🕉सार्थ श्रीज्ञानेश्वरी: अध्याय १४. :- गुणत्रयविभागयोगः
॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः॥
अध्याय चौदावा
1-14
जय जय आचार्या । समस्तसुरवर्या । प्रज्ञाप्रभातसूर्या । सुखोदया ॥14-1॥
आचार्य आपण सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहात. जगामध्ये जेवढे पण सुख आहे. त्याचा उदय करणारे अन्य कोणी नसुन आपण आहात. आपला जयजयकार असो.
2-14
जय जय सर्व विसांवया । सोहंभाव-सुहावया । नाना लोक हेलावया । समुद्रा तू ॥14-2॥
तुम्ही सर्व जगाचे विश्रांति-स्थान आहात. =सर्वाच्या ह्रदयात ‘मी ब्रह्म आहे " अशा भावनेस सेवन करविणारे (तुम्ही आहात) . तुम्ही विविध चतुर्दश लोकरूपी लाटांचा विशाल असा समुद्र आहात. तुमचा जयजयकार असो.
3-14
आइके गा आर्तबंधू । निरंतरकारुण्यसिंधू । विशदविद्यावधू- । वल्लभा जी ॥14-3॥
देवा, तुम्ही दीनदयाळ असुन अखंड भरलेले ओहोटी नसलेले दयेचे समुद्र, शुद्धविद्यारूप अध्यात्मविद्यारूप स्त्रीचे प्रियकर असे महाराज, तुम्ही ऐका.
4-14
तू जयांप्रति लपसी । तया जग हे दाविसी । प्रकट तै करिसी । आघवेचि तू ॥14-4॥
तू ज्यांना लपवतोस, त्यांना हे जग दाखवतोस म्हणजे ज्यांच्यामधे तुझ्यासंबंधाने अज्ञान असते त्यांना तुझे स्वरूप न दिसता जग दिसते व तू ज्यांना प्रगट होतोस त्यावेळी त्यांना सर्व तूच करतोस. म्हणजे ज्यांच्यामधे तुझ्यासंबंधाने ज्ञान असते त्यांना जग न दिसता, सर्व तूच दिसतोस.
5-14
की पुढिलाची दृष्टि चोरिजे । हा दृष्टिबंधु निफजे । परी नवल लाघव तुझे । जे आपणपे चोरे ॥14-5॥
गारुडी जो नजरबंदीचा खेळ करुन समोरच्याची दृष्टि दोष घडवुन आणतो किंवा दृष्टी चोरतो आपण त्यास आपली स्वत:ची नजरबंदी करता येत नाही. परंतु आपण आपल्याला चोरून रहाणे स्वत:स स्वत: विषय न होणे ही तुझी अद्भुत जादू आहे. सद्गुरुराया हे जगतालाही आपले भान होऊ देत नाहीत व आपण स्वत: ज्ञानरूप असल्यामुळे आपले भानही आपल्या ठिकाणी घेत नाहीत.
6-14
जी तूचि तू सर्वा यया । मा कोणा बोधु कोणा माया । ऐसिया आपेआप लाघविया । नमो तुज ॥14-6॥
कारण की या सर्व विक्ष्वाला तूच तू आहेस. म्हणजे या जगात सर्व काही तूच आहेस. असे असून सुद्धा कोणाचे ठिकाणी तुझे ज्ञान आहे तर कोणाचे ठिकाणी तुझ्यासंबंधी माया (अज्ञान) आहे. असा जो तू स्वभावत: जादूगार, त्या तुला नमस्कार असो.
7-14
जाणो जगी आप वोले । ते तुझिया बोला सुरस जाले । तुझेनि क्षमत्व आले । पृथ्वियेसी ॥14-7॥
पृथ्वीतलावर चे द्रवरुप पाणी आहे. त्या पाण्याला तुमच्यामुळे गोडी आली आहे. भुतलावर भुतभाराची सहन करण्याची जी ताकत आली आहे ती तुमच्या मुळेच.
8-14
रविचंद्रादि शुक्ती । उदय करिती त्रिजगती । ते तुझिया दीप्ती । तेज तेजा ॥14-8॥
चंद्र आणि सुर्य हे विशाल शिंपल्याप्रमाने तेजोमय आहेत. परंतु त्यांचा जो तिन्ही लोकांवर पडनारा प्रकाश हा तुमच्याच तेजाच्या शक्तिचा प्रभाव आहे.
9-14
चळवळिजे अनिळे । ते दैविकेनि जी निजबळे । नभ तुजमाजी खेळे । लपीथपी ॥14-9॥
तुमच्या अलौकीक व स्वाभाविक बळामुळे वारा सर्वञ हालचाल करत असतो. आणि विशाल दिसले तरी तो तुमच्या पोटामध्ये लपडांव खेळत असते.
10-14
किंबहुना माया असोस । ज्ञान जी तुझेनि डोळस । असो वानणे सायास । श्रुतीसि हे ॥14-10॥
फार काय सांगावे ? महाराज अमर्याद असे जे मायाज्ञान संपूर्ण अन्यथाज्ञानाचे आपणच प्रकाशक आहात. परंतु हे वर्णन पुरे ! कारण आपले वर्णन करणे श्रुतिलाही कष्टप्रद आहे.

11-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
वेद वानूनि तवचि चांग । जव न दिसे तुझे आंग । मग आम्हा तया मूग । एके पांती ॥11॥
वेद तुझे उत्तम प्रकारे चांगल्या प्रकारे वर्णन करत असतात. जोपर्यंत तुझ्या खर्‍या स्वरुपाचे त्यांना दर्शन होत नाही. तोपर्यंत पण एकदा का तुझ्या निर्गुण निराकार स्वरुपाचे दर्शन झाले की आम्हाला व वेदाना एकाच लाईन मध्ये बसुन मुग गिळुन शांत बसावे लागते.
12-14
जी एकार्णवाचे ठाई । पाहता थेंबाचा पाडु नाही । मा महानदी काई । जाणिजती ॥12॥
महाराज, प्रलयाच्या वेळेस सर्व ठिकानचे वातावरण जलमय झाल्यावर पाण्याच्या एका थेबांचा सुद्धा पत्ता लागत नाही. मग महानद्या तरी कशा जाणल्या जातील ? (तर नाही. महानद्यांचा देखील प्रळयकालच्या महासमुद्रात पत्ता लागणार नाही) .
13-14
का उदयलिया भास्वतु । चंद्र जैसा खद्योतु । आम्हा श्रुति तुज आंतु । तो पाडु असे ॥13॥
अथवा सूर्य उगवल्यावर चंद्राचा असणारा प्रकाश जसा काजव्यासारखा असतो, त्याप्रमाणे तुझ्या स्वरुपाच्या वर्णनाविषयी आमची व वेदांची योग्यता एकसारखीच आहे.
14-14
आणि दुजया थांवो मोडे । जेथ परेशी वैखरी बुडे । तो तू मा कोणे तोंडे । वानावासि ॥14॥
आणि द्वैताचा जेथे जोर नाहीसा होतो, असलेला आधार मोडुन जातो व परावाणीसह वैखरी नाहीशी होते, किंबा बुडुन जाते. असा जो तू त्या तुझे मग ‘परा, पश्यन्ती " इत्यादि वाचांपैकी कोणत्या वाचेने, वाणीने वर्णन करावे ?
15-14
यालागी आता । स्तुति सांडूनि निवांता । चरणी ठेविजे माथा । हेचि भले ॥15॥
देवा याकरता आता तुझी स्तुती करण्याचे सोडून देऊन चुपचाप आपल्या चरणांवर मस्तक ठेवावे हेच चांगले.
16-14
तरी तू जैसा आहासि तैसिया । नमो जी श्रीगुरुराया । मज ग्रंथोद्यमु फळावया । वेव्हारा होई ॥16॥
(गुरूंकडे काव्यासंबंधी मागणे)
तर अहो गुरुमहाराज, आपण जसे आहात तशाच तुम्हाला मी आता नमस्कार करतो. आपण मजवर एवढी कृपा करा की माझा ग्रंथरूप उद्योग सफल होण्यास आपण सावकार व्हा.
17-14
आता कृपाभांडवल सोडी । भरी मति माझी पोतडी । करी ज्ञानपद्य जोडी । थोरा माते ॥17॥
आता कृपारूपी भांडवल सोडा व माझी बुद्धिरूपी पिशवी भरा आणि ज्ञानाने भरलेल्या काव्याच्या लाभाने मला थोर करा.
18-14
मग मी संसरेन तेणे । करीन संतांसी कर्णभूषणे । लेववीन सुलक्षणे । विवेकाची ॥18॥
मग मी त्या योगाने सावरेन आणि मग विचारांची चांगली लक्षणे असलेली सुंदर कर्णभूषणे (भिकबाळी) करून ती संतांना घालीन.
19-14
जी गीतार्थनिधान । काढू माझे मन । सुयी स्नेहांजन । आपले तू ॥19॥
महाराज, माझे मन गीतार्थरूपी ठेवा प्रगट करण्यास समर्थ व्हावे, या करता तुम्ही आपले कृपारूपी अंजन माझ्या बुद्धिरूपी डोळ्यात घाला.
20-14
हे वाक्सृष्टि एके वेळे । देखतु माझे बुद्धीचे डोळे । तैसा उदैजो जी निर्मळे । कारुण्यबिंबे ॥20॥
जेणे करून माझ्या बुद्धिचे डोळे सर्व शब्दसृष्टीला एकाच सपाट्यात माझ्या बुद्धीच्या ज्ञानाला आकलन करता येईल. या तर्‍हेने हे श्रीगुरुसूर्या, आपण आपल्या करुणारूप शुद्ध बिंबाने उदयाला यावे.
21-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ । काव्ये होय सफळ । तो वसंतु होय स्नेहाळ । शिरोमणी ॥21॥
हे हे प्रेमळाचे शिरोमनी श्री सदगुरुराया श्रीगुरु, माझ्या बुद्धिरूपी सुंदर वेलाला काव्यरूपी फळे येण्यासाठी ज्या योगाने येईल, किंवा जो वसंतऋतु त्यासाठी पोषक लागते ते आपण व्हावे.
22-14
प्रमेय महापूरे । हे मतिगंगा ये थोरे । तैसा वरिष उदारे । दिठीवेनी ॥22॥
ज्या योगाने ही बुद्धिरूप गंगा ब्रह्मसिद्धांतरूपी बोधाचा महापूर येऊन चांगली फोफावेल, त्या प्रकाराने उदार दृष्टीचा वर्षाव होऊ दे.
23-14
अगा विश्वैकधामा । तुझा प्रसाद चंद्रमा । करू मज पूर्णिमा । स्फूर्तीची जी ॥23॥
हे सर्व जगताला एकच आश्रय असणार्‍या श्रीगुरुराया, तुझा प्रसन्नतारूप चंद्र माझ्या अंत:करणात उदयास येऊन स्फूर्तिरूप पौर्णिमा करो.
24-14
जी अवलोकिलिया माते । उन्मेषसागरी भरिते । वोसंडेल स्फूर्तीते । रसवृत्तीचे ॥24॥
महाराज, आपण मला कृपादृष्टीने पाहिले असता, माझ्या बुद्धिरूपी समुद्रात स्फूर्तीला शांत वगैरे नवरसांची भरती येईल.
25-14
तव संतोषोनि श्रीगुरुराजे । म्हणितले विनतिव्याजे । मांडिले देखोनि दुजे । स्तवनमिषे ॥25॥
(गुरूंची आज्ञा)
तेव्हा संतोषित होऊन गुरुराय म्हणाले, ज्ञानदेवा, विनंती करण्याच्या मिषाने स्तुतीच्या पांघरुणाखाली तू द्वैत केले असे आम्हास दिसून येते.
26-14
हे असो आता वांजटा । तो ज्ञानार्थ करूनि गोमटा । ग्रंथु दावी उत्कंठा । भंगो नेदी ॥26॥
हे वायफळ बोलणे आता राहू दे. गीतेतील ज्ञानरूपी विषय चांगला स्पष्ट करून गीताग्रंथ सांग. श्रोत्यांची ऐकण्याविषयीची उत्कट इच्छा मोडू नकोस.
27-14
हो का जी स्वामी । हेचि पाहत होतो आम्ही । जे श्रीमुखे म्हणा तुम्ही । ग्रंथु सांग ॥27॥
स्वामी महाराज, अशी का आपली इच्छा आहे ? मी याचीच वाट पहात होतो की प्रभूंनी आपल्या मुखाने ‘ग्रंथ सांग " असे म्हणावे.
28-14
सहजे दुर्वेचा डिरु । आंगेचि तव अमरु । वरी आला पूरु । पीयूषाचा ॥28॥
हरळीची मुळी स्वभावत: तर अंगाने अमर आहेच, तशात जर तिच्यावर आणखी अमृताचा पूर आला तर मग तिच्या अमरपणाविषायी शंका धरणे नको.
29-14
तरी आता येणे प्रसादे । विन्यासे विदग्धे । मूळशास्त्रपदे । वाखाणीन ॥29॥
तर आता या श्रीगुरूंच्या प्रसादाने मूळ जी गीताशास्त्रातील पदे, ती विस्ताराने चातुर्यपूर्वक वर्णन करीन.
30-14
परी जीवा आंतुलीकडे । जैसी संदेहाची डोणी बुडे । ना श्रवणी तरी चाडे । वाढी दिसे ॥30॥
पण असे वर्णन करीन की जेणे करून जीवाच्या आत असलेली संशयरूप होडी बुडून जाईल. (संशय नाहीसे होतील) एवढेच नाही तर श्रवणाची इच्छा वाढलेली दिसेल.

मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत.
31-14
तैसी बोली साचारी । अवतरो माझी माधुरी । माले मागूनि घरी । गुरुकृपेच्या ॥31॥
माझ्या वाणीतुन उत्तम प्रकारचे अमृतमधुर शब्द प्रगट व्हावेत. एवढे माझे सद्गुरुच्या चरणकमलाशी मागणे आहे.
32-14
तरी मागा त्रयोदशी । अध्यायी गोठी ऐसी । श्रीकृष्ण अर्जुनेसी । चावळले ॥32॥
चौदाव्या अध्यायाची प्रस्तावना
तर मागे तेराव्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनास अशी गोष्ट सांगितली आहे.
33-14
जे क्षेत्रक्षेत्रज्त्रयोगे । होईजे येणे जगे । आत्मा गुणसंगे । संसारिया ॥33॥
की हे जग क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगापासुन जग उत्पन्न होते आणि आत्मा हा गुणांच्या संबंधाने संसारी झाला आहे.
34-14
आणि हाचि प्रकृतिगतु । सुखदुःख भोगी हेतु । अथवा गुणातीतु । केवळु हा ॥34॥
आणि हाच (आत्मा) प्रकृतीच्या तावडीत गेल्यामुळे सुखदु:ख भोगण्यास कारण होतो. त्यास सुखदु:खाचा भोग होतो. एरवी खरोखर पाहिले तर हा केवल गुणातीतच आहे.
35-14
तरी कैसा पा असंगा संगु । कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्त्रयोगु । सुखदुःखादि भोगु । केवी तया ? ॥35॥
तर असंगाला संग कसा व क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ यामधील संबंध तो कोणता ? व त्याला सुखदु:खादि भोग कशा प्रकारे भोगावी लागतात ?
36-14
गुण ते कैसे किती । बांधती कवणे रीती । नातरी गुणातीती । चिन्हे काई ? ॥36॥
गुण ते कसे व किती आहेत व ते आत्म्याला कोणत्या प्रकाराने बद्ध करतात ? अथवा गुणातीताची लक्षणे काय आहेत ?
37-14
एवं इया आघवेया । अर्था रूप करावया । विषो एथ चौदाविया । अध्यायासी ॥37॥
या प्रमाणे यावरील सर्व गोष्टींचा अर्थ स्पष्ट सांगणे हा चौदाव्या अध्यायाचा प्रतिपाद्य विषय आहे,
38-14
तरी तो आता ऐसा । प्रस्तुत परियेसा । अभिप्रायो विश्वेशा । वैकुंठाचा ॥38॥
तरी आता जगाच्या या वैकुठनिवासी विक्ष्वेक्ष्वरांचा अभिप्राय काय आहे. तो तुम्ही या प्रस्तुत चौदाव्या अध्यायात ऐका
39-14.
तो म्हणे गा अर्जुना । अवधानाची सर्व सेना । मेळऊनि इया ज्ञाना । झोंबावे हो ! ॥39॥
श्रीकृष्ण म्हणाले, हे अर्जुना, श्रवण करण्याची जी साधन सामुग्री एकत्र जुळवून आणून ज्ञानाशी एकरुप व्हावे.
40-14
आम्ही मागा तुज बहुती । दाविले हे उपपत्ती । तरी अझुनी प्रतीती- । कुशी न रिघे ॥40॥
आम्ही मागे तुला पुष्कळ प्रकारच्या युक्तिवादांनी हा विचार, ज्ञान समजावुन सांगितले आहे. परंतु अजूनही तुझ्या अंतकरणात ह्याचा अनुभव आलेला दिसत नाही
41-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

श्रीभगवानुवाच ।
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यद्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥14.1॥
श्लोकार्थ -::- श्रीकृष्ण म्हणाले, ज्याला (श्रुतींनी) ‘पर " म्हणून म्हटले आहे, जे सर्व ज्ञानांमधे उत्तम आहे व जे जाणून सर्व मुनी या देहबंधनापासून मुक्त होऊन अत्यंत श्रेष्ठ सिद्धी पावले, असे हे ज्ञान मी तुला पुन्हा सांगतो.
म्हणौनि गा पुढती । सांगिजैल तुजप्रती । पर म्हण म्हणौनि श्रुती । डाहारिले जे ॥41॥
या करता श्रुतीने पर (सर्वाच्या पलीकडे) म्हणून जे ज्ञान वारंवार प्रसिद्ध केले आहे ते ज्ञान तुला पुन्हा सांगण्यात येईल.
42-14
एऱ्हवी ज्ञान हे आपुले । परी पर ऐसेनि जाले । जे आवडोनि घेतले । भवस्वर्गादिक ॥42॥
सहज विचार करून पाहिले तर ज्ञान हे आपले रूपच आहे. परंतु संसार, मृत्यू लोक, स्वर्गलोक वगैरे आवडून घेतल्यामुळे ते ज्ञान आपले स्वरूप असून पर म्हणजे परके असे झाले आहे.
43-14
अगा याचि कारणे । हे उत्तम सर्वापरी मी म्हणे । जे वन्हि हे तृणे । येरे ज्ञाने ॥43॥
ह्या ज्ञानापुढे, अग्नी व इतर ज्ञाने ही गवत आहेत. म्हणून अर्जुना, हे ज्ञान सर्व ज्ञानांपेक्षा उत्तम आहे. असे मी म्हणतो.
44-14
जिये भवस्वर्गाते जाणती । यागचि चांग म्हणती । पारखी फुडी आथी । भेदी जया ॥44॥
जी इतर ज्ञाने संसाराला व स्वर्गाला विषय करतात व यज्ञच चांगले असे म्हणतात व द्वैतभावाची ज्यांना ओळख असते,
45-14
तिये आघवीचि ज्ञाने । केली येणे स्वप्ने । जैशा वातोर्मी गगने । गिळिजती अंती ॥45॥
ती सर्व इतर ज्ञाने या ज्ञानाने स्वप्नासारखी मिथ्या केली आहेत. ज्याप्रमाणे वार्‍याच्या लाटा अखेरीस आकाशा कडून गिळल्या जातात,
46-14
का उदिते रश्मिराजे । लोपिली चंद्रादि तेजे । नाना प्रळयांबुमाजे । नदी नद ॥46॥
अथवा सूर्य उगवला असता जशी चंद्रादिक तेजे लोपतात अथवा प्रलयकाळच्या पाण्याच्या महापुराने जसे नदी व नद नाहीसे होतात.
47-14
तैसे येणे पाहलेया । ज्ञानजात जाय लया । म्हणौनिया धनंजया । उत्तम हे ॥47॥
अर्जुना त्याप्रमाणे हे ज्ञान उदय पावले असता इतर सर्व ज्ञाने लयास जातात. म्हणून अर्जुना हे ज्ञान उत्तम आहे.
48-14
अनादि जे मुक्तता । आपुली असे पंडुसुता । तो मोक्षु हाता येता । होय जेणे ॥48॥
अर्जुना, आपली जी अनादि मुक्तता आहे, ती मुक्तता या ज्ञानाने हस्तगत होते.
49-14
जयाचिया प्रतीती । विचारवीरी समस्ती । नेदिजेचि संसृती । माथा उधऊ ॥49॥
ज्याच्या अनुभावाने सर्व विचारशूर पुरुष संसाराला डोके वर काढूच देत नाहीत.
50-14
मने मन घालूनि मागे । विश्रांति जालिया आंगे । ते देही देहाजोगे । होतीचि ना ॥50॥
ते विचारशूर पुरुष आपली विषयांकडे असलेली मनाची प्रवृत्ती मनानेच मागे हटावून, अंगाने विश्रांती स्वत: ब्रह्मरूप झाल्यावर जरी देतात असतात तरी पण ते देहाजोगे होत नाहीत. देहाएवढेच आपल्याला समजत नाहीत.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
51-14
मग ते देहाचे बेळे । वोलांडूनि एकेचि वेळे । संवतुकी काटाळे । माझे जाले ॥51॥
मग दुबेळके (स्थूल व सूक्ष्म देह) एकाच वेळेला ओलांडून (निरास करून) ते पुरुष वजनात माझ्या बरोबरीचे झाले.
52-14
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥14. 2॥
श्लोकार्थ -: या ज्ञानाचा आश्रय करून माझ्या साधर्म्याप्रत प्राप्त झालेले (मजशी समानधर्मा होणारे) पुरुष सृष्टि-निर्माण काली जन्म पावत नाहीत आणि प्रलयकाली मरण अथवा दु:ख पावत नाहीत. (ज्ञानाचा महिमा)
जे माझिया नित्यत । तेणे नित्य ते पंडुसुता । परिपूर्ण पूर्णता । माझियाची ॥52॥
अर्जुना जी माझी नित्यता आहे, त्या नित्यतेने ते पुरुष नित्य आहेत व माझ्याच परिपूर्णतेने ते परिपूर्ण आहेत.
53-14
मी जैसा अनंतानंदु । जैसाचि सत्यसिंधु । तैसेचि ते भेदु । उरेचि ना ॥53॥
मी जसा अमर्याद व अनंत आहे व मी जसा सत्याचा समुद्र आहे, तसेच ते आहेत. त्यांच्यात व माझ्यात भेद शिल्लकच रहात नाही.
54-14
जे मी जेवढे जैसे । तेचि ते जाले तैसे । घटभंगी घटाकाशे । आकाश जेवी ॥54॥
कारण की मी जसा व जेवढा आहे तसेच व तेवढे ते ज्ञानाच्या योगाने झालेले असतात. कसे तर ज्याप्रमाणे घट फुटल्यावर घटाकाश महाकाश होते.
55-14
नातरी दीपमूळकी । दीपशिखा अनेकी । मीनलिया अवलोकी । होय जैसे ॥55॥
अथवा दिव्याच्या मूळ ज्योतीत दुसर्‍या अनेक ज्योती मिळाल्या असता जसे होते जशा त्या सर्व ज्योती एकरूप होऊन जातात त्याप्रमाणे समज.
56-14
अर्जुना तयापरी । सरली द्वैताची वारी । नांदे नामार्थ एकाहारी । मी तू विण ॥56॥
अर्जुना, त्याप्रमाणे त्या पुरुषाच्या ठिकाणी द्वैताची येरझार संपली व आता तो व मी असे दोघे देव व भक्त या दोघांच्या नामांचा अर्थ जे स्वरूप, त्या स्वरूपाचे ठिकाणी एका पंक्तीला ऐक्याने मी व तू अशा द्वैतभावाशिवाय नांदत आहेत.
57-14
येणेचि पै कारणे । जै पहिले सृष्टीचे जुंपणे । तेही तया होणे । पडेचिना ॥57॥
या कारणामुळे जेव्हा मूळ सृष्टी उत्पन्न होते, तेव्हाही त्यास जन्मास यावे लागत नाही.
58-14
सृष्टीचिये सर्वादी । जया देहाची नाही बांधी । ते कैचे प्रळयावधी । निमतील पा ? ॥58॥
सर्व सृष्टीच्या आरंभी ज्यांना देहाचा आकार घ्यावा लागत नाही ते आत्मज्ञानी पुरुष प्रलय काळाच्या वेळेस कसे मरतील ?
59-14
म्हणौनि जन्मक्षया । अतीत ते धनंजया । मी जाले ज्ञाना इया । अनुसरोनी ॥59॥
अर्जुना, म्हणून ते पुरुष या ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारून जन्मक्षयातीत असे मद्रूप झाले.
60-14
ऐसी ज्ञानाची वाढी । वानिली देवे आवडी । तेवीचि पार्थाही गोडी । लावावया ॥60॥
असा ज्ञानाचा महिमा वर्णन करणे देवास प्रिय असल्यामुळे व त्याचप्रमाणे अर्जुनालाही गोडी लावण्याकरता देवांनी या प्रमाणे ज्ञानाचा महिमा वर्णन केला.
61-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
तव तया जाले आन । सर्वांगी निघाले कान । सणई अवधान । आतला पा ॥61॥
(श्रीकृष्णाच्या बोलण्याचा अर्जुनावर परिणाम = श्रवण)
असा ज्ञानाचा महिमा भगवंतांनी वर्णन केल्यावर अर्जुनाची वेगळीच स्थिती झाली. ती ही की त्याच्या सर्वांगाला कान फुटले. फार काय सांगावे ? तो अवधानाने संपूर्ण व्यापला गेला. (अवधानाची मूर्तीच बनला) .
62-14
आता देवाचिया ऐसे । जाकळीजत असे वोरसे । जे निरूपण आकाशे । वेटाळेना ॥62॥
अर्जुन सर्व अंगाने अवधानरूप झाला तेव्हा देवासारख्या सर्वज्ञाकडून केले जाणारे अफाट व्याख्यानही त्याचेकडून आकलन केले जात होते आणि (आपण जे सांगतो त्याचा उपयोग होत आहे असे देवाने जाणले) . म्हणून देवाचे व्याख्यान आकाशाच्याही कवळीत येणार नाही एवढे विस्तृत होऊ लागले.
63-14
मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता । उजवली आजि वक्तृत्वता । जे बोलायेवढा श्रोता । जोडलासी ॥63॥
मग श्रीकृष्ण म्हणाले, हे बुद्धीरूप स्त्रीच्या पती अर्जुना, आमचे एवढे व्याख्यान तेवढेच ज्याचे अवधान असा तू श्रोता मिळाल्यामुळे आज आमची वक्तृत्वरूपी कन्या विवाहित झाली. (कारण तिला तुझ्यासारखे योग्य स्थळ मिळाले) .
64-14
तरि एकु मी अनेकी । गोविजे देहपाशकी । त्रिगुणी लुब्धकी । कवणेपरी ॥64॥
तरी मी एक असून त्रिगुणरूपी पारध्याकडून अनेक देहपाशात कोणत्या प्रकाराने अडकला जातो.
65-14
कैसा क्षेत्रयोगे । विये इये जगे । ते परिस सांगे । कवणेपरी ॥65॥
मी क्षेत्राच्या योगाने ही जगे कोणत्या प्रकाराने व कसा प्रसवतो ते सांगतो ऐक.
66-14
पै क्षेत्र येणे व्याजे । यालागी हे बोलिजे । जे मत्संगबीजे । भूती पिके ॥66॥
माझ्या संगरूपी बीजाने या अज्ञानात प्राणीरूपी पीक येते, याच कारणामुळे याचा (अज्ञानाचा) क्षेत्र नावाने उल्लेख केला जातो.
67-14
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधामहम्यम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥14. 3॥
श्लोकार्थ -: -: (महद्ब्रह्म) ही माझे (सृष्टिरूप) गर्भ ठेवण्याचे ठिकाण आहे, तिच्यामधे मी गर्भ ठेवतो. हे भारता त्यापासून सर्व भूतांची उत्पत्ती होते.
(सृष्ट्युत्पत्ती पुढे चालू = अज्ञान कशाला म्हणायचे ?
एऱ्हवी तरी महद्ब्रह्म । यालागी हे ऐसे नाम । जे महदादिविश्राम । शालिका हे ॥67॥
सहज विचार करून पाहिले तर महतत्वादिक तत्वांना हे विश्रांतिस्थान असल्यामुळे या अज्ञानाला महद्ब्रह्म असे नाव आहे.
68-14
विकारा बहुवस थोरी । अर्जुना हेचि करी । म्हणौनि अवधारी । महद्ब्रह्म ॥68॥
अर्जुना, हेच विकारांना पुष्कळसे वाढवते म्हणून हे महद्ब्रह्म आहे असे समज.
69-14
अव्यक्तवादमती । अव्यक्त ऐसी वदंती । सांख्याचिया प्रतीती । प्रकृति हेचि ॥69॥
अव्यक्तवादि लोकांच्या मताप्रमाणे याला अव्यक्त असे म्हणतात व सांख्यांच्या अनुभवाप्रमाणे यालाच प्रकृती असे म्हणतात.
70-14
वेदांती इयेते माया । ऐसे म्हणिजे प्राज्ञराया । असो किती बोलो वाया । अज्ञान हे ॥70॥
हे बुद्धिमंतांच्या राजा अर्जुना, वेदांती याला माया असे म्हणतात. उगीच पाल्हाळ किती करायचा ? तर हे बोलणे राहू दे. (थोडक्यात सांगायचे म्हणजे) हे अज्ञान आहे.
71-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
आपला आपणपेया । विसरु जो धनंजया । तेचि रूप यया । अज्ञानासी ॥71॥
अर्जुना आपला आपल्याला जो विसर पडला म्हणजे आपण आपले स्वकीय आत्मस्वरूप विसरणे तेच या अज्ञानाचे रूप आहे.
72-14
आणिकही एक असे । जे विचारावेळे न दिसे । वाती पाहता जैसे । अंधारे का ॥72॥
या अज्ञानाचा आणखी एक स्वभाव असा आहे की ज्याप्रमाणे दिव्याने अंधार पाहू गेले असता तो दिसत नाही, त्याप्रमाणे (अज्ञान) विचाराच्या वेळी दिसत नाही.
73-14
हालविलिया जाय । निश्चळी तरी होय । दुधी जैसी साय । दुधाची ते ॥73॥
ज्याप्रमाणे दुधाची साय दूध निश्चल असताना दिसते व दूध ढवळले असता दिसेनाशी होते
74-14
पै जागरु ना स्वप्न । ना स्वरूप अवस्थान । ते सुषुप्ति का घन । जैसी होय ॥74॥
ज्यामधे जागेपणा नाही व स्वप्न नाही अथवा स्वरूपस्थिती नाही अशी गाढ सुषुप्ती असते.
75-14
का न वियता वायूते । वांझे आकाश रिते । तया ऐसे निरुते । अज्ञान गा ॥75॥
अथवा अर्जुना, वायू उत्पन्न होण्यापूर्वी आकाश जसे निष्फळ रिकामे असते, त्यासारखे खरोखर अज्ञान आहे. (जेथे यथार्थस्वरूपाचे ज्ञान नाही अथवा विपरीत देहादिकांचे भाव नाही, अशी जी स्फुरणविरहित अवस्था, त्यासच अज्ञान म्हणावयाचे.
76-14
पैल खांबु का पुरुखु । ऐसा निश्चयो नाही एकु । परी काय नेणो आलोकु । दिसत असे ॥76॥
पलीकडे दिसत आहे तो खांब आहे की पुरुष आहे असा एक निश्चय होत नाही, परंतु काय भास होतो तेही कळत नाही,
77-14
तेवी वस्तु जैसी असे । तैसी कीर न दिसे । परी काही अनारिसे । देखिजेना ॥77॥
त्याप्रमाणे आत्म्याचे निवळ स्वरूप ज्या वेळी खरोखर दिसत नाही, व दुसरी काही वस्तू आहे, असाही निश्चय होत नाही.
78-14
ना राती ना तेज । ते संधि जेवी सांज । तेवी विरुद्ध ना निज । ज्ञान आथी ॥78॥
रात्र नाही व दिवसही नाही त्या वेळेला जशी सांजवेळ म्हणतात, त्याप्रमाणे ज्या अवस्थेत विपरीत ज्ञान नसते व स्वरूपज्ञानही नसते केवळ अज्ञान असते.
79-14
ऐसी कोण्ही एकी दशा । तिये वादु अज्ञान ऐसा । तया गुंडलिया प्रकाशा । क्षेत्रज्ञु नाम ॥79॥
अशी कोणी एक अवस्था आहे, तिला अज्ञान असे म्हणतात. आणि त्या अज्ञानाने गुंडाळलेला जो चित्प्रकाश आहे त्याला क्षेत्रज्ञ असे नाव आहे.
80-14
अज्ञान थोरिये आणिजे । आपणपे तरी नेणिजे । ते रूप जाणिजे । क्षेत्रज्ञाचे ॥80॥
आता क्षेत्रज्ञाचा स्वभाव सांगतात) अज्ञानास महत्व आणावे आणि आपल्या स्वरूपाला तर जाणू नये ते क्षेत्रज्ञाचे स्वरूप समजावे.
81-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
हाचि उभय योगु । बुझे बापा चांगु । सत्तेचा नैसर्गु । स्वभावो हा ॥81॥
हाच क्षेत्रज्ञ व क्षेत्र या दोघांचा संबंध आहे. तो तू बाबा चांगला समज. हा अज्ञानाशी संबंध असणे हा सत्तेचा सामान्य चैतन्याचा सहज स्वभाव आहे.
82-14
आता अज्ञानासारिखे । वस्तु आपणपाचि देखे । परी रूपे अनेके । नेणो कोणे ॥82॥
आता वस्तू आपण आपल्यालाच अज्ञानाप्रमाणे म्हणजे दृश्यत्वाने व नाना तर्‍हेने पहातो, परंतु किती अनेक रूपांनी पहाते ते कळत नाही.
83-14
जैसा रंकु भ्रमला । म्हणे जा रे मी रावो आला । का मूर्च्छितु गेला । स्वर्गलोका ॥83॥
जसा एखादा भ्रमिष्ट झालेला दरिद्री मनुष्य म्हणतो की जा रे, ‘मी राजा आलो आहे " , अथवा जसा एखादा मूर्च्छा आलेला मनुष्य भ्रमाने आपण स्वर्गास गेलो आहोत असे मानतो,
84-14
तेवी लचकलिया दिठी । मग देखणे जे जे उठी । तया नाम सृष्टी । मीचि विये पै गा ॥84॥
त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपावरून दृष्टी घसरल्यावर मग जे जे दृश्य पुढे मांडले जाते त्याचेच ना व मी सृष्टी प्रसवतो.
85-14
जैसे का स्वप्नमोहा । तो एकाकी देखे बहुवा । तोचि पाडु आत्मया । स्मरणेवीण असे ॥85॥
ज्याप्रमाणे एकटा निजलेला पुरुष स्वप्नाच्या भ्रमाने अनेक पदार्थरूपाने पहावा (पाहिला जातो) तीच स्थिती आत्म्याची (आपल्या स्वरूपाच्या) स्मरणावाचून आहे.
86-14
हेचि आनीभ्रांती । प्रमेय उपलवू पुढती । परी तू प्रतीती । याचि घे पा ॥86॥
परंतु हे सर्व मी सृष्टीला प्रसवतो वगैरे स्वप्नाप्रमाणे मिथ्या आहे, ही दृढ प्रतीती आत ठेऊन तू ऐक
87-14.
तरी माझी हे गृहिणी । अनादि तरुणी । अनिर्वाच्यगुणी । अविद्या हे ॥87॥
तरी ही माया माझी विवाहित स्त्री असून, आद्यंतरहित, तरूण, अलौकिक व गुणवान आहे.
88-14
इये नाही हेचि रूप । ठाणे हे अति उमप । हे निद्रिता समीप । चेता दुरी ॥88॥
हिला वस्तुत: अस्तित्व नाही, हेच हिचे स्वरूप आहे. ही अविद्या स्वरूपी निजलेल्यांना जवळ आहे व स्वरूपी जागे असलेल्यांना दूर आहे,
89-14
पै माझेनिचि आंगे । पहुढल्या हे जागे । आणि सत्तासंभोगे । गुर्विणी होय ॥89॥
परंतु मी स्वत: झोपलो म्हणजे ही जागृत असते (स्वरूपज्ञानाच्या गैरहजेरीत अविद्येच्या गमज्या चालतात) . माझ्या सदत्वाचा आश्रय उपयोगात आणून (उपभोगून) ही (ब्रह्मांडे पोटात साठवलेली) मोठी गरोदर होते.
90-14
महद्ब्रह्मउदरी । प्रकृती आठै विकारी । गर्भाची करी । पेलोवेली ॥90॥
महद्ब्रह्म आपल्या उदरात प्राकृत आठ विकारांनी जगद्रूप गर्भाची वाढ करते.
91-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
उभयसंगु पहिले । बुद्धितत्त्वे प्रसवले । बुद्धितत्त्व भारैले । होय मन ॥91॥
उभयतांच्या (माझ्या व मायेच्या) संगात प्रथम बुद्धी तत्व जन्मास आले, ते बुद्धी तत्व (रजोगुणाने) भारले गेले, म्हणजे मन तयार होते.
92-14
तरुणी ममता मनाची । ते अहंकार तत्त्व रची । तेणे महाभूतांची । अभिव्यक्ति होय ॥92॥
मनाची तरुण स्त्री जी ममता ती अहंकारतत्व तयार करते व त्यायोगाने पंचमहाभूते स्पष्ट दशेस येतात.
93-14
आणि विषयेंद्रिया गौसी । स्वभावे तव भूतांसी । म्हणौनि येती सरिसी । तियेही रूपा ॥93॥
अणि विषय व इंद्रिये यांचा स्वभावत:च पंचमहाभूतात अंतर्भाव होत असल्यामुळे विषय व इंद्रिये देखील त्या भूतांबरोबरच आकारास येतात.
94-14
जालेनि विकारक्षोभे । पाठी त्रिगुणाचे उभे । तेव्हा ये वासनागर्भे । ठायेठावो ॥94॥
पंचभूते, विषय व इंद्रिये ही तयार झाल्यानंतर मागील सूक्ष्मप्रकृतीपासून उत्पन्न झालेला हा गर्भपिंड व्यक्त होतो. त्यावेळी वासनेत सूक्ष्मरूपाने राहिलेला जीव जसा असावयास पाहिजे, तसा त्या गर्भपिंडात प्रवेश करतो
95-14
रुखाचा आवांका । जैसी बीजकणिका । जीवी बांधे उदका भेटतखेवो ॥95॥
ज्याप्रमाणे बीजाचा दाणा पाण्याला भेटल्याबरोबर आपल्यामधे वृक्षाचा सूक्ष्म आकार तयार करतो.
96-14
तैसी माझेनि संगे । अविद्या नाना जगे । आर घेवो लागे । आणियाची ॥96॥
त्याप्रमाणे माझ्या संगाने अविद्या ही अनेक जगरूपी अणकुचीदार अंकुर घेऊ लागते.
97-14
मग गर्भगोळा तया । कैसे रूप तै ये आया । ते परियेसे राया । सुजनांचिया ॥97॥
हे सुजनाच्या राजा अर्जुना, त्यावेळी मग त्या गर्भगोलाचा आकार कसा व्यक्त होतो ते ऐक.
98-14
पै मणिज स्वेदज । उद्भिज जारज । उमटती सहज । अवयव हे ॥98॥
तेव्हा अंडज, स्वेदज, उद्भिज व जरायुज असे हे अवयव स्वभावत: उमटतात.
99-14
व्योमवायुवशे । वाढलेनि गर्भरसे । मणिजु उससे । अवयव तो ॥99॥
मणीज हा अवयव आकाश व वायू यांच्या योगाने गर्भरस वाढाल्याने जीवन पावतो.
100-14
पोटी सूनि तमरजे । आगळिका तोय तेजे । उठिता निफजे । स्वेदजु गा ॥100॥
तम व रज हे दोन गुण पोटात घालून आप आणि तेज यांचे आधिक्य झाले असता, निश्चयेकरून स्वेदज हा अवयव उत्पन्न होतो.
101-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
आपपृथ्वी उत्कटे । आणि तमोमात्रे निकृष्टे । स्थावरु उमटे । उद्भिजु हा ॥101॥
आप व पृथ्वी यांच्या आधिक्याने आणि केवळ नीच अशा तमोगुणाने स्थावर असा उद्भिज उत्पन्न होतो.
102-14
पांचा पांचही विरजी । होती मनबुद्ध्यादि साजी । ही हेतु जारजी । ऐसे जाण ॥102॥
पंचमहाभूते ही सर्वच आपसात सहकार्य करतात व मन व बुद्धी इत्यादि ज्ञानसाधने तरतरीत होतात. ही मनुष्यादि जारज योनी उत्पन्न होण्याची कारणे आहेत असे समज.
103-14
ऐसे चारी हे सरळ । करचरणतळ । महाप्रकृति स्थूळ । तेचि शिर ॥103॥
या प्रमाणे चार भूतयोनी, हे ज्याचे सरळ चार हात व पाय आहेत व स्थूल जी महाप्रकृती हे ज्याचे मस्तक आहे.
104-14
प्रवृत्ति पेलले पोट । निवृत्ति ते पाठी नीट । सुर योनी आंगे आठ । ऊर्ध्वाची ॥104॥
प्रवृत्ती हे ज्याचे पुढे आलेले पोट आहे व निवृत्ती ही नीट (सरळ) पाठ आहे व अष्ट देवयोनी ही ज्याची वरची (कमरेच्या वरची) अंगे आहेत.
105-14
कंठु उल्हासता स्वर्गु । मृत्युलोकु मध्यभागु । अधोदेशु चांगु । नितंबु तो ॥105॥
आनंदभरित असा जो स्वर्ग हा ज्याचा कंठ (गळा) आहे, मृत्यूलोक ही ज्याची कंबर आहे व पाताळ ज्याचा चांगला कंबरेचा पृष्ठभाग आहे.
106-14
ऐसे लेकरू एक । प्रसवली हे देख । जयाचे तिन्ही लोक । बाळसे गा ॥106॥
अर्जुना, ज्याचे बाळसे तिन्ही लोक आहेत असे एक मूल ही प्रसवली पहा.
107-14
चौऱ्यांयशी लक्ष योनी । तिये कांडा पेरा सांदणी । वाढे प्रतिदिनी । बाळक हे ॥107॥
चौर्‍यांशी लक्ष योनी ह्या ज्याच्या (ज्या बालकाच्या) कांड्यांचे व पेरांचे सांधे आहेत असे हे बालक दिवसेंदिवस वाढत आहे.
108-14
नाना देह अवयवी । नामाची लेणी लेववी । मोहस्तन्ये वाढवी । नित्य नवे ॥108॥
(माया ही या बालकाच्या) देहाच्या निरनिराळ्या अवयवांवर नामांचे अलंकार घालते व मोहरूपी दूधाने ती माया या बालकाला नित्य नवेपणाने वाढवते.
109-14
सृष्टी वेगवेगळीया । तिया करांघ्री आंगोळिया । भिन्नाभिमान सूदलिया । मुदिया तेथे ॥109॥
वेगवेगळ्या सृष्ट्या, त्या या बालकाची हातांची व पायांची बोटे आहेत व प्रत्येक योनीत असणारे निरनिराळे अभिमान हे त्या बोटात घातलेल्या अंगठ्या होत.
110-14
हे एकलौते चराचर । अविचारित सुंदर । प्रसवोनि थोर । थोरावली ॥110॥
स्थावर-जंगमात्मक जगद्रूपी एकुलते एक व अविचारकाली सुंदर वाटणारे असे हे मोठे बालक, त्याला जन्म देऊन ही माया थोर झाली (म्हणजे वाढली) .
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
111-14
पै ब्रह्मा प्रातःकाळु । विष्णु तो मध्यान्ह वेळु । सदाशिव सायंकाळु । बाळा यया ॥111॥
ब्रह्मदेव हा या बालकाचा प्रात:काळ आहे, विष्णू हा त्या बालकाचा माध्यन्ह-काळ आहे व सदाशिव हा स्थितिकालामध्ये त्याचा सायंकाळ आहे.
112-14
महाप्रळयसेजे । खेळोनि निवांत निजे । विषमज्ञाने उमजे । कल्पोदयी ॥112॥
हे बालक स्थितीकालामध्ये अनंत घडामोडींचा खेळ खेळुन खेळुन दमुन आले की ते महाप्रलयाच्या अंथरुणावर शांत झोपी जाते. आणि ज्यावेळेस कल्पाचा सुर्योदय झाला असता.
हे बालक भेदज्ञानाने जागे होते.
113-14
अर्जुना इयापरी । मिथ्यादृष्टीच्या घरी । युगानुवृत्तीची करी । चोज पाउले ॥113॥
अर्जुना, याप्रमाणे हे बालक मिथ्या दृष्टिच्या घरात कृतयुग, ञेता, द्वापार, आणि कलीयुग या चार युगांच्या अनुक्रमांची पावले कौतुकाने पुढे पुढे टाकत जाते.
114-14
संकल्पु जयाचा इष्टु । अहंकारु तो विनटु । ऐसिया होय शेवटु । ज्ञाने यया ॥114॥
या बालकाचा तर्‍हेतर्‍हेचे संकल्प करने हा या बालकाचा आवडता आहे व अहंकार हा याचा खेळगडी आहे. अशा या बालकाचा शेवट (नाश) त्यावेळी आत्मज्ञानाने होतो.
115-14
आता असो हे बहु बोली । ऐसे विश्व माया व्याली । तेथ साह्य जाली । माझी सत्ता ॥115॥
आता हे पुष्कळ बोलणे पुरे झाले. वर वर्णन केल्याप्रमाणे माया ही सर्व जगताला जन्म देते. या क्रमात त्या मायेला माझ्या अधिष्ठानाचा आधार मिळतो.
किंवा माझ्या सत्तेच्या आधारेच मायापासुन हे विश्व तयार झाले.

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥14. 4॥
भावार्थ हे कौतेया, सर्व योनीमधे ही जी शरीरे निर्माण होतात, त्या सर्वाची ञिगुणमयी माया ही गर्भ धारण करणारी माता आहे आणि मी त्या त्या योनीत बीज तयार करणारा पिता आहे.
116-14
याकारणे मी पिता । महद्ब्रह्म हे माता । अपत्य पंडुसुता । जगडंबरु ॥116॥
भगवान या कारणास्तव अर्जुनास सांगतात की, मी या सर्व विक्ष्वाचा पिता आहे आणि महद्ब्रह्म माया ही आई आहे व हा एवढा विशाल जगताचा जो आकार दिसत आहे. हे आम्हा दोघांपासुन झालेले मुल आहे.
117-14
आता शरीरे बहुते । देखोनि न भेदे हो चित्ते । जे मनबुद्ध्यादि भूते । एकेचि येथे ॥117॥
आता वेगवेगळ्या प्रकारचे शरीरे पाहून तुझ्या चित्तात भेद येऊ देऊ नकोस. कारण की या वेगवेगळ्या प्रकारच्या शरीरात मन, बुद्धी, अहंकार व पंचमहाभूते, ही जी जगातील आठ तत्वे आहेत, ती एकच आहेत.
118-14
हा गा एकचि देही । काय अनारिसे अवयव नाही । तेवी विचित्र विश्व पाही । एकचि हे ॥118॥
अरे अर्जुना, ज्याप्रमाने एकाच देहामधे निरनिराळे (भिन्न भिन्न प्रकारचे) अवयव नसतात काय ? त्याप्रमाणे हे विचित्र जग, विक्ष्व वेगळ्या प्रकारचे दिसले तरी ते तत्वतः एकच आहे.
119-14
पै उंचा नीचा डाहाळिया । विषमा वेगळालिया । येकाचि जेवी जालिया । बीजाचिया ॥119॥
जसे एखादे झाड असते. त्याच्या फांद्या काही उंचच्या उंच तर काही खाली काही वाकड्या अशा प्रकारे त्या सर्व फांद्या भिन्न भिन्न स्वरुपाच्या असतात. तरी त्या शेवटी एकाच झाडाच्या किंवा त्या एकाच बीजापासुन उत्पन्न झालेल्या असतात.
120-14
आणि संबंधु तोही ऐसा । मृत्तिके घटु लेकु जैसा । का पटत्व कापुसा । नातू होय ॥120॥
म्हणुन आमचा या विशाल जगाशी संबंध आहे, पण तो देखील कसा आहे. जसा की मातीपासुन तयार झालेला घट हा मातीपासुन तयार झालेला मुलगा होय. किंवा थोडक्यात सांगायचे झाल्यास जसे कापड हे कापसाचे नातवंड आहे.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

121-14
नाना कल्लोळपरंपरा । संतती जैसी सागरा । आम्हा आणि चराचरा । संबंधु तैसा ॥121॥
अथवा लाटांची परंपरा ही जशी संतती आहे, तसा आमचा व चराचराचा संबंध आहे.
122-14
म्हणोनि वन्हि आणि ज्वाळ । दोन्ही वन्हीचि केवळ । तेवी मी गा सकळ । संबंधु तैसा ॥122॥
म्हणून अग्नी आणि ज्वाळा हे दोन्ही केवळ एक अग्नीच आहेत, त्याप्रमाणे मी आणि जग म्हणजे मीच असुन माझ्यापासुन सर्व जग हे वेगळे आहे. व हा सर्व संबंध, कल्पना करने मिथ्या आहे.
123-14
जालेनि जगे मी झाके । तरी जगत्वे कोण फाके ? । किळेवरी माणिके । लोपिजे काई ? ॥123॥
जगाच्या उत्पत्तीने जर मी झांकला जात असेन तर या पृथ्वीतलावावरचे व्यवहार कोणाच्या आधाराने चालतात माणिकाच्या तेजाने माणिक लोपले जाते काय ?
124-14
अळंकाराते आले । तरी सोनेपण काइ गेले ? । की कमळ फाकले । कमळत्वा मुके ? ॥124॥
सोने हे अलंकार स्वरुपाला आले असता त्याचे सोनेपण गेले काय ? अथवा कमळ उमलले असता त्यातील कमळपण नष्ट होते काय ?
125-14
सांग पा धनंजया । अवयवी अवयविया । आच्छादिजे, की तया । तेचि रूप ? ॥125॥
भगवान अर्जुनास सांगतात की अवयव धारण करनारा हा अवयवांकडून झाकला जातो काय ? कारण अवयव हेच अवयवीचे स्वरूप आहे ?
126-14
की विरूढलिया जोंधळा । कणिसाचा निर्वाळा । वेचला की आगळा । दिसतसे ॥126॥
जोंधळ्याचा बी पेरल्यानंतर त्याला अंकुर फुटून कणीस निवडून आल्यावर म्हणजे कणीस परिपक्व झाल्यावर तो पहिला पेरलेला दाणा नाहीसा झाला का ? का तो दाना अनेक पटीने वाढला.
127-14
म्हणौनि जग परौते । सारूनि पाहिजे माते । तैसा नोव्हे उखिते । आघवे मीचि ॥127॥
म्हणून असे समजु नको की जग पलीकडे सारून मला पहावे असे नाही, तर सर्व सरसकट मीच आहे असे पहावे.
128-14
हा तू साचोकारा । निश्चयाचा खरा । गाठी बांध वीरा । जीवाचिये ॥128॥
हे वीर अर्जुना, हा निश्चयाचा खरा सिद्धांत तू जीवाच्या गाठीस गच्च बांधून ठेव. म्हणजे तू आपल्या अंत:करणात या सिद्धांताचा दृढ निश्चय करुन ठेव.
129-14
आता मिया मज दाविला । शरीरी वेगळाला । गुणी मीचि बांधला । ऐसा आवडे ॥129॥
आता अनेक भिन्न भिन्न किंवा निरनिराळ्या शरीरात माझे दर्शन माझ्याकडूनच होते आणि त्या शरीरांमधे गुणांनी मीच बांधला गेल्यासारखा दिसतो.
130-14
जैसे स्वप्नी आपण । उठूनिया आत्ममरण । भोगिजे गा, जाण । कपिध्वजा ॥130॥
भगवान म्हणतात कि हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे स्वप्नामधे आपले मरण आपणच आपल्या कल्पनेने तयार करून त्या स्वकल्पित मरणाचे दु:ख आपण स्वत:च भोगतो.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
131-14
का कवळाते डोळे । प्रकाशूनि पिवळे । देखती तेही कळे । तयांसीचि ॥131॥
अथवा एखादी पांढरी वस्तू पिवळी दिसली म्हणजे आपल्यास कावीळ झाली असे समजते. हे कावीळ झाल्याचे ज्ञान आपल्यास डोळ्यांमुळे होते व तेच डोळे पिवळ्याचे प्रकाशन करतात. (ह्याप्रमाणे डोळ्याकडून काविळीचे ज्ञान होऊन त्यामुळे दिसणार्‍या पिवळेपणाचेही तेच डोळे प्रकाशन करतात.
132-14
नाना सूर्यप्रकाशे । प्रकटी तै अभ्र भासे । तो लोपला हेही दिसे । सूर्येचि की ॥132॥
अथवा सूर्य आपल्या प्रकाशाने ज्यावेळेस आपल्यावर आलेल्या ढगांचे प्रकाशन करतो, त्यावेळेस ते ढग आपणास दिसतात व सूर्यबिंबावर आलेल्या ढगाने सूर्यास झाकून टाकले आहे हे देखील सूर्याच्या प्रकाशामुळेच समजण्यात येते.
133-14
पै आपणपेनि जालिया । छाया गा आपुलिया । बिहोनि बिहालिया । आन आहे ? ॥133॥
अर्जुना, आपल्यापासून झालेल्या छायेला भ्याले असता ती छाया भ्यालेल्या पुरुषाहून काही वेगळी आहे का ? तर नाही, म्हणजे त्या छायेचे प्रकाशन आपणच केले आहे.
134-14
तैसी इये नाना देहे । दाऊनि मी नाना होये । तेथ ऐसा जो बंधु आहे । तेही देखे ॥134॥
त्याप्रमाणे हे अनेक देह दाखवून (प्रकाशून) मी अनेक होतो आणि त्या अनेक शरीरात मी गुणांकडून बांधला गेलो आहे असे जे वाटते त्या वाटण्याचे प्रकाशनही मीच करतो.
135-14
बंधु का न बंधिजे । हे जाणणे मज माझे । नेणणेनि उपजे । आपलेनि ॥135॥
माझे मला यथार्थ ज्ञान असणे हे गुणांचा बंध दिसत असून त्या बंधाकडून न बांधले जाण्यास कारणीभूत होते व आपल्या नेणण्यानेच आपल्या यथार्थस्वरूपाच्या अज्ञानानेच बंध उत्पन्न होतो.
136-14
तरी कोणे गुणे कैसा । मजचि मी बंधु ऐसा । आवडे ते परियेसा । अर्जुनदेवा ॥136॥
तर अर्जुनदेवा, कोणत्या गुणाने व कसा मी बद्ध आहे असे वाटते ते ऐका.
137-14
गुण ते किती किंधर्म । कायि यया रूपनाम । के जाले हे वर्म । अवधारी पा ॥137॥
गुण किती आहेत व त्यांचे धर्म काय ? त्यांचे नाव व रूप काय ? व ते कोठे उत्पन्न झाले ? हे वर्म ऐक.

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥14. 5॥
भावार्थ हे महाबाहो, सत्व, रज व तम हे गुण आहेत व प्रकृती यांची जन्मभूमी आहे. हे त्रिगुण देहामध्ये अविनाशी जो देही (आत्मा) त्याला बंधन करतात.
(त्रिगुणांचे सामान्य स्वरूप)
138-14
तरी सत्त्वरजतम । तिघांसि हे नाम । आणि प्रकृति जन्म- । भूमिका यया ॥138॥
तरी सत्व, रज व तम ह्या तिघांनाही गुण म्हणतात आणि यांची प्रकृती ही जन्मभूमी आहे.
139-14
येथ सत्त्व ते उत्तम । रज ते मध्यम । तिहीमाजी तम । सावियाधारे ॥139॥
या तीन गुणात सत्वगुण हा उत्तम, रजोगुण हा मध्यम व तमोगुण हा सहज कनिष्ठ आहे.
140-14
हे एकेचि वृत्तीच्या ठायी । त्रिगुणत्व आवडे पाही । वयसात्रय देही । येकी जेवी ॥140॥
ज्याप्रमाणे एका देहाचे ठिकाणी वयाच्या तीन अवस्था बाल्य, तारुण्य व वार्धक्य भासतात, त्याप्रमाणे एकाच अंत:करणवृत्तीच्या ठिकाणी त्रिगुणत्व भासते असे समज.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
141-14
का मीनलेनि कीडे । जव जव तूक वाढे । तव तव सोने हीन पडे । पांचिका कसी ॥141॥
अथवा हिणकस धातू सोन्यात मिसळला असता जसे जसे त्या सोन्याचे वजन वाढते, तसे तसे सोने पाच रुपये तोळा किंमतीपर्यंतच्या कसाचे हलके होते.
142-14
पै सावधपण जैसे । वाहविले आळसे । सुषुप्ति बैसे । घणावोनि ॥142॥
आळसाने सावधपणा नाहीसा झाल्यावर मग गाढ झोप दृढ होऊन बसते.
143-14
तैसी अज्ञानांगीकारे । निगाली वृत्ति विखुरे । ते सत्त्वरजद्वारे । तमही होय ॥143॥
त्याप्रमाणे अज्ञानाचा अंगीकार करून बाहेर पडलेली वृत्ती ज्या वेळेस फैलावते त्यावेळेस ती सर्व, रज होऊन तम देखील होते.
144-14
अर्जुना गा जाण । यया नाम गुण । आता दाखऊ खूण । बांधिती ते ॥144॥
अर्जुना यांना गुण असे म्हणतात, असे समज. आता हे गुण (आत्म्याला) कसे बांधतात ते वर्म दाखवतो.
145-14
तरी क्षेत्रज्ञदशे । आत्मा मोटका पैसे । हे देह मी ऐसे । मुहूर्त करी ॥145॥
तर आत्मा हा जीवदशेत थोडासा प्रवेश करतो न करतो तोच (अज्ञानाचा थोडासा स्वीकार करतो न करतो) तोच हा देह मी आहे असे म्हणावयास आरंभ करतो.
146-14
आजन्ममरणांती । देहधर्मी समस्ती । ममत्वाची सूती । घे ना जव ॥146॥
जन्मापासून तो मरणापर्यंत सर्व देहधर्माच्या ठिकाणी ममत्वाचा जन्ममरण वगैरे जे सर्व देहाचे धर्म आहेत ते माझे आहेत असा अभिमान घेतो न घेतो इतक्यात
147-14
जैसी मीनाच्या तोंडी । पडेना जव उंडी । तव गळ आसुडी । जळपारधी ॥147॥
ज्याप्रमाणे माशाच्या तोंडात आमिष पडते न पडते तोच धीवर गळास हिसका देतो,

*तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसंगेन बध्नाति ज्ञानसंगेन चानघ ॥14. 6॥
*भावार्थ* 👉त्यामधे सत्वगुण निर्मल असल्यामुळे प्रकाश व उपद्रवरहित आहे हे पापरहिता अर्जुना, तो सत्वगुण सुखाच्या व ज्ञानाच्या संगतीने या दोन पाशांनी प्राण्याला बद्ध करतो. म्हणजे मी सुखी आहे, मी ज्ञानी आहे अशी जाणीव उत्पन्न करतो.
(सत्वगुण प्राण्याला कसा बद्ध करतो ?
148-14
तेवी सत्त्वे लुब्धके । सुखज्ञानाची पाशके । वोढिजती मग खुडके । मृगु जैसा ॥148॥
त्याप्रमाणे सत्वगुणरूपी पारध्याकडून सुख व ज्ञानरूपी पाश ओढले जातात पण हरण जसा पारध्याच्या पाशात अडकतो तसा तो सुख आणि ज्ञान यांच्या पाशात अडकतो.
149-14
मग ज्ञाने चडफडी । जाणिवेचे खुरखोडी । स्वयं सुख हे धाडी । हातीचे गा ॥149॥
मग ज्ञानाने चरफडावयास लागतो व जाणीवरूपी लाथा झाडतो आणि अरे, आपल्यापाशी असलेले आपले आत्मसुख आपणच व्यर्थ घालवतो.
150-14
तेव्हा विद्यामाने तोखे । लाभमात्रे हरिखे । मी संतुष्ट हेही देखे । श्लाघो लागे ॥150॥
तेव्हा अविद्येने व मानाने संतुष्ट होतो. कोणताही लाभ झाला तर आनंद पावतो, आपण संतुष्ट आहोत हेही पहातो व आपणास धन्य मानतो. ॥150॥
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
151-14
म्हणे भाग्य ना माझे ? । आजि सुखिये नाही दुजे । विकाराष्टके फुंजे । सात्त्विकाचेनि ॥151॥
आणि म्हणतो, “माझे भाग्य उत्तम नाही काय ? आज माझ्यासारखा दुसरा कोणी सुखी नाही” असा अष्टसात्विक भावांनी गर्वाला चढतो किंवा फुलुन जातो.
152-14
आणि येणेही न सरे । लांकण लागे दुसरे । जे विद्वत्तेचे भरे । भूत आंगी ॥14-152॥
आणि एवढ्याने सरत नाही तर त्याच्या मागे दुसरे बंधन लागते ते हे की त्याच्या अंगात विद्वत्तारूपी भूताचा संचार होतो.
153-14
आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे । ते गेले हे दुःख न वाहे । की विषयज्ञाने होये । गगनायेवढा ॥153॥
आपण स्वत: ज्ञानरूप आहोत ते आपले ज्ञानरूपत्व गेले, त्याचे दु:ख मानत नाही तर उलट विषयज्ञानाने आकाशाएवढा होतो. आपणास अत्यंत श्रेष्ठ मानतो.
154-14
रावो जैसा स्वप्नी । रंकपणे रिघे धानी । तो दो दाणा मानी । इंद्रु ना मी ? ॥154॥
जसा एखादा राजा स्वप्नात आपणा भिकारी आहोत असे समजून नगरात प्रवेश करतो व त्यास भिक्षा मागून दोन दाणे मिळाले की मी इंद्र नाही काय असे मानतो.
155-14
तैसे गा देहातीता । जालेया देहवंता । हो लागे पंडुसुता । बाह्यज्ञाने ॥155॥
अर्जुना, देहातीत जो आत्मा, तो देहवंत झाल्यावर (म्हणजे त्याने देहाशी तादात्म्य केल्यावर) त्याला बाह्यज्ञानाने तसे होऊ लागते,
156-14
प्रवृत्तिशास्त्र बुझे । यज्ञविद्या उमजे । किंबहुना सुझे । स्वर्गवरी ॥156॥
संसारसंबंधी शास्रे तो जाणतो, यज्ञाविद्या त्यास समजते, फार काय सांगावे ? त्यास स्वर्गापर्यंत सर्व समजते.
157-14
आणि म्हणे आजि आन । मीवाचूनि नाही सज्ञान । चातुर्यचंद्रा गगन । चित्त माझे ॥157॥
या जगात माझ्याव्यतिरीक्त दुसरा कोणी ज्ञानी नाही. आणि माझे चित्त हे चातुर्यरूपी चंद्राचे आकाश आहे असे तो म्हणतो.
158-14
ऐसे सत्त्व सुखज्ञानी । जीवासि लावूनि कानी । बैलाची करी वानी । पांगुळाचिया ॥158॥
याप्रमाणे सत्वगुण हा जीवाला सुख व ज्ञानरूपी दावे लावून पांगुळाच्या बैलासारखी म्हणजे नंदीबैलासारखी त्याची स्थिती करतो.
159-14
आता हाचि शरीरी । रजे जियापरी । बांधिजे ते अवधारी । सांगिजैल ॥159॥
आता हाच आत्मा देहामध्ये ज्या प्रकाराने रजोगुणाने बांधला जातो तो प्रकार सांगण्यात येईल. तरी ते तु ऐक श्रवण कर.

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासंगसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसंगेन देहिनम् ॥14. 7॥
*श्र्लोकार्थ-* रजोगुण हा अभिलाषरूप असून तृष्णा व आसक्ती यापासून उत्पन्न होतात असे समज. हे कौतेया, तो कर्मसंगतीने प्राण्याला बद्ध करतो म्हणजे मी अमूक करीन, मी तमूक करीन अशा इच्छांनी बद्ध करतो.
160-14
हे रज याचिकारणे । जीवाते रंजऊ जाणे । हे अभिलाखाचे तरुणे । सदाचि गा ॥160॥
रजोगुणाला रज हे नाव याच कारणाकरता आहे की तो रजोगुण हा जीवाला विषयात रंजवण्याची कला जाणतो व रजोगुण हा अभिलाषेचे, लोभाचे कधीही कमी न होणारे तारुण्य आहे.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
161-14
हे जीवी मोटके रिगे । आणि कामाच्या मदी लागे । मग वारया वळघे । तृष्णेचिया ॥161॥
या रजोगुणाने जीवात (अंत:करणात) थोडासा प्रवेश केल्याबरोबर तो जीव कामाच्या मस्तीत येतो आणि मग तो विषयांच्या चिंतनरूपी वार्‍यावर स्वार होतो.
162-14
घृते आंबुखूनि आगियाळे । वज्राग्नीचे सादुकले । आता बहु थेंकुले । आहे तेथ ? ॥162॥
पेटलेल्या अग्निकुंडातल्या अग्नीवर तूप शिंपडले असता. जया वज्राग्नी भडकला जातो. व त्यात कोणतीही लहान मोठी वस्तु आहे याचे त्यास भान रहात नाही. त्यातील सर्व वस्तुंचा तो नाश करुन टाकतो,
163-14
तैसी खवळे चाड । होय दुःखासकट गोड । इंद्रश्रीहि सांकड । गमो लागे ॥163॥
त्याप्रमाणे विषयाची इच्छा ज्याप्रमाने खवळते व त्यावेळी विषयसुखात दुःख असुनही विषयप्राप्तीच्या तीव्र इच्छेमुळे त्यामध्ये असलेले दु:ख सुद्धा गोड वाटु लागते. आणि त्यास इंद्रलोक जरी प्राप्त झाला, तरी त्याची भुक कमी होत नाही.
164-14
तैसी तृष्णा वाढिनलिया । मेरुही हाता आलिया । तऱ्ही म्हणे एखादिया । दारुणा वळघो ॥16॥
अशा प्रकारे विषयवासनेची चक्रे वाढल्यावर मग जरी मेरुपर्वत हाती आला तरी असे म्हणतो की याही पेक्षा भयंकर श्रमाने मिळणारे एखादे काम असेल तर तेही मिळवण्याचे प्रयत्न तो करु लागतो.
165-14
जीविताचि कुरोंडी । वोवाळू लागे कवडी । मानी तृणाचिये जोडी । कृतकृत्यता ॥165॥
एका कवडीसाठी तो आपले जीवन ओवाळुन टाकण्यास तो तयार असतो. आणि गवताच्या काडी इतकी जरी एखादी वस्तु त्यास प्राप्त झाली, तरी तो आपणास कृतकृत्य मानतो.
166-14
आजि असते वेचिजेल । परी पाहे काय कीजेल । ऐसा पांगी वडील । व्यवसाय मांडी ॥166॥
आज आपणाजवळील धन पैसा खर्च केले, तर उद्दा काय करणार, अशा काळजीमुळे तो धन मिळवण्यासाठी मोठमोठ्या उद्दोगधंद्यास सुरुवात करतो.
167-14
म्हणे स्वर्गा हन जावे । तरी काय तेथे खावे । इयालागी धावे । याग करू ॥167॥
आणि म्हणतो की आपणास स्वर्गाची प्राप्ती झाली असता. तेथे काय खावे असे म्हणतो व याकरता यज्ञ करण्यास धावतो.
168-14
व्रतापाठी व्रते । आचरे इष्टापूर्ते । काम्यावाचूनि हाते । शिवणे नाही ॥168॥
व्रतामागे व्रते आचरण करतो, इष्ट व पूर्त कर्मे करतो, जगाात वाहवा होण्याकरिता धर्मशाळा, बागा, विहिरी अशी समाज निगडीत कामे करतो. आणि काम्यकर्मावाचून दुसर्‍या कोणत्याही कर्मास हाताने स्पर्श करत नाही.
169-14
पै ग्रीष्मांतीचा वारा । विसांवो नेणे वीरा । तैसा न म्हणे व्यापारा । रात्र दिवस ॥169॥
हे अर्जुना, जसा ग्रीष्म ऋतूचा शेवटी वाहनारा वारा एक क्षणभर विश्रांती घेणे जाणत नाही, त्याप्रमाणे हा रजोगुणी पुरुष व्यापार करीत असता दिवस अथवा रात्र म्हणत नाही.
170-14
काय चंचळु मासा । कामिनीकटाक्षु जैसा । लवलाहो तैसा । विजूही नाही ॥170॥
अशा रजोगुणी माणसापुढे मासा कसला चंचल आहे ? जसा एखादी कामिनी स्त्रीचा नेत्रकटाक्ष जितका चंचल, इतका तो चंचल असतो तसा अशा मनुष्यास काम करण्याची जितकी घाई असते, चांचल्य असते, तेवढे विजेतदेखील नाही.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
171-14
तेतुलेनि गा वेगे । स्वर्गसंसारपांगे । आगीमाजी रिगे । क्रियांचिये ॥171॥
तितक्या वेगाने स्वर्ग व संसार यांच्या प्राप्तीकरता कर्मरूपी अग्नीमधे उडी टाकण्यास तो कोणत्याही अडचनीस सामोरे जाण्यास मागेपुढे पाहत नाही.
172-14
ऐसा देही देहावेगळा । ले तृष्णेचिया सांखळा । खटाटोपु वाहे गळा । व्यापाराचा ॥172॥
देहापासून जीवात्मा वेगळा असता तो देहामधे असतो तेव्हा तृष्णेची बेडी (आपल्या पायामधे) अडकवून याप्रमाणे व्यापाराचा खटाटोपाचे लोढणे आपल्या गळ्यात अडकवून घेतो.
173-14
हे रजोगुणाचे दारुण । देही देहियासी बंधन । परिस आता विंदाण । तमाचे ते ॥173॥
देहधारी जो आत्मा त्यास देहामधे असताना हे रजोगुणाचे भयंकर बंधन असते, आता तमोगुणाचे कौशल्य ऐक.

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥14. 8॥
*श्लोकार्थ -: -: :-* तमोगुण अज्ञानापासून उत्पन्न होतो व म्हणून तो सर्व जिवाना मोहात पाडतो असे जाण. हे भारता, प्रमाद, आळस व निद्रा या तीन पाशांनी तो देहाला बंधनात अडकवितो.
(तमोगुण प्राण्याला कसा बद्ध करतो ? तमोगुणी माणसाचे शब्दचित्र)
174-14
व्यवहाराचेहि डोळे । मंद जेणे पडळे । मोहरात्रीचे काळे । मेहुडे जे ॥174॥
व्यवहाराचीही दृष्टी ज्या पडद्याने मंदावते, असा तमोगुण हा पडदा आहे व जो तमोगुण मोहरूपी रात्रीतील काळा ढग आहे.
175-14
अज्ञानाचे जियाले । जया एका लागले । जेणे विश्व भुलले । नाचत असे ॥175॥
त्या तमोगुणाला केवळ अज्ञानाचा जिव्हाळा (प्रेम) आहे व ज्या तमोगुणाच्या योगाने सर्व जीव भ्रमिष्ट होऊन वाटेल तसे कर्म करतात.
176-14
अविवेक महामंत्र । जे मौढ्यमद्याचे पात्र । हे असो, मोहनास्त्र । जीवांसि जे ॥176॥
अविचार हाच या तमोगुणाचा महामंत्र आहे व तो तमोगुण मूर्खपणारूपी दारूचे भांडे आहे. हे राहू दे. फार काय सांगावे ? जो तमोगुण जीवाला मोहनास्त्र (भूल पाडणारे अस्त्र) आहे.
177-14
पार्था ते गा तम । रचूनि ऐसे वर्म । चौखुरी देहात्म- । मानियाते ॥177॥
अर्जुना या लक्षणास तमोगुण असे म्हणतात. व जे या शरिरालाच आत्मा समजु लागतात. त्यांना हा तमोगुण चारही बाजुनी विळखा टाकतो.
178-14
हे एकचि कीर शरीरी । माजो लागे चराचरी । आणि तेथ दुसरी । गोठी नाही ॥178॥
आणि चराचरात कोणत्याही शरीरामधे हा खरोखर एकच माजू लागला की मग ह्या अवस्थेत तमोगुणाशिवाय दुसर्‍या कोणत्याच गोष्टचा शिरकाव होत नाही.
179-14
सर्वेंद्रिया जाड्य । मनामाजी मौढ्य । माल्हाती जे दार्ढ्य । आलस्याचे ॥179॥
हा तमोगुण सर्व इंद्रियांचे ठिकाणी जडपणा आणतो, आणि मनामधे मूर्खपणा उत्पन्न करतो व ते दोघे (मन आणि इंद्रिये) आळसाच्या दृढपणाचा आश्रय करतात.
180-14
आंगे आंग मोडामोडी । कार्यजाती अनावडी । नुसती परवडी । जांभयांची ॥180॥
तमोगुणी असलेला मनुष्य सतत शरिराला आळे-पिळे देतो. किंवा कोणतेही काम करण्याविषयी त्याला कंटाळा असतो व एकापाठीमागून एक अशा एकसारख्या नुसत्या जांभया देत असतो.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
181-14
उघडियाची दिठी । देखणे नाही किरीटी । नाळविताचि उठी । वो म्हणौनि ॥181॥
अर्जुना त्याचे डोळे जरी उघडे असले तरी त्याला दिसत नाही व कोणी हाक मारली नसता ‘ओ " म्हणून उठतो.
182-14
पडलिये धोंडी । नेणे कानी मुरडी । तयाचि परी मुरकुंडी । उकलू नेणे ॥182॥
जमिनीवर पडलेल्या धोंड्याला जसे एका बाजूहून दुसर्‍या बाजूला फिरणे माहीत नसते, त्याप्रमाणे तो मारलेली मुरकुंडी केव्हाही सोडीत नाही.
183-14
पृथ्वी पाताळी जांवो । का आकाशही वरी येवो । परी उठणे हा भावो । उपजो नेणे ॥183॥
पृथ्वी पाताळात जावो अथवा आकाश अंगावर कोसळून पडो, परंतु ‘उठावे " हा विचार उत्पन्न होण्याचे त्याला माहीत नसते
184-14
उचितानुचित आघवे । झांसुरता नाठवे जीवे । जेथीचा तेथ लोळावे । ऐसी मेधा ॥184॥
आळसाने स्वस्थ निश्चेष्ट पडले असता योग्य काय किंवा अयोग्य काय हे सर्व अंत:करणात आठवत नाही व जेथेच्या तेथे (जेथे पडला असेल तेथे) लोळावे अशी त्याची बुद्धी असते.
185-14
उभऊनि करतळे । पडिघाये कपोळे । पायाचे शिरियाळे । मांडू लागे ॥185॥
दोन्ही तळहात वर करून गाल धरतो आणि दोन्ही गुडघ्यात डोके घालतो.
186-14
आणि निद्रेविषयी चांगु । जीवी आथि लागु । झोपी जाता स्वर्गु । वावो म्हणे ॥186॥
आणि निद्रेविषयी अंत:करणात चांगली आवड असते आणि झोप यावयास लागली म्हणजे स्वर्गसुखही तुच्छ आहे असे म्हणतो.
187-14
ब्रह्मायु होईजे । मा निजलेयाचि असिजे । हे वाचूनि दुजे । व्यसन नाही ॥187॥
ब्रह्मदेवाच्या आयुष्याचे व्हावे आणि मग निजूनच रहावे यावाचून दुसरा नाद नाही.
188-14
का वाटे जाता वोघे । कल्हातांही डोळा लागे । अमृतही परी नेघे । जरी नीद आली ॥188॥
सहज वाटेने जात असता कलंडून पडला तरी त्याचा डोळा लागतो आणि जर त्यास झोप आली तर तो अमृतसुद्धा घेत नाही.
189-14
तेवीचि आक्रोशबळे । व्यापारे कोणे एके वेळे । निगाले तरी आंधळे । रोषे जैसे ॥189॥
जसा एखादा आंधळा रागावून कामाला निघाला म्हणजे तो कोणीकडे जाईल व कोठे पडेल याचा नेमच नाही, त्याप्रमाणे हा तमोगुणी मनुष्य त्वेषाच्या आवेशाने कोणत्या एखाद्या वेळी कामास निघाला असता काय करील याचा नेम नाही.
190-14
केधवा कैसे राहाटावे । कोणेसी काय बोलावे । हे ठाकते की नागवे । हेही नेणे ॥190॥
केव्हा कसे वागावे, कोणाशी काय बोलावे, अमूक एक गोष्ट साध्य आहे की असाध्य आहे हेही त्यास कळत नाही.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
191-14
वणवा मिया आघवा । पांखे पुसोनि घेयावा । पतंगु पा हावा । घाली जेवी ॥191॥
अरे ज्याप्रमाणे पतंग हा सर्व वणवा मी आपल्या पंखानेच पुसून घ्यावा या उत्कट इच्छेने वणव्यात उडी घालतो.
192-14
तैसा वळघे साहसा । अकरणीच धिंवसा । किंबहुना ऐसा । प्रमादु रुचे ॥192॥
त्या पतंगाप्रमाणे हा तमोगुणी पुरुष एखाद्या धोक्याच्या कामाकडे वळतो व जे काम करू नये ते करण्याची त्याला प्रबल इच्छा असते. फार काय सांगावे ? याप्रमाणे त्यास प्रमाद (भलतेच करणे) आवडतो.
193-14
एवं निद्रालस्यप्रमादी । तम इया त्रिबंधी । बांधे निरुपाधी । चोखटाते ॥193॥
याप्रमाणे तमोगुण हा निद्रा, आळस व प्रमाद या तीन प्रकारांनी निरुपाधिक व शुद्ध आत्म्याला बांधतो.
194-14
जैसा वन्ही काष्ठी भरे । तै दिसे काष्ठाकारे । व्योम घटे आवरे । ते घटाकाश ॥194॥
ज्याप्रमाने अग्नीने लाकूड व्यापले असता, अग्नी हा लाकडाच्या आकाराचा दिसतो त्याप्रमाणे पोकळी घटात सापडली असता तिला घटाकाश म्हणतात.
195-14
नाना सरोवर भरले । तै चंद्रत्व तेथे बिंबले । तैसे गुणाभासी बांधले । आत्मत्व गमे ॥195॥
अथवा ज्यावेळी सरोवर पाण्याने भरले असते तेव्हा त्यात चंद्र प्रतिबिंबित होतो व त्यामुळे चंद्र सरोवरात बांधला गेल्यासारखा दिसतो, तसे आत्मत्व हे गुणात भासल्यामुळे आत्मा हा गुणांनी बांधल्यासारखा वाटतो.

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥14. 9॥
श्लोकार्थ -: -: हे भारता, सत्वगुण सुखाचे ठिकाणी व रजोगुण कर्माचे ठिकाणी आसक्ती उत्पन्न करतो. आणि तमोगुण ज्ञानाला झाकून प्रमादाचे ठिकाणी आसक्ती उत्पन्न करतो.
(त्रिगुणांचे कार्य)
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥14. 10॥
श्लोकार्थ -: -: हे भरतकुलोत्पन्ना, रज व तम यांना जिंकून सत्व प्रगट होतो, रज व सत्व यांना जिंकून तम प्रगट होतो व तम व सत्व यांना जिंकून रज प्रगट होतो.
तीन गुणांची वृद्धी कशी होते.
196-14
पै हरूनि कफवात । जै देही आटोपे पित्त । तै करी संतप्त । देह जेवी ॥196॥
परंतु कफ व वात यांना मागे सारून जेव्हा पित्त देहात व्यापते, तेव्हा ते पित्त देहाला जसे संतप्त करते,
197-14
का वरिष आतप जैसे । जिणौनि शीतचि दिसे । तेव्हा होय हिंव ऐसे । आकाश हे ॥197॥
अथवा पावसाळा व उन्हाळा यास जिंकून (हे गेल्यानंतर) जेव्हा थंडीच दिसते तेव्हा आकाश थंडगार असे होते.
198-14
नाना स्वप्न जागृती । लोपूनि ये सुषुप्ती । तै क्षणु एक चित्तवृत्ती । तेचि होय ॥198॥
अथवा जागृत अवस्था व स्वप्नावस्था नाहीशी होऊन जेव्हा गाढ निद्रेची अवस्था प्राप्त होते, तेव्हा क्षणभर चित्तवृत्ती सुषुप्तीच (जडमूढ) होते.
199-14
तैसी रजतमे हारवी । जै सत्त्व माजु मिरवी । तै जीवाकरवी म्हणवी । सुखिया ना मी ? ॥199॥
त्याप्रमाणेच रजोगुण व तमोगुण नाहीसे करून तो सत्वगुण जीवाकडून ‘मी सुखी आहे ना ? " असे म्हणवतो.
200-14
तैसेचि सत्त्व रज । लोपूनि तमाचे भोज । वळघे तै सहज । प्रमादी होय ॥200॥
त्याचप्रमाणे सत्वगुण व रजोगुण हे नाहीसे करून जेव्हा तमोगुणाची वृद्धी होते तेव्हा आत्मा हा सहजच प्रमादी (चुका करणारा) होतो.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
201-14
तयाचि गा परिपाठी । सत्त्व तमाते पोटी । घालूनि जेव्हा उठी । रजोगुण ॥201॥
त्याच रीतीने सत्वगुणास व तमोगुणास या दोघानाही पाठीमागे सारून जेव्हा रजोगुण उठतो.
202-14
तेव्हा कर्मावाचूनि काही । आन गोमटे नाही । ऐसे मानी देही । देहराजु ॥202॥
तेव्हा कर्मावाचून दुसरे काही सुंदर दिसत नाही असे देहाचा राजा जो जिवात्मा मानतो.
203-14
त्रिगुण वृद्धि निरूपण । ती श्लोकी सांगितले जाण । आता सत्त्वादि वृद्धिलक्षण । सादर परियेसी ॥203॥
तीन गुणांची वृद्धी कशी होते, याचे निरूपण तीन श्लोकांनी तुला सांगितले असे समज. आता सत्वादि वृद्धीचे लक्षण आदरपूर्वक ऐक श्रवन कर.
*सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥14. 11॥
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥14. 12॥
अप्रकाशो$प्रवृत्तिश्र्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥14. 13॥
यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्दते ॥14. 14॥
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मुढयोनिषु जायते ॥14. 15॥
*श्लोकार्थ -: -:*
1) या देहामधे सर्व इंद्रियांचे ठिकाणी प्रकाश म्हणजे ज्ञान जेव्हा उत्पन्न होते तेव्हा सत्वगुण वाढले आहे. असे जाणावे. ॥11॥
2) अर्जुना, जेव्हा मनुष्यामध्ये रजोगुण वाढला असता प्रवृत्ती, लोभ अशा अनेक कर्माचा आंरभ होण्यास सुरुवात होते. अशांती आणि इच्छा तयार होते. ॥12॥
3) हे कुरुनंदना, जेव्हा तमोगुण आधिक वाढतो तेव्हा अप्रवृत्ती, अविवेक, प्रमाद आणि मोह तयार होतात. ॥13॥
4) जेव्हा सत्वगुणाची वाढ झाली असताना जर हा मनुष्य मृत्यु पावतो, तेव्हा तो ज्ञानी व शुद्ध विचारांच्या लोकांमध्ये जन्म घेतो. ॥14॥
5) जेव्हा रजोगुणाची वाढ होते तेव्हा मृत्यु जवळ येतो. तर कर्माने आसक्त असलेल्या लोकामध्ये जन्म प्राप्त होतो.
आणि जर तमोगुणाच्या काळात मृत्यु आला, तर पशुपक्ष्यांचा योनीत जन्म प्राप्त होतो ॥15॥
204-14
पै रजतमविजये । सत्त्व गा देही इये । वाढता चिन्हे तिये । ऐसी होती ॥204॥
बाबा अर्जुना, रजोगुण व तमोगुण यांच्यावर मात करून जेव्हा सत्वगुणा या देहात वाढतो, तेव्हा जी लक्षणे होतात ती अशी असतात.
205-14
जे प्रज्ञा आंतुलीकडे । न समाती, बाहेरी वोसंडे । वसंती पद्मखंडे । दृती जैसी ॥205॥
की वसंत ऋतूत ज्याप्रमाणे सुवास कमलांच्या पाकळ्यात न मावता बाहेर पडतो, तशी बुद्धी ज्ञान अंतकरणात ओतप्रोत भरुन बाहेर पडते.
206-14
सर्वेंद्रियांच्या आंगणी । विवेक करी राबणी । साचचि करचरणी । होती डोळे ॥206॥
सर्व इंद्रियांच्या अंगणात विवेक पहारा करतो किंवा सेवा करत असतो. हातापायांच्या ठिकाणी खरोखरच डोळे फुटतात. म्हणजे हातपाय हे कर्मेंद्रिये असूनही त्यांना चांगले वाईट निवडण्याची शक्ती येते.
207-14
राजहंसापुढे । चांचूचे आगरडे । तोडी जेवी झगडे । क्षीरनीराचे ॥207॥
राजहंसापुढे दूध व पाणी यांचे मिश्रण ठेवले असता त्या राजहंसाच्या चोचीचे टोक जसे त्या मिश्रणातील दूध व पाणी यांची वेगळीक करते.
208-14
तेवी दोषादोषविवेकी । इंद्रियेचि होती पारखी । नियमु बा रे पायिकी । वोळगे तै ॥208॥
त्याप्रमाणे पापपुण्य निवडण्यात इंद्रियेच चांगल्या व वाईट कर्माची पारख करतात.
व त्यावेळेला अरे अर्जुना, इंद्रियनिग्रह हाच (आपणहून) सेवा चाकरी करत असतो.
209-14
नाइकणे ते कानचि वाळी । न पहाणे ते दिठीचि गाळी । अवाच्य ते टाळी । जीभचि गा ॥209॥
जे ऐकू नये ते कानच वर्ज्य करतात, जे पाहू नये ते दृष्टीच टाकून देते, ज्याचा उच्चार करू नये ते जीभच टाळते.
210-14
वाती पुढा जैसे । पळो लागे काळवसे । निषिद्ध इंद्रिया तैसे । समोर नोहे ॥210॥
दिव्यापुढे जसा काळोख पळावयास लागतो, त्याप्रमाणे इंद्रियांसमोर निषिद्ध विषय येत नाहीत.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
211-14
धाराधरकाळे । महानदी उचंबळे । तैसी बुद्धि पघळे । शास्त्रजाती ॥211॥
पावसाळ्याच्या दिवसात जसा महानदीला अपरंपार पूर येतो त्याप्रमाणे सर्व शास्त्रात बुद्धी पसरते.
212-14
अगा पुनवेच्या दिवशी । चंद्रप्रभा धावे आकाशी । ज्ञानी वृत्ति तैसी । फाके सैंघ ॥212॥
अर्जुना, पौर्णिमेच्या दिवशी ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश आकाशात जिकडे तिकडे पसरतो, त्याप्रमाणे ज्ञानात वृत्ती सर्वत्र पसरते.
213-14
वासना एकवटे । प्रवृत्ति वोहटे । मानस विटे । विषयांवरी ॥213॥
वासना एकत्र होतात. एक ब्रह्मप्राप्तीविषयीच काय ती वासना असते. संसाराकडे मनाची असलेली धाव कमी होते व मन विषयांना विटते.
214-14
एवं सत्त्व वाढे । तै हे चिन्ह फुडे । आणि निधनही घडे । तेव्हाचि जरी ॥214॥
याप्रमाणे सत्वगुण वाढतो तेव्हा ही लक्षणे खरोखर असतात आणि अशा स्थितीत जर मृत्यू घडला.
215-14
का पाहालेनि सुयाणे । जालया परगुणे । पडियंते पाहुणे । स्वर्गौनिया ॥215॥
तर जशी घरामधे (विपुल) संपत्ती आहे आणि त्याच प्रमाणे त्या संपत्तीवाल्याची उदार वृत्ती असून त्याच्या अंगी धैर्य आहे, तर मग इहलोकात कीर्ती व नंतर स्वर्गसुख त्यास का मिळू नये ?
216-14
तरी जैसीचि घरीची संपत्ती । आणि तैसीचि औदार्यधैर्यवृत्ती । मा परत्रा आणि कीर्ती । का नोहावे ? ॥216॥
अथवा सुकाळ (धान्य व जल यांची विपुलता) प्राप्त होऊन मेजवानीचा प्रसंग यावा आणि त्याच वेळी आपले आवडते मनुष्य (जे मृत होऊन गेलेले असल्यामुळे ज्याच्या भेटीचा बिलकुल संभव नव्हता असे आवडते मनुष्य) स्वर्गातून पाहुणे म्हणून यावे.
217-14
मग गोमटेया तया । जावळी असे धनंजया । तेवी सत्त्वी जाणे देहा । के आथि गा ? ॥217॥
अर्जुना मग त्या चांगल्या गोष्टीला दुसरी जोड आहे का ? त्याप्रमाणे सत्वगुणाच्या वृद्धीत मरण आले असता तो (सत्वगुणाने स्वभावत: युक्त अशा जन्माशिवाय) दुसरीकडे कोठे जाईल ?
218-14
जे स्वगुणी उद्भट । घेऊनि सत्त्व चोखट । निगे सांडूनि कोपट । भोगक्षम हे ॥218॥
कारण की आपल्या गुणांनी श्रेष्ठ असा जो चांगला सत्वगुण, तो बरोबर घेऊन जो पुरुष भोगांना योग्य असे हे खोपट (शरीर) टाकून निघतो.
219-14
अवचटे ऐसा जो जाये । तो सत्त्वाचाचि नवा होये । किंबहुना जन्म लाहे । ज्ञानियांमाजी ॥219॥
असा अकस्मात जो जातो, देह ठेवतो तो सत्वगुणांचीच मुर्ती बनलेला असतो. त्याला पुन्हा सत्वगुणाने युक्त असा जन्म मिळतो.
220-14
सांग पा धनुर्धरा । रावो रायपणे डोंगरा । गेलिया अपुरा । होय काई ? ॥220॥
राजा हा राजेपणाने, गादीवर असताना डोंगरावर गेला असता त्याच्या राजेपणात काही कमी येईल काय ? अर्जुना, सांग बरे
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
221-14
नातरी येथिचा दिवा । नेलिया सेजिया गावा । तो तेथे तरी पांडवा । दीपचि की ॥221॥
अथवा अर्जुना येथील (या गावातील) दिवा शेजारच्या गावात नेला असता तेथे तरी तो दिवाच आहे.
222-14
तैसी ते सत्त्वशुद्धी । आगळी ज्ञानेसी वृद्धी । तरंगावो लागे बुद्धी । विवेकावरी ॥222॥
त्या दिव्याच्या तेजाप्रमाणे त्याच्या सत्वगुणाचे निर्मलत्व (प्रकाश) ज्ञानासह विशेषच वाढते व त्याची बुद्धी विवेकावर पोहू लागते.
223-14
पै महदादि परिपाठी । विचारूनि शेवटी । विचारासकट पोटी । जिरोनि जाय ॥223॥
महतत्वादि अनुक्रमाचा विचार करून अखेरीस (विचार करणारा) त्या विचारांसकट (ज्या ब्रह्मस्वरूपात) लीन होतो.
224-14
छत्तिसा सदतिसावे । चोविसा पंचविसावे । तिन्ही नुरोनि स्वभावे । चतुर्थ जे ॥224॥
वेदांतात (गीतेत 13 व्या अध्यायाच्या 5/6 श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे) छत्तीस तत्वे मानली आहेत, त्यांच्या मते हे ब्रह्म सदतिसावे आहे, सांख्यात चोवीस तत्वे मानली आहेत म्हणून त्यांच्या मते जे ब्रह्म पंचविसावे आहे, व सत्वगुणादि तीन गुणास नाहीसे करून जे स्वभावत: चौथे आहे.
225-14
ऐसे सर्व जे सर्वोत्तम । जाले असे जया सुगम । तयासवे निरुपम । लाहे देह ॥225॥
असे जे ब्रह्म सर्व असून सर्वात उत्तम आहे ते ब्रह्म ज्यास (ज्या कुलात) सुलभ झाले आहे त्याचे बरोबर त्या कुलात त्यास निरुपम देह मिळतो.
226-14
इयाचि परी देख । तमसत्त्व अधोमुख । बैसोनि जै आगळीक । धरी रज ॥226॥
हे पहा, याचप्रमाणे ज्यावेळी तमोगुण व सत्वगुण खाली तोंड करून बसतात (कमी होतात) व रजोगुण ज्यावेळेला वृद्धी पावतो.
(रजोगुणाचे लक्षण)
227-14
आपलिया कार्याचा । धुमाड गावी देहाचा । माजवी तै चिन्हांचा । उदयो ऐसा ॥227॥
तेव्हा रजोगुण शरीररूप गावात आपल्या कार्याचा धुमाकूळ घालतो. त्यावेळी शरीरात लक्षणांचा असा उदय होतो.
228-14
पांजरली वाहुटळी । करी वेगळ वेटाळी । तैसी विषयी सरळी । इंद्रिया होय ॥228॥
पसरलेली वाहुटळ निरनिराळ्या पदार्थांचे (बरे वाईट न पहाता) एकीकरण करते, त्याप्रमाणे इंद्रियांना विषयांमधे मोकळीक असते.
229-14
परदारादि पडे । परी विरुद्ध ऐसे नावडे । मग शेळियेचेनि तोंडे । सैंघ चारी ॥229॥
परस्त्री वगैरेशी प्रसंग आला असता या गोष्टी शास्त्रनिषिद्ध आहेत असे त्यास वाटत नाही व मग तो शेळीप्रमाणे इंद्रियांना बरे वाईट विषय सरसकट चरतो.
230-14
हा ठायवरी लोभु । करी स्वैरत्वाचा राबु । वेटाळिता अलाभु । ते ते उरे ॥230॥
येथपर्यंत त्या रजोगुणी पुरुषाचा लोभ स्वेच्छाचारीपणाचा धुमाकूळ घालतो व दुसर्‍याच्या वस्तु लुबाडताना जेवढ्या वस्तू प्राप्त ककरून घेणे अशक्य असते, तेवढ्याच वस्तू शिल्लक रहातात.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
231-14
आणि आड पडलिया । उद्यम जाती भलतिया । प्रवृत्ती धनंजया । हातु न काढी ॥231॥
आणि अर्जुना, कोणताही धंदा समोर आला असता, करण्याचा प्रसंग आला असता, तो धंदा करण्याविषयीचा मनाचा कल मागे घेत नाही.
232-14
तेवीचि एखादा प्रासादु । का करावा अश्वमेधु । ऐसा अचाट छंदु । घेऊनि उठी ॥232॥
त्याचप्रमाणे एखादे भले मोठे मंदिर बांधावे अथवा अश्वमेध यज्ञ करावा, असा अघटित नादाच्या मागे तो लागतो.
233-14
नगरेचि रचावी । जळाशये निर्मावी । महावने लावावी । नानाविधे ॥233॥
मोठमोठी शहरे निर्माण करावीत, जलाशय (तळी विहिरी) वगैरे पाण्याचे साठे बांधावेत व नाना प्रकारचे मोठे बगीचे अरण्यात निर्माण कराव्यात.
234-14
ऐसैसा अफाटी कर्मी । समारंभु उपक्रमी । आणि दृष्टादृष्ट कामी । पुरे न म्हणे ॥234॥
त्याप्रमाने तो अचाट कर्मांना आरंभ करतो आणि इहलोकीचे व परलोकप्राप्तीची इच्छा त्याला कधीही प्राप्त होत नाही.
235-14
सागरुही सांडी पडे । आगी न लाहे तीन कवडे । ऐसे अभिलाषी जोडे । दुर्भरत्व ॥235॥
समुद्र दुर्लभ खरा, पण तो या रजोगुणी पुरुषाच्या अभिलाषापुढे हार खाईल. अग्नीला कितीही जाळ घातला तरी, त्याची तृप्ती होत नाही असा तो दुर्भर आहे. खरा, परंतु त्याच्या अभिलाषांच्या दुर्भरत्वापुढे अग्नीची तीन कवड्या इतकीही किंमत नाही, असे त्याच्या अभिलाषांच्या ठिकाणी दुर्भरत्व असते.
236-14
स्पृहा मना पुढा पुढा । आशेचा घे दवडा । विश्व घापे चाडा । पायातळी ॥236॥
विषयतृष्णा किंवा विषयाची इच्छा ही चंचल मनाच्या पुढे पुढे आशेची धाव घेते व सर्व विश्वही फिरण्यास त्याला पुरेसे होत नाही.
237-14
इत्यादि वाढता रजी । इये चिन्हे होती साजी । आणि ऐशा समाजी । वेचे जरी देह ॥237॥
याप्रमाणे रजोगुणाचा उत्कर्ष झाला म्हणजे अशी लक्षणे प्रखरपणे (प्रगट) होतात. व अशा लक्षणांच्या समुदायात जर देह पडला तर (मृत्यू आला)
238-14
तरी आघवाचि इही । परिवारला आनी देही । रिगे परी योनिही । मानुषीचि ॥238॥
तर या सर्व लक्षणांनी युक्त असा तो याच रजोगुणांनी युक्त होऊन मनुष्ययोनीतच दुसर्‍या देहाने जन्म घेत असतो.
239-14
सुरवाडेंसि भिकारी । वसो पा राजमंदिरी । तरी काय अवधारी । रावो होईल ? ॥239॥
हे पहा एखादा भिकारी मनुष्य जर सर्व सुखासह आणि मोठ्या चैनीने रुबाबदारपणाने राजवाड्यात बसला ? तर तेवढ्यावरून तो राजा होऊ शकेल का ?
240-14
बैल तेथे करबांडे । हे न चुके गा फुडे । नेईजो का वऱ्हाडे । समर्थाचेनी ॥240॥
बैलाला जरी श्रीमंताच्या वर्‍हाडाबरोबरच्या गाडीला जोडून नेला, जाताना त्यातील वर्‍हाड पाच पक्वान्ने खातात. पण बैलाच्या नशीबी कडबा खाणेच ठरलेले असते.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
241-14
म्हणौनि व्यापारा हाती । उसंतु दिहा ना राती । तैसयाचिये पांती । जुंपिजे तो ॥241॥
म्हणून व्यापार कामधंदा यातुन ज्यांना राञंदिवस थोडीसुद्धा विश्रांती मिळत नाही अशा प्रकारच्या लोकांच्या पंक्तीस तो जुंपला जातो. म्हणजे तशांच्या कुळात त्याला जन्म प्राप्त होतो.
242-14
कर्मजडाच्या ठायी । किंबहुना होय देही । जो रजोवृत्तीच्या डोही । बुडोनि निमे ॥242॥
फार काय सांगायचे ? जो रजोगुणांनी बनलेल्या वृत्तीच्या डोहात बुडून मरण पावतो, तो काम्य कर्मे करणार्‍या कर्मठ लोकांच्या कुळामध्ये जन्मास येतो.
243-14
मग तैसाचि पुढती । रजसत्त्ववृत्ती । गिळूनि ये उन्नती । तमोगुण ॥243॥
त्याचप्रमाणे जेव्हा रजोगुण व सत्वगुण नाहीसे होऊन तमोगुण उन्नतीला येतो, म्हणजे वाढत जातो.
244-14
तैचि जिये लिंगे । देहीची सबाह्य सांगे । तिये परिस चांगे । श्रोत्रबळे ॥244॥
त्या वेळची जी लक्षणे देहाच्या आत व बाहेर असतात ती आम्ही सांगतो. ती चांगल्या प्रकारे एकाग्र चित्ताने श्रवण कर.
245-14
तरी होय ऐसे मन । जैसे रविचंद्रहीन । रात्रीचे का गगन । अंवसेचिये ॥245॥
ज्याप्रमाने सुर्य-चंद्राशिवाय अमावस्येच्या राञीचे आकाश पुर्णपणे अंधारमय असते. त्याप्रमानेच तमोगुणी मन हे विवेकहीन होते.
246-14
तैसे अंतर असोस । होय स्फूर्तिहीन उद्वस । विचाराची भाष । हारपे तै ॥246॥
त्याप्रमाणे त्याचे अंत:करण अमावस्येच्या राञीसारखे पूर्णपणे विचारशून्य व रिकामे असते व तेव्हा त्या अंत:करणात सारासार विवेकाची गोष्ट नाहीशी होते. विचाराच्या भाषेला त्या ठीकानी जागाच शिल्लक रहात नाही.
247-14
बुद्धि मेचवेना धोंडी । हा ठायवरी मवाळे सांडी । आठवो देशधडी । जाला दिसे ॥247॥
ज्याप्रमाने बुद्धी अवघड वेळेस दगडास सुद्धा मागे सारेन म्हणजे एकवेळेस दगड, बरा अशा वेळेस या मर्यादेपर्यंत बुद्धीने विचारशक्ती गमावलेली असते अथवा टाकुन दिलेली असते. आणि त्याची स्मरनशक्ती सुद्धा नष्ट झालेली असते.
248-14
अविवेकाचेनि माजे । सबाह्य शरीर गाजे । एकलेनि घेपे दीजे । मौढ्य तेथ ॥248॥
त्याच्या शरिरावरती आतील आणि बाहेरील अविवेक, अविचार हा नजरेस पडत असतो. व त्या तमोगुणी माणसाचे संपुर्ण व्यवहार हे मुर्खपणाचे प्रमान देतात.
249-14
आचारभंगाची हाडे । रुपती इंद्रियांपुढे । मरे जरी तेणेकडे । क्रिया जाय ॥249॥
या तमोगुणी पुरुषाच्या इंद्रियासमोर अनाचार हा कायमस्वरुपी उभा असतो. आणि जेव्हा ह्या तमोगुणी मनुष्याने हे शरीर त्यागले असता अथवा मृत्युलोकास गेला तरी, त्याने केलेली दष्कृत्ये किंवा पापक्रियाही त्यासोबतच यमयातना भोगावयास जात असते.
250-14
पै आणिकही एक दिसे । जे दुष्कृती चित्त उल्हासे । आंधारी देखणे जैसे । डुडुळाचे ॥250॥
ज्याप्रमाने काळकुट्ट अंधार्‍या राञीत सुद्धा घुबडास अतिस्पष्ट दिसते. त्याप्रमाने बाकीच्या लोकांपेक्षा त्यास वाईट कर्म किंवा पापकर्म करावयाचे झाल्यास सुद्धा त्यांच्या चित्तामध्ये फार उल्हास, आनंद असतो.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
251-14
तैसे निषिद्धाचेनि नांवे । भलतेही भरे हावे । तियेविषयी धावे । घेती करणे ॥251॥
त्याप्रमाणे शास्ञनिषिद्ध कर्म म्हटले की वाटेल त्या निषिद्ध कर्माविषयीची इच्छा पूर्ण करण्याकरता त्याची इंद्रियसुद्धा त्याच दिशेने धाव घेतात.
252-14
मदिरा न घेता डुले । सन्निपातेवीण बरळे । निष्प्रेमेचि भुले । पिसे जैसे ॥252॥
हा तमोगुणी पुरुष दारू न पिता झोकांड्या खातो, सन्निपातापासुन बरळतो आणि हा कोणाची ओळख असो अथवा नसो कोणासही भुलत असतो.
253-14
चित्त तरी गेले आहे । परी उन्मनी ते नोहे । ऐसे माल्हातिजे मोहे । माजिरेनि ॥253॥
त्याचे चित्त तर नाहीसे झालेले असते. पण ती उन्मनी अवस्था नाही. याप्रमाणे जे उन्मत्तकारक मोहाकडून वश केले जातात.
254-14
किंबहुना ऐसैसी । इये चिन्हे तम पोषी । जै वाढे आयितीसी । आपुलिया ॥254॥
फार काय सांगावे ? जेव्हा तमोगुण आपल्या स्वाभाविक गुणांसह पूर्णपणे वाढला जात असतो, तेव्हा जीव अशा लक्षणांचा पोषणकर्ता ठरतो.
255-14
आणि हेचि होय प्रसंगे । मरणाचे जरी पडे खागे । तरी तेतुलेनि रिगे । तमेसी तो ॥255॥
आणि ह्याच तमोगुणाच्या उन्नतीचा प्रसंग असताना जर मरणाचे ठिकाण प्राप्त झाले, तर तो तमोगुणी पुरुष तितक्याच तमोगुणासह पुन्हा देहरुपी घरट्यामध्ये जन्म घेतो.
256-14
राई राईपण बीजी । सांठवूनिया अंग त्यजी । मग विरूढे तै दुजी । गोठी आहे ? ॥256॥
मोहरी पेरल्यानंतर काही दिवसात तिचे रुपातंर एका झाडामध्ये होते. त्यावेळेस त्या झाडास येणारी फळे त्या मोहरीशिवाय दुसर्‍या एखाद्या रसाळ फळाची येणार आहेत काय ?
257-14
पै होऊनि दीपकलिका । येरु आगी विझो का । का जेथ लागे तेथ असका । तोचि आहे ॥257॥
ज्याप्रमाने अग्नी हा दिव्याची ज्योत होऊन (अग्नीपासून दिवा लावल्यावर) मग तो पहिला अग्नी जरी विझला तरी विझेना का ? कारण की ज्या नविन ठिकाणी त्या दिव्याची ज्योत लागेल, त्या ठिकाणी तो पूर्वीचाच सगळा अग्नी असनार आहे.
258-14
म्हणौनि तमाचिये लोथे । बांधोनिया संकल्पांते । देह जाय तै मागौते । तमाचेचि होय ॥258॥
म्हणून तमाच्या तमोगुणाच्या संकल्पाला बांधून (म्हणजे तामस संकल्प करीत असताना) जर त्यास मृत्युरुपी देहाचे गाठाडे बांधावयास लागले असता. त्यास पुन्हा तामसयोनीतच देह मिळतो. अथवा जन्म प्राप्त होतो.
259-14
आता काय येणे बहुवे । जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे । तो पशु का पक्षी होये । झाड का कृमी ॥259॥
आता हे पुष्कळ बोलून काय करायचे आहे ? ज्या मानवदेही तमोगुण वाढुन ज्यावेळी त्यास मृत्यु ओढावला जाता. त्यावेळी त्याच्या हातुन घडलेल्या पापकर्माप्रमानेच त्याला पशु-पक्षी अथवा झाड किंवा कृमी-किटकाचा जन्म त्यास प्राप्त होतो.
260-14
येणेचि पै कारणे । जे निपजे सत्त्वगुणे । ते सुकृत ऐसे म्हणे । श्रौतसमो ॥260॥
याच कारणाकरता जे सत्वगुणापासून किंवा चांगल्या गुणापासुन उत्पन्न होते त्यास श्रुतींमध्ये सुकृत म्हटले जाते.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

261-14
म्हणौनि तया निर्मळा । सुखज्ञानी सरळा । अपूर्व ये फळा । सात्त्विक ते ॥261॥
म्हणून त्या निर्मळ सुकृताला सरळ असे सुख व ज्ञान हे लोकोत्तर फळ येते व तेच सात्विक फळ होय.
262-14
मग राजसा जिया क्रिया । तया इंद्रावणी फळलिया । जे सुखे चितारूनिया । फळती दुःखे ॥262॥
मग राजस ज्या क्रिया आहेत, त्या पिकलेल्या इंद्रावणीच्या फळाप्रमाणे आहेत कारण की त्या क्रिया बाहेरून दिसण्यात जरी सुखाने रंगवलेल्या असतात तरी त्या क्रियांचे फळ दु:ख हे असते.
263-14
का निंबोळियेचे पिक । वरि गोड आत विख । तैसे ते राजस देख । क्रियाफळ ॥263॥
अथवा कडूनिंबाच्या निंबोळ्या बाहेरून सुंदर असतात, पण आत विषासारख्या कडू असतात. त्याप्रमाणे ते राजस क्रियांचे फळ आहे असे समज.
264-14
तामस कर्म जितुके । अज्ञानफळेचि पिके । विषांकुर विखे । जियापरी ॥264॥
ज्याप्रमाणे विषाच्या अंकुराला विषच फळ येते त्याप्रमाणे जितके तामस कर्म आहे तितके अज्ञानरूप फळाने पिकते.

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥14. 16॥
*श्लोकार्थ -: -:* 👉सात्विक (सुकृत) कर्माचे निर्मल सत्वप्रधान फल मिळते, असे ज्ञाते सांगतात. राजस कर्माचे फल दु:ख व तामस कर्माचे फल अज्ञान असते.
(सात्विक-राजस-तामस कर्माचे फल)
265-14
म्हणौनि बा रे अर्जुना । येथ सत्त्वचि हेतु ज्ञाना । जैसा का दिनमाना । सूर्य हा पै ॥265॥
म्हणून बा अर्जुना, जसा सूर्य हा दिनमानाला हेतू आहे, तसा सत्वगुणच ज्ञानाला हेतू आहे,
266-14
आणि तैसेचि हे जाण । लोभासि रज कारण । आपुले विस्मरण । अद्वैता जेवी ॥266॥
ज्याप्रमाणे अद्वैत परमात्म्याला आपले स्वरूप-विस्मरण हे जसे जीवदशेस येण्याचे कारण आहे, त्याप्रमाणेच लोभाला रज हे कारण आहे.
267-14
मोह अज्ञान प्रमादा । यया मैळेया दोषवृंदा । पुढती पुढती प्रबुद्धा । तमचि मूळ ॥267॥
शहाण्या अर्जुना, मोह, अज्ञान व प्रमाद या मलिन दोषसमुदायाला वारंवार तमोगुणच कारण आहे.
268-14
ऐसे विचाराच्या डोळा । तिन्ही गुण हे वेगळवेगळा । दाविले जैसा आंवळा । तळहातीचा ॥268॥
तळहातावरील आवळा जसा सर्व बाजूंनी दाखवावा त्याप्रमाणे हे वेगवेगळे तिन्ही गुण विचाराच्या डोळ्यांना दिसतील असे दाखवले.

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥14. 17॥
*श्लोकार्थ -: -:सत्वगुणापासून ज्ञान उत्पन्न होते, रजोगुणापासून केवळ लोभ उत्पन्न होतो व तमोगुणापासून प्रमाद व मोह एवढेच नाही तर अज्ञान सुद्धा उत्पन्न होते
(सत्व-रज-तम यापासून होणारी निर्मिती)
269-14
तव रजतमे दोन्ही । देखिली प्रौढ पतनी । सत्त्वावाचूनि नाणी । ज्ञानाकडे ॥269॥
तेव्हा रजोगुण व तमोगुण हे दोघेही पतन घडवून आणण्यास समर्थ आहेत आणि सत्वगुणाकडून ज्ञानाकडे कोणी नेत नाही असे दिसून आले.
270-14
म्हणौनि सात्त्विक वृत्ती । एक जाले गा जन्मव्रती । सर्वत्यागे चतुर्थी । भक्ति जैसी ॥270॥
म्हणून ज्याप्रमाणे सर्व गोष्टींचा (आर्त जिज्ञासू, अर्थार्थी या तीन भक्तींचा) त्याग करून (ज्ञानी भक्त) ज्ञानरूप भक्तीचे जन्मभर आचरण करतात त्याप्रमाणे कित्येक पुरुष आमरणपर्यंत सात्विक वृत्तीने रहाण्याचा निश्चय करतात.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
क्षजघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः- ॥14. 18॥
*श्लोकार्थ -: -::-* सत्वगुणी पुरुष उच्च ठिकाणी (स्वर्गादि लोकी) जातात, रजोगुणी पुरुष मध्येच (मनुष्यलोकी) रहातात. निंद्य गुणांमधे असलेले तामसी पुरुष अधोगतीला पशुपक्ष्यादिकांच्या जन्माला जातात.
(सत्व-रज-तमाचे फल)
271-14
तैसे सत्त्वाचेनि नटनाचे । असणे जाणे जयांचे । ते तनुत्यागी स्वर्गीचे । राय होती ॥271॥
त्याप्रमाणे सत्वाच्या उत्कर्षाने त्यांचे जगणे व मरणे असते, ते देहत्यागानंतर स्वर्गाचे राजे होतात.
272-14
इयाचि परी रजे । जिही का जीजे मरिजे । तिही मनुष्य होईजे । मृत्युलोकी ॥272॥
याचप्रमाणे जे रजोगुणात जगतात व मरतात ते मृत्युलोकात मनुष्य होतात.
273-14
तेथ सुखदुःखाचे खिचटे । जेविजे एकेचि ताटे । जेथ इये मरणवाटे । पडिले नुठी ॥273॥
त्या मृत्युलोकात सुखदु:खाची खिचडी, देहरूपी एकाच ताटात जेवावी लागते. व जेथे, ज्या मृत्युलोकात रजोगुणाच्या स्वाधीन झाले तर मरणरूपी वाटेत सापडले असता बाहेर पडता येत नाही.
274-14
आणि तयाचि स्थिति तमी । जे वाढोनि निमती भोगक्षमी । ते घेती नरकभूमी । मूळपत्र ॥274॥
व त्याच स्थितीने शरीरात तमोगुणाचे उत्कर्षात जे मरतात, ते नरक भूमीला जाण्याचा दाखला घेतात.
275-14
एवं वस्तूचिया सत्ता । त्रिगुणासी पंडुसुता । दाविली सकारणता । आघवीचि ॥275॥
अशा रीतीने वस्तूच्या सत्तेने सत्वादि तिन्ही गुण ऊर्ध्वादिगतींना कसे कारण आहेत, हे अर्जुना तुला संपूर्ण सांगितले.
276-14
पै वस्तु वस्तुत्वे असिके । ते आपणपे गुणासारिखे । देखोनि कार्यविशेखे । अनुकरे गा ॥276॥
वस्तू ही वस्तुत्वाने आपल्या ठिकाणी पूर्णत्वाने आहेच, तरी ती वस्तू (विस्मृतीने) आपण आपल्याला गुणांसारखे पाहून त्या त्या गुणाच्या विशेष कार्याप्रमाणे वागते.
277-14
जैसे का स्वप्नीचेनि राजे । जै परचक्र देखिजे । तै हारी जैत होईजे । आपणपाचि ॥277॥
आपल्यावर परचक्र आले आहे असे ज्यावेळेस राजा स्वप्न पहातो, त्यावेळेस ते परचक्र निवारण करण्याच्या कामी दडलेला जय अथवा पराजय आपणच होतो. (त्या स्वप्नातील जयामुळे अथवा पराजयामुळे) राजाचा मूळचा राजेपणा वाढला नाही अथवा कमी झाला नाही, तर तो आहे तसाच आहे) ,
278-14
तैसे मध्योर्ध्व अध । हे जे गुणवृत्तिभेद । ते दृष्टीवाचूनि शुद्ध । वस्तुचि असे ॥278॥
त्याप्रमाणे (वरील राजाच्या दृष्टांताप्रमाणे) उत्तम गती, मध्यम गती व अधोगती हे गतीचे भेद गुणवृत्तींच्या भेदामुळे आहेत. ती गुणांची दृष्टी जर टाकली तर ब्रह्म वस्तू शुद्ध आहे तशीच आहे.

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥14. 19॥
*श्लोकार्थ -: -::-* जेव्हा गुणातीत पुरुष (गुणांचा) द्रष्टा होऊन गुणांवाचून इतर कर्ता नाही (म्हणजे गुणच कर्मे करतात) असे जाणतो व गुणांहून वेगळा जो (साक्षी) आत्मा त्याला जाणतो तेव्हा तो पुरुष गुणातीत जे माझ्या स्वरूपाप्रत पावतो.
(गुणातीत मनुष्य स्वत:ला अकर्ता समजतो तेव्हा मत्स्वरूप पावतो)
279-14
परी हे वाहणी असो । तरी तुज आन न दिसो । परिसे ते सांगतसो । मागील गोठी ॥279॥
परंतु हा बोलण्याचा ओघ राहू दे. तर हे आमचे सांगणे विषयातर झाले असे तुला वाटू देऊ नकोस. आता मागील विषय पुढे सांगतो. ऐक.
280-14
तरी ऐसे जाणिजे । सामर्थ्ये तिन्ही सहजे । होती देहव्याजे । गुणचि हे ॥280॥
तर हे तिन्ही गुणच आपापल्या सामर्थ्याने याप्रमाणे स्वभावत:च देहाच्या निमित्ताने होतात. देहच बनतात.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
281-14
इंधनाचेनि आकारे । अग्नि जैसा अवतरे । का आंगवे तरुवरे । भूमिरसु ॥२८१॥
ज्याप्रमाणे लाकूड ज्या आकाराचे असेल, त्याच आकाराचा अग्नि होतो किंवा सर्व प्रकारच्या वृक्षात भूमीचा एकच रस त्या त्या प्रमाणे होतो.
282-14
नाना दहियाचेनि मिसे । परिणमे दूधचि जैसे । का मूर्त होय ऊसे । गोडी जेवी ॥२८२॥
अथवा जसे दूधच दह्याच्या रूपाने परिणाम पावते किंवा गोडीच उसाच्या रूपाने साकार स्वरूपात येते.
283-14
तैसे हे स्वांतःकरण । देहचि होती त्रिगुण । म्हणौनि बंधासि कारण । घडे कीर ॥२८३॥
त्याप्रमाणे हे तीन गुणच अंतःकरणासह देहरूप होतात; म्हणून ते बंधन करण्याला कारणीभूतही होतात.
284-14
परी चोज हे धनुर्धरा । जे एवढा हा गुंफिरा । मोक्षाचा संसारा । उणा नोहे ॥२८४॥
तरीपण, अर्जुना ! हे आश्चर्य आहे की जीव इतका गुणबध्द होऊनही त्याच्या मोक्षस्थितीत यत्किंचित कमीपणा येत नाही.
285-14
त्रिगुण आपुलालेनि धर्मे । देहीचे माघुत साउमे । चाळिताही न खोमे । गुणातीतता ॥२८५॥
तीन गुण हे आपआपल्या स्वभावधर्माप्रमाणे देहाचे ठिकाणी मागे झालेल्या व पुढे होणार्‍या कर्मरूपाने राहाटत असता जीवाची मूळची गुणातीत स्थिती यत्किंचितहि उणी होत नाही.
286-14
ऐसी मुक्ति असे सहज । ते आता परिसऊ तुज । जे तू ज्ञानांबुज- । द्विरेफु की ॥२८६॥
अशी जीवाची गुणातित मक्तावस्था जी स्वाभाविकच आहे ती, तू आत्मज्ञानरूपी कमळावरील भ्रमर असल्यामुळे तुला सांगतो, ऐक.
287-14
आणि गुणी गुणाजोगे । चैतन्य नोहे मागे । बोलिलो ते खागे । तेवीचि हे ॥२८७॥
आणि चैतन्य हे गुणांमध्ये असले तरी गुणाजोगे होत नाही व तसेच ती अंतिम स्वरूपस्थिति आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.
288-14
तरी पार्था जै ऐसे । बोधलेनि जीवे दिसे । स्वप्न का जैसे । चेइलेनी ॥२८८॥
तरी अर्जुना ! ज्याप्रमाणे जागा झालेला मनुष्य स्वप्नाला भास समजतो, त्याप्रमाणे जीव जगाला सत्य न समजता मिथ्याभासरूप समजेल
289-14.
नातरी आपण जळी । बिंबलो तीरोनी न्याहळी । चळण होता कल्लोळी । अनेकधा ॥२८९॥
किंवा आपण पाण्यात बिंबलो आहो व पाण्यातील लाटांच्या अनेक प्रकारच्या चळणवळणाने अनेक प्रकारचे होत आहो; पण माझा त्याच्याशी काही एक संबंध नाही, असे जसे तीरावर उभे राहून मनुष्य पाहतो.
290-14
का नटलेनि लाघवे । नटु जैसा न झकवे । तैसे गुणजात देखावे । न होनिया ॥२९०॥
ज्याप्रमाणे नट, घेतलेल्या नानाप्रकारच्या सोंगाने मी खरोखर तसा झालो, असे समजत नाही; त्याप्रमाणे मी संपूर्ण सत्वादिगुणाचा साक्षी, त्याच्याहून निराळा आहे, असे पहावे.
291-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

पै ऋतुत्रय आकाशे । धरूनियाही जैसे । नेदिजेचि येवो वोसे । वेगळेपणा ॥291॥
ज्याप्रमाने आकाशावर आपआपल्या क्रियाक्रमानुसार तिन्ही ऋतु निर्माण होतात. आणि नाहीसे ही होतात. पंरतु हे सर्व एकमेकापासुन भिन्न भिन्र आहेत. हे नुसते पाहावे.
292-14
तैसे गुणी गुणापरौते । जे आपणपेअसे आयिते । तिये अहं बैसे अहंते । मुळकेचिये ॥292॥
त्याप्रमाने गुण-व्यवहार सुरु असताना त्याहुन पलीकडे असे जे आपले सहज स्वरुप आणि जो अह' या प्रथम असणारे स्फुरणांचे मुळस्थान, त्या आत्मस्वरुपाशी त्याची बुद्धि स्थिर होत असते.
293-14
तै तेथूनि मग पाहता । म्हणे साक्षी मी अकर्ता । हे गुणचि क्रियाजाता । नियोजित ॥293॥
मग तेव्हा तो त्या मुळस्वरुपाशी पाह लागला असता तो म्हणतो की, मी कर्माचा कर्ता नसुन, केवळ साक्षीभुत आहे. आणि सर्व कर्म ञिगुणांपासुन तयार होतात.
294-14
सत्त्वरजतमांचा । भेदी पसरु कर्माचा । होत असे तो गुणांचा । विकारु हा ॥294॥
प्रकृतीस्वरुप असलेल्या सत्विक-राजस-तामस या विषेश अवस्थाप्रमाने कर्माचा विस्तार होते असतो, म्हणुन हा जो कर्माचा विस्तार आहे. तो ञिगुणांचा परिनाम आहे.
295-14
ययामाजी मी ऐसा । वनी का वसंतु जैसा । वनलक्ष्मीविलासा । हेतुभूत ॥295॥
वनामधे जसा वसंतऋतु वनाची शोभा वाढवण्यास कारणीभूत असतो, पंरतु तो या सर्वापासुन अलिप्त असतो. तसा मी या सर्व क्रिया करुनही अलिप्त आहे.
296-14
का तारांगणी लोपावे । सूर्यकांती उद्दीपावे । कमळी विकासावे । जावे तमे ॥296॥
अथवा तारागंनाच्या समुदायांनी लोपुन जावे. सूर्यकांतमण्याने अग्नी उत्पन्न करावा, सूर्यविकासी कमलांनी विकासावे व अंधाराने नाहीसे व्हावे.
297-14
ये कोणाची काजे कही । सवितिया जैसी नाही । तैसा अकर्ता मी देही । सत्तारूप ॥297॥
यापैकी कोणाच्याही कार्यामधे सूर्य जसा केव्हाही कोणालही कारण होत नाही, त्याप्रमाणे या देहात मी क्रियारहित असुन देखिल, केवळ साक्षित्वाने, अधिष्ठानरूप होऊन राहिलो आहे.
298-14
मी दाऊनि गुण देखे । गुणता हे मिया पोखे । ययाचेनि निःशेषे । उरे ते मी ॥298॥
मी स्वरुपातःप्रकाशित होऊन तिन गुणांचे प्रकाशन करत असतो. गुणांच्या ठिकाणी गुणास पहातो, या तिन गुणांच्या ठिकाणी (असणारा) गुणत्व माझ्या सत्तेने वाढले जाते. व या गुणांचा आभास झाल्यावर जे उरते ते मीच आहे.
299-14
ऐसेनि विवेके जया । उदो होय धनंजया । ये गुणातीतत्व तया । अर्थपंथे ॥299॥
हे धनंजया अशा या विवेकाचा किंवा विचाराचा ज्याच्या ह्रदयात उदय होतो त्यास गुणातीतपणा (उच्च) स्थानाच्या मार्गाने प्राप्त होतो.
300-14
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥14. 20॥
*श्लोकार्थ -: -:* देहाला कारण असणार्‍या या तीन गुणांच्या पलीकडे जाऊन जन्म, मृत्यू, जरा व इतर दु:खे यांनी मुक्त होऊन, मनुष्य मोक्ष, अमृतत्व पावतो_
(अमृतत्व कोणाला मिळते ?)
आता निर्गुण असे आणिक । ते तो जाणे अचुक । जे ज्ञाने केले टीक । तयाचिवरी ॥300॥
आता निर्गुण ब्रम्ह म्हणून जे तिनही गुणापेक्षाही वेगळे आहे ते तो बिनचूक जाणतो. कारण की ज्ञानाने त्याला द्रष्टा असणारा पुरुष संशयरहित आणि भ्रमरहित होऊन जाणतो. कारण की ज्ञानाने आपले रहाण्याचे ठिकान त्याच्याच ठिकानी स्थायिक केलेले असते.
301-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
किंबहुना पंडुसुता । ऐसी तो माझी सत्ता । पावे जैसी सरिता । सिंधुत्व गा ॥301॥
फार काय सांगावे ? अर्जुना, ज्याप्रमाने नदी समुद्राला प्राप्त होत असते. त्याप्रमाणे असा तो द्रष्टा पुरुष माझ्या स्वरुपाला प्राप्त होतो.
302-14
नळिकेवरूनि उठिला । जैसा शुक शाखे बैसला । तैसा मूळ अहंते वेढिला । तो मी म्हणौनि ॥302॥
जसा राघू नळिकेवरून उठून (मोकळेपणे) झाडाच्या दुसर्‍या फांदीवर बसावा, तसा तो देहाहंता सोडून स्वरूप (ब्रह्म) हेच मी आहे. म्हणून तो स्वरूप-अहंतेने वेष्टिला गेला.
303-14
अगा अज्ञानाचिया निदा । जो घोरत होत बदबदा । तो स्वस्वरूपी प्रबुद्धा । चेइला की ॥303॥
हे ज्ञानसागर अर्जुना ! अज्ञानरूपी निद्रेने मीच देह आहे आणि स्ञी, पुञ, ही धन संपत्ती सर्व माझी आहे. असे म्हणत जो घोरत पडला होता. तो ब्रम्हस्वरुपाच्या अवस्थेत मी ब्रम्हच आहे; याच ज्ञानाने जागा झाला.
304-14
पै बुद्धिभेदाचा आरिसा । तया हातोनि पडिला वीरेशा । म्हणौनि प्रतिमुखाभासा । मुकला तो ॥304॥
अर्जुना भेदप्रतीती निर्माण करनारा हाच कोणी एक बुद्धिरुपी आरसा, तो त्याच्या हातून पडून फुटल्यामुळे तो ज्ञानाने बाधित होऊन तो जिवरुपी प्रतिबिंबाला मुकला आहे.
305-14
देहाभिमानाचा वारा । आता वाजो ठेला वीरा । तै ऐक्य वीचिसागरा । जीवेशा हे ॥305॥
हे वीरा अर्जुना ! देह तादात्म्याचा वारा वाहणे ज्या वेळस बंद होते. तेव्हा लाटांचे सागराशी ऐक्य असते. ह्या पुरुषाच्या ठिकाणी जीवाचे जसे ब्रम्हाशी ऐक्य होते.
306-14
म्हणौनि मद्भावेसी । प्राप्ति पाविजे तेणेसरिसी । वर्षांती आकाशी । घनजात जेवी ॥306॥
म्हणून त्या आत्मज्ञानी पुरुषाला लागलीच माझ्या स्वरुपाची प्राप्ती होते. ज्याप्रमाणे ढग हे पावसाळा संपल्यानंतर शेवटी ते आकाशरूप होऊन रहातात.
307-14
तेवी मी होऊनि निरुता । मग देहीचि इये असता । नागवे देहसंभूता । गुणासि तो ॥307॥
असा ज्ञानी असणारा भक्त मद्रुप झाल्यावर जरी देहात असले काही आणि नसले काय तरीसुद्धा त्याप्रमाणे वस्तुत: मद्रूप झाल्यावर मग जरी तो या देहात असला तरी तो देहाला उत्पन्न करणार्‍या गुणांच्या तावडीत सापडत नाही.
308-14
जैसा भिंगाचेनि घरे । दीपप्रकाशु नावरे । का न विझेचि सागरे । वडवानळु ॥14-308॥
ज्याप्रमाणे काचेचा कंदिल-दिवा भिंगाच्या घरात ठेवला म्हणजे त्या दिव्यातुन येणारा प्रकाश त्या घराकडुन ज्याप्रमाने कोंडुन ठेवला जाऊ शकत नाही, परंतु तो देहात असुनही. सागराकडुन विझला जात नाही. ,
309-14
तैसा आला गेला गुणांचा । बोधु न मैळे तयाचा । तो देही जैसा व्योमींचा । चंद्र जळी ॥309॥
त्याप्रमाणे गुणांच्या येण्या-जाण्याने त्या ज्ञानी असणार्‍या भक्ताचा आत्मबोध मलिन होत नाही. जसा आकाशातील चंद्राची सावली जरी पाण्यात पडली असता, तरी जसा तो ओला होत नाही, त्याप्रमाने तो देहात असुनसुद्धा गुणांनी बांधला जाऊ शकत नाही.
310-14
तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी । देही नाचविती बागडी । तो पाहोही न धाडी । अहंतेते ॥310॥
तिन्ही गुण आपापल्या सामर्थ्याने देहामधे विविध प्रकारचे प्रयत्न करतात, परंतु तो आपल्या अहंतेला ते प्रयत्न पहाण्यासही पाठवत नाही.
311-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

हा ठायवरी । नेहटोनि ठेला अंतरी । आता काय वर्ते शरीरी । हेही नेणे ॥311॥
अशा परिस्थितीत तो ज्ञानी मनुष्य अंतकरणामध्ये अत्यंत बळकट असा निश्चय करुन एका जागेवर स्थिर राहण्यातच आपले हीत जाणत असतो. वर्तमान काळात शरीराच्या ठिकानी काय काय घडते, याचा तो किंचितही विचार करत नाही.
312-14
सांडुनि आंगीची खोळी । सर्प रिगालिया पाताळी । ते त्वचा कोण सांभाळी । तैसे जाले ॥312॥
आपल्या अंगावरची कात टाकून सर्पाने बिळात प्रवेश केल्यानंतर त्या कातेचे काय होईल याची व्यर्थ काळजी करत बसत नाही. त्याप्रमाने तो ज्ञानी मनुष्य तो आपल्या देहाविषयी व्यर्थ चिंता करण्यात आपला बहुमुल्य वेळ घालवित बसत नाही.
313-14
का सौरभ्य जीर्णु जैसा । आमोदु मिळोनि जाय आकाशा । माघारा कमळकोशा । नयेचि तो ॥313॥
अथ ?थवा कमळातील सुगंध पुर्णपणे विकसित झाल्यावर जसा त्याचा सुवास आकाशात मिसळून जातो व तो पुन्हा कमळाच्या फुलाकडे माघारी येत नाही,
314-14
पै स्वरूपसमरसे । ऐक्य गा जाले तैसे । तेथ कि धर्म हे कैसे । नेणे देह ॥314॥
अर्जुना, ब्रह्मतत्वाशी ऐक्य पावल्यामुळे त्या ज्ञानी पुरुषाची स्थिती तशीच झालेली असते. अशा अवस्थेत ? देहाचे धर्म काय आहेत ? व देह कसा आहे, हे तो जाणत नाही.
315-14
म्हणौनि जन्मजरामरण । इत्यादि जे साही गुण । ते देहीचि ठेले कारण । नाही तया ॥315॥
म्हणून जन्म, अस्तित्व, वर्धन, विपरिणाम व मरण, म्हातारपणा व विनाश इत्यादि देहाचे जे सहा विकार आहेत, ते त्याच्या देहाच्या ठिकाणीच राहिलले असतात.
316-14
अशा त्या ज्ञानी मनुष्याचा या सहा विकाराशी काडीमाञ संबध नसतो.
घटाचिया खापरिया । घटभंगी फेडिलिया । महदाकाश आपैसया । जालेचि असे ॥316॥
घट फुटल्यावर व घटाच्या खापर्‍या दुर फेकून दिल्यावर ते घटातील आकाश जसे आपोआपच महाकाश झालेले असते.
317-14
तैसी देहबुद्धी जाये जे आपणपा आठवू होय । तै आन काही आहे । तेवाचुनी ? ॥317॥
त्याप्रमाणे देहबुद्धी गेल्यावर ज्यावेळी आपल्याला आपल्या आत्मस्वरूपाचे अखंड अनुसंधान घडते. किंवा स्मरण होते, तेव्हा आत्मस्वरूपावाचून दुसर्‍या कशाची आठवण राहते काय ?
318-14
येणे थोर बोधलेपणे । तयासि गा देही असणे । म्हणूनि तो मी म्हणे । गुणातीत ॥318॥
ज्याच्या अंतकरणामध्ये झालेला असा हा महान बोध तो देहधारी असला तरी तो गुणातीत झाला आहे. असे भगवान सांगतात.
319-14
यया देवाचिया बोला । पार्थु अति सुखावला । मेघे संबोखिला । मोरु जैसा ॥319॥
जसा काही मेघांच्या गर्जनेने हाक दिलेला मोर जसा सुखावतो, त्याप्रमाणे या देवाच्या संवादाने, बोलण्याने अर्जुन अतिशय आनंदित झाला.

अर्जुन उवाच ।
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणात्नेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथंचैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥14. 21॥
*श्लोकार्थ -: अर्जुन म्हणाला, हे प्रभो, या तीन गुणांच्या पलीकडे जो जातो तो कोणत्या लक्षणांनी ओळखावा ? त्याचे आचरण कसे असते ? तो कोणत्या उपायाच्या आधारे या तीनही गुणांना ओलांडुन पलीकडे तो कशाप्रकारे जातो. ?
त्याचे आचरण कोणत्या प्रकारचे असेल. ?
320-14
तेणे तोषे वीर पुसे । जी कोण्ही चिन्ही तो दिसे । जयामाजी वसे । ऐसा बोधु ॥320॥
त्या संतोषाने वीर अर्जुन विचारू लागला की महाराज, ज्याच्या अंतकरणामध्ये असा बोध झाला आहे, तो पुरुष कोणत्या लक्षणांनी ओळखला जातो ? किंवा काय लक्षणे असु शकतील.
321-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत

तो निर्गुण काय आचरे । कैसेनि गुण निस्तरे । हे सांगिजो माहेरे । कृपेचेनि ॥321॥
तो गुणातीत पुरुष कसा आचरण करतो ? व तो गुणांचे कसे उल्लघंन किंवा निवारण कसे करतो ? आपण तर कृपेचे माहेरघर आहात, आपण हे आम्हाला सांगावे.
322-14
यया अर्जुनाचिया प्रश्ना । तो षड्गुणांचा राणा । परिहारु आकर्णा । बोलतु असे ॥322॥
ह्या अर्जुनाच्या प्रश्नावर तो ऐश्वर्यादी सहा गुण ऐश्वर्यसंपन्न राजा (श्रीकृष्ण) काय उत्तर देत आहे त्याचे श्रवण करा.

श्रीभगवानुवाच ।
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि कांक्षति ॥14. 22॥
*श्लोकार्थ -: श्रीकृष्ण म्हणाले, हे अर्जुना, सत्वगुणाचे कार्यरुप प्रकाश, रजोगुणाचे कार्य प्रवृत्ती आणि तमोगुणाचे कार्यरुप मोह ही प्राप्त झाली असता दुःख बुद्धिने झालेला मनुष्य त्यांचा तिरस्कार करत नाही व प्राप्त झाली नसताना तो सुखबुद्धिने त्याची आकांक्षा करत नाही.
(अर्जुनाच्या प्रश्न विचारण्यातील चूक)
323-14
म्हणे पार्था तुझी नवाई । हे येतुलेचि पुससी काई । ते नामचि तया पाही । सत्य लटिके ॥323॥
परमात्मा म्हणाले, हे पार्था ! तुझी प्रश्न करण्याची पद्धत अपूर्वच आहे. तो गुणातीत काय कर्मे करतो व गु्णातीत कसा तरून जातो हे एवढेच असंबंद्ध काय विचारतोस ? हे तुझे विचारणे ‘खरे हे कसे खोटे आहे ? " असे विचारण्यासारखे विसगंत आहे.
324-14
गुणातीत जया नांवे । तो गुणाधीन तरी नव्हे । ना होय तरी नांगवे । गुणा यया ॥324॥
अर्जुनाचा प्रश्न विसंगत कसा आहे हे भगवान या ओवीत सांगतात) . गुणातीत ज्याला म्हणतात, तो गुणांच्या स्वाधीन तर नसतोच अथवा तो जरी गुणात असला तरी तो त्या गुणांच्या स्वाधीन होत नाही.
325-14
परी अधीन का नांगवे । हेचि कैसेनि जाणावे । गुणांचिये रवरवे- । माजी असता ॥325॥
या ओवीत अर्जुनाच्या प्रश्नंची दुरुस्ती करतात) पण तो गुणातीत पुरुष गुणांच्या गुंताड्यात असताना तो गुणांच्या आधीन आहे किंवा तो गुणांच्या आधीन नाही हे कसे ओळखावे ?
326-14
हा संदेह जरी वाहसी । तरी सुखे पुसो लाहसी । परिस आता तयासी । रूप करू ॥326॥
हा संशय जर तुझ्या मनात असेल तर तुला तो प्रश्न सुखाने विचारता येईल. आता आम्ही त्याचे स्पष्ट उत्तर देतो, तरी तू ऐक.
327-14
(अर्जुनाच्या प्रश्नाचे उत्तर गुणातीताची लक्षणे)
तरी रजाचेनि माजे । देही कर्माचे आणोजे । प्रवृत्ति जै घेईजे । वेटाळुनि ॥327॥
गुणातीत असणारा पुरुष रजोगुणाच्या उत्कर्षाने तो ज्यावेळेला प्रवृत्तीने वेढला जातो, त्या वेळी त्याच्या देहात कर्माचे अंकुर फुटतात.
328-14
तै मीचि का कर्मठ । ऐसा न ये श्रीमाठ । दरिद्रलिये बुद्धी वीट । तोही नाही ॥328॥
तेव्हा (त्या गुणातीत पुरुषाला) ‘मी एक कर्मठ आहे " असा अभिमान चढत नाही अथवा कर्मे करण्याची राहिली तरी त्याच्या बुद्धीला खेद होत नाही.
329-14
अथवा सत्त्वेचि अधिके । जै सर्वेंद्रियी ज्ञान फाके । तै सुविद्यता तोखे । उभजेही ना ॥329॥
अथवा सत्वगुणाच्या आधिक्याने जेव्हा सर्व इंद्रियात ज्ञान प्रकाशित होते त्यावेळी चांगल्या विद्वत्तेने (मी ज्ञानी आहे असा) हर्षभरित होत नाही. व मोह आणि भ्रम याकडुनही तो ग्रासला जात नाही (अथवा चांगली विद्वत्ता प्राप्त झाली नाही) तरी त्याला दुखःही होत नाही किंवा मानत नाही.
330-14
का वाढिन्नलेनि तमे । न गिळिजेचि मोहभ्रमे । तै अज्ञानत्वे न श्रमे । घेणेही नाही ॥330॥
अथवा जेव्हा तमोगुण वाढतो तेव्हा तो गुणातीत पुरुष, मोह व भ्रम यांच्याकडून ग्रासला जात नाही, (त्याचप्रमाणे) तेव्हा तो अज्ञानामुळे कष्टी होत नाही, अथवा तो अज्ञानाचा स्वीकार देखिल करत नाही.
331-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
पै मोहाच्या अवसरी । ज्ञानाची चाड न धरी । ज्ञाने कर्मे नादरी । होता न दुःखी ॥331॥
मोहाच्या वेळी तो गुणातीत पुरुष ज्ञानाची इच्छा करत नाही आणि ज्ञानाने कर्माचा आरंभ करीत नाही व त्याच्या हातून सहज कर्म झाले तर त्याचा खेदही करत नाही.
332-14
सायंप्रतर्मध्यान्हा । या तिन्ही काळांची गणना । नाही जेवी तपना । तैसा असे ॥332॥
ज्याप्रमाणे सूर्याला प्रात:काल, मध्याह्न काल व सायंकाल या तिन्ही काळांची गणना नाही, तसा तो गुणातीत पुरुष आतो. (म्हणजे त्याला तिन्ही गुणांची खबर नसते) .
333-14
तया वेगळाचि काय प्रकाशे ज्ञानित्व यावे असे । कायि जळार्णव पाउसे । साजा होय ? ॥333॥
त्याला काही वेगळ्याच (सत्वगुणाच्या शास्त्राचा वगैरे) प्रकाशाने ज्ञानपणा यावयाचा आहे काय तर नाही, तो ज्ञानाची मूर्तीच आहे.
334-14
ना प्रवर्तलेनि कर्मे । कर्मठत्व तया का गमे । सांगे हिमवंतु हिमे । कांपे कायी ? ॥334॥
अथवा त्या गुणातीत पुरुषाची कर्माकडे प्रवृत्ती झाली तर त्याला कर्मठत्व (मी यथासांग कर्म करणारा आहे असा अभिमान) वाटेल काय ? अर्जुना, सांग पाहू. हिमालय पर्वत थंडीने थरथर कापेल काय ?
335-14
नातरी मोह आलिया । काई पा ज्ञाना मुकिजैल तया । हो मा आगीते उन्हाळेया । जाळवत असे ? ॥335॥
अथवा (तमाधिक्याने) त्याच्यासमोर मोह आला असता त्या मोहामुळे तो ज्ञानाला मुकला जाईल काय ? उन्हाळ्याकडून महाअग्नी जाळला जाईल काय ?
336-14
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव यो~वतिष्ठति नेङ्गते ॥14. 23॥
*श्लोकार्थ : उदासीनासारखा रहाणारा, जो गुणांच्या (गुणकार्य जे सुखदु:खादिक यांच्या) येण्याजाण्याने चलन पावत नाही, गुण आपापली कर्मे करीत आहेत (माझा त्यांच्याशी संबंध नाही) असे जाणून तटस्थ रहातो (जो गुणांच्या हालचालीबरोबर डोलत नाही,
गुणातीताची लक्षणे पुढे चालू
तैसे गुणागुणकार्य हे । आघवेचि आपण आहे । म्हणौनि एकेका नोहे । तडातोडी ॥336॥
त्याप्रमाणे गुण व गुणांचे जे कार्य आहे हे तो सर्व आपणच आहे. म्हणून एक एका गुणाच्या उत्कर्षाने त्याचे चित्त विस्कळित होत नाही
337-14
येवढे गा प्रतीती । तो देहा आलासे वस्ती । वाटे जाता गुंती- । माजी जैसा ॥337॥
वाटेने जाणारा वाटसरू संध्याकाळ वगैरे अडचणीत सापडल्यामुळे जसा वस्तीला (धर्मशाळेत वगैरे) रहातो, तसा तो गुणातीत पुरुष (प्रारब्धभोगाच्या अडचणीत सापडल्यामुळे) एवढ्या थोर अनुभावाने देहात उदासीनतेने वस्तीला आलेला असतो.
338-14
तो जिणता ना हरवी तैसा गुण नव्हे ना करवी । जैसी का श्रोणवी । संग्रामींची ॥338॥
ज्याप्रमाणे युद्धाची भूमी (उदास) असते, (म्हणजे जशी रणभूमी ही जिंकणारी नसते अथवा पराभव पावणारी नसते) , त्याप्रमाणे तो गुणांना जिंकणारा नसतो व गुणांकडून पराभव पावणारा नसतो व त्याचप्रमाणे तो गुण नसतो अथवा तो गुणांकडून करवीत नाही.
339-14
का शरीरा आतील प्राणु । घरी आतिथ्याचा ब्राह्मणु । नाना चोहटाचा स्थाणु । उदासु जैसा ॥339॥
अथवा शरीरातील प्राण जसा उदास असतो किंवा घरी आलेला पांथस्थ ब्राह्मण जसा त्या घरसंबंधाने उदास असतो, अथवा चव्हाट्यावरील खांब जसा उदास असतो (त्याप्रमाणे जो देहादि गुणाकार्यावर उदास असतो.
340-14
आणि गुणाचा यावाजावा । ढळे चळे ना पांडवा । मृगजळाचा हेलावा । मेरु जैसा ॥340॥
आणि अर्जुना, मृगजळाच्या हेलकाव्याने जसा मेरुपर्वत यत्किंचिंतही हलत नाही, तसा तो गुणातीत पुरुष गुणांच्या येण्याजाण्याने गडबडत नाही,
341-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
हे बहुत कायि बोलिजे । व्योम वारेनि न वचिजे । का सूर्य ना गिळिजे । अंधकारे ? ॥341॥
याबद्दल फार बोलून काय करावयाचे आहे ? आकाश वार्‍याकडुन कुठे घालवले जाते काय ? अथवा सूर्य जसा अंधाराकडून गिळला जात नाही.
342-14
स्वप्न का गा जियापरी । जगतयाते न सिंतरी । गुणी तैसा अवधारी । न बंधिजे तो ॥342॥
जागृत असलेल्या मनुष्यास स्वप्न जसे भ्रमात पाडत नाही, त्याप्रमानेच आत्मज्ञानी पुरुष तीन गुणांनी बांधला जात नाही. हे लक्षात ठेव.
343-14
गुणासि कीर नातुडे । परी दुरूनि जै पाहे कोडे । तै गुणदोष सायिखडे । सभ्यु जैसा ॥343॥
गुणांच्या तडाख्यात तर तो निश्चय करुन आवळला जात नाही, परंतु तो जेव्हा गुणांचा कमीजास्तपणा पहातो, तेव्हा जसा एखादा सभ्य गृहस्थ (प्रेक्षक) हालणार्‍या लाकडी बाहुल्यांच्या खेळ दुरून पहातो, तसा गुणांचे कमीजास्तपण दुरून तटस्थ वृत्तीने व कौतुकाने (साक्षीरूपाने) पाहातो.
344-14
सत्कर्मे सात्त्विकी । रज ते रजोविषयकी । तम मोहादिकी । वर्तत असे ॥344॥
सत्वगुण हा सात्विक कर्माकडे, रजोगुण हा राजस भोगांकडे आणि तमोगुण हा मोह, प्रमाद, झोप, आणि आळस याकडे कशा प्रकारे प्रवृत्त होत असतो. परमात्मा सर्वकाही तो साक्षीरुपानेच पहात असतो.
345-14
परिस तयाचिया गा सत्ता । होती गुणक्रिया समस्ता । हे फुडे जाणे सविता । लौकिका जेवी ॥345॥
अर्जुना ऐक. जशा लोकांच्या क्रिया सूर्याच्या सत्तेने चालतात, त्याप्रमाणे गुणांच्या सर्व क्रिया त्याच्या (गुणातीत पुरुषाच्या) सत्तेने चालतात, हे तू पक्के समज.
346-14
समुद्रचि भरती । सोमकांतचि द्रवती । कुमुदे विकासती । चंद्रु तो उगा ॥346॥
(चंद्रोदयाने) समुद्रांना भरती येते, सोमकांत मण्यांना पाझर फुटतो आणि चंद्रविकासी कमळे उमलतात पण चंद्र तर काही हालचाल करत नाही.
347-14
का वाराचि वाजे विझे । गगने निश्चळ असिजे । तैसा गुणाचिये गजबजे । डोलेना जो ॥347॥
वारा वहातो अथवा वहाण्याचा बंद होतो, परंतु आकाश माञ स्थिर असते. त्याप्रमानेच गुणांच्या हालचालीने जो गोंधळुन जात नाही.
348-14
अर्जुना येणे लक्षणे । तो गुणातीतु जाणणे । परिस आता आचरणे । तयाची जी ॥348॥
अर्जुना, या लक्षणांनी तो गुणातीत पुरुष ओळखावा. आता त्याचे आचरण कसे असते. ते सांगत आहे तरी त्याचे तु श्रवण सुखाचा आनंद घ्यावा.

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥14. 24॥
श्लोकार्थ -: सुखदु:खाचे ठिकाणी समान (दृष्टी ठेवणारा) स्वस्वरूपी स्थित, माती, दगड व सोने ही सारखीच मानणारा, ज्याची आत्मबुद्धी अभंग आहे असा, स्वत:ची निंदा, स्तुती समान मानणारे असतात.

349-14
तरी वस्त्रासि पाठी पोटी । नाही सुतावाचूनि किरीटी । ऐसे सुये दिठी । चराचर मद्रूपे ॥349॥
तर अर्जुना, वस्त्राच्या आतबाहेर जसे सुताशिवाय दुसरे काही नसते, त्याप्रमाणेच चराचरात माझ्यावाचुन दुसरा कोणताही पदार्थ नाही, सर्व विश्व मद्रूप आहे असे तो मानतो.
350-14
म्हणौनि सुखदुःखासरिसे । काटाळे आचरे ऐसे । रिपुभक्ता जैसे । हरीचे देणे ॥350॥
म्हणून ज्याप्रमाणे देवाचे देणे भक्तांना व शत्रूंना समान असते, त्याचप्रमाने सुख व दुःख मिळाले असता. त्याचे मन ताजव्याप्रमाने समतोल एकसारखे राहते,
351-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
एऱ्हवी तरी सहजे । सुखदुःख तैचि सेविजे । देहजळी होईजे । मासोळी जै ॥351॥
सहज विचार करून पाहिले तर देहरूपी जलामधे जेव्हा मासोळी होऊन राहावे (पूर्ण देहतादात्म्य घ्यावे) तेव्हाच सुखदु:ख भोगावे लागते.
352-14
आता ते तव तेणे सांडिले । आहे स्वस्वरूपेंसीचि मांडिले । सस्याती निवडिले । बीज जैसे ॥352॥
ज्याप्रमाणे मळणी झाल्यावर दाणे हे कोंड्यापासून वेगळे काढावे, त्याप्रमाणे आता त्याने ते देहतादात्म्य टाकले आहे व तो आपल्या आत्मस्वरूपाने स्थिर राहिला आहे.
353-14
का वोघ सांडूनि गांग । रिघोनि समुद्राचे आंग । निस्तरली लगबग । खळाळाची ॥353॥
अथवा गंगेच्या पात्राला सोडून आणि समुद्राच्या पात्रात प्रवेश करून आपली खळबळ वाहाण्याची लगबग नाहीशी केली.
354-14
तेवी आपणपाचि जया । वस्ती जाली गा धनंजया । तया देही अपैसया । सुख तैसे दुःख ॥354॥
अर्जुना त्याप्रमाणे ज्याची वस्ती आपल्या ठिकाणी (आत्मस्वरूपी) झाली, त्याला सहजच देहामधे जसे सुख तसेच दु:ख असते.
355-14
रात्रि तैसे पाहले । हे धारणा जेवी एक जाले । आत्माराम देही आतले । द्वंद्व तैसे ॥355॥
जशी रात्र तसेच उजाडणे, हे खांबाला जसे एकसारखे असते, त्याप्रमाणे आत्म्याच्या ठिकाणी रममाण झालेल्या गुणातीतास देहाला व्यापून असणारी सुखदु:खादि द्वंद्वे आहेत.
356-14
पै निद्रिताचेनि आंगेशी । सापु तैशी उर्वशी । तेवी स्वरूपस्था सरिशी । देही द्वंद्वे ॥356॥
ज्याप्रमाणे निजलेल्या पुरुषाच्या अंगावर जसा साप तशीच उर्वशी त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपी ज्याची वस्ती झाली आहे, त्यास देहात द्वंद्वे सारखी आहेत.
357-14
म्हणौनि तयाच्या ठायी । शेणा सोनया विशेष नाही । रत्ना गुंडेया काही । नेणिजे भेदु ॥357॥
म्हणून त्याच्या ठिकाणी शेण व सोने यात कमीअधिकपणा नाही व रत्न व दगड यामधे त्यास काही फरक वाटत नाही.
358-14
घरा येवो पा स्वर्ग । का वरिपडो वाघ । परी आत्मबुद्धीसि भंग । कदा नव्हे ॥358॥
घराला स्वर्ग येवो अथवा त्याच्या अंगावर वाघ उडी घालो, परंतु त्याच्या आत्मबुद्धीला केव्हाही भंग होत नाही.
359-14
निवटले न उपवडे । जळीनले न विरूढे । साम्यबुद्धी न मोडे । तयापरी ॥359॥
ज्याप्रमाणे मेलेला मनुष्य जागा होत नाही, अथवा जळलेल्या बीजाला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे त्याची आत्मैक्यबुद्धी मोडत नाही.
360-14
हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो । का नीच म्हणौनि निंदिजो । परी नेणे जळो विझो । राखोंडी जैसी ॥360॥
'हा ब्रह्मदेव आहे " असे म्हणून त्याची स्तुती केली अथवा ‘नीच " म्हणून त्याची निंदा केली पण राख जशी जाळणे अथवा विझणे जाणत नाही.
361-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
तैसी निंदा आणि स्तुती । नये कोण्हेचि व्यक्ती । नाही अंधारे का वाती । सूर्या घरी ॥361॥
त्याप्रमाणे तो कोणाची निंदा व स्तुती करत नाही किंवा दुसर्‍यानी जरी निंदा व स्तुती केली तरीही त्यास आनंद व दुःख कोणत्याच रूपाने व्यक्त होत नाहीत. सूर्याच्या घरी अंधार वा उजेड नाही ज्याप्रमाने सूर्याच्या घरी अंधार वा उजेड या दोन्हीही कल्पना नाही, त्याचप्रमाने त्याच्या अंतकरनात सुखदु:खाची कल्पना ही नाही.
362-14
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥14. 25॥
*श्लोकार्थ -:* :- मान व अपमान समान मानणारा, मित्र व शत्रु दोन्ही समान बुद्धी ठेवणारा प्रकृती सर्व करते अशा बोधावर आल्यामुळे बर्‍यावाईट सर्व कर्मांचा आरंभ न करणे हे ज्याचे शील, असा जो असतो त्याला गुणातीत म्हणतात.

ईश्वर म्हणौनि पूजिला । का चोरु म्हणौनि गांजिला । वृषगजी वेढिला । केला रावो ॥362॥
तो ईश्वर आहे असे समजुन त्याची पूजा केली अथवा तो चोर आहे, म्हणून त्यास छळले, तो बैल व हत्ती यांनी वेढला गेला अथवा त्याला राजा केला.
363-14
का सुहृद पासी आले । अथवा वैरी वरपडे जाले । परी नेणे राती पाहाले । तेज जेवी ॥14-363॥
अथवा मित्र जवळ आले अथवा शत्रू अंगावर धावुन आले, तरी पण तो मिञ असो अथवा शञु या दोघामध्येही समानता समजतो. किंवा कोणत्याही प्रकारचा भेद मानित नाही. ज्याप्रमाने सूर्याचे तेज राञ व दिवस जाणत नाही.
364-14
साही ऋतु येता आकाशे । लिंपिजेचि ना जैसे । तेवी वैषम्य मानसे । जाणिजेना ॥364॥
आकाशाच्या पोटात जरी सहा ऋतु येऊन गेले, तरी आकाश जसे त्यांच्याकडून लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे तो राग आणि द्वेष भेदभाव जाणत नाही. त्याप्रमाने त्याच्या बुद्धिला विषमता ही माहीतच नसते.
365-14
आणीकही एकु पाही । आचारु तयाच्या ठायी । तरी व्यापारासि नाही । जाले दिसे ॥365॥
आणखी एक आचार त्याच्या ठिकाणी आहे पहा. तो हाच की त्याच्या ठिकाणी कर्ममात्राचा अभाव झालेला दिसतो. कर्तृव्य, अहंकार व फळाच्या इच्छेचा त्याग करणे. हाच त्याचा आचार असतो.
366-14
सर्वारंभा उटकले । प्रवृत्तीचे तेथ मावळले । जळती गा कर्मफळे । ते तो आगी ॥366॥
ज्याप्रमाने त्याचे ऐहिक असणारे कर्म बंद पडते. पारलौकिक कर्म उदयास जाते. आणि त्याच्या ठिकानची कर्मफळे जळुन जातात. कारण तो त्याच क्षणी गुणातीत किंवा जणु ज्ञानाग्निरुप झालेला असतो.
367-14
दृष्टादृष्टाचेनि नांवे । भावचि जीवी नुगवे । सेवी जे का स्वभावे । पैठे होये ॥367॥
आपल्याला इहलोकीचे अथवा परलोकीचे भोग मिळावेत अशी इच्छाच त्याच्या अंत:करणात उत्पन्न होत नाही. प्रारब्धाने जे सहज प्राप्त होईल त्याचे तो सेवन करीत असतो.
368-14
सुखे ना शिणे । पाषाणु का जेणे माने । तैसी सांडीमांडी मने । वर्जिली असे ॥368॥
ज्याप्रमाणे दगड कोणत्याही उपचाराने सुखावला जात नाही व दु:खही पावत नाही, त्याप्रमाने तो ज्ञानाग्निरुप झालेला पुरुष प्रिय अथवा अप्रिय भोगाने सुखावला जात नाही आणि त्याची इच्छाही मनात धरत नाही. त्याप्रमाने भोगाविषयाची कोणतीच विचारचक्र त्याच्या मनामध्ये घर करत नाही.
369-14
आता किती हा विस्तारु । जाणे ऐसा आचारु । जयाते तोचि साचारु । गुणातीतु ॥369॥
आता ह्या बोलण्याचा किती विस्तार करावा ? ज्या पुरुषाचे असे आचरण असेल तोच खरोखर ज्ञानाग्निरुप झाला आहे असे समज.
370-14
गुणांते अतिक्रमणे । घडे उपाये जेणे । तो आता आईक म्हणे । श्रीकृष्णनाथु ॥370॥
ज्या उपायांनी गुणांचे उल्लंघन करता येते तो प्रकार आता यापुढे सांगत आहे ते तु ऐक. असे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.
371-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥14. 26॥
*श्लोकार्थ* अव्यभिचारी (अभेद) भक्तियोगाने जो माझी उपासना करतो, तो या गुणांच्या पूर्णपणे पलीकडे जाऊन त्यास ब्रह्मत्व प्राप्त होण्याची योग्यता येते.
गुणातीत कसे व्हावे ? भक्तियोग
तरी व्यभिचाररहित चित्ते । भक्तियोगे माते । सेवी तो गुणाते । जाकळू शके ॥371॥
तर माझ्यावाचून दुसरीकडे कोठेही मन गुंतू न देता भजनरूप मार्गाच्या द्वारा जो माझी उपासना करतो, तो गुणांना ताब्यात ठेऊ शकतो.
372-14
तरी कोण मी कैसी भक्ती । अव्यभिचारा काय व्यक्ती । हे आघवीचि निरुती । होआवी लागे ॥372॥
तर मी कोण आहे, भक्ती ती कशी असते व एकनिष्ठतेचे स्पष्ट स्वरूप काय, हा सर्व निर्णय झाला पाहिजे.
373-14
तरी पार्था परियेसा । मी तव येथ ऐसा । रत्नी किळावो जैसा । रत्नचि की तो ॥373॥
या विश्वात मी कोण आहे हे तुला सांगतो. तर अर्जुना, ऐक. मी तर या विश्वात असा आहे की ज्याप्रमाणे रत्नाचे ठिकाणी असलेले तेज रत्नच आहे.
374-14
का द्रवपणचि नीर । अवकाशचि अंबर । गोडी तेचि साखर । आन नाही ॥374॥
अथवा ओलेपणाच जसे पाणी आहे किंवा पोकळीच आकाश आहे अथवा गोडी तीच जशी साखर आहे, वेगळी नाही.
375-14
वन्हि तेचि ज्वाळ । दळाचि नांव कमळ । रूख तेचि डाळ- । फळादिक ॥375॥
अग्नी तोच जसा जाळ आहे, पाकळ्यांचेच नाव जसे कमळ आहे, वृक्ष तोच जसे फांद्या, फळे वगैरे आहे,
376-14
अगा हिम जे आकर्षले । तेचि हिमवंत जेवी जाले । नाना दूध मुराले । तेचि दही ॥376॥
अर्जुना, बर्फ जे एकत्र गोठून झाले तेच जसे हिमालय पर्वत होय अथवा विरजलेले दूध तेच जसे दही असते,
377-14
तैसे विश्व येणे नांवे । हे मीचि पै आघवे । घेई चंद्रबिंब सोलावे । न लगे जेवी ॥377॥
त्याप्रमाणे विश्व म्हणून जे म्हणतात ते सर्व मीच आहे. पहा चंद्रबिंब जसे सोलावे लागत नाही चंद्र पहाणे असल्यास चंद्राच्या कला वेगळ्या कराव्या लागत नाहीत.
378-14
घृताचे थिजलेपण । न मोडिता घृतचि जाण । का नाटिता कांकण । सोनेचि ते ॥378॥
तुपाचा घट्टपणा न मोडणे ते जसे तूपच आहे अथवा (सोन्याचे) कडे हे आटवले नसताना ते सोनेच आहे.
379-14
न उकलिता पटु । तंतुचि असे स्पष्टु । न विरविता घटु । मृत्तिका जेवी ॥379॥
वस्त्राचे धागे न उकलता ते वस्त्रच जसे उघड दोराच आहे, अथवा मातीची घागर न विरघळवता जशी ती घागर मातीच आहे.
380-14
म्हणौनि विश्वपण जावे । मग तै माते घेयावे । तैसा नव्हे आघवे । सकटचि मी ॥380॥
म्हणून विश्वपण काढून टाकावे विश्वाचा निरास करावा. व मग मला घ्यावे, तसा मी नाही, तर विश्वासकट सर्व मीच आहे.
381-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
ऐसेनि माते जाणिजे । ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे । येथ भेदु काही देखिजे । तरी व्यभिचारु तो ॥381॥
अशा प्रकारे मला जाणणे ती अव्यभिचारी भक्ती असे म्हणतात. येथे (या विश्वात व माझ्यात) काही भेद पाहिला तर तो व्यभिचार होतो.
382-14
याकारणे भेदाते । सांडूनि अभेदे चित्ते । आपण सकट माते । जाणावे गा ॥382॥
या कारणास्तव अर्जुना, भेदाला टाकून अभेद अशा चित्ताने आपल्यासकट आपणास माझ्या वेगळे न मानून मला जाणावे.
383-14
पार्था सोनयाची टिका । सोनयासी लागली देखा । तैसे आपणपे आणिका । मानावे ना ॥383॥
अर्जुना सोन्याचीच टिकली जशी सोन्यावर बसवलेली असते पहा त्याप्रमाणे आपल्याला (माझ्याहून) वेगळे मानू नये.
384-14
तेजाचा तेजौनि निघाला । परी तेजीचि असे लागला । तया रश्मी ऐसा भला । बोधु होआवा ॥384॥
किरण हे तेजोमय असते व तेजापासून झालेले असते व ते तेजालाच लागलेले असते, त्या किरणांसारखा चांगला बोध असावा, म्हणजे तू आपल्याला माझ्याहून भिन्न समजू नकोस.
385-14
पै परमाणु भूतळी । हिमकणु हिमाचळी । मजमाजी न्याहाळी । अहं तैसे ॥385॥
पृथ्वीवर असलेला अल्प परमाणू जसा पृथ्वीरूप आहे अथवा बर्फाच्या पर्वतावरील बर्फाचा कण जसा बर्फाच्या पर्वतरूपच आहे त्याप्रमाणे तू आपला मीपणा माझ्या ठिकाणी पहा.
386-14
हो का तरंगु लहानु । परी सिंधूसी नाही भिन्नु । तैसा ईश्वरी मी आनु । नोहेचि गा ॥386॥
समुद्रावरची लाट जरी लहान असली तरी ती समुद्राहून वेगळी नाही, तसा मी ईश्वराचे ठिकाणी दुसरा (ईश्वराहून वेगळा) खरोखर नाही.
387-14
ऐसेनि बा समरसे । दृष्टि जे उल्हासे । ते भक्ति पै ऐसे । आम्ही म्हणो ॥387॥
अरे अर्जुना, अशा ऐक्याने जेव्हा दृष्टी विकसित होते त्याला आम्ही भक्ती असे म्हणतो.
388-14
आणि ज्ञानाचे चांगावे । इयेचि दृष्टि नांवे । योगाचेही आघवे । सर्वस्व हे ॥388॥
हीच दृष्टी म्हणजे ज्ञानाचा चांगलेपणा होय आणि योगाचे सर्व सार हेच आहे.
389-14
सिंधू आणि जळधरा- । माजी लागली अखंड धारा । तैसी वृत्ति वीरा । प्रवर्ते ते ॥389॥
मेघ व समुद्र ह्यांच्यामधे जशी अखंड जलधारा लागलेली असते, अर्जुना, त्याप्रमाणे (त्या पुरुषाची) वृत्ती वहावत असते, म्हणजे जेथून वृत्ती उत्पन्न होते तेही ब्रह्म व ज्याला विषय करते तेही ब्रह्म व वृत्तीही ब्रह्म अशी त्याची ही त्रिपुटी एक ब्रहरूप असते.
390-14
का कुहेसी आकाशा । तोंडी सांदा नाही तैसा । तो परमपुरुषी तैसा । एकवटे गा ॥390॥
अथवा आडाच्या तोंडी असलेल्या आकाशाचा महाकाशाशी जोड दिलेला नाही, तर जसे आडातले आकाश हे महाकाशाशी नेहेमी मिळालेलेच असते, त्याप्रमाणे अर्जुना, तो परमपुरुष परब्रह्माशी ऐक्याला पावतो.
391-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
प्रतिबिंबौनि बिंबवरी । प्रभेची जैसी उजरी । ते सोऽहंवृत्ती अवधारी । तैसी होय ॥391॥
प्रतिबिंबापासून बिंबापर्यंत जसा प्रभेचा एकसारखा सरळपणा असतो. तशी ती सोऽहंवृत्ती आहे असे समज.
392-14
ऐसेनि मग परस्परे । ते सोऽहंवृत्ति जै अवतरे । तै तियेहि सकट सरे । अपैसया ॥392॥
याप्रमाणे जीव व ब्रह्म या दोहोत (जीवाच्या ठिकाणी) जेव्हा सोहंऽवृत्ती (ते ब्रह्म मी आहे अशी वृत्ती) प्रगट होते, तेव्हा ती सोहंवृत्तीसुद्धा आपोआप सरते (नाहीशी होते) .
393-14
जैसा सैंधवाचा रवा । सिंधूमाजी पांडवा । विरालेया विरवावा । हेही ठाके ॥393॥
अर्जुना, ज्याप्रमाणे मिठाचा खडा समुद्रात विरघळल्यावर तो मिठाचा खडा विरघळावा हेही थांबते (नाहीसे होते) .
394-14
नातरी जाळूनि तृण । वन्हिही विझे आपण । तैसे भेदु नाशूनि जाण । ज्ञानही नुरे ॥394॥
अथवा गवत जाळून जसा अग्नीही आपण विझतो त्याप्रमाणे भेदाचा नाश करून ज्ञान रहात नाही.
395-14
माझे पैलपण जाये । भक्त हे ऐलपण ठाये । अनादि ऐक्य जे आहे । तेचि निवडे ॥395॥
मी मायेच्या पलीकडे आहे व भक्त मायेच्या अलीकडे आहे असा माझ्यात व भक्तात असलेला पलीकडेपणा व अलीकडेपणा नाहीसा होतो. आणि माझ्यात व भक्तांमधे अनादि जे ऐक्य आहे तेच प्रगट होते.
396-14
आता गुणाते तो किरीटी । जिणे या नव्हती गोष्टी । जे एकपणाही मिठी । पडो सरली ॥396॥
अर्जुना, आता तो गुणाला जिंकतो ही भाषाच रहात नाही, कारण की आता एकपणाही सरला.
397-14
किंबहुना ऐसी दशा । ते ब्रह्मत्व गा सुदंशा । हे तो पावे जो ऐसा । माते भजे ॥397॥
फार काय सांगावे ? अशा प्रकारची जी अवस्था ते जे मर्मज्ञ अर्जुना, ब्रह्मत्व होय. वर सांगितल्याप्रमाणे जो अव्यभिचारित्वाने मला भजतो त्यास ते प्राप्त होते.
398-14
पुढती इही लिंगी । भक्तु जो माझा जगी । हे ब्रह्मता तयालागी । पतिव्रता ॥398॥
शिवाय आणखी या लक्षाणांनी युक्त असा जो या जगात माझा भक्त आहे त्याच्या करता ब्रह्मता पतिव्रता आहे.
399-14
जैसे गंगेचेनि वोघे । डळमळित जळ जे निघे । सिंधुपद तयाजोगे । आन नाही ॥399॥
ज्याप्रमाणे गंगेच्या प्रवाहाने खळखळ वाहणारे पाणी जे निघते त्याला समुद्राचे स्थान अवश्य मिळतेच यात अन्यथा नाही.
400-14
तैसा ज्ञानाचिया दिठी । जो माते सेवी किरीटी । तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटी । चूडारत्न ॥400॥
त्याप्रमाणे अर्जुना, ज्ञानाच्या दृष्टीने जो माझे सेवन करतो, तो ब्रह्मस्थितीच्या मुगुटात अग्रभागी असणारे रत्न (मुकुटामणी) होतो.
401-14
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था । सायुज्य ऐसी व्यवस्था । याचि नांवे चौथा । पुरुषार्थ गा ॥401॥
अर्जुना, या ब्रह्मत्वालाच सायुज्य असे म्हणतात व यालाच चौथा पुरुषार्थ असेही नाव आहे.
402-14
परी माझे आराधन । ब्रह्मत्वी होय सोपान । एथ मी हन साधन । गमेन हो ॥402॥
परंतु माझी (श्रीकृष्णाची) भक्ती ही ब्रह्मस्थितीच्या ठिकाणी (पोहोचण्याचे) साधन आहे. म्हणून ब्रह्मत्वी पोहोचण्याचे मी (कृष्ण) साधन आहे असे कदाचित तुला वाटेल.
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥14. 27॥
*श्लोकार्थ* :-नित्य, अमृत, शाश्वत, धर्मरूप व अखंड सुख असे जे ब्रह्म ते ज्यात रहाते ते ब्रह्माची मूर्तीच मी आहे.
ॐ तत्सदिति श्रीमद्‌भगवद्‌गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥14॥
अर्थ
ॐ हे परमसत्य आहे. याप्रमाणे श्रीमद्‌भगवद्‌गीतारूपी उपनिषद तथा ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राविषयी श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्या संवादातील गुणत्रयविभागयोग नावाचा हा चौदावा अध्याय समाप्त झाला. ॥14॥
तरी झणी ऐसे । तुझ्या चित्ती पैसे । पै ब्रह्म आन नसे । मीवाचूनि ॥403॥
तर अशी कल्पना कदाचित तुझ्या मनात येईल तर ती येऊ देऊ नकोस. अरे माझ्यावाचून ब्रह्म दुसरे नाही.
अगा ब्रह्म या नांवा । अभिप्रायो मी पांडवा । मीचि बोलिजे आघवा । शब्दी इही ॥404॥
अर्जुना, ब्रह्म या नावाला विषय मी आहे आणि या सर्व शब्दांनी (म्हणजे अमृत, अव्यय, शाश्वत वगैरे शब्दांनी) मीच बोलला जातो.
पै मंडळ आणि चंद्रमा । दोन्ही नव्हती सुवर्मा । तैसा मज आणि ब्रह्मा । भेदु नाही ॥405॥
चंद्र आणि चंद्राचे बिंब ही जशी भिन्न नाहीत त्याप्रमाणे हे चतुर अर्जुना, माझ्यात व ब्रह्मात भेद नाही.
अगा नित्य जे निष्कंप । अनावृत धर्मरूप । सुख जे उमप । अद्वितीय ॥406॥
अर्जुना जे ब्रह्म नित्य, अचल, प्रगट, धर्मरूप, अमर्याद सुख व अद्वितीय असे आहे. ते स्वगत सजातीय-विजातीय भेदरहित असे आहे.
विवेकु आपले काम । सारूनि ठाकी जे धाम । निष्कर्षाचे निःसीम । किंबहुना मी ॥407॥
विचार, अज्ञान नष्ट करण्याचे आपले काम करून, ज्या ठिकाणी प्राप्त होतो, ते स्थान मी आहे. फार काय सांगावे ? सिद्धांताचे कडेलोटाचे स्थान ते मीच आहे समज.
ऐसेसे हो अवधारा । तो अनन्याचा सोयरा । सांगतसे वीरा । पार्थासी ॥408॥
अहो महाराज, ऐका. अशा अशाप्रमाणे, तो अनन्य भक्तांचा आवडता श्रीकृष्ण परमात्मा वीर अर्जुन त्याला सांगता झाला.
येथ धृतराष्ट्र म्हणे । संजया हे तूते कोणे । पुसलेनिविण वायाणे । का बोलसी ? ॥409॥
धृतराष्ट्र व संजय यांच्यातील भाष्य तेव्हा धृतराष्ट्र म्हणाला संजया, हे तुला कोणी विचारल्या शिवाय तू व्यर्थ का बोलतोस ?
माझी अवसरी ते फेडी । विजयाची सांगे गुढी । येरु जीवी म्हणे सांडी । गोठी यिया ॥410॥
माझ्या मुलांच्या विजयाची बातमी सांगून माझी शंका दूर कर. तेव्हा संजय मनात म्हणतो की तू या विजयाच्या गोष्टी सोडून दे.
मुख्यसूची ओव्या श्लोक शब्दकोश व्यक्ती मदत PDF&अॅप दृष्टांत
संजयो विस्मयो मानसी । आहा करूनि रसरसी । म्हणे कैसे पा देवेसी । द्वंद्व यया ? ॥411॥
(धृतराष्ट्राची अशी ही अवस्था पाहून) संजय आश्चर्ययुक्त होऊन संतापून मनात म्हणाला) अहो काय आश्चर्य आहे ! याचे देवाशी कसे वैर आहे ?
तरी तो कृपाळु तुष्टो । यया विवेकु हा घोटो । मोहाचा फिटो । महारोगु ॥412॥
तरी तो कृपाळू (श्रीकृष्ण परमात्मा संतुष्ट होवो आणि यास (धृतराष्ट्रास) हा आत्मानात्मविचार सेवन करण्याचे सामर्थ्य येवो. आणि याचा मोहरूपी महारोग नाहीसा होवो.
संजयो ऐसे चिंतिता । संवादु तो सांभाळिता । हरिखाचा येतु चित्ता । महापूरु ॥413॥
संजय आपल्या मनात धृतराष्ट्रासंबंधी असा विचार करत असता आणि कृष्णार्जुनांच्या संवादाचे मनन करत असता त्याच्या चित्ताला आनंदाचा महापूर आला.
म्हणौनि आता येणे । उत्साहाचेनि अवतरणे । श्रीकृष्णाचे बोलणे । सांगिजैल ॥414॥
म्हणून आता या उत्साहाच्या आवेशाने तो श्रीकृष्णाचे बोलणे सांगेल.
तया अक्षराआतील भावो । पाववीन मी तुमचा ठावो । आइका म्हणे ज्ञानदेवो । निवृत्तीचा ॥415॥
त्या अक्षरातील अभिप्राय मी तुमच्या ठिकाणी पोहचवीन (तुम्हाला सांगेन) . ते तुम्ही ऐका. असे निवृत्तिनाथांचे शिष्य ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले.
॥ इति श्रीज्ञानदेवविरचिताया भावार्थदीपिकायां गुणत्रय विभागयोगोनाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥14॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
॥ भग्वद्गीतगीता श्लोक :-27॥ ॥ ज्ञानेश्वरी ओव्या :- 415॥
................................अध्याय चौदावा संपूर्ण ..........................