म्हणावयाचे रस्त्यावरून जाणाऱ्याकडे डोळा मोडावयाचा; कोणापुढे मुरका मारावयाचा ९५.

ठेवूनि संकेती जीवित । ऐसे नाना संकेत दावित ।
पुरुष तिकडे न पाहात । येत जात कार्यार्थी ॥९५॥

अर्थ :-
मनांत धरलेल्या योजनेंत जीवभाव ठेवून वरील प्रकारचे नाना संकेत ती दाखवीत असे. परंतु येणारे जाणारे कार्यार्थी लोक तिकडे पाहात नसत ९५.

गेल्या पुरुषाते निंदित । द्रव्यहीन हे अशक्त ।
रूपे विरूप अत्यंत । उपेक्षित धिक्कारे ॥९६॥

अर्थ :-
निघून गेलेल्या पुरुषांची ‘हे दरिद्री, दुर्बळ !’ म्हणून हेटाळणी करी; ‘रूप काय हिडिस !’ म्हणून त्यांचा धिक्कार करी ९६.

आता येईल वित्तवंत । अर्थदानी अतिसमर्थ ।
माझा धरोनिया हात । काम‍आर्त पुरवील ॥९७॥

अर्थ :-
आता कोणी तरी द्रव्य देणारा भला खंबीर पैसेवाला येईल; तो माझा अंगीकार करून माझी इच्छा पूर्ण करील, असे ती मनांत चिंतू लागली ९७.

एव दुराशया ध्वस्त निद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथ समपद्यत ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] अशी खोटी आशा बाळगून झोपमोड झालेली ती दरवाजाजवळ ताटकळत उभी होती ती कधी बाहेर येई तर कधी आत जाई होता होता मध्यरात्र झाली. (२६)

ऐसे दुराशा भरले चित्त । निद्रा न लगे उद्वेगित ।
द्वार धरोनि तिष्ठत । काम वांछित पुरुषांसी ॥९८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे अंतःकरण दुराशेने भरून गेलेले ; उद्वेगामुळे झोपसुद्धा नाहीं; दार धरून उभी राहिलेली; पुरुषभोग मिळावा म्हणून इच्छा धरून असलेली ९८.

रिघो जाय घराभीतरी । सांचल ऐकोनि रिघे बाहेरी ।
रिघता निघता येरझारी । मध्यरात्री पै झाली ॥९९॥

अर्थ :-
घरांत जावें, तो थोडी चाहूलशी वाटून बाहेर यावें; आंत जा, बाहेर ये, असे हेलपाटे करता करता मध्यरात्र झाली ! ९९.

सरली पुरुषाची वेळ । रात्र झाली जी प्रबळ ।
निद्रा व्यापिले लोक सकळ । पिंगला विव्हळ ते काळी ॥२००॥

अर्थ :-
पुरुष येण्याची वेळ टळली; रात्रीचा भर लोटला. सर्व लोक निद्रेंत अगदी डाराडूर ! त्या वेळी पिंगला विव्हळ होऊन राहिली होती २००.

तस्या वित्ताशया शुष्यद् वक्त्राया दीनचेतसः ।
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] पैशाच्या आशेने चेहरा सुकून गेला चित्त व्याकूळ झाले आणि तिच्या मनात तीव्र वैराग्य निर्माण झाले तिच्या चिन्तेचे कारणच तिच्या सुखाला कारणीभूत ठरले. (२७)

तुटला आशेचा जिव्हाळा । सुकले वोंठ वाळला गळा ।
कळा उतरली मुखकमळा । खेदु आगळा चिंतेचा ॥१॥

अर्थ :-
आशेचा ओलावा तुटला; ओंठ सुकून गेले; घसा कोरडा पडला; व मुखकमल म्लान झाले ! जबरदस्त चिंता लागली. २०१.

वित्त न येचि हाता । तेणे ते झाली दीनचित्ता ।
वैराग्ये परम वाटली चिंता । सुखस्वार्था ते हेतु ॥२॥

अर्थ :-
हाती द्रव्य पडले नाहीं; त्यामुळे अंतरांत अगदी दीन होऊन गेली. वैराग्याने परम चिंता वाटू लागली व तीच तिच्या सुखस्वार्थाला कारण झाली २.

तस्या निर्विण्णचित्ताया गीत श्रृणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशाना पुरुषस्य यथा ह्यसिः ॥२८॥

अर्थ :-
@न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्ध जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममता नृप ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २८. २९] पिंगलेच्या चित्तामध्ये जेव्हा वैराग्य जागृत झाले, तेव्हा तिने गाइलेले गीत माझ्याकडून ऐक मनुष्याची आशारूपी दोरी तोडणारी तलवार म्हणजे वैराग्य. (२८)
राजन ! जसा अज्ञानी माणूस ममता सोडू इच्छित नाही, त्याचप्रमाणे ज्याला वैराग्य प्राप्त झाले नाही, तो शरीर आणि त्याची बंधने तोडून टाकू इच्छित नाही. (२९)

कैसे वैराग्य उपजले तिसी । जे चिंतीत होती विषयासी ।
त्या विटली विषयसुखासी । छेदक आशेसी वैराग्य ॥३॥

अर्थ :-
तिला वैराग्य कसे झाले पाहा. जी विषयाचे चिंतन करीत होती, ती त्या विषयसुखाला विटून गेली ! सारांश, वैराग्य हेच आशेला छेदणारे आहे ३.

तेणे वैराग्ये विवेकयुक्त । पिंगलेने गाइले गीत ।
ते आइक राया समस्त । चित्ती सुचित्त होऊनि ॥४॥

अर्थ :-
त्या वैराग्याने विवेकयुक्त होऊन पिंगलेने गीत गाइलें. हे राजा ! ते सर्व सांगतों, सावधान चित्त करून श्रवण कर ४.

ऐक राया विवेकनिधी । वैराग्य नाही ज्याचे बुद्धी ।
त्यासी जन्ममरणाची आधिव्याधी । प्रतिपदी बाधकु ॥५॥

अर्थ :-
हे राजा ! विवेकसागरा ! ज्याच्या बुद्धींत वैराग्य नाही, त्याला जन्ममरणाची आधिव्याधि पावलोपावली बाधक होते ५.

अनुतापु नाही ज्यासी । विवेक नुपजे मानसी ।
तो संसाराची आंदणी दासी । आशापाशी बांधिजे ॥६॥

अर्थ :-
ज्याला अनुताप नाही, ज्याच्या अंत:करणांत विवेक उत्पन्न होत नाही, तो संसाराची आंदण दिलेली दासी होय. आशारूप दोरीने तो बांधला जातो ६.

त्यासी मोहममतेची गाढी । घालिजे देहबुद्धीची बेडी ।
अहोरात्र विषय भरडी । अर्ध घडी न राहे ॥७॥

अर्थ :-
त्याला मोहममतेने आवळलेली देहबुद्धीची बेडी घातलेली असते. तो रात्रंदिवस विषयाचे दळण दळीत असतो. अर्ध घटकेचाही खळ नाही ७.

जराजर्जरित वाकळे । माजी पडले अखंड लोळे ।
फुटले विवेकाचे डोळे । मार्गु न कळे विध्युक्त ॥८॥

अर्थ :-
जरेने जर्जर झालेल्या गोधडीमध्ये अखंड लोळत पडलेला असतो. त्याच्या विवेकाचे डोळे फुटलेले असतात. त्याला विध्युक्त मार्ग दिसत नाही ८.

त्यासी अव्हासव्हा जाता । अंधकूपी पडे दुश्चिता ।
तेथूनि निघावया मागुता । उपावो सर्वथा नेणती ॥९॥

अर्थ :-
असे लोक वेडेवांकडे भटकू लागून चित्त चळून घोर काळोख्या विहिरींत पडतात; तेथून वर निघावयाला त्यांना बिलकूल मार्ग सापडत नाही ९.

तेथ काया-मनें-वाचे । निघणे नाही जी साचे ।
तंव फणकाविला लोभविंचे । चढणे त्याचे अनिवार ॥२१०॥

अर्थ :-
खरोखर कायावाचामनेंकरून तेथून बाहेर निघण्याचीच इच्छा होत नाही. तितक्यांत लोभरूप विंचू नांगी मारतो. तो फणकारा अनिवार चढतो २१०.

तेथ निंदेचिया तिडका । आंत बाहेर निघती देखा ।
वित्तहानीचा थोर भडका । जळजळ देखा द्वेषाची ॥११॥

अर्थ :-
मग आंतून बाहेरून निंदारूप कळा मारू लागतात. द्रव्यनाशाचा आगडोंबाळा व द्वेषाची फुणफुण सुरू होते ११.

अभिमानाचे आळेपिळे । मोह‍उमासे येती बळे ।
तरी विषयदळणे आगळे । दुःखे लोळे गेहसेजे ॥१२॥

अर्थ :-
अभिमानाचे आळोकेपिळोके देऊ लागतो व मोहाचे उमासे जोराने येऊ लागतात. तरीही हा विषयाचे दळण जोराने दळीत गृहरूपी शेजेवर दुःखाने लोळत असतो १२.

ऐशी अवैराग्ये बापुडी । पडली देहाचे बांदवडी ।
भोगिता दुःखकोडी । सबुडबुडी बुडाली ॥१३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे बिचारे अवैराग्यामुळे देहाच्या कैदखान्यांत सांपडून कोट्यवधि दुःखे भोगून रसातळास जातात ! १३.

पहा पा नीच सर्व वर्णांसी । निंद्य कर्मे निंदिती कैशी ।
वैराग्य उपजले वेश्येसी । देहबंधासी छेदिले ॥१४॥

अर्थ :-
पाहा. सर्व वर्णामध्ये नीच व अति निंद्य कर्मे करणारी, अशा त्या वेश्येच्या पोटी वैराग्य उत्पन्न झाले व त्याने देहबंधन छेदून टाकिले ! १४.

देहबंध छेदी त्या उक्ती । वेश्या बोलिली नाना युक्ती ।
झाली पिंगलेसी विरक्ती । चक्रवर्ती परीस पा ॥१५॥

अर्थ :-
जेणेकरून देहबंधन तुटेल, अशींच भाषणे ती वेश्या बोलली. हे चक्रवर्ती राजा ! त्या पिंगलेला विरक्ति कशी बाणली ते ऐक १५.
पिङ्गलोवाच -
अहो मे मोहवितति पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्तादसतः काम कामये येन बालिशा ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] पिंगला म्हणू लागली अहो ! इंद्रियांच्या अधीन झालेल्या माझा मूर्खपणा आणि मोहाची झेप तर पहा ! जी मी क्षुद्र माणसाकडून विषयसुखाची इच्छा करीत आहे. (३०)

मिथ्या मोहाचा विस्तार । म्या वाढविला साचार ।
माझ्या मूर्खपणाचा पार । पाहता विचार पांगुळे ॥१६॥

अर्थ :-
पिंगला म्हणाली-खरोखरी लटकाच मायेचा विस्तार मी वादविला होता. माझ्या मूर्खपणाचा अंतपार पाहावयाला गेले असता विचारच कुंठित होतो १६.

नाही अंतःकरणासी नेम । अपार वाढविला भ्रम ।
असंतपुरुषांचा काम । मनोरम मानिता ॥१७॥

अर्थ :-
माझ्या मनाला काही धरबंधच नव्हता. नीच पुरुषाशी रममाण होऊन आनंद मानण्यांत मी भ्रमाचा कळस करून सोडला १७.

जरी स्त्रीसी पुरुष पाहिजे । तरी जवळील पुरुष न लाहिजे ।
हेचि मूर्खपण माझे । सदा भुंजे असंता ॥१८॥

अर्थ :-
स्त्रीला जर पुरुष पाहिजे तर जवळचा (अंतरांतला) पुरुष टाकावयाचा आणि निरंतर नीच पुरुषाशी रत व्हावयाचे, हाच आधी माझा मूर्खपणा ! १८.

सन्त समीपे रमण रतिप्रद वित्तप्रद नित्यमिम विहाय ।
अकामद दुःखभयाधिशोक मोहप्रद तुच्छमह भजेऽज्ञा ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] माझा खरा पती नेहमी माझ्याजवळच आहे तोच मला परमानंद आणि परमार्थधन देणारा आहे त्याला सोडून मी माझी एकही इच्छा पूर्ण करू शकत नाही, उलट जे मला दुःख, भय, आधिव्याधी, शोक आणि मोह देणारे आहेत, अशा क्षुद्र माणसांचे मी सेवन करीत राहिले किती मी मूर्ख ! (३१)

संतपुरुषाची प्राप्ती । जवळी असता नेणे आसक्ती ।
ज्यासी केलिया रती । कामनिवृत्ती तत्काळ ॥१९॥

अर्थ :-
संत म्ह. शाश्वत पुरुषाचा लाभ अगदी जवळ असतांना, विषयासक्तीमुळे तो मला कळला नाही. त्याच्याशी रत झाले असता तत्काळ कामनिवृत्ति होते १९.

काम निवर्तवूनि देख । अनिवार पुरवी नित्यसुख ।
चित्तदाता तोचि एक । अलोलिक पै देणे ॥२२०॥

अर्थ :-
कामाची निवृत्ति करून अपार शाश्वत सुख जोडून देतो, तोच वित्तदाताही होय. त्याचे देणे अलौकिक असते ! २०.

सकळ ऐश्वर्य निजपदेंसी । संतोषोनि दे रतीसी ।
रमवू जाणे नरनारींसी । रमणु सर्वांसी तो एकु ॥२१॥

अर्थ :-
निजात्मपदासह संपूर्ण ऐश्वर्य - प्रेमरतीने संतोष पावून तो बहाल करतो; आणि पुरुष व स्त्रिया ह्या दोघांनाही तो रमवू जाणतो ! तोच एक सर्वांचा रमण म्हणजे पति होय २१.

सांडोनि ऐशिया कांतासी । माझी मूढता पहा कैशी ।
नित्य अकामदा पुरुषासी । कामप्राप्तीसी भजिन्नले ॥२२॥

अर्थ :-
असा कांत टाकून मी केवढी मूर्ख पाहा, की निरंतर कामप्राप्तीसाठी ज्याच्यापासून काम पूर्ण व्हावयाचा नाही अशा पुरुषास भजत होते ! २२.

आपुला पूर्ण न करवे काम । ते मज केवी करिती निष्काम ।
त्यांचेनि संगे मोहभ्रम । दुःख परम पावले ॥२३॥

अर्थ :-
ज्यांना आपला काम पूर्ण करता येत नाही, ते मला काय निष्काम करणार ? तशांच्या संगतीने मी मिथ्या मोह व अत्यंत दुःख मात्र पावले ! २३.

त्यांचेनि सुख नेदवेच माते । परी झाले दुःखाचेचि दाते ।
भय-शोक-आधि-व्याधींते । त्यांचेनि सांगाते पावले ॥२४॥

अर्थ :-
त्यांच्याने मला सुख देववत नव्हतेंच; पण उलट मला दुःख देणारेच ते झाले. त्यांच्या संगतीने मी भय, शोक व आधिव्याधि मात्र पावले ! २४.

अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्त रतिमात्मनेच्छती ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२. ] अरेरे ! मी अत्यंत निंद्य अशा वेश्यावृत्तीचा आश्रय करून व्यर्थच माझ्या शरीराला आणि मनाला क्लेश दिले स्त्रीलंपट, लोभी आणि निंद्य अशा लोकांना हे शरीर विकून मी धनाची आणि रतिसुखाची इच्छा करीत होते ! (३२)

जारपुरुषापासोनि सुख । इच्छिते ते मी केवळ मूर्ख ।
वृथा परितापु केला देख । मज असुख म्या दीधले ॥२५॥

अर्थ :-
जार पुरुषापासून मी जी सुखाची इच्छा करीत होत्ये, ती मी केवळ मूर्ख म्हणूनच ! व्यर्थ संताप मात्र करून घेतला. मीच मला दुःख करून घेतले २५.

स्त्रैण पुरुष ते नराधम । वेश्यागामी त्याहूनि अधम ।
त्यांत कृपणु तो अधमाधम । तयांचा संगम मी वांच्छी ॥२६॥

अर्थ :-
स्त्रीच्या अधीन असणारे पुरुष नराधम होत; वेश्यागामी पुरुष तर त्याहूनही अधम; त्यांतही जो कृपण, तो तर अधमाहूनही अधम होय ! अशांचा संग मी इच्छीत होते ! २६.

जितुक्या अतिनिंदका वृत्ती । मज आतळता त्या भीती ।
योनिद्वारे जीविकास्थिती । नीच याती व्यभिचारु ॥२७॥

अर्थ :-
अति निंद्य वृत्ति म्हणून जितक्या आहेत त्या मला स्पर्श करावयाला भीत असतील ! (हरहर !) भोगेंद्रियावर उदरनिर्वाह ! व्यभिचारव्यवसायाची जात नीच खरी २७.

अल्प द्रव्य जेणे देणे । त्याची जाती कोण हे नाही पाहणे ।
याहोनि काय लाजिरवाणे । निंदित जिणे पै माझे ॥२८॥

अर्थ :-
कारण थोडेसे धन जो देतो, त्याची जात कोण हे सुद्धा पाहावयाचे नाही ! याहून लाजीरवाणी स्थिति ती कोणती ? धिक्कार असो माझ्या जिण्याला ! २८.

जया पुरुषासी देह विकणे । ते अत्यंत हीनदीनपणे ।
काय सांगो त्याची लक्षणे । सर्वगुणे अपूर्ण ॥२९॥

अर्थ :-
ज्या पुरुषाला देह विकावयाचा तोही अत्यंत हीन दीनपणाने ! त्या पुरुषाची लक्षणे काय सांगावी ? सर्वच गुणांनी अपूर्ण ! २९.

वित्त नेदवे कृपणता । काम न पुरवे पुरता ।
प्रीति न करवे तत्त्वता । भेटी मागुती तो नेदी ॥२३०॥

अर्थ :-
कंजुषपणामुळे पैसा देववत नाही, कामही पूर्ण करवत नाहीं; प्रीति म्हणावी तर तिचेही नांव नाही. इतकेच नव्हे तर तो फिरून तोंडही दाखवीत नाही ! ३०.

ऐशियापासाव सुख । वांछिता वाढे परम दुःख ।
जळो त्याचे न पाहे मुख । वोकारी देख येतसे ॥३१॥

अर्थ :-
अशा लोकांपासून सुख इच्छिले असता अत्यंत दुःख मात्र वाढत असते ! आग लागो त्याला ! त्याचे तोंडसुद्धा पाहू नये. अगदी ओकारी येते हो ! ३१.

एव जारपुरुषाची स्थिती । आठविता चिळसी येती ।
पुरे पुरे ते संगती । चित्तवृत्ति वीटली ॥३२॥

अर्थ :-
तात्पर्य, ती जारपुरुषाची स्थिति आठवली म्हणजे मनाला चिळसच येते. पुरे पुरे ती संगत ! मन अगदी विटून गेले ३२.

यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य स्थूण त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्ण मदुपैति कान्या ॥३३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३] जसे बांबूचे आढे, वासे, पट्‌ट्या इत्यादींनी घर बांधावे, त्याप्रमाणे पाठीचा कणा, हाडे इत्यादींनी हे शरीररूपी घर तयार झाले आहे ते त्वचा, लव तसेच नखांनी आच्छादिले आहे याच्या नऊ दरवाज्यांमधून सदैव मलमूत्र इत्यादी वाहात असते माझ्याखेरीज दुसरी अशी कोणती स्त्री असेल की, जी अशा या निंद्य शरीरालाच प्रिय समजून त्याचे सेवन करील ? (३३)

नरशरीर गृह सांकडे । आढी पाखाड्या नुसधी हाडे ।
अस्थींच्या मेढी दोंहीकडे । वोलेनि कातडे मढियेले ॥३३॥

अर्थ :-
हे मनुष्यदेहरूप घर मोठे किचाट ! येथल्या आढेंपाखाड्या म्हणजे निव्वळ हाडें; दोंहीकडे हाडांच्या मेढी; आणि ओल्या कातड्याने मढविलेले ! ३३.

त्यासी सर्वांगी सगळे । दिधले रोमावळिचे खिळे ।
घालूनि नखाचे खोबळे । अग्री आंगवळे बूजिले ॥३४॥

अर्थ :-
त्याला सर्वांगास दरोबस्त केशसमुदायाचे खिळे मारले आहेत. अग्रांच्या ठिकाणी नखांच्या गुडद्या घालून फटी खुजवून टाकिल्या आहेत ! ३४.

अस्थि-मांस-चर्मबांधा । सर्वांगी आवळूनि दिधला सांदा ।
रंगीत चर्मरसना स्वादा । पुढिले बांधा बांधिली ॥३५॥

अर्थ :-
हाडे, मांस, कातडे यांची चौकट गच्च करून तिला सांधे बसविले आहेत आणि स्वादासाठी लाल चामड्याची जीभ पुढेंच तयार करून ठेविली आहे ३५.

वायुप्रसरणपरिचारे । केली प्राणापानरंध्रे ।
वरिले डळमळीत शिखरे । बालांकुरे लाविली ॥३६॥

अर्थ :-
वायु आंत जाण्यायेण्यासाठी प्राण, अपान यांची झरोकी तयार केली असून वरच्या हालत्याडोलत्या शिखरावर केशरूप रोपे लावून ठेविली आहेत ३६.

बुजूनि भीतरील सवडी । बांधाटिले नवनाडी ।
विष्ठामूत्रांची गाढी । नित्य परवडी सांठवण ॥३७॥

अर्थ :-
आंतील अवकाश बुजवून नऊ नाड्यांनी बांधून काढिले आहे ह्याच्यांत मलमूत्राचा नित्यनवा साठांच होत असतो ! ३७.

भीतरिले अवकाशी । दुर्गंधि ऊठली कैशी ।
तेचि प्रवाह अहर्निशी । नवद्वारांसी वाहताति ॥३८॥

अर्थ :-
आंतल्या पोकळीत कोण दुर्गंधि माजलेली ! नवद्वारांनी अहोरात्र त्याचेच पाट चाललेले असतात ३८.

अखंड पर्‍हावे वाहती मळे । देखोनि ज्याचे तो कांटाळे ।
अहर्निशी धुता जळे । कदा निर्मळे ते नव्हती ॥३९॥

अर्थ :-
मोर्‍या एकसारख्या घाणीने वहाताहेत, हे पाहून ज्याचा तोच कंटाळतो. त्या रात्रंदिवस जरी पाण्याने धुतल्या तरी स्वच्छ म्हणून कधी होतच नाहीत ! ३९.

सांगतांचि हे गोष्टी । ओकारी येतसे पोटी ।
ऐशियास मी भुलल्ये करंटी । विवेक दृष्टी न पाहे ॥२४०॥

अर्थ :-
हा प्रकार सांगितला म्हणजेच पोटांतून उमसून येते ! आणि मी फुटक्या नशिबाची अशाला भुलून पडत होत्ये ! विवेक म्हणून कसला तो करीतच नव्हत्ये २४०.

अस्थिमांसाचा कोथळा । विष्ठामूत्राचा गोळा ।
म्या आलिंगिला वेळोवेळा । जळो कंटाळा न येचि ॥४१॥

अर्थ :-
असा हा हाडामांसांचा कोथळा व विष्ठामूत्राचा गोळाच मी वेळोवेळा आलिंगीत होत्ये. आग लागो त्याला ! कंटाळा कसा तो येतच नसे. २४१
विदेहाना पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः ।
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात् ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४] या विदेही लोकांच्या जीवन्मुक्तांच्या नगरीत मी एकटीच मूर्ख आणि चारित्र्यहीन आहे कारण जी स्वतःचे सुद्धा दान करणार्‍या अविनाशी परमात्म्याला सोडून दुसर्‍या पुरूषाची अभिलाषा धरीत आहे. (३४)

ये विदेहाचे नगरी । मूर्ख मीचि एक देहधारी ।
हृदयस्थ सांडूनि श्रीहरी । असंता नरी व्यभिचारु ॥४२॥

अर्थ :-
या जनकराजाच्या नगरांत मीच एक मूर्ख जन्मास आल्ये ! हृदयस्थ श्रीहरीला सोडून नीच पुरुषाशी व्यभिचार केला ! ४२.

असंत पुरुष नेणो किती । म्या भोगिले अहोराती ।
सुख न पवेंची निश्चिती । रति भगवंती जंव नाही ॥४४॥

अर्थ :-
मी असे नीच पुरुष रात्रंदिवस किती भोगले असतील कोण जाणे ! जोपर्यंत भगवंताचे ठिकाणी प्रेम उत्पन्न झाले नाहीं, तोपर्यंत खरोखरीचे सुख मिळणारच नाही ! ४३.

जो निकटवर्ती हृदयस्थु । पुरुषी पुरुषोत्तम अच्युतु ।
वीर्यच्युतीवीण रमवितु । संतोषे देतु निजात्मना ॥४४॥

अर्थ :-
जो अगदी निकटवर्ती हृदयस्थ, पुरुषांमध्ये पुरुषोत्तम व अच्युत, वीर्यच्युति न करिता रमविणारा, आणि संतोषाने निजात्मपद देणारा ४४.

अच्युते ज्यासि निजसुख दिधले । ते सुख च्यवेना कांही केले ।
ऐशिया हृदयस्था विसरले । आणिक भुलले अकामदा ॥४५॥

अर्थ :-
त्या अच्युताने ज्याला निजसुख दिलें, त्वाच्या त्या सुखाला कांही केल्या च्युति नाही. अशा हृदयस्थाला (नारायणाला) विसरल्ये, आणि ज्यांच्या हातून कामप्राप्ति व्हावयाची नाही, अशा इतर पुरुषांना मात्र मी भाळल्ये ! ४५.

अकामद ते नाशवंत । त्यांसी संग केलिया दुःखचि देत ।
कैसे माझे मूर्ख चित्त । त्यासी आसक्त पै होते ॥४६॥

अर्थ :-
अकामद पुरुष नाशवंत होत. त्यांची संगति केल्यास ते दुःखच देणार ! पण माझे मन पाहा ! किती मूर्ख ! ते त्यांवर आसक्त होते ! ४६.

त्या आसक्तीची झाली तडातोडी । लागली अच्युतसुखाची गोडी ।
ज्याचे सुख भोगिता चढोवढी । घडियाघडी वाढते ॥४७॥

अर्थ :-
आता त्या आसक्तीची ताटातूट झाली; आणि अच्युत सुखाची, अक्षय्य हरिसुखाची गोडी लागली. ज्याचे सुख भोगू लागले असता क्षणोक्षणी ते वृद्धिच पावते ४७.

सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चाय शरीरिणाम् ।
त विक्रीयात्मनैवाह रमेऽनेन यथा रमा ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] हे सर्व प्राण्यांचे आत्मा, त्यांचे हित करणारे, माझे प्रियतम स्वामी आहेत आता मी स्वतःचीच किंमत देऊन यांना विकत घेईन आणि लक्ष्मीप्रमाणे यांच्याबरोबर विहार करीन. (३५)

जो सोयरा माझा हृदयस्थु । सुख प्रीति प्रिय अच्युतु ।
तोचि अंतरात्मा सर्वगतु । नाथ कांतु तो माझा ॥४८॥

अर्थ :-
जो माझ्या हृदयांतला आप्त, जो (माझे) सुख, जो (माझी) प्रीति, (माझा ) प्रियकर अच्युत तोच सर्वत्र भरून राहिलेला माझा अंतरात्मा होय. तोच माझा स्वामी, व तोच माझा पति होय ४८.

त्यासीच आपुले संवसाटी । विकत घेईन उठाउठी ।
परमानंदे देईन मिठी । गोठी चावटी सांडोनी ॥४९॥

अर्थ :-
त्यालाच मी आपले साटेंलोटे करून ताबडतोब विकत घेईन, आणि इतर चावटपणाच्या गोष्टी टाकून मी त्यालाच परमानंदाने मिठी मारीन ४९.

रमा झाली पायांची दासी । मी भोगीन अनारिसी ।
सर्वकाळ सर्वदेशी । सर्वरूपेसी सर्वस्वे ॥२५०॥

अर्थ :-
लक्ष्मी पायांची दासी झालेली आहे. पण मी त्याला-सर्वकाळी, सर्वदेशीं, सर्वरूपीं, अशा प्रकारे सर्वस्वेकरून स्वतंत्रपणेच भोगीन २५०.

कियत् प्रिय ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।
आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६] जितके म्हणून हे विषय किंवा ते देणारे जन्ममृत्यू असणारे पुरूष आहेत, यांनी तुझे काय प्रिय केले आहे ? किंवा काळाने कवटाळलेल्या देवांनी तरी आपल्या बायकांचे काय भले केले आहे ? (३६)

सांडूनि हृदयस्था अच्युताते । वरावे वरा निर्दैवांते ।
तंव तो द्वैतभये भयचकिते । काळग्रस्ते सर्वदा ॥५१॥

अर्थ :-
हृदयस्थ अच्युताला टाकून इतर कपाळकरंट्यांना पति करावें, इतर ते सर्व द्वैताच्या भयाने भिऊन गेलेले, सदोदित काळग्रस्त असे आहेत ५१.

जे निजभये सर्वदा दुःखी । ते भार्येसी काय करिती सुखी ।
अवघी पडली काळमुखी । न दिसे ये लोकी सुखदाता ॥५२॥

अर्थ :-
जे सदानकदा आपभयाने कष्टी झालेले, ते स्त्रीला काय कपाळाचे सुख देणार ? सारीच काळाच्या जबड्यांत सांपडलेली ! ह्या लोकांत सुख देणारा कोणीच दिसत नाही ५२.

असो नराची ऐशी गती । वरू अमरांमाजी अमरपती ।
विळांत ते चौदा निमती । पदच्युति अमरेंद्रा ॥५३॥

अर्थ :-
असो. ही झाली मनुष्यांची स्थिति ; आता देवांमधील देवाधिदेव इंद्राला वरावें, तर एका कल्पांत ते चौदा होऊन जातात. अर्थात् देवश्रेष्ठ इंद्राला पदभ्रष्ट व्हावे लागते ५३.

एव सुर नर लोक लोकी । आत्ममरणे सदा दुःखी ।
ते केवी भार्येसी करिती सुखी । भजावे मूर्खी ते ठायी ॥५४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे लोकांत देव काय, मनुष्य काय, आपमरणानेंच सदोदित कष्टी झालेले असतात, ते आपल्या स्त्रीला काय सुखी करणार ? त्या ठिकाणी मूर्खानींच रममाण व्हावे ! ५५.

धन्य माझी भाग्यप्राप्ती । येचि क्षणी येचि राती ।
झाली विवेकवैराग्यप्राप्ती । रमापति तुष्टला ॥५५॥

अर्थ :-
धन्य माझे भाग्य, की याच रात्री हाच क्षणी मला विवेक व वैराग्य यांची प्राप्ति झाली; माझ्यावर लक्ष्मीपति संतुष्ट झाला ! ५५.

नून मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।
निर्वेदोऽय दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३७] माझ्या कोणत्या तरी शुभकर्मामुळेच भगवान विष्णू निश्चितच माझ्यावर प्रसन्न झाले आहेत म्हणून तर भलतील आशा करणार्‍या मला अशा प्रकारे वैराग्य आले माझे हे वैराग्यच मला नक्की सुख देणारे ठरेल. (३७)

ये जन्मींचे माझे कर्म । पाहता केवळ निंद्य धर्म ।
मज तुष्टला पुरुषोत्तम । पूर्वजन्मसामग्री ॥५६॥

अर्थ :-
ह्या जन्मांतले माझे कर्म पाहिले तर ते केवळ निंद्य स्वरूपाचे आहे. पूर्वजन्मींचा काही ठेवा होता, म्हणूनच मजवर पुरुषोत्तम प्रसन्न झाला ५६.

मज कैंचे पूर्वजन्मी साधन । ज्याचे नाम ‘पतितपावन’ ।
कृपाळु जो जनार्दन । त्याचे कृपेन हे घडले ॥५७॥

अर्थ :-
पण पूर्वजन्मी तरी माझ्या हातून काय घडले असेल ? तर ‘पतितपावन ‘ हे ज्यांचे नांव, असा जो कृपाळू जनार्दन त्याच्या कृपेनेंच हे घडून आले आहे ५७.

दुष्ट दुराशा व्यभिचारु । भगद्वारा चालवी संसारु ।
तिसी मज वैराग्ययुक्त विचारु । विष्णु साचारु तुष्टला ॥५८॥

अर्थ :-
नीच, दुर्वासनायुक्त, व्यभिचारी, देह विकून संसार चालविणारी, अशा मला वैराग्यपूर्ण विचार ! म्हणजे खरोखरीच भगवान् विष्णु प्रसन्न झाला असे म्हटले पाहिजे ५८.

जरी असते पूर्वसाधन । तरी निंद्य नव्हते मी आपण ।
योनिद्वारा कर्माचरण । पतित पूर्ण मी एकी ॥५९॥

अर्थ :-
जर कांही पूर्वजन्मींचे सुकृत असतें, तर मी नीच जन्माला आले नसतें. योनिद्वारे कर्माचरण करणारी मी केवळ पूर्णपातकी आहे ५९.

यापरी मी पूर्ण पतित । पतितपावन जगन्नाथ ।
तेणे कृपा करून येथ । केले विवेकयुक्त वैरागी ॥२६०॥

अर्थ :-
याप्रमाणे मी पूर्ण ‘पतित’ आणि तो जगन्नाथ ‘पतितपावन, ’ त्यानेंच येथे कृपा करून मला विवेकयुक्त वैरागी केले २६०.

तेणे वैराग्यविचारे देख । दुष्ट दुराशेचे फिटले दुःख ।
मज झाले परम सुख । निजसंतोख पावले ॥६२॥

अर्थ :-
त्या वैराग्यविचारानेंच माझे दुष्ट दुर्वासनेचे दुःख लयास गेले ! आणि मला परमसुख होऊन स्वात्मसुखाचा लाभ झाला ! ६१.

दुःख आदळता अंगासी । वैराग्य नुपजे अभाग्यासी ।
भगवंते कृपा केली कैशी । दुःखे निजसुखासी दीधले ॥६२॥

अर्थ :-
दुःख अंगावर येऊन कोसळले असता ज्यांना वैराग्य उत्पन्न होत नाहीं, ते अभागी होत. परंतु भगवंताची केवढी कृपा ! त्याने दुःखाच्या द्वाराने निजसुखच मला जोडून दिले ! ६२.

मैव स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।
येनानुबन्ध निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति ॥३८॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८] जर मी अभागिनी असते, तर मला झालेले दुःख हे माझ्या वैराग्याचे कारण ठरले नसते ! कारण अशा प्रकारच्या वैराग्यामुळेच मनुष्य आपले संसारबंधन तोडून परमशांती मिळवितो. (३८)

अंगी आदळता दुःखद्वंद्व । अभाग्यासी ये सबळ क्रोध ।
थिता विवेक होय अंध । भाग्यमंद ते जाणा ॥६३॥

अर्थ :-
दुःखरूप द्वंद्व अंगाशी येऊन भिडले कीं, अभाग्याला फारच क्रोध चढतो ! ज्यांच्या अंगचा विवेक आंधळा होतो, ते मंदभाग्य समजावे ६३.

दुःख देखतांचि दृष्टी । ज्यासी वैराग्य विवेकेंसी उठी ।
तेणे छेदूनि स्नेहहृदयगांठी । पावे उठाउठी निजसुख ॥६४॥

अर्थ :-
दुःख दृष्टीस पडतांच ज्याला विवेकयुक्त वैराग्य प्राप्त होते, तो हृदयांतील मोहममतेची गांठ तोडून तत्काळ आत्मसुख पावतो ६४.

पुरुषांसी परमनिधान । विवेकयुक्त वैराग्य जाण ।
तेणे होऊनिया प्रसन्न । समाधान पावती ॥६५॥

अर्थ :-
‘विवेकयुक्त वैराग्य’ हेंच पुरुषाचे परम निधान आहे असे समज. त्याच्या योगाने ते सुखी होऊन परम समाधान पावतात ६५.

मी पूर्वी परम अभाग्य । महापुरुषांचे जे निजभाग्य ।
ते भगवंते दिधले वैराग्य । झाले श्लाघ्य तिही लोकी ॥६६॥

अर्थ :-
मी पूर्वी अत्यंत अभागी होते. परंतु भगवंताने महापुरुषाचे निजभाग्य जे वैराग्य, ते मला जोडून दिले, आणि मी त्रैलोक्यांत धन्य झाले ! ६६.

तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरण व्रजामि तमधीश्वरम् ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३९] आता मी भगवंतांचे हे उपकार मस्तकावर झेलून आणि विषयभोगांची इच्छा टाकून देऊन त्याच जगदीश्वरांना शरण जाते. (३९)

कृपा करोनि भगवंते । निजवैराग्य दिधले माते ।
तेणे सांडविले दुराशेते । ग्राम्य विषयाते छेदिले ॥६७॥

अर्थ :-
भगवंताने कृपा करून मला निजवैराग्य प्राप्त करून दिले, आणि त्याच्या योगाने दुर्वासना नाहीशी केली व ग्राम्य विषय छेदून टाकिले ६७.

तो उपकार मानूनिया माथा । त्यासी मी शरण जाईन आता ।
जो सर्वाधीश नियंता । त्या कृष्णनाथा मी शरण ॥६८॥

अर्थ :-
ते उपकार शिरावर धारण करून त्याला मी आता शरण जात आहे; जो सर्वाधीश व सर्वनियंता त्या श्रीकृष्णनाथाला मी शरण आहे ६८.

सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद् यथालाभेन जीवती ।
विहराम्यमुनैवाह आत्मना रमणेन वै ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०] आता मला माझ्या प्रारब्धानुसार जे काही मिळेल, त्यावरच मी संतोष मानून श्रद्धापूर्वक जीवन व्यतीत करीन तसेच आपले आत्मस्वरूप अशा या प्रियतम प्रभूंच्या बरोबरच विहार करीन. (४०)

शरण गेलियापाठी । सहज संतुष्ट मी ये सृष्टी ।
स्वभावे सत्‌श्रध्दा पोटी । जीविका गांठी अदृष्ट ॥६९॥

अर्थ :-
शरण रिघाल्यानंतर मी ह्या लोकांत सहजच सुखी होईन, पोटांत स्वभावतःच सात्त्विक श्रद्धा आहे; शरीरनिर्वाह अदृष्टावर सोपवून देईन ६९.

मुनीश्वर भोगिती निजात्मा । त्या मी भोगीन आत्मयारामा ।
जो का पुरवी निष्कामकामा । तो परमात्मा वल्लभु ॥२७०॥

अर्थ :-
ज्या निजात्म्याचा महान् ऋषि उपभोग घेतात, त्याच आत्मारामाला मी भोगीन. निष्कामांचे काम पुरविणारा जो का परमात्मा, तोच माझा पति होय २७०.

ब्रह्मादिक समर्थ असती । ते सांडूनिया निश्चिती ।
भगवद्‍भजनाची स्थिती । अतिप्रीती का म्हणसी ॥७१॥

अर्थ :-
खरोखर ब्रह्मादिक समर्थ आहेत ते सोडून अत्यंत प्रेमपूर्वक भगवद्‌भजनच का करावे असे म्हणशील ७१.

मजसारिखिया दुराचारी । जड जीवांते उद्धरी ।
तारकु तोचि भवसागरी । स्वामी श्रीहरि कृपाळु ॥७२॥

अर्थ :-
(तर) मजसारख्या दुराचारी जड जीवांचा जो उद्धार करतो, तोच कृपाळु स्वामी श्रीहरि संसारसागरांत तारक आहे ७२.

संसारकूपे पतित विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्त कालाहिनाऽऽत्मान कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४१] हा जीव संसाराच्या विहिरीत पडला आहे विषयांनी याला अगदी आंधळे केले आहे काळरूपी अजगराने याला आपल्या दाढेत पकडले आहे आता याचे रक्षण करणारा भगवंतांखेरीज दुसरा कोण आहे ? (४१)

संसारलक्षण कूप अंध । तेथ विषयदृष्टी विषयांध ।
पडोनि गेले अंधांध । बुद्धिमंद उपायी ॥७३॥

अर्थ :-
संसाररूप खोल अंधकारमय विहीर; तीत विषयदृष्टीने विषयांध झालेले आंधळे लोक पडले आहेत; वर निघण्याच्या उपायाविषयी त्यांची बुद्धिच चालत नाही ७३.

ते कल्पनाजळी बुडाले । वासनाकल्लोळी कवळले ।
दंभमदादि जळचरी तोडिले । तृष्णेच्या पडले कर्दमी ॥७४॥

अर्थ :-
कोणी कल्पनेच्या जळांत बुडाले ; वासनांच्या लाटांत सांपडले ; दंभमदादि जलचरांनी कोणाचे लचके तोडले, आणि कोणी तृष्णेच्या चिखलात रुतून बसले ७४.

दुःखाच्या खडकी आदळले । स्वर्गपायरीसी अडकले ।
तेथूनिही एक पडले । निर्बुजले भवदळे ॥७५॥

अर्थ :-
कोणी दुःखरूप खडकावर आदळले; व स्वर्गाच्या पायरीला अडकून राहिले; कोणी तेथूनही कोसळले व संसाररूप पाण्याने गुदमरून गेले ७५.

नास्तिके गेली सबुडबुडी । कर्मठी धरिल्या कर्मदरडी ।
वेदबाह्य ती बापुडी । पडली देव्हडीतळवटी ॥७६॥

अर्थ :-
नास्तिक होते त्यांना समूळ जलसमाधि मिळाली; कर्मठ होते त्यांनी कर्मरूप दरडी पकडल्या; आणि जी बिचारी वेदबाह्य होती, ती देवडीच्या तळाशी जाऊन पडली ७६.

निंदेचे शूळ कांटे । फुटोनि निघाले उफराटे ।
द्वेषाचे पाथर मोठे । हृदय फुटे लागता ॥७७॥

अर्थ :-
तेथे निंदेचे सुळासारखे कांटे बोचून उरफाटे वर निघाले. तसेंच द्वेषाचे मोठमोठे फत्तर, त्यांची धडक बसली असता हृदयाच्या ठिकर्‍या उडतात ! ७७.

कामाची उकळी प्रबळ । भीतरूनि बाहेरी ये सबळ ।
तेणे डहुळले ते जळ । होय खळबळ जीवासी ॥७८॥

अर्थ :-
कामाची उसळी जबर ! आंतून फारच जोराने वर येते ! त्याच्या योगाने ते पाणी गढूळ होऊन जाते आणि जीवाची फार तारांबळ उडते ७८.

सुटले क्रोधाचे चिरे । वरी पडिल्या उरी नुरे ।
वनितामगरी नेले पुरे । विवरद्वारे आंतौते ॥७९॥

अर्थ :-
(तेथे ) क्रोधाचे चिरे सुटलेले आहेत, ते मस्तकावर पडले की काही ब पार आंत ओढून नेतात ! ७९.

तेथ अवघियांसी एकसरे । गिळिले काळे काळ‍अजगरे ।
विखे घेरिले थोरे घोरे । ज्ञान पाठिमोरे सर्वांसी ॥२८०॥

अर्थ :-
तेथे एकदमच सगळ्यांना काळरूप काळसर्प गट्ट करून टाकतो; अति भयंकर विषाने ते घेरले जातात, आणि ज्ञानाची सर्वांशी फारकत होते २८०.

सर्प चढलिया माणुसा । गूळ कडू लागे कैसा ।
निंब खाये घसघसा । गोड गूळसा म्हणौनि ॥८१॥

अर्थ :-
साप माणसाला चढला म्हणजे जसा गूळ कडू लागतो, आणि तो गोड गूळ म्हणून कडूलिंब जसा खसखसा खात असतो ८१.

केवळ विषप्राय विषयो कडू । तो प्रपंचिया जाला गोडु ।
अमृतप्राय परमार्थ गोडु । तो जाहला कडू विषयिका ॥८२॥

अर्थ :-
; (त्याचप्रमाणे) प्रापंचिकांना विषय हा केवळ विषासारखा कडू असून गोड वाटतो; आणि परमार्थ हा अमृतासारखा गोड, पण विषयीजनांना कडू वाटतो ! ८२
कूपाबाहेर वासु ज्यांसी । ते न देखती कूपाआंतुलांसी ।
कूपांतले बाहेरिलांसी । कदाकाळेंसी न देखती ॥८३॥

अर्थ :-
जे या कूपाच्या (विहिरीच्या) बाहेर राहातात, त्यांना कूपांत पडलेले दिसत नाहीत; आणि कूपांत जे आहेत, त्यांना कालत्रयींही बाहेरचे दिसत नाहीत ८३.

ऐसिया पीडतया जीवांसी । काढावया धिंवसा नव्हे कोण्हासी ।
तुजवांचोनि हृषीकेशी । पाव वेगेंसी कृपाळुवा ॥८४॥

अर्थ :-
अशा पिडलेल्या प्राण्यांस वर काढण्याचे धैर्य, हे हृषीकेशा ! तुझ्याशिवाय इतर कोणालाही नाही. तर हे कृपाळो ! मला त्वरित भेट दे ८४.

एव दुःखकूपपतिता । हृदयस्थु भगवंतुचि त्राता ।
धांव पाव कृष्णनाथा । भवव्यथा निवारी ॥८५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे दुःखरूप विहिरीत पडलेल्यांचा त्राता तू हृदयस्थ नारायणच आहेस. तर हे कृष्णनाथा धाव, दर्शन दे, आणि माझे संसारदुःख निवारण कर ८५.

ऐसे जाणोनि तत्त्वता । त्याच्या चरणा शरण आता ।
शरण गेलिया सर्वथा । सहज भवव्यथा निवारे ॥८६॥

अर्थ :-
हे मी तत्त्वतः जाणून आता त्याच्या पायांस शरण जात आहे. त्यायोगे माझे संसारदुःख सहज नाहीसे होईल (असा मला विश्वास आहे) ८६.

आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् ।
अप्रमत्त इद पश्येद्ग्रस्त कालाहिना जगत् ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] ज्यावेळी जीव सर्व विषयांपासून विरक्त होतो, त्यावेळी तो स्वतःच आपले रक्षण करतो म्हणून हे सर्व जग काळरूपी अजगराने ग्रासले आहे, हे अत्यंत सावधानपूर्वक जाणले पाहिजे. (४२)

ऐसे कळले जी तत्त्वता । येथ आपणचि आपणिया त्राता ।
सर्व पदार्थी सर्वथा । निर्वेदता दृढ जाहल्या ॥८७॥

अर्थ :-
अहो ! मला तत्त्वत: असे कळून आले की, सर्व पदार्थमात्रांचे ठिकाणी निखालस दृढ वैराग्य बाणले असता येथे आपणच आपला उद्धारकर्ता होतो ८७.

दृढ वैराग्यता ते ऐशी । विषयो टेंकल्या अंगासी ।
चेतना नव्हे इंद्रियांसी । निद्रितापासी जेवी रंभा ॥८८॥

अर्थ :-
दृढ वैराग्य ते असे की, गाढ झोपी गेलेल्यापाशी रंभा आली असतांही तो निर्विकार असतो, त्याप्रमाणे विषय अंगाशी येऊन भिडला तरीही इंद्रियांना विकार होत नाही ! ८८.

अथवा वमिलिया अन्ना । जेवी वांछीना रसना ।
तेवी विषय देखोनि मना । न धरी वासना आसक्ती ॥८९॥

अर्थ :-
ओकलेल्या अन्नावर ज्याप्रमाणे रसनेची वांच्छा जात नाही, त्याप्रमाणे विषय पाहून मन आसक्त होत नाही किंवा वासना धरीत नाही ! ८९.

ते वैराग्य कैसेनि जोडे । तरी सावधान पाहता रोकडे ।
जग काळे गिळिले चहूंकडे । वेगळे पडे ते नाही ॥२९०॥

अर्थ :-
असे ते वैराग्य कशाने प्राप्त होईल ? तर विवेकदृष्टीने पाहू गेले असता दिसून येते की, जगाला सर्व बाजूंनी काळाने ग्रासले आहे, त्याच्या तडाक्यांतून कोणीही सुटत नाही २९०.

पिता-पितामह काळे नेले । पुत्रपौत्रा काळे गिळिले ।
वैराग्य नुपजे येणे बोले । तरी नागवले नरदेहा ॥९१॥

अर्थ :-
बाप आजे काळ घेऊन गेला, पुत्र व नातू काळाने गट्ट केले, हे प्रत्यक्ष पाहूनसुद्धा ज्यांना वैराग्य होत नाही, ते मनुष्यजन्माला येऊन व्यर्थ गेले ! ९१.

मृत्युलोक याचे नांव । अनित्य स्वर्गाची काइसी हांव ।
वैराग्येंवीण निर्दैव । झाले सर्व सर्वथा ॥९२॥

अर्थ :-
ह्याचे नांवच मुळी मृत्युलोक ! स्वर्गसुद्धा असाच नाशिवंत ! त्याची तरी हांकाय कामाची ? एका वैराग्यावांचून सर्व जीव सर्वथैव हीनकपाळी झाले आहेत ! ९२.
श्रीब्राह्मण उवाच -
एव व्यवसितमतिर्दुराशा कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३] अवधूत म्हणतात असा निश्चय करून पिंगला वेश्येने आपल्या प्रिय धनवंतांची व्यर्थ आशा सोडून देऊन ती आपल्या अंथरूणावर शांतपणे जाऊन झोपली. (४३)

अवधूत म्हणे यदूसी । धन्य भाग्य तये वेश्येसी ।
वैराग्य उपजले तिसी । विवेकेंसी निजोत्तम ॥९३॥

अर्थ :-
अवधूत यदूला म्हणतो-धन्य भाग्य त्या वेश्येचें, की तिला उत्तम विवेकासहित वैराग्य उत्पन्न झाले ९३.

एव विवंचूनि निजबुद्धी । परपुरुषदुराशा छेदी ।
ज्याचेनि संगे आधिव्याधी । बहु उपाधी बाधक ॥९४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वात्मबुद्धीने विचार करून, ज्यांच्या संसर्गाने आधिव्याधि व आणखीही नाना तर्‍हेच्या उपाधि ताप देत होत्या, त्या परपुरुषांविषयींची दुर्वासना तिने पार छाटून टाकिली ! ९४.

जे उपाधीचेनि कोडे । जन्ममृत्यूचा पुरु चढे ।
दुःखभोगाचे सांकडे । पाडी रोकडे जीवासी ॥९५॥

अर्थ :-
ज्या उपाधींच्यामुळे जन्ममृत्यूचा पूर चढतो आणि जीवाला दुःखभोगाचे प्रत्यक्ष संकट भोगणे प्राप्त होते ९५.

येणे वैराग्यविवेकबळे । छेदूनि दुराशेची मूळे ।
उपरमु पावली एके वेळे । निजात्मसोहंळे ते भोगी ॥९६॥

अर्थ :-
त्या दुर्वासनेची मुळे वैराग्ययुक्त विवेकाच्या सामर्थ्याने तिने तोडून टाकली. त्याबरोबर तिला तत्काळ शांति प्राप्त झाली; आणि ती स्वात्मसुखाचे सोहंळे भोगू लागली ९६.

नित्यसिद्धसुखदाता । तो हृदयस्थ कांत आश्रिता ।
विकल्प सांडूनि चित्ता । वेगी हृदयस्था मीनली ॥९७॥

अर्थ :-
नित्यसिद्ध असलेले सुख देणारा असा जो हृदयस्थ कांत, त्याचा आश्रय करतांच चित्तांतले विकल्प नाहीसे होऊन ती हृदयस्थ आत्मारामाशी ऐक्य पावली ९७.

त्यासी देखता अनुभवाचे दिठी । ऐक्यभावे घातली मिठी ।
निजसुख पावली गोरटी । उठाउठी तत्काळ ॥९८॥

अर्थ :-
त्याला अनुभवदृष्टीने पाहता क्षणी ऐक्यभावाने आलिंगन दिले, त्याबरोबर ती सुंदरी तत्काळ निजसुख पावली ९८.

बोलु घेऊनि गेला बोली । लाज लाजोनिया गेली ।
दृष्य-द्रष्टा दशा ठेली । वाट मोडिली विषयांची ॥९९॥

अर्थ :-
वाणी वाणीला घेऊन गेली; लाजच लजित झाली ; दृश्य-द्रष्टा ही अवस्था नाहीशी झाली; त्यामुळे विषयांचा मार्गच खुंटला ९९.

सुखे सुखावले मानस । ते सुखरूप जाले निःशेष ।
संकल्पविकल्प पडिले वोस । दोघा सावकाश निजप्रीती ॥३००॥

अर्थ :-
मन सुखाने (आत्मसुखानें) सुखावले; ते पूर्ण सुखरूपच होऊन बसलें; संकल्प माणि विकल्प वोस पडले; उभयताही निजप्रेमांत निमग्न झाले ३००.

नाबद पडलिया उदकांत । विरोनि तया गोड करित ।
तेवी निराशी पावोनि भगवंत । समरसत स्वानंदे ॥१॥

अर्थ :-
खडीसाखर पाण्यात पडल्याबरोबर विरून पाणी गोड करून सोडते, त्याप्रमाणे नैराश्याच्या योगे भगवंताची भेट होऊन ती निजानंदांत समरस झाली ! १.

तेथ हेतूसी नाही ठावो । निमाला भावाभावो ।
वेडावला अनुभवो । दोघा प्रीती पाहा हो अनिवार ॥२॥

अर्थ :-
हेतूचे ठाणेंच उठले ! भाव आणि अभाव थंड पडले; अनुभव वेडावून गेला; आणि पाहा ! दोघांचे निजप्रेम अनिवार होऊन बसले ! २.

सांडूनि मीतूंपणासी । खेंव दिधले समरसी ।
मग समाधीचिये सेजेशी । निजकांतेंसी पहुडली ॥३॥

अर्थ :-
मीतूंपणा टाकून देऊन सामरस्याने मिठी मारली, आणि समाधीच्या शेजेवर त्या निजपुरुषाबरोबर तिने शयन केले ३.

झणे मायेची लागे दिठी । यालागी स्फूर्तीचिया कोटी ।
निंबलोण गोरटी । उठाउठी वोवाळी ॥४॥

अर्थ :-
न जाणो कदाचित् मायेची दृष्ट लागेल ! म्हणून ती सुंदरी कोट्यवधि स्फूर्तीचे निंबलोण त्या पुरुषावरून ओवाळती झाली ४.

ऐसी समाधिशेजेशी । पिंगला रिघे निजसुखेंसी ।
अवधूत म्हणे यदूसी । वैराग्ये वेश्येसी उपरमु ॥५॥

अर्थ :-
येणेप्रमाणे समाधिरूप शेजेवर पिंगला निजसुखाने पहुडली. यदूला अवधूत सांगतात:- (अशा प्रकारें) वैराग्याने वेश्येला शांति प्राप्त झाली ५.

वैराग्ये छेदिले आशापाश । पिंगला जाहली गा निराश ।
निराशासी असमसाहस । सुखसंतोष सर्वदा ॥६॥

अर्थ :-
वैराग्याने आशेचे पाश तोडून टाकले व पिंगला निरिच्छ झाली. तात्पर्य, निरिच्छालाच अपार सुख व आनंद सर्वकाळ प्राप्त होतो ६.

आशा हि परम दुःख नैराश्य परम सुखम् ।
यथा सञ्छिद्य कान्ताशा सुख सुष्वाप पिङ्गला ॥४४॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
एकादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४] खरोखर आशा हेच सर्वांत मोठे दुःख आहे आणि निराशा हेच सर्वांचे मोठे सुख आहे पिंगला वेश्येने जेव्हा पुरूषांची आशा सोडली, तेव्हा ती सुखाने झोपू शकली. (विषयांची आशा करू नये, हे पिंगलेकडून शिकावे). (४४)

आशा तेथ लोलुप्यता । आशेपाशी असे दीनता ।
आशा तेथ ममता । असे सर्वथा नाचती ॥७॥

अर्थ :-
आशा तेथे लोलुपता (आसक्ति); आशेपाशी दीनता व आशा तेथे ममता, ही सर्वथैव नाचत असतात ७.

आशेपाशी महाशोक । आशा करवी महादोख ।
आशेपाशी पाप अशेख । असे देख तिष्ठत ॥८॥

अर्थ :-
आशेपाशी महाशोक असतो; आशा हीच महान् दोष घडविते; आणि आशेपाशीच संपूर्ण पातकाचा सांठा असतो ८.

आशेपाशी अधर्म सकळ । आशा मानीना विटाळ ।
आशा नेणे काळवेळ । कर्म सकळ उच्छेदी ॥९॥

अर्थ :-
आशेजवळ सर्व अधर्म वास करतात; आशा कोणाचा विटाळ मानीत नाही; आशा काळवेळ जाणत नाही सर्व कर्मांचा ती उच्छेद करून टाकते ९.

आशा अंत्यजाते उपासी । नीचसेवन आशेपाशी ।
आशा न सांडी मेल्यासी । प्रेतापाशी नेतसे ॥३१०॥

अर्थ :-
आशा अंत्यजाच्या भजनी लागते, आशा नीचांची सेवा करविते; आशा मेलेल्यासही सोडीत नाही; ती प्रेताजवळसुद्धा जाते ३१०.

आशा उपजली अनंतासी । नीच वामनत्व आले त्यासी ।
आशे दीन केले देवांसी । कथा कायसी इतरांची ॥११॥

अर्थ :-
अनंताला आशा उत्पन्न झाल्याबरोबर त्याला लघु वामनरूप प्राप्त झाले ! आशेने देवांनाही दीन करून सोडले ! मग इतरांचा काय पाड ? ११.

जगाचा जो नित्य दाता । तो आशेने केला भिकेसवता ।
वैर्‍याचे द्वारी झाला मागता । द्वारपाळता तेणे त्यासी ॥१२॥

अर्थ :-
जो जगाचा शाश्वत दाता, त्यालाही आशेने भिकारी करून सोडला; आणि शत्रूच्या दारांत तो याचना करावयाला गेला; त्यायोगाने त्याला द्वारपाळ व्हावे लागले १२.

आशा तेथ नाही सुख । आशेपाशी परम दुःख ।
आशा सर्वांसी बाधक । मुख्य दोष ते आशा ॥१३॥

अर्थ :-
जेथे आशा आहे तेथे सुख नाहीं; आशेपाशी परमदुःख आहे ; आशा सर्वांना बाधकच होते. तात्पर्य, आशा हाच मुख्य दोष आहे १३.

ज्याची आशा निःशेष जाये । तोचि परम सुख लाहे ।
ब्रह्मादिक वंदिती पाये । अष्टमा सिद्धि राहे दासीत्वे ॥१४॥

अर्थ :-
ज्याची आशा निःशेषपणे नाहीशी झाली, तोच परमसुख पावतो; ब्रह्मा आदिकरून त्याच्या पायी लागतात, व अष्टसिद्धि त्याच्या दासी होऊन राहतात १४.

निराशांचा शुद्ध भावो । निराशांपाशी तिष्ठे देवो ।
निराशांचे वचन पाहा हो । रावो देवो नुल्लंघी ॥१५॥

अर्थ :-
आशाजितांचा भाव शुद्ध असतो; आशाजितांजवळच भगवंत राहत असतो; आशाजिताचे वचन राव किंवा देवसुद्धा उल्लंघीत नाही ! १५.

निराश तोचि सद्‍बुद्धि । निराश तोचि विवेकनिधी ।
चारी मुक्ती पदोपदी । नैराश्य आधी वंदिती ॥१६॥

अर्थ :-
आशारहित तोच सुबुद्धिवान् ; आशारहित तोच विवेकनिधि चारही मुक्ति पावलोपावली निराशवंताला वंदन करतात १६.

निराशा तीर्थांचे तीर्थ । निराशा मुमुक्षूचा अर्थ ।
निराशेपाशी परमार्थ । असे तिष्ठत निरंतर ॥१७॥

अर्थ :-
निराशा हे सर्व तीर्थाचे. तीर्थ; निराशा हाच मुमुक्षूंचा अर्थ ; आणि निराशेजवळच सर्वकाळ परमार्थ नांदत असतो १७.

जाण नैराश्यतेपाशी । वैराग्य होऊन असे दासी ।
निराश पहावया अहर्निशी । हृषीकेशी चिंतितु ॥१८॥

अर्थ :-
नैराश्याजवळ वैराग्य हे दास होऊन राहते; हृषीकेश अहोरात्र आशारहिताला पहावे म्हणून इच्छा करीत असतो १८.

निराश देखोनि पळे दुःख । निराशेमाजी नित्यसुख ।
निराशेपाशी संतोख । यथासुखे क्रीडतु ॥१९॥

अर्थ :-
नैराश्याला पाहिले की, दुःख पळून जाते; निराशेजवळ नित्यसुख असते व संतोष हा निराशेजवळ खुशाल खेळत असतो १९.

नैराश्याचे भेटीसी पाहाहो । धांवे वैकुंठीचा रावो ।
नैराश्याचा सहज स्वभावो । महादेवो उपासी ॥३२०॥

अर्थ :-
नैराश्यवंताच्या भेटीला वैकुंठींचा राणा धाव घेतो. महादेवही नैराश्याची सहज स्वभावेंकरून उपासना करतो २०.

निराशेपाशी न ये आधी । निराशेपाशी सकळ विधी ।
सच्चिदानंदपदी । मिरवे त्रिशुद्धी निराशु ॥२१॥

अर्थ :-
निराशेजवळ मनोदुःख कधीही फिरकत नाहीं; सर्व विहित धर्म निराशेपाशी वसतात; आशारहित हा निश्चयेंकरून सच्चिदानंदपदी विराजमान होतो २१.

ऐकोनि निराशेच्या नांवा । थोरला देवो घेतसे धांवा ।
त्या देवोनिया खेंवा । रूपनांवा विसरला ॥२२॥

अर्थ :-
निराशेचे नांव ऐकले की, देवाधिदेव धाव घेऊन येतो, आणि त्याला आलिंगन देऊन नामरूपाला विसरून जातो २२.

ते निराशेचा जिव्हाळा । पावोनि वेश्या पिंगला ।
जारपुरुषाशेच्या मूळा । स्वये समूळा छेदिती झाली ॥२३॥

अर्थ :-
त्या निराशेचा जिव्हाळा मिळाल्यामुळे पिंगला वेश्या जारपुरुषाच्या आशेचे मूळ तोडून टाकिती झाली २३.

जे आशापाशांचे छेदन । तेचि समाधीचे निजस्थान ।
ते निज समाधी पावोन । पिंगला जाण पहुडली ॥२४॥

अर्थ :-
आशापाशांचे छेदन तेच समाधीचे निजस्थान होय. अशी निजसमाधि प्राप्त करून घेऊन पिंगलेने शयन केले २४.

सर्व वर्णामाजी वोखटी । कर्म पाहता निंद्य दृष्टी ।
ते वेश्या पावन झाली सृष्टी । माझे वाक्पुटी कथा तिची ॥२५॥

अर्थ :-
सर्व वर्णामध्ये नीच, कर्म पाहू गेले असता निंद्यच, (परंतु ) ती वेश्या या जगांत पावन झाली. त्यामुळे माझ्या तोंडांत तिची कथा आली २५.

यालागी वैराग्यापरते । आन साधन नाही येथे ।
कृष्ण थापटी उद्धवाते । आल्हादचित्ते प्रबोधी ॥२६॥

अर्थ :-
म्हणून ‘येथे वैराग्यापरते दुसरे साधन नाही, ’ (असे ) पाठीवर थाप देऊन कृष्ण उद्धवाला प्रसन्नान्तःकरणाने सांगता झाला २६.

अवधूत सांगे यदूसी । प्रत्यक्ष वेदबाह्यता वेश्येसी ।
निराश होता मानसी । निजसुखासी पावली ॥२७॥

अर्थ :-
अवधूत यदूला म्हणाला-वेदाला अनधिकारी अशा वेश्येला चित्तांत विरक्ति बाणल्याबरोबर स्वात्मसुख प्राप्त झाले २७.

यालागी कायावाचाचित्ते । उपासावे निराशेते ।
यापरते परमार्थाते । साधन येथे दिसेना ॥२८॥

अर्थ :-
यास्तव कायावाचामनेंकरून नैराश्याचीच उपासना करावी, परमार्थप्राप्तीला यापरते येथे दुसरे साधन नाही २८.

इतर जितुकी साधने । तितुकी आशा-निराशेकारणे ।
ते निराशा साधिली जेणे । परमार्थ तेणे लुटिला ॥२९॥

अर्थ :-
इतर जितकी म्हणून साधने आहेत, ती सर्व निराशेकरितांच ! तेव्हा ती निराशाच ज्याने साध्य केली, त्याने परमार्थ लुटला (यांत शंका नाही) २९.

कृपा जाकळिले अवधूतासी । यदूसी धरोनिया पोटासी ।
निराशता हे जे ऐसी । अवश्यतेसी साधावी ॥३३०॥

अर्थ :-
अवधूत करुणेने व्याप्त झाला व त्याने यदूला पोटाशी धरून सांगितले की, अशी जी ही निराशा म्ह. विरक्ति ती जरूर जरूर साध्य कर ३३०.

एका जनार्दना शरण । त्याची कृपा परिपूर्ण ।
तोचि आशापाश छेदून । समाधान पाववी ॥३३१॥

अर्थ :-
एकनाथ जनार्दनाला शरण आहे; त्याची कृपा परिपूर्ण आहे; तोच आशेचे पाश तोडून टाकून समाधान देणारा आहे ३३१.
इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
एकाकारटीकाया यदु-अवधूतसंवादे अष्टमोऽध्यायः ॥८॥

अर्थ :-
(याप्रमाणे श्रीमद्‌भागवत महापुराणांतील एकादश स्कंधामधील यदु-अवधूत संवादाचा एकनाथकृत टीकेचा आठवा अध्याय संपूर्ण झाला. )
ॐ तत्सत्-श्रीकृष्णार्पणमस्तु

📖 वाचा